रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

६४ देवतामूर्तिप्रकरणम् गदाखड्(गं ? गौ) तथा चक्रं वज्राङ्कुश(क ? श)राणि वै । शङ्खखेटौ धनुः पद्मं दण्डपाशावनन्तकः ॥ १०० ॥ नरं तथा नारसिंहं (तृतीयं? स्त्रीमुखं) शूकराननम् । तेजःपुञ्जोद्भवं कार्यमनन्तं नाम नामतः ॥ १०१ ॥ इत्यनन्तः । त्रैलोक्यमोहनं वक्ष्ये संसारमोहकारकम् । षोडशैव भुजास्तस्य तार्क्ष्यारूढं महाबलम् ॥ १०२ ॥ गदाचक्राङ्कुशान्येव बाणशक्तिसुदर्शनम् । वरदं करमुद्धृत्य शस्त्रा वै दन्ति(णस्त?णे त)था ॥ १०३ ॥ मुद्गरः पाशशार्ङ्गौ तु शङ्ख(:) पद्मकमण्ड(लु ? लू) । शृङ्गी च वामहस्ते स्याद् योगमुद्रा करद्व(यम् ? ये) ॥१०४॥ नरञ्च नारसिंहाख्यं शूकरं कपिलाननम् । द्विशक्त्यष्टशक्तियुतं कुर्यात् त्रैलोक्यमोहनम् ॥ १०५ ॥ इति त्रैलोक्यमोहनः । हस्तद्वये योगमुद्रा वैनतेयोपरि स्थितः । क्रमान्नरनृसिंहस्त्रीवराहमुखवन्मुखः ॥ ( ३ अ० ५५-५८ श्लो० ) इत्यस्य विश्वरूपस्य चतुर्मुखत्वं वैकुण्ठवत् प्रकारभेदञ्च प्रतिपादयति । मूले तुङ्गमित्यत्र लुङ्गमिति स्यात्, नामैकदेशे नाम इति मातुलुङ्गमित्यर्थः । १०१ । अत्रापि विश्वरूपवद् व्यवस्था । यद्वा उभयत्रापि 'तृतीयमि'ति 'स्त्रीमुखमि'त्य- स्यानुकर्षणार्थम्, एवञ्च 'स्त्रीमुखम्' इति बन्धनीमध्ये पाठान्तरकल्पनं सुखार्थम् । रूपमण्डने मुखस्य विवरणं नास्ति । रूपमण्डनेऽनन्तलक्षणम्—( ३ अ० ५८-५९ श्लो० ) अनन्तोऽनन्तरूपस्तु हस्तैर्द्वादशभिर्युतः । अनन्तशक्तिसंवीतो गरुडस्थश्चतुर्मुखः ॥ दक्षिणे तु गदाखड्गौ चक्रं वज्राङ्कुशे शरः । शङ्खः खेटं धनुः पद्मं दण्डपाशौ च वामतः ॥ इति १०२-१०५ । अत्र त्रैलोक्यमोहनस्य षोडशानां भुजानां चतुर्दशसु यथोक्तान्यस्त्राणि करद्वये योगमुद्रेति चतुर्थार्थः । शृङ्गी योगेन पर्वतमभिधत्ते ।

