रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

पञ्चमोऽध्यायः [ वर्णविशेषेषु मूर्त्तिभेदेन विष्णोः शुभदायकत्वम् ] नारायणः केशवश्च माधवो मधुसूदनः । स्थापिता मूर्त्तयो (ह्येते ? ह्येता ?) विप्राणां सुखदाः सदा ॥१॥ मधुसूदनविष्णुश्च (खाड ? खड्ग)शूलधरं लिखेत् । क्षत्रियाणां फलप्रदौ वैश्यानामर्चने शुभौ ॥ २ ॥ पूजिता (श्री?श्रै)धरी मूर्त्तिः शूद्राणाञ्च सुखप्रदा । चर्मकृद्रजकानाञ्च नटस्य वरटस्य च ॥ ३ ॥ मेदभिल्लकिरातानां हृषीकेशः सुखावहः । कुम्भकारवणिग्वैश्यचाक्रिकाणां ध्वजस्य च ॥ ४ ॥ सर्वासां प्रकृतीनाञ्च पद्मनाभः सुखप्रदः । दामोदरः सौख्यकरो ब्रह्मचार्येकदण्डिनोः ॥ ५ ॥ हरिं हिरण्यगर्भञ्च नारसिंहमतः परम् । वामनञ्च वराहञ्च सर्ववर्णेषु सौख्यदम् ॥ ६ ॥ २। एतेन मधुसूदनो विष्णुश्चाविशेषेण क्षत्रियाणां वैश्यानाञ्च शुभदावित्यायाति । रूपमण्डने पुनरन्यथैव दृश्यते । तथाच— मधुसूदनविष्णू च क्षत्रियाणां फलप्रदौ । त्रिविक्रमो वामनश्च वैश्याना(मर्चयेच्छुभा ? मर्चने शुभौ) ॥ ( अ० ३ ) इति । एष एव च पाठो युक्त इति प्रतिभाति । ३। शूद्राणाञ्चेति चकाराद् ब्रह्मक्षत्रविशामपि सुखप्रदेत्यनुमीयते । रूपमण्डने पुनः ‘शूद्राणां सौख्यदायिनी'ति पाठः । ४। मेदो म्लेच्छजातिविशेषः, ध्वजः शौण्डिकः । अत्र द्वितीयार्धे 'कुम्भकारवणिक्- वैश्यचाक्रिकध्वजिनामपि' इति सुखबोध्यः पाठो रूपमण्डने । एवञ्चैतन्मते वैश्यानां मधुसूदन- विष्णुहृषीकेशाः, रूपमण्डनमते त्रिविक्रमवामनहृषीकेशाः सुखावहा इति स्थितम् ।

पञ्चमोऽध्यायः ७५ [ अवस्थाभेदेन मूर्तीनां ग्राह्याग्राह्यत्वम् ] अङ्गप्रत्यङ्गभग्ना या मूर्त्तिः स्थाप्या विसर्जयेत् । नखाभरणमालास्त्रैर्भग्नां तां न विसर्जयेत् ॥ ७ ॥ [ विष्णोश्चतुर्विंशतिमूर्त्तयः ] केशवः (पद्मशङ्खश्च ? प-च-शं-गश्च)मधुसूदन-(च ?)शं-प-(गाः ?गः) सङ्कर्षणो ग-शं-पा-चै (ः?) दामोदरः प-शं-ग-च (ः ?) ॥ ८ ॥ वासुदेवो ग-शं-च-पै (ः?) प्रद्युम्नश्चक्र-शं-ग-पः । विष्णुर्गदा-प-शं-चक्री माधवो ग-च-शङ्ख-पैः ॥ ९ ॥ अनिरुद्धश्च-गं-शं-पः पुरुषोत्तमश्च-पा-श-गैः । अधोक्षजः प-गा-शं-चो जनार्दनः प-चं-श-गः ॥ १० ॥ गोविन्दश्चक्र-गा-पा-(शं ? शः) त्रिविक्रमः प-गं-च-श(ः ?) । श्रीधरः पद्म-चं-गा-(शं ? शः) हृषीकेशो ग-चं-प-शैः ॥ ११ ॥ नृसिंहश्च-प-गं-श(अ ? ञ्च) अच्युतो ग-प-चक्र-(शम् ?शः) । वामनः शं-च-गं-पद्मैर्नारायणः श-पं-ग-(च ः ?) ॥ १२ ॥ पद्मनाभः श-प-चां-ग उपेन्द्रः शं-ग-दा-च-पैः । हरिः शं-च-ग-पः पूज्यः कृष्णः शं-ग-प-चक्रभृत् ॥ १३ ॥ इति चतुर्विंशतिमूर्त्तयः । ७ । या स्थाप्या मूर्त्तिरङ्गप्रत्यङ्गभग्ना तामिति योजना । विशेषः प्रथमे (पृ० २२ ) द्रष्टव्यः । ८-१३ । आत्रयोदशश्लोकमनयां षट्श्लोक्या विष्णोश्चतुर्विंशति मूर्तीः सह नाम्ना सह चाऽऽयुधेनाभिदधानः संक्षेपबुद्धया आयुधानां पूर्ण नामानुपादाय प्रतीकरूपेणाद्याक्षरमात्रेण तान्या- युधानि प्रतिपादयतीति रहस्यमत्र विभावनीयम् । अत्र कृतशुद्धिषु पाठेषु प्रथमान्तानामायुध- पदानामायुधिसामानधिकरण्यम् अस्त्यर्थेऽवप्रत्ययात् । इतरेषु च विशेषणत्वात्तृतीयेति द्रष्टव्यम् । ‘मधुसूदन’ इत्यत्रातृप्रत्ययान्तेन सह कर्मधारयः । तत्र तत्र बिन्दव आकाराश्च छन्दःपालन- धृतव्रता अपि बहुत्राकारणकृतप्रमाण इति विषीदामः । तत्र चास्यैव ग्रन्थकर्तुर्ग्रन्थान्तरे रूपमण्डने आसामेव चतुर्विंशतिमूर्त्तीनामुल्लेखो विकलेनाऽऽयुधनाम्ना वर्त्तते । तद्दर्शनाच्चैतानि पद्यानि सुबोधानि स्युरिति रूपमण्डनीयपद्यान्यत्रोद्ध्रियन्ते । तथा च रूपमण्डने तृतीयाध्याये---