पञ्चमोऽध्यायः ६५ दक्षिणे पुण्डरीकाक्षः पूर्वे नारायणः स्मृतः । पश्चिमे (स्याद् ? स्यात्तु)गोविन्द उत्तरे मधुसूदनः ॥१०६ ॥ ईशाने स्थापयेद् विष्णुमाग्नेय्याञ्च जनार्दनम् । नैर्ऋत्ये पद्मनाभञ्च वायव्यां माधवं तथा ॥ १०७ ॥ केशवं मध्यतः स्थाप्यमथवा वासुदे( वं करम् ? वकम् ) । सङ्कर्षणप्रद्युम्नौ चानिरुद्धश्च यथाक्रमम् ॥ १०८ ॥ जलशायी तथा प्रोक्तो दशावतारसंयुतः । शूकरश्चाग्रतः स्थाप्यः सर्वदेवमयः शुभः ॥ १०६ ॥ इति विष्ण्वायतनम् । प्रतीहारांस्ततो वक्ष्ये अष्टौ चतुर्षु दिक्षु च । तस्यानुक्रमरूपञ्च लक्षयेद् यस्य यादृशम् ॥ ११० ॥ वामनाकाररू(पै ? पा)श्च कर्त्तव्याः सर्वतः शुभाः । तर्जनीशङ्खचक्रं चेदं प्राग् दक्षिणक्रमात् ॥ १११ ॥ (द ? च)ण्डाभिधानकः प्रो(क्ता शस्त्रा ? क्तोऽस्या)पसव्ये प्रचण्डकः । वामे चण्डः प्रकर्त्तव्यः प्रचण्डो दक्षिणे तथा ॥ ११२ ॥ १०६ । 'गोविन्दः पश्चिमे स्थाप्य' इति रूपमण्डने ( ३ अ० ६३ श्लो० ) पाठः । १०८ । 'केशवो मध्यतः स्थाप्यो वासुदेवोऽथवा बुधैः । सङ्कर्षणो वा प्रद्युम्नोऽनिरुद्धो वा यथाविधि ॥' इति रूपमण्डने पाठः । ११० । यस्य प्रतीहारस्य यादृशमनुक्रमरूपं भवेत् , तस्य तादृशमनुक्रमरूपं लक्षयेत् , वक्ष्यमाणलक्षणत इत्यर्थः । अनुक्रमः हस्तेषु वामदक्षिणादिक्रमेण ऊर्ध्वाधःक्रमेण चास्त्राणां सन्निवेशपरिपाटी । रूपम् आकृतिः । १११ । 'तर्जनी शङ्खचक्रे च दण्डं प्राग् दक्षिणक्रमात्' इति स्यात् । एवमेव रूपमण्डने पाठः ( ३ अ० ६८ श्लो० ) । ११२ । 'अपसव्ये प्रचण्डक' इत्युक्त्यैव सव्ये चण्डक इति लभ्यते ; एवञ्च 'वामे चण्डः' इत्याद्यनुवादकमङ्गं सुखार्थम् । यद्वा, सव्यशब्दस्य वामदक्षिणोभयवाचित्वेन अपसव्यशब्दस्यापि

६६ देवतामूर्तिप्रकरणम् पद्मखड्गं खेटकञ्च गदा (तासु ? तेषु) प्रदक्षिणे । विलोमैः पद्मग(मोक्ता ? दयोः) जयो विजयदक्षि(णैः ? णे) ॥ तर्जनी बाणचापञ्च गदा (तासु ? तेषु) प्रदक्षि(णाम् ? णा) । गदाऽपि सव्यतः कुर्याद् धाता तस्माद् विधातृकः ॥ ११४ ॥ तर्जनीपद्मशङ्खञ्च गदा (तासु ? तेषु) प्रदक्षि(णं ? णा । सव्यापसव्ययोगेन सुभद्रो भद्र एव च ॥ ११५ ॥ मूर्त्तेः प्रमाणगणनां गरुडध्वजस्य ब्रह्मादयोऽमरगणा न हि ते समर्थाः । विश्वस्य पालनविधौ बहुधाप्रकारं रूपाणि यस्य विचरन्ति स पातु विष्णुः ॥ ११६ ॥ इति विष्णुप्रतीहाराः । इति क्षेत्रात्मजसूत्रभृन्मण्डनविरचिते वास्तुशास्त्रे देवतामूर्तिप्रकरणे विष्णुशालग्रामशिलापरीक्षादिभेदाधिकारो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ तथात्वाच्चण्डो वा दक्षिणे प्रचण्डो वेति भ्रमः शिष्याणां मा भूदित्यसन्दिग्धार्थमुत्तरार्द्धमिति ज्ञातव्यम् । ११३ । विलोमैः पद्मगदयोरिति ; जयस्य वामोर्ध्वादिहस्तेषु क्रमात् पद्मं खड्गः खेटकं गदा चेत्यायुधानीति पूर्वार्धस्यार्थः । ततश्चैवामायुधानां पद्मगदयोर्वैलोम्येन विजयस्याऽऽयुधं भवेत् इत्युत्तरार्धस्यार्थः, वैलोम्यञ्च पूर्वं गदायाः पश्चाच्च पद्मस्य सन्निवेशादिति ज्ञेयम् । एवञ्च 'विलोमैः पद्मगदोर्विजयो जयदक्षिणे' इत्येवोचितः पाठः । ११४-११५ । अनयोरपि गदाया एव सव्यापसव्ययोगेन व्यवस्थेति द्रष्टव्यम् ।

देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम् । जटाभारसमायुक्तं बालेन्दुकृतशेखरम् ॥ त्रिलोचनं..." Wait, in Shilpa texts, Sadyojata is described: In Rūpamandana / Devatāmūrtiprakaraṇa / Aparājitapṛcchā: Wait! Is it from Devatāmūrtiprakaraṇa? Look at the bottom of the page: "देवता—१३" -> THIS IS "देवतामूर्तिप्रकरणम्" (Devatā-mūrti-prakaraṇam), chapter 6 (षष्ठोऽध्यायः), page/sheet 13! YES! "देवता—१३" at the bottom means Devatāmūrtiprakaraṇa! Let's check Devatāmūrtiprakaraṇa, Chapter 6: Chapter 6 of Devatāmūrtiprakaraṇa starts with Śiva pratimā lakṣaṇa! Verse 1: "शुक्लाम्बरधरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम् । जटाभारसमायुक्तं बालेन्दुकृतशेखरम् ॥ १ ॥" Verse 2: Does it say "त्रिलोचनं" or "विलोचनं"? Wait, in many editions of Devatāmūrtiprakaraṇa (edited by Upendra Mohan Sankhyatirtha or others, Calcutta Metropolitan Series): Let's search memory: "त्रिलोचनं

३८ देवतामूर्तिप्रकरणम् रक्ताम्बरधरं देवं रक्तयज्ञोपवीतिनम् । रक्तोष्णीषं रक्तनेत्रं रक्तमाल्यानुलेपनम् ॥ ३ ॥ जटाकृतचन्द्रदेवं त्रिनेत्रं तुङ्गनासिकम् । महा(रक्तं?वक्त्रं) महाबाहुं खड्गखेटकधारिणम् ॥ ४ ॥ रक्तास्यं रक्तनयनं रक्तकुण्डलधारिणम् । रक्तालंकारसंयुक्तं स(र्वा?र्पा)भरणभूषितम् ॥ ५ ॥ इति वामदेवः । दंष्ट्राकरालविकटास्यं सर्पशीर्षं विलोचनम् । रुण्डमालाधरं देवं सर्पकुण्डलमेव च ॥ ६ ॥ भुजङ्गकेयूरधरं सर्पहारोपवीतिनम् । योनिशं (?) कटिसूत्रञ्च वृश्चिकामालिका गले ॥ ७ ॥ नीलोत्पलदलश्याममतसीपुष्पसन्निभम् । पिङ्गभ्रूपिङ्गजटिलं शशाङ्ककृतशेखरम् ॥ ८ ॥ तक्षकं पुष्टिकञ्चैव पादौ च नूपुरौ कृतौ (?) । अघोरस्य स्वरूपन्तु कालरूपमिवापरम् ॥ ६ ॥ महावीर्यं महोत्साहमष्टबाहुं महाबलम् । लासयन्तं रिपुबलं निवेशो यत्र भूतले ॥ १० ॥ ६। 'दंष्ट्राकरालवदनम्' इत्येवं कृते छन्दोहानिः पुनरुक्तिश्च परिहृते भवतः । रुण्डमालेति, रुण्डं कबन्धः, 'कबन्धो रुण्डमुच्यते' इति हारावली । ७। योनिशमिति दुरूहार्थस्यास्य पदस्य पाठान्तरमनुसन्धेयम् । वृश्चिकेति दीर्घत्वं छन्दःसौन्दर्यार्थम् । ८। अतसीति क्षुमापुष्पं नीलवर्णम् । ९। तक्षकमिति । अत्र 'तक्षकः पुष्टिकश्चैव पादयोर्नूपुरौ कृतौ' इति सुश्लिष्टार्थकः सम्भाव्य- मानः पाठः । पुष्टिक इति सर्पविशेषस्य नाम, तक्षकः प्रसिद्धः । १०। निवेशो यत्र भूतले इति । यत्र भूभागे देवस्य निवेशः स्थितिरतत्र रिपुबलं त्रासयन्तमित्यर्थः ।