(ndha) न (na) ्य (ya) न् (n) त (ta) श् (ś) च (ca) क (ka) ा (ā) र (ra) ः (ḥ) = बन्धन्यन्तश्चकारः! Wait, or "बन्धन्यन्तश्चकारः" = "बन्धनी-अन्तः च-कारः"! Wait, could it be "बन्धन्यन्तश्चकारः" meaning "the editor placed it inside brackets"? Yes: "छन्दोदोषमविगणय्यैव बन्धन्यन्तश्चकारः प्रक्षिप्तोऽस्माभिरिति ज्ञेयम् ।" Wait, why चकारः? Does it mean the letter 'च' (च-कारः) or "made/did" (चकार)? Wait! "बन्धन्यन्तः चकारः प्रक्षिप्तोऽस्माभिः" -> "च-कार (the word 'च') inside brackets was inserted by us"! Wait, or "बन्धन्यन्तः चक्रः प्रक्षिप्तोऽस्माभिः"? Wait! Look at the word in line 30: Is it "चकारः" or "चक्रः"? च - का - रः ! It has an ā-mātrā: चकारः! Wait, but what was inserted in line 3? Look at line 3: धत्ते चक्रं ( * ?) ग

पञ्चमोऽध्यायः ७७ ( प्रोक्तानामायुधानां न्यासक्रमः ] अधरं दक्षिणे हस्तमारभ्य सृष्टि(माग्रतः ? मार्गकः) । चतुर्विंशतिमूर्त्तीनां सर्व(वेना ? वैवा)युधक्रमः ॥ १४ ॥ [ अथ शालग्रामशिलापरीक्षा ] [ आकृतितो ग्राह्यशिलालक्षणम् ] नागभोगसमा युक्ता शिला सूक्ष्मा च या भवेत् । पूजनीया प्रयत्नेन स्थिरा स्निग्धा च वर्त्तुला ॥ १५ ॥ भाव्यमिति, न चापि चतुर्भिस्तादृशमूर्त्त्यन्तरादर्शनात् । दृश्यन्ते हि प्रायेणालौकिकमूर्त्तौ प्रतिपादं द्वौ द्वौ बाहू इति, यथा शिवविष्णुचतुराननादीनाम् । त्रिपादत्वे च— 'ज्वरस्त्रिपादस्त्रिशिराः षड्भुजो नवलोचनः ।' इत्यादिस्मृतौ ज्वरासुरादीनां षट्चरणत्वम् । यद्यपि पुराणादौ श्रूयन्ते रावणादीनामतिपादा बाहवः परं न श्रूयन्तेऽतिबाहवश्चरणाः । समबाहुत्वं द्विपदादौ दृष्टमपि न त्रिपादादौ युक्तमिति विभावयामः । अस्त्रन्यासक्रमविधायकश्लोकदर्शनादपि चतुर्बाहुत्वमेवैषां प्रतीयते इति दिक् । १४ । प्रोक्तानामायुधानां विन्यासक्रममाह—अधरमित्यादि । चतुर्बाहुमूर्तीनां दक्षिणाधो- हस्तमारभ्य सृष्टिमार्गतः स्वभावक्रमेणाऽऽयुधक्रमो ज्ञातव्य इत्यर्थः । स्वभावक्रमश्च आदौ दक्षिणाधोहस्तस्ततो दक्षिणोर्ध्वहस्तस्ततो वामाधोहस्तोऽन्तततश्च वामोर्ध्वहस्त इति । तथा च 'केशवः पद्मशंगश्चे'ति केशवस्य दक्षिणाधोहस्ते पद्मम्, दक्षिणोर्ध्वे चक्रम्, वामाधः शङ्खः, [ वामोर्ध्वे गदेति ज्ञेयम्, एवं सर्वत्र । १५ । आ पञ्चदशश्लोकात् त्रिषष्टश्लोकं यावदष्टाचत्वारिंशता श्लोकैः शालग्रामशिलाया लक्षणं दोषगुणौ ग्राह्याग्राह्यते परस्परभेदाश्च निरूपितानि । शास्त्रान्तरप्रसिद्धान्यमूनि वस्तूनि कचिद्वि- कल्पशोधोद्वारेण कचिदक्षरमात्रपरिवर्त्तनेन, क्वचित् पदपरिवर्त्तनेन, कचिद् भाषापरिवर्त्तनतोऽर्थमात्रा- दानेन चायं ग्रन्थकारो यथायथमाजहार । एते च विषयाः प्रयोगपारिजातमत्स्यसूक्तादौ स्कन्दाग्नि- ब्रह्म-ब्रह्मवैवर्त्त-वाराहादिमहापुराणेषु चोपलभ्यन्त इति वीरमित्रोदयप्राणतोषणीशिलाचक्रार्थ- बोधिन्यादिसंग्रहग्रन्थादिभ्यो ज्ञायते । जिज्ञासुभिस्तत्र तत्राऽऽकरे संग्रहे वा द्रष्टव्यम् । न युक्तं पुनरर्थ- शास्त्रं व्याचिख्यासुभिर्धर्मशास्त्रविषयमवलम्ब्य विशेषेणाऽऽलोचयितुम् इति ततो विरमामः । नागभोगसमेति फणिफणाकृतिविशिष्टा, युक्ता सुघटिता । न पुनर्नागभोगसमायुक्तेत्यैक- पद्यम् । 'नागभोगसमाकारे'ति रूपमण्डने, 'छत्राकारे'त्यन्यत्र च पाठः । स्थिरेति, आसने यथा स्थिरतया वर्त्तेत तथाऽधश्चिपिटेत्यर्थः । तथाऽपि वर्त्तुला ऊर्ध्वभागे गोलाकृतिः ।

७८ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ प्रमाणतो ग्राह्यशिलालक्षणम् ] तत्राप्यामलकीमाना सूक्ष्मा चातीव या भवेत् । तस्यामेव सदा कृष्णः श्रिया सह वसत्यसौ ॥ १६ ॥ यथा यथा शिला सूक्ष्मा तथा तथा महत् फलम् । तस्मात्तां पूजयेन्नित्यं धर्मकामार्थमुक्तये ॥ १७ ॥ [ त्याज्यशिलालक्षणम् ] कपिला कर्बुरा भग्ना रुक्षा निद्राकुला च या । (रेषाकुषा? रेखाकुला)ऽस्थिरा स्थूला बहुचक्रैकचक्रका ॥ १८ ॥ बृहन्मुखी बृहच्चक्रा बद्धचक्रा च (पायुनः ? या पुनः) । बद्धचक्राऽथ(नामा ? वा या) स्याद् भिन्नचक्रा त्वधोमुखी ॥१९॥ दग्धा (सुरत?सुरक्ता) चापूज्या निष्षणा (पाति?पंक्ति) चक्रिका । पूजयेद् यः प्रमादेन दुःखमेव लभेत् सदा ॥ २० ॥ [ तत्र प्रतिप्रसवः ] खण्डिता स्फुटिता भिन्ना पार्श्वभिन्ना विभेदिका । शा(लि?ल)ग्रामसमुद्भूता शिला दोषवहा न हि ॥ २१ ॥ १८ । श्लोकत्रयं प्राणतोषणीधृतस्कन्दपुराणे किञ्चिद्विकलमुपलभ्यते । तत्र यथा पाठान्तरं तथा श्लोकमध्ये बन्धनीचिह्नान्तर्यथासम्भवं सन्निवेशितम् । रुक्षेति—'अचिराच्छुष्कतां याति यस्यां लिप्तन्तु चन्दनम् । सा रुक्षेति' शिलाचक्रार्थबोधिनी- धृतप्रयोगपारिजातोक्तलक्षणेत्यर्थः । अस्थिरेति आसने स्थिरताऽवर्त्तमाना । बहुचक्रेति प्रमाणाधिकचक्रशालिनी, यस्याः शिलाया यावन्ति चक्राणि प्रमाणतः प्राप्तानि ततोऽधिकचक्रेति यावत् । एकचक्रकेति एकं चक्रकं यस्याः सा, यस्या एकमपि चक्रं क्षुद्रं तादृशीत्यर्थः । अन्य- त्रैकचक्राया ग्राह्यत्वश्रवणात् । १९ । बद्धचक्रेत्यत्र लग्नचक्रेति पाठः पुराणे । तत्रापि नास्त्यर्थान्तरम् । बृहच्चक्रेति चक्रान्तर्गतचक्रा, 'चक्रेणाऽऽवृतचक्रा च बृहच्चक्रा प्रकीर्त्तिता' इति शिलाचक्रार्थबोधिनीधृतप्रयोगपारिजातस्मरणात् । २१ । अत्र प्राणतोषण्यां स्फुटितादिवर्जनीयशिलालक्षणमभिधाय—