षष्ठोऽध्यायः ६६ खट्वाङ्गं (चक्र ? च क)पालञ्च खेटकं पाशमेव च । वामहस्तेषु कर्त्तव्यं (हस्तानां(?) शस्त्राणां) च चतुष्टयम् ॥११॥ त्रिशूलं परशुं खड्गं (चण्डं (?) चक्रं) चैवारिमर्दनम् । दक्षिणेषु करेपु स्यादेतच्छस्त्रचतुष्टयम् ॥ १२ ॥ इत्यघोरः । पीताम्बरधरं देवं पीतयज्ञोपवीतिनम् । मातु(लि?लु)ङ्गं करे वामे अक्षसूत्रञ्च दक्षिणे ॥ १३ ॥ इति तत्पुरुषः । शुद्धस्फटिकसङ्काशं जटाचन्द्रविभूषितम् । त्र्यक्षं दत्ते त्रिशूलञ्च वामहस्ते कपालिनम् ॥ १४ ॥ इतीशः । कपालमालिनं श्वेतं शशाङ्ककृतशेखरम् । व्याघ्रचर्मधरं भद्रं नागेन्द्रासनभूषितम् ॥ १५ ॥ त्रिशूलं चाक्षसूत्रञ्च कारयेद्दक्षिणे करे । कपालं कुण्डिका पाशं योगमुद्रा करद्वये ॥ १६ ॥ इति मृत्युञ्जयः । एकवक्त्रं त्रिनेत्रं च शशाङ्ककृतशेखरम् । बृहद्भालकपालं च कण्ठग्रीवासुशोभितम् ॥ १७ ॥ चतुर्भुजं महाबाहुं शूलपङ्कजधृत्करम् । दिव्यरूपधरं देवं वरदाभयपाणिकम् ॥ १८ ॥ इति विजयः । चतुर्भुजं महाबाहुं शुक्लाक्षिपाणिपादकम् । पुस्तकाभयहस्तञ्च वरदाक्षं द्विलोचनम् ॥ १६ ॥ इति किरणात् । १६। कुण्डिका कमण्डलुः। योगमुद्रा मुद्राविशेषः। तत्स्वरूपं श्रीतत्त्वचिन्तामणौ षोडशप्रकाशे द्रष्टव्यम् । १९। वरदाक्षमिति वराक्षसूत्रकरमित्यर्थः ।

१०० देवतामूर्त्तिप्रकरणम् ज्वलत्पावकसङ्काशं खड्गहस्तं त्रिशूलिनम् । महाक्रोधधरं देवं भयत्तत्तं (?) महद्भयम् ॥ २० ॥ इत्यघोरः (?) । चित्रचन्द्रधरं (सूलं ? चित्रं) चित्रयज्ञोपवीतिनम् । चित्ररूपं महेशानं चित्रैश्वर्यसमन्वितम् ॥ २१ ॥ चतुर्बाहुं चैकवक्त्रं सर्व्वालङ्कारभूषितम् । खड्गचापशिरःखेटं शशाङ्ककृतशेखरम् ॥ २२ ॥ इति श्रीकण्ठमूर्त्तिः । त्रिलोचनं चतुर्बाहुं शुक्रनेवं करद्वयम् । दत्ते पाणौ च संपूर्णं चामृतं च रसं पिबेत् ॥ २३ ॥ अक्षसूत्रं तथा वामे महादेवमुमार्चितम् । रुद्रमेकादशं प्रोक्तं महदैश्वर्यकारकम् ॥ २४ ॥ इति महादेवः । पद्मासनशिवच्छायां योगासनकरद्वयम् । पञ्चवक्त्र(भ

• र्धेनस्तु has र्धे. So the correction र्द्धेन तु also has र्! Wait, look at the image: yes, there is a small repha merged with the matra: र्द्धेन तु or द्धेन तु? Wait, let's look at: कृष्णा(र्धेनस्तु ? द्धेन तु) or (र्धेनस्तु ? र्द्धेन तु)? Wait, look at the letter: is that र्द्धेन? Look at the top hook: it goes up and curves right: that IS a repha! And the slant goes left: that's an e-matra! So it has BOTH the e-matra and the repha: र्द्धेन तु!