त + ा = ता ह = ह Result in Unicode: श्वेताश्यामयोर्र्विशेषफलमाह ? NO! It gives: श्वेताश्यामयोर्र्विशेषफलमाह (wait, why did my brain think there is a duplicate र? There isn't!). Let's look at: श् वे ता श्या म यो र् वि शे ष फ ल मा ह: Unicode: \u0936\u094d\u0935\u0947\u0924\u093e\u0936\u094d\u092f\u093e\u092e\u092f\u094b\u0930\u094d\u0935\u093f\u0936\u0947\u0938\u094d... That renders as: श्वेताश्यामयोर्र्विशेषफलमाह? NO, it renders as: श्वेताश्यामयोर्र्विशेषफलमाह (wait, the font renders it as: यो + र् + वि = र्वि after यो). Wait, why did the text box in thought show two र's? Ah, because of double copy-paste. Let's see: श्वेताश्यामयोर्र

८० देवतामूर्त्तिप्रकरणम् अथ चक्र[विशेष]लक्षणानि [ तत्र वासुदेवः ] द्वारदेशे समे चक्रे दृश्यते नान्त(रायिके ? रीयके) । वासुदेवः स विज्ञेयः शुक्लाभः स्यां(चा?)तितेजसा ॥ २६ ॥ [ सङ्कर्षणः ] (द्वौ चक्रावेकलग्नौ ? द्वे चक्रे एकलग्ने) तु पूर्वभागस्तु पुष्क(लः?लम्) । सङ्कर्षणाख्यो विज्ञेयो रक्ता(भि ? भ)श्चातितेजसा ॥ २७ ॥ [ प्रद्युम्नः ] प्रद्युम्नः सूक्ष्मचक्रस्तु पीतदीप्तिस्तथैव च । सुषिरं छिद्रबहुलं दीर्घाकारन्तु यद् भवेत् ॥ २८ ॥ [ अनिरुद्धः ] अनिरुद्धस्तु नीलाभो वर्त्तुलश्चातिशोभनः । (रेप्यायां ? रेखाणां) त्रितयं (द्वारं ? द्वारे) पृष्ठं पद्मेन लाञ्छितम् ॥ [ एतेषां पूजाधिकारिणः ] ब्राह्मणैर्वासुदेवस्तु नृपैः सङ्कर्षणस्तथा । प्रद्युम्नः पूज्यते वैश्यैरनिरुद्धस्तु शूद्रकैः ॥ ३० ॥ चत्वारो ब्राह्मणैः पूज्यास्त्रयो राजन्यजातिभिः । वैश्यैर्द्वावेव संपूज्यौ तथैकः शूद्रजातिभिः ॥ ३१ ॥ २६ । चक्रभेदान् विवक्षुर्वासुदेवमाह—द्वारदेश इति । नान्तरीयेके इति चक्रद्वयं परस्पर- लग्नमित्यर्थः । अतितेजसेति विशेषणे तृतीया, अतितेज उपलक्षित इत्यर्थः । २७ । ‘द्वे चक्रे अग्रलग्ने तु पूर्वभागे च पुष्करम् । सङ्कर्षणाख्यो विज्ञेयो रक्ताभश्चातिशोभनः ॥’ इति प्राणतोषणी । पुष्कलमिति र-लयोरभेदात् पुष्करमिति ज्ञेयम्, पुष्करमाकाशं छिद्रमित्यर्थः । २९ । एता द्विचक्रा इति प्राणतोषणीतो ज्ञायते । ३० । एवं चत्वारि चक्राणि निरूप्य प्रसङ्गात्तेषां पूजाधिकारिण आह—ब्राह्मणैरिति द्वाभ्याम् । ३१ । अन्यत्रोऽयं श्लोकः, शालग्रामाः समाः पूज्या विषमा न कदाचन । समेषु न द्वयं पूज्यं विषमेष्वेक एव हि ॥ इति स्मृत्यन्तरधृतवचनस्यापवादविधया हेमाद्रावुक्त इति वीरमित्रोदयाज् ज्ञायते । अत्र चायं वासुदेवादिपूजाप्रकारः—

पञ्चमोऽध्यायः ८१ [ त्रिवक्रलक्ष्मीनारायणः ] लक्ष्मीनारायणो देवस्त्रिभिश्चक्रैर्व्यवस्थितः । पूजनीयः प्रयत्नेन भुक्तिमुक्तिफलप्रदः ॥ ३२ ॥ [ मधुसूदनः ] नाभिपाश्र्वे शङ्खपद्मं यस्य मुद्रा प्रदृश्यते । मधुसूदन आख्यातः शत्रुहा परिकीर्त्तितः ॥ ३३ ॥ [ दामोदरः ] स्थूलो दामोदरो ज्ञेयः सूक्ष्मरन्ध्रो भवेत्तु सः । चक्रे तु मध्यरेखः स्यात् पूजितः सुखदः सदा ॥ ३४ ॥ [ द्विचक्रलक्ष्मीनृसिंहः ] वामपाश्र्वस्थिते चक्रे कृष्णवर्णे सबिन्दुके । लक्ष्मीनृसिंहो विख्यातो भुक्तिमुक्तिफलप्रदः ॥ ३५ ॥ [ द्विचक्रपुरुषोत्तमः ] सुवृत्तुलं तथा पीतं पृष्ठे तु सुषिरं ध्रुवम् । विदिक्षु दिक्षु सर्वासु मुखं यस्यैव दृश्यते । स देवदेवो विज्ञेयः पुराणः पुरुषोत्तमः ॥ ३६ ॥ [ एकचक्रे वर्णकृतो विशेषः ] शुक्लो रक्तस्तथा कृष्णो द्विवर्णो बहुवर्णभाक् । एक (वस्त्वैक ? चक्रस्य) पञ्चैताः संज्ञाः स्युः पञ्च यथाक्रमम् ॥ ब्राह्मणैर्वासुदेवः पूज्यते इत्ययमेषामसाधारणोऽधिकारः वर्णगुरुत्वादितरवर्णसाधारणं चक्रपूजन- मप्यविरुद्धम् । एवं नृपैः सङ्कर्षणः पूज्यते इति, अयमेषां क्षत्रियाणां ब्राह्मणसाधारणे वैश्यशूद्रापेक्षयाऽसाधारणोऽधिकारः । ततश्च तैः सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धाः पूजनीयाः । प्रद्युम्नः पूज्यते वैश्यैरित्येषां शूद्रमात्रापेक्षयाऽसाधारणो ब्राह्मणक्षत्रियसाधारणोऽधिकारः । एवञ्च वैश्यैः प्रद्युम्नानिरुद्धौ पूजनीयौ । अनिरुद्धस्तु शूद्रकैरित्ययमेषां सर्वसाधारणोऽधिकारः । तथाच— शूद्रैरेक एवानिरुद्धः पूजनीय इति फलितोऽर्थः । परं न हि वर्णहीना वर्णोत्तमानां वृत्तिमाददीरन्निति न नृपैर्वासुदेवः पूज्यः, न तु वैश्यैर्वासुदेव- सङ्कर्षणौ, न च शूद्रेण वासुदेवसङ्कर्षणप्रद्युम्ना इति । तदेवाहोत्तरश्लोके—चत्वार इत्यादीति । ३७-३८ । एकचक्रे विशेषमाह—शुक्ल इति । एकचक्रस्य शुक्लादयः पञ्च संज्ञाः देवता—११

८२ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ वर्णक्रमेण तेषां नामानि ] पुण्डरीकः प्रलम्बघ्नो रामो वैकुण्ठ एव च । विष्वक्सेन इति ब्रह्मन् फलञ्चास्यार्चने शृणु । [ यथाक्रममेतेषां फलम् ] मोक्षं मृत्युं विवादञ्च दारिद्र्यमटनं तथा ॥ ३८ ॥ [ द्विचक्रे चक्रनिबन्धने विशेषः ] चक्रे तु मध्यदेशे स्यात्(त्वा ? ता)माख्यामि रमे शृणु । परमेष्ठ्यजितक्रोधस्तथा नारायणोऽन्तकः ॥ ३६ ॥ अनन्तश्चे(दिति ? ति वि-)ज्ञेयो नानामूर्त्तिस्तु यो भवेत् । [ यथाक्रममेतेषां फलम् ] राज्यं मृत्युं धनञ्चैव हानिश्च वाञ्छितार्थकम् ॥ ४० ॥ स्युरित्यन्वयः । अत्र 'संज्ञाः स्युरिति' स्यात् । यथाक्रमम् इत्यस्य परत्रान्वयः । द्विवर्ण इति यत्तत्किञ्चिद्वर्णद्वयवानित्यर्थः, बहुवर्णभाग् इत्यत्र च द्वयधिक-यत्तत्किञ्चिद्वर्णवानिति । यथाक्रम- मित्यस्यार्थस्तु-शुक्लः पुण्डरीकः, रक्तः प्रलम्बघ्नः, कृष्णो रामः, द्विवर्णो वैकुण्ठः, बहुवर्णभागो विष्वक्सेन इति । एतेषामर्चनफलमाह-फलञ्चास्येति । यथाक्रममित्येव । तथाच पुण्डरीकाक्षार्चने फलं मोक्षः । एवं प्रलम्बघ्नाद्यर्चने मृत्यादयः । 'अटनमि'त्यत्र 'अर्जनमि'ति पुराणे पाठः । ३९-४० । द्विचक्रे विशेषमाह-चक्रे त्विति । द्विचक्राणां चक्रे यदि मध्यदेशे स्यातां तदा तेषां परमेष्ठ्यादिसंज्ञा भवति, फलञ्च राज्यादिकमिति वर्त्तुलार्थः । नानामूर्त्तिरित्यनन्त इत्यस्य विशेषणम् । राज्यमित्यादिद्वितीयान्तपदानां ददातीत्यध्याहृतक्रियाऽन्वयो द्रष्टव्यः । अत्रेदं विवेक्तव्यम्-प्राणतोषणीधृतपद्मपुराणे 'वर्णचक्रादिभेदेन तानि नामानि मे शृणु' इत्युपक्रम्य, 'शुक्लो रक्तस्तथा पीत' इत्यादिसप्तत्रिंशश्लोकादारभ्य 'राज्यं मृत्युम्' इत्यादिश्चत्वारिंश- श्लोकान्तो भागः क्वचित् किञ्चिदंशस्य योगविप्रयोगाभ्यामविकलो वर्त्तते । परं तत्र वर्णतश्चक्रतश्च भिन्नतया द्विविधानामप्यमूषां शालग्रामशिलानां 'राज्यं मृत्युं विवादञ्चे'त्याद्येकमेव फलं निर्णीत- मुपलभ्यते न तु प्रकृते इव वर्णतो भिन्नानां 'मोक्षं मृत्युं विवादञ्चे'त्यादि विविक्तं फलम् । विशेषतः पुनस्तत्र 'राज्यं मृत्युम्' इत्यादिद्वितीयान्तपदाना मन्वयसमाप्त्यर्थं 'ददाति पूजितो लोके तस्मात् ज्ञात्वाऽर्चयेन्नरः' इत्यर्धमधिकं वर्त्तते । तदनयोर्वर्णभिन्नचक्रभिन्नयोः शालग्रामशिला- वर्गयोर्युतफलताऽयुतफलता वेति स्मार्त्तधुरीणा एव समादधत्विति ।

पञ्चमोऽध्यायः ८३ [ चक्रान्तराणि ] एक(पद्मान्तिका ? चक्रान्विता) या तु दक्षि(णार्त्त- ? णावर्त्त ) संस्थिता । चतुर्लाञ्छनसंयुक्ता भोगमोक्षप्रदा शुभा ॥ ४१ ॥ चक्रेण कम्बुना या च (पद्मनादि य अङ्किता ? पद्मेन गद्याऽङ्किता ) । तत्र श्रीः प्रत्यहं तिष्ठेत् (सप्त ? सर्व)सम्पदमादिशेत् । लाञ्छनेन विना (यस्य ? या स्यात् ) प्रशस्ता तु न सा स्मृता ॥ ४२ ॥ [ हरिः ] चक्रं वा केवलं यत्र पद्मं वा(प्यर्थ यद् ? प्यथ वा) गदा । लाङ्गलं वनमाला च हरिर्लक्ष्म्या (स हि ? सह) स्थितः ॥४३ [ एतत्पूजाफलम् ] तस्मिन् गृहे न दारिद्र्यं न शोको रोगजं भयम् । न चोराग्निभयं तस्य ग्रहै रोगैर्न बाध्यते । अन्ते मोक्षो भवेत्तस्य पूजनादेव नित्यशः ॥ ४४ ॥ [ नृसिंहः ] विकटास्या तु विकृता नृसिंहमुखलाञ्छना । पाशाङ्कुशगदाचक्रा(प्ये ? ष्ये)षामङ्केन लाञ्छिता ॥ ४५ ॥ नारसिंही भवेन्मुद्रा भोगमोक्षप्रदायिका । दर्शनान्नश्यते पापं ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ ४६ ॥ ४१-४२ । या शिला एकचक्रान्विता, दक्षिणावर्त्तसंस्थिता चतुर्लाञ्छनसंयुक्ता च सा भोगमोक्षप्रदेत्यन्वयः । चतुर्लाञ्छनेत्यस्य विवरणं चक्रेणेत्यादि ।

८४ देवतामूर्तिप्रकरणम् [ कपिलनृसिंहः ] नृसिंहं पीतवर्णाभ-महा(वक्तृं ? चक्रं)मुखे गुरुम् । यतीनां (पूजनं देवं ? पूजनादेव) सत्यलोकप्रदायकम् ॥४७ [ सुदर्शनम् ] द्वे चक्रे पृष्ठदिग्भागे श्यामश्च मधुवर्णकम् । सुदर्शनं शिला नाम पूजितं सुखकामदम् । सान्निध्यं मम मूर्त्या च पूजने च कलाधि(का ? कम्) ॥४८ [ हयग्रीवः ] अश्वाकृतिस्तथा मुद्रा साक्षमाला सपुस्तका । पद्माङ्किता भवेन्मुद्रा हयग्रीवेति विश्रुता ॥ ४६ ॥ जयदुस्स्वशुभासक्तो ननः (?) पापात् प्रमुच्यते । अक्षया च भवेत्तस्य लक्ष्मी रैश्वर्यमुत्तमम् ॥ ५० ॥ [ मत्स्यः ] मत्स्याङ्किता (शुभे ? स्तु ये) चक्रा आयुर्दा( ?) पुष्टिदा नृणाम् । सदा पूज्या गृहस्थेन सन्निधानेऽत्र केशवः ॥ ५१ ॥ [ जनार्दनः ] एकमुखे चतुश्चक्रं चतुश्चक्रो जनार्दनः । पूजनीयः सदा सौख्यमुक्तिदो नात्र संशयः ॥ ५२ ॥ ४७ । अयं कपिलवर्ण इति पद्मपुराणम् । तथाच— कपिलो नरसिंहस्तु पृथुचक्रो महामुखः । ब्रह्मचर्यंण पूज्योऽसौ त्रिबिन्दुः पञ्चबिन्दुकः ॥ इति । ४९-५० । अयमङ्कुशाकार इत्यग्निपुराणादिषु । 'जयदुस्स्वशुभासक्तो ननः' इत्यत्र 'चक्रध्वजसमायुक्तो नरः' इति स्यात् । एवञ्च 'नरः पापात् प्रमुच्यते' इत्येतत्पूजको नर इत्यर्थः । ५२ । अत्र क्रमभङ्गः सम्भाव्यते । हयग्रीवात् परमेवास्य स्थानं निर्देष्टुं युज्यते । दृश्यते हि मत्स्यादारभ्य क्रमेण दशावतारमुद्रा वर्ण्यन्ते, तत्र यद्यन्तरा जनार्दनोपनिपातः स्यात्तन्न क्रमो

पञ्चमोऽध्यायः ८५ [ कूर्मः ] कूर्म्माङ्कितास्तु ये चक्रा महासन्ततिदायकाः । महार्थकारका दिव्या हरिस्तत्र व्यवस्थितः ॥ ५३ ॥ [ वराहः ] वराहमूर्त्तिसंयुक्तं यदि चक्रं (च ध्यापनम् ? प्रपद्यते) । पूजनाल्लभते राज्यं पृथिव्यामेकराजकम् ॥ ५४ ॥ [ नरसिंहः ] नारसिंहा(ङ्कृतं ? ङ्कितं) चक्रं दुर्लभं भुवि मानवैः । शत्रूणां नाशनं तद्धि क्लेशघ्नं परिकीर्त्तितम् । स्तम्भनं (नर ? पर)सैन्यस्य महामृत्युहरं शुभम् ॥ ५५ ॥ [ वामनः ] अङ्कितं वामनेन स्याच्चक्रं परमशोभनम् । नानावृद्धिकरश्चैतदन्नाद्यं चाक्षयं भवेत् ॥ ५६ ॥ [ जामदग्न्यः ] चक्रमध्ये तु दृश्येत परशुं रामरूपकम् । तज्जामदग्न्यं चक्रं यजतादेकराड्मुखे(?) ॥ ५७ ॥ [ कौशल्यानन्दनः ] चक्रेण दृश्यते ब्रह्मन् बाणकार्मुकभृत् प्रभुः । कौशल्यानन्दनो रामः (सीतायाः ?तृतीयः) परिकीर्त्तितः ॥५८ भज्येतैव । अभिमतश्च क्रमो ग्रन्थकर्तुरिति लक्ष्यते, कथमन्यथा पूर्वं नृसिंहद्वयं निरूप्यापि पुनर्वराहानन्तरं नृसिंहं निरूपयेत् । ५४ । एकराजकमिति राज्यमित्यस्य विशेषणम् , एकच्छत्रं राज्यं साम्राज्यमित्यर्थः । ५५ । नारसिंहाङ्कितमिति नरसिंहाकृतिचिह्नेन चिह्नितमित्यर्थः । ५७ । ‘तज्जामदग्न्यं चक्रं स्याद् यजमानोऽपराङ्मुखः’ इति स्यात् । तादृशं चक्रमर्चयन् जनः क्वचिदपि विषयेऽकृतकृत्यो न भवतीति तदर्थः । ५८ । कौशल्यानन्दनरामलक्षणमाह—चक्रेणेति । एतल्लक्षणं शिलाचक्रबोधिनी- धृतवाराहे—

८६ \quad देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ बुद्ध: ] तेन युक्तास्तु दृश्यन्ते पाषाणधृतरूपिण: । बु(धा ? द्धा)ङ्कितं भवेच्चक्रं महाद्रव्यप्रदञ्च यत् ॥ ५६ ॥ [ कल्की ] (खड्गा ? खङ्ग्या)सनसमारूढः खड्गधातृस्वरूपवान् । उभौ चक्रौ तु तत्रस्थौ स भवेत् पुरुषोत्तमः॥ ६० ॥ चक्रोध्वं दृश्यते यस्य तूणं शार्ङ्गं धनुः शरैः (?) । कौशल्यानन्दनो रामस्तृतीयः परिकीर्त्तितः ॥ इति तृतीय इति पूर्वं 'रामो रामश्च रामश्चे'त्युपक्रमादयं लक्षणक्रमेण तृतीय इत्यर्थः । अयं द्विचक्रः। अनेनांशतोऽपीदं लक्षणं न संवदतीति प्रत्यक्षमेव सर्वेषाम् । यच्च— द्वारद्वये चतुश्चक्रो वामतश्चैकचक्रवान् । बाणतूणीरचापाढ्यः सीतारामः स्वगन्वितः ॥ इति शिलाचक्र

पञ्चमोऽध्यायः ५७ [ चक्रप्रतिष्ठानिषेधः ] (आह ? आहुः) ब्रह्मादयो देवाः सर्वभूतानि केशवः। सदा सन्निहि(तं चक्रं ? तश्चक्रे) प्रतिष्ठा(कर्मणा स्ततः ? कर्म नास्त्यतः) ॥ ६१ ॥ [ शिलाचक्रविक्रयादिनिषेधः ] शा(लि ? ल)ग्रामशिलाया यश्चक्रमुद्घाटयेन्नरः। विक्रेता चानुमन्ता च यः परीक्ष्यानुमोदयेत्। सर्वे ते नरकं यान्ति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ६२ ॥ [ शिलाप्रशंसा ] शा(लि ? ल)ग्रामशिलाग्रे तु यो (जुह्वति ? जुहोति) हुताशनम्। एकाहुतिर्हुता सम्यक् कल्पकोटिगुणोत्तरा। एतस्मिन् पूजिते देवे त्रैलोक्यं पूजितं भवेत् ॥ ६३ ॥ इति शालग्रामशिलापरीक्षा* [ मूर्त्तिविशेषाः ] तार्क्ष्यो मरकतप्रख्यः कौ

८८ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् गृध्रोरुजानुचरणः पक्षद्वयविभूषितः । प्रभासंस्थानसौवर्णः कलापेन विवर्जितः ॥ ६५ ॥ नवतालः प्रकर्त्तव्यो गरुडो मानसूत्रवित् । पाद( ?)जानु कटि( ?) यावदर्चायां वाहनस्य दृक् ॥ ६६ ॥ छत्रञ्च कुम्भपूर्णञ्च करयोस्तस्य कारयेत् । करद्वयन्तु कर्त्तव्यं तथा विरचिताञ्जलि ॥ ६७ ॥ यदुश्च भगवान् पृष्ठे छत्रकुम्भधरौ (हरौ ? करौ) । किञ्चिल्लम्बोदरः कार्यः सर्वाभरणभूषितः ॥ ६८ ॥ इति पन्नगाशनः । अष्टबाहोर्हरेर्मूर्त्तेरायुधानि वदाम्यहम् । नन्दकश्च गदा बाणः पद्मं दक्षिणबाहुषु । शङ्खो धनुस्तथा चक्रं खेटकं वामबाहुषु ॥ ६६ ॥ त्रिविक्रमो नृसिंहश्च दशतालौ प्रकीर्त्तितौ । वामनः सप्ततालस्तु विप्रमूर्त्तिः क्वचिद् भवेत् ॥ ७० ॥ ६५ । प्रभासंस्थानसौवर्ण इति प्रभासंस्थानाभ्यां कान्तिशरीराभ्यां सौवर्णः सुवर्णमय इव प्रतिभासमानः । 'कलापेन विवर्जित' इत्यत्र 'कलापेन विभूषित' इति रूपमण्डने ( ३।४७ ) पाठः । यद्यपि 'कलापो भूषणे बर्हे' इति कोषान्मयूरपिच्छ एव कलापशब्दो वर्त्तते- तथाऽपि पक्षमात्रार्थ एवात्र प्रयुक्तः । भूषणार्थस्तु न प्रसज्यते । 'विवर्जितः' 'विभूषितः' इत्यनयोः कतरच्छिष्यते इति नावधारयामः । ६६ । द्विधेह वाहनानि विविच्यन्ते, एकं स्थितायाः प्रतिमायाः, अपरमुपविष्ठायाः । द्वितीय- मपि पुनर्द्वैधा भिद्यते, एकमेकस्मिन्नेव पार्श्वे लम्बितचरणायाः, द्वितीयञ्चोभयोरेव पार्श्वयोर्लम्बित- चरणायाः । सङ्कलनेन पुनस्त्रीण्येव वाहनानीति । तत्र स्थिताया अर्चाया वाहनस्य दृष्टिः पादं यावत्, एकपार्श्वलम्बितचरणाया जानु यावत्, उभयतो लम्बितचरणायाः कटिं यावदिति विवेकः । तदेतदाह ग्रन्थकारः पादमिति । अत्र पादपदेन गुल्फपर्यन्तो भागो लक्ष्यते विभागसामर्थ्यात् । ६७ । 'कुम्भपूर्णञ्चे'त्यत्र 'पूर्णकुम्भञ्चे'त्युचितः पाठो रूपमण्डने । ६८ । यदुश्च भगवान् इति यदुवंशीयो भगवान् श्रीकृष्ण इत्यर्थः । 'यादवो भगवान् पृष्ठे छत्रकुम्भधरो हरिः' इति रूपमण्डने विसंष्ठुलः पाठः । ७० । अत्र मत्स्यपुराणम्- दशतालः स्मृतो रामो बलिवैरोचनिस्तथा । वाराहो नरसिंहश्च सप्ततालस्तु वामनः ॥ इति (२५९ अ० १-२ श्लो०)

पञ्चमोऽध्यायः ८६ कृष्णाजिनोपवीतः स्याच्छत्री (कृत ? धृत)कमण्डलुः । कुण्डली शिखया युक्तः कुब्जाकारो मनोहरः ॥ ७१ ॥ इति वामनः । रामस्तु द्विभुजो रम्यः शरचापधरः प्रभुः । इति रामः । (महा ? नृ)वराहं प्रवक्ष्यामि शूकरास्येन शोभनम् । गदापद्मधरं धात्रीं दंष्ट्राग्रेण समुद्धृताम् ॥ ७२ ॥ बिभ्रा(णा ? णं) कूर्परे वामे विस्मयोत्फुल्ललोचनः । नीलोत्पलधरां देवीमुपरिष्टात् प्रकल्पयेत् ॥ ७३ ॥ दक्षिणं कटिसंस्थञ्च बाहुं तस्य प्रकल्पयेत् । कूर्मपृष्ठे पदञ्चैकमन्यन्नागेन्द्रमूर्धनि ॥ ७४ ॥ शेषश्चतुर्भुजः कार्यस्तथैव रचिताञ्जलिः । कर्त्तव्यौ (शिल ? शीर)मुषलौ करयोस्तस्य चोर्ध्वयोः ॥७५॥ ७५ । शेष इति । 'रचिताञ्जलिरी'त्यनेन नेदं स्वतन्त्रस्य शेषस्य लक्षणमपि तु नृवराहाङ्ग- तया तदग्रे कर्तव्यस्येत्यायाति । अन्यथा नृवराहलक्षणमभिधायान्तरा शेषं लक्षयतः पुनर्नृवराहप्रकारान्तरकथनमनुपपन्नं स्यात् । शिल्परत्ने शेषलक्षणमपहायैव नृवराहस्य लक्षणद्वितयं लिखितं दृश्यते ( शिल्प० उ० २५ अ० ११२-११६ श्लो० ) । मत्स्यपुराणे पुनः किञ्चिद्विलक्षणमेव नृवराहलक्षणमिति तदत्र प्रदर्श्यते— महावराहं वक्ष्यामि पद्महस्तं गदाधरम् ॥ तीक्ष्णदंष्ट्राग्रघोणास्यं मेदिनीवामकूर्परम् । दंष्ट्राग्रेणोद्धृतां दान्तां धरणीमुत्पलान्विताम् ॥ विस्मयोत्फुल्लनयनामुपरिष्टात् प्रकल्पयेत् । दक्षिणं कटि(हस्त ? संस्थ)ञ्च करं तस्याः प्रकल्पयेत् ॥ कूर्भोपरि तथा पादमेकं नागेन्द्रमूर्धनि । संस्तूयमानं लोकेशैः समन्तात् परिकल्पयेत् ॥ इति । ( मत्स्य० २६० अ० २८-३१ श्लो० ) । देवता—१२

६० देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ प्रकारान्तरम् ] अथवा शूकराकारं महाकायं क्वचिल्लिखेत् । तीक्ष्णदंष्ट्रोग्रघोणास्यं स्तब्धकर्णोर्ध्वरोमकम् ॥ ७६ ॥ इति नरवराहः । नरसिंहाकृतिं वक्ष्ये रौद्रसिंहमुखेक्षणाम् । भुजाष्टकसमायुक्तां ध्वजपीनसटाश्रिताम् ॥ ७७ ॥ हिरण्यकशिपुं दैत्यं दारयन्तीं नखाङ्कुरैः । उरोरुपरि विन्य(स्त ?स्य)खड्गखेटकधा(रणा ? रिणा)म् ॥ (तथाऽ ? तस्या)न्त्रमालां निष्कृष्य बाहुयुग्मेन बिभ्रतीम्। आकारं पुरु(षाकस्यै ? षस्यैव)धारयन्तीं मनोहरम् ॥ ७६ ॥ मध्यस्थिताभ्यां बाहुभ्यां दक्षिणे चक्रपङ्कजे । कौमोदकीं तथा शङ्खं बाहुभ्यामिति(नामतः ? वामतः)॥८०॥ अधःस्थिताभ्यां बाहुभ्यां दारयन्तीं प्रकल्पयेत् । ऊर्ध्वस्थिताभ्यां बाहुभ्यामन्त्रमालां तु बिभ्रतीम् ॥ ८१ ॥ नीलोत्पलदलच्छायां चञ्चच्चम्पकप्रभाम् । तप्तकाञ्चनसङ्काशां बालार्कसदृ(शां?र्शीं) लिखेत् ॥ ८२ ॥

७६ । 'स्तब्धकर्णोर्ध्वरोमकम्' इत्यत्र 'स्कन्धकर्णोर्ध्वरोमकम्' इति शिल्परत्ने ( २५ अ० ११६ श्लो० ) पाठः । ७७ । रौद्रसिंहमुखेक्षणामिति भीषणसिंहमुखनेत्रतुल्यमुखनेत्राम् । 'रौद्रपिङ्गमुखेक्षणाम्' इति शिल्परत्नपादटीकाधृतं पाठान्तरम् । ध्वजपीनसटाश्रिताम् इति ध्वजवत्स्थूलकेशरधारिणीम् । 'स्तम्भपीन' इति शिल्परत्ने, 'स्तब्धपीन' इति तत्पादटीकायां पाठः । ७९ । आकारमिति, मुखादधस्तात् पुरुषाकृतिवदाकृतिमित्यर्थः । शिल्परत्ने इदमर्धं नास्ति । ( शिल्प० उ० २५ अ० ११७-१२० श्लो० ) । ८१ । अत्र दारणान्त्रमालाधारणयोरनुवादो बाहुविशेषनियमार्थः । शिल्परत्ने अयमपि श्लोको नरसिंहलक्षणे नास्ति । ८२ । अत्र नीलोत्पलेत्यादिविशेषणत्रयं पक्षान्तरद्योतकम् । 'अथवा चम्पकप्रभाम्'

पञ्चमोऽध्यायः ६१ [ प्रकारान्तरम् ] आसीनं द्विभुजं देवं प्रसन्नवदनेक्षणम् । श्वेतं स्फटिकसङ्काशं चतुर्बाहुमथापि वा ॥८३ ॥ आजानुलम्बितौ बाहू कर्त्तव्यौ तत्र दक्षिणे । समीपे कल्पयेच्चक्रं वामे शेषं समीपतः ॥ ८४ ॥ ऊर्ध्वस्थिताभ्यां बाहुभ्यां दक्षिणे पङ्कजं न्यसेत् । वामे बाहौ गदा रम्या(लिनात् प्र ? लिखेच्चित्र) विशार(दैः ? दः) ॥ ८५ ॥ इति नरसिंहः । जलमध्यगतः कार्यः शेषः पन्नगदर्शनः । फणाम्बुजमहारत्न···शिरो(धृतः ? धरः) ॥ ८६ ॥ इति शिल्परत्ने ( उत्तर० २५ अ० १२० श्लो० ) पाठः । पुराणे तु वर्णकान्त्यादिविषये किमपि नोक्तम् । विशेषतस्तु तत्राऽऽनुषङ्गिकं मूर्त्त्यन्तरमपि कल्पितं दृश्यते । तथा च मात्स्ये— नारसिंहन्तु कर्त्तव्यं भुजाष्टकसमन्वितम् ॥ रौद्रं सिंहा(सनं ? ननं ) तद्वद्विदारितमुखेक्षणम् । स्पृष्टपीनसटाकर्णं दारयन्तं दितेः सुतम् ॥ विनिर्गतान्त्रजालञ्च दानवं परिकल्पयेत् । ( मसन्तं ? मषन्तं ) रुधिरं घोरं भ्रुकुटीवदनेक्षणम् ॥ युध्यमानश्च कर्त्तव्यः क्वचित् करणबन्धनैः । परिश्रान्तेन दैत्येन तर्ज्यमानो मुहुर्मुहुः ॥ दैत्यं प्रदर्शयेत्तत्र खड्गखेटकधारिणम् । स्तूयमानं तथा विष्णुं दर्शयेदमराधिपैः ॥ इति ( २६० अ० ३१—३५ श्लो० ) । ८३-८५ । विशेष्यानुल्लेखात् कस्य लक्षिकेयं श्लोकत्रयीति न प्रतिपद्यामहे । नेयं नरसिंह- लक्षणत्वेनोपलभ्यते शिल्परत्ने । लिखेच्चित्रविशारद इत्यत्र वाक्यार्थः कर्म । ८६ । अयं पूर्व ( ७९ श्लो० ) लक्षिताच्छेषाद्विशिष्यते । अत एव पन्नगदर्शन इत्युक्तम् । पन्नगदर्शन इति सर्पाकृतिरित्यर्थः । जलमध्यगतत्वेनाप्ययं विशिष्यते । 'फणाम्बुजमहारत्ने'- त्यनन्तरं 'दुर्निरीक्षे'ति पतितं स्यात्, विष्णुधर्मोत्तरे ( ३य-खण्ड० ) तथा पाठः ।

६२ देवतामूर्तिप्रकरणम् देवदेवस्तु कर्त्तव्यस्तत्र सुप्तश्चतुर्भुजः । एकपादोऽस्य कर्त्तव्यः शेषभोगाङ्कसंस्थितः ॥ ८७ ॥ एको भुजस्तु कर्त्तव्य(मति ? स्तस्य) जानुप्रसा(धि?रि)तः । कर्त्तव्यो नाभिदेशस्थस्तथा तस्यापरः करः ॥ ८८ ॥ तथैवान्यकरः कार्यों देवशत्रु(शरा ? शिरो)धरः । सन्तानमञ्जरीधारी तथा चैवापरो भवेत् ॥ ८९ ॥ नाभीसर(स?सि)सम्भूते कमले तस्य याद(वः ? व) । सर्वभूमिमयो देवः प्राक् कार्यस्तु पितामहः । (नील ? नाल )लग्नौ च कर्त्तव्यौ पद्मस्य मधुकैटभौ ॥६०॥ इति जलशायी । वैकुण्ठञ्च प्रवक्ष्यामि (धृष्ट?साष्ट)बाहुं महाबलम् । तार्क्ष्यासनश्चतुर्वक्त्रं कर्त्तव्यं शान्तिमिच्छता ॥ ६१ ॥ गदाखड्गौ बाणच(क्रौ ? क्रे) दक्षिणास्त्रचतुष्टयम् । शङ्खखेटधनुःपद्मं (वामदंष्ट्रा?वामे दद्याच्)चतुष्टयम् ॥ ६२ ॥ अग्रतः पुरुषाकारं नारसिंहञ्च दक्षिणे । अपरं स्त्रीमुखाकारं वाराहास्यं तथोत्तरम् ॥ ६३ ॥ इति वैकुण्ठः । ९० । विष्णुधर्मोत्तरे ( ख० ३, अ० ८१ ) पद्मनाभीयत्वेनेदं लक्षणमुपलभ्यते, 'यादव' इति तत्र बोद्धव्यस्य भगवतः सम्बोधनमिहाविकलमुद्रितमिति ज्ञातव्यम् । ९१ । शान्तिमिच्छता कर्त्तव्यमष्टबाहुं वैकुण्ठं प्रवक्ष्यामीत्यन्वयो व्याकरणसंस्काराद्यातः । 'वैकुण्ठञ्च प्रवक्ष्यामि सोऽष्टबाहुर्महाबलः । तार्क्ष्यासनश्चतुर्वक्त्रः कर्तव्यः शान्तिमिच्छता ॥' इति रूपमण्डने ( ३ अ० ९२ श्लो० ) । ९३ । अग्रत इति । एतच्च वैकुण्ठस्य चतुर्णामानानां विवरणम् । तत्र अग्रत इति अग्रवर्त्ति मुखं पुरुषाकारं पुरुषमुखतुल्यम्, दक्षिणं मुखं नारसिंहं नरसिंहमुखतुल्यं सिंहास्यवदिति यावत, नरसिंहलक्षणे 'रौद्रसिंहमुखेक्षणम्' ( ७७ श्लो० ) इत्युक्तेः । अपरमिति पश्चान्मुख- मित्यर्थः । वाराहास्यमिति शूक राननम् ।

पञ्चमोऽध्यायः ६३ सुतेजसं विश्वरूपं विश्वज्ञं सृष्टिकारकम् । तस्य चानुक्रमं वक्ष्ये (विश्व ? विंश)द्भिर्हस्त(के यु ? कैर्यु)तम् ॥ ६४ ॥ पताक(ा ?)शङ्खौ च हलं वज्रमङ्कुशसायकौ । चक्रं तुङ्गञ्च वरदौ दक्षिणेषु करेषु च ॥ ६५ ॥ पता(कं ? का) दण्डपा(शञ्च ? शौ च) गदाशार्ङ्गविधृतकरम् । पद्म( ? )शृ(ङ्गो ? ङ्गी) च कुमुदमक्षमाला तथैव च ॥ ६६ ॥ योगमुद्रा कर(द्वयं ? द्वन्द्वे) वैनतेयोपरि स्थितम् । नरञ्च नारसिंहञ्च (तृतीयं?स्त्रीमुखं) शूकराननम् ॥ ६७ ॥ इति विश्वरूपः । अनन्तानन्तरूपञ्च यस्माद् वि(श्वं ? श्व)समुद्भव(वम् ? वः) । अनन्तशक्ति(मा ? सं)कीर्णमन(न्तं ? न्त?) रूपसंयुतम् ॥६८॥ संयुतं द्वादशभुजैश्चतुर्वक्त्रमहोत्सवम् । सुपर्ण(केतोतराखं?स्कन्धमारूढं) कर्त्तव्यं सर्वकामदम् ॥६६॥ ९४। यद्यपि ‘विंशत्या हस्तकैर्युतम्’ इत्येव समीचीनः पाठः, तथाऽप्यक्षरसाम्यमनुबद्ध्य ‘विंशद्भिर्वि’ति कृतम् । भूरिप्रयोगश्चायं विंशच्छब्दस्त्रिंशदादिशब्दवत् पुराणेषु, वचनविपर्ययोऽपि नगण्य एवैवंविधानिबन्धेषु । ‘विंशत्या हस्तकैर्युक्तो विश्वरूपश्चतुर्मुखः’ इति रूपमण्डने पाठः । ९७। नरञ्चेति । यथाश्रुतपाठे तु विश्वरूपस्त्रिविध इत्यायाति । अत्र च विश्वरूपस्य मुखसङ्ख्यादर्शनात् सम्भवदपि तस्य त्रैरूप्यं तन्त्रान्तरविरोधीति कृत्वा परिहृतम्, पाठान्तरञ्च कल्पितम् । अत एव रूपमण्डने— विंशत्या हस्तकैर्युक्तो विश्वरूपश्चतुर्मुखः । पताका हलशङ्खौ च वज्राङ्कुशशरांस्तथा ॥ चक्रञ्च बीजपूरञ्च वरो दक्षिणबाहुषु । पताका दण्डपाशौ च गदाशार्ङ्गोत्पलानि च ॥ शृङ्गी मषलमक्षञ्च क्रमात् स्युर्वामबाहुषु ।