11. Line 13: कृष्णार्धे मुकुटं कुर्याज्जटाभारञ्च दक्षिणे ॥ ३३ ॥

12. Line 14: कुण्डलं दक्षिणे भागे वामे मकरकुण्डलम् ।

13. Line 15: अक्षमाला त्रिशूलञ्च चक्रं वै शङ्खमेव च ॥ ३४ ॥

14. Line 16: (इत्य?इति) कृष्णशङ्करः ।

15. Line 17: `पद्मशक्तिखेटशङ्गं मूर्त्ति(:?) स्यात् कृष्ण(तार्त्तिकः?कार्त्तिकी)

१०२ देवतामूर्तिप्रकरणम् शिवनारायणं वक्ष्ये सर्वपापप्रणाशनम् । वामार्द्धे माधवं विद्याद्दक्षिणे शूलपाणिनम् ॥ ३६ ॥ बाहुद्वयञ्च कृष्ण(अ?स्य) मणिकेयूरभूषितम् । शङ्खचक्रधरं शान्तमारक्ताङ्गु(ली?लि)विभ्रमम् ॥ ३७ ॥ चक्रस्थाने गद(ां)वाऽपि पाणौ दद्यादधस्तने । शेषं वा दक्षिणे दद्यात् कट्यर्थं भूषणोज्ज्वलम् ॥ ३८ ॥ पीतवस्त्रपरीधानं चरणं मणिभूषितम् । दक्षिणार्धजटाभार(मर्धं दुष्कृत?मर्द्धेन्दुकृत)लक्षणम् ॥ ३६ ॥ भुजङ्गहारवलयं वरदं दक्षिणं करम् । द्वितीयं चापि कुर्वीत त्रिशूलवरधारिणम् ॥ ४० ॥ व्यालोपवीतसंयुक्तं कट्य(र्धं कृत?र्धे कृत्ति)वाससम् । मणिरत्नैश्च संयुक्तं पादं नागविभूषितम् ॥ ४१ ॥ इति शिवनारायणः । एकपीठसमारूढं तनु(त्येक?त्य)निवासिनम् । षड्(वक्तृञ्च ? भुजञ्च) चतुर्वक्त्रं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥४२॥ अक्षसूत्रं त्रिशूलञ्च गदाञ्चैव तु दक्षिणे । कमण्डलुञ्च खट्वाङ्गं चक्रं वामभुजे तथा ॥ ४३ ॥ इति ह(री?रि)हर(पी?पि)तामहः । ३८। 'शेषं वा दक्षिणे दद्यादि'त्यत्र 'शङ्ख' चैवोत्तरे दद्यादि'ति मत्स्यपुराणे (२६० अ०, २४ श्लो०) पाठः । ४२। द्वाचत्वारिंशश्लोकात्त्रिचत्वारिंशश्लोकं यावदेकं हरिहरपितामहलक्षणम्, पुनश्चतु- श्चत्वारिंशश्लोकात् पञ्चत्वारिंशश्लोकं यावदन्यद् हरिहरपितामहलक्षणमिति; किमभिसन्धान- मूलेयं लक्षणद्वयीति नावधारयामः। न चैका पुष्पिकैव खपुष्पायतामिति वाच्यम्; उभयो-

षष्ठोऽध्यायः १०३ चतुर्वक्त्रमष्टबाहुं चतुष्कैकनिवासिनम् । ऋद्धा(?)मुखगतः कार्यः पद्महस्तो दिवाकरः ॥ ४४ ॥ खट्वाङ्गत्विशूलहस्तो रुद्रो दक्षिणतः शुभः । कमण्डलुश्चाक्षसूत्रमपरस्थः पितामहः ॥ ४५ ॥ शङ्खचक्रधरो हरिर्वामे चैव तु संस्थितः । एवं विधेय(?)कर्त्तव्यं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ४६ ॥ इति (सूर्य?)हरिहरपितामहः । षड्भुजञ्च चतुर्वक्त्रं सर्वाभरणभूषितम् । कमण्डलुश्चाक्षसूत्रमुभयोः कमलधृतकरम् ॥ ४७ ॥ मणा(?)लोर्द्धौ युग्महस्ते कर्त्तव्ये शुभलक्षणे । सर्वाभरणसंयुक्तं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ४८ ॥ इति चन्द्राङ्कपितामहः । लेलिहन्तं दंष्ट्राकरालं चण्डभैरवमुत्तमम् । एकवक्त्रं शूलहस्तं खड्गशक्तिशराङ्कुशम् ॥ ४९ ॥ वरदं दक्षिणे ज्ञेयं खट्वाङ्गं खेटकं तथा । चापं तथाऽभयं चैव कपालं वामहस्तके ॥ ५० ॥ लक्षणयोर्भिन्नतयैकस्य वस्तुनः प्रतिपादकत्वानुपपत्तेः । तस्माद् द्वितीयहरिहरपितामहलक्षणे 'दिवाकर'पददर्शनात् सूर्यहरिहरपितामहस्येदं लक्षणमिति निश्चिनुमः । 'तनुत्रयनिवासिनमि'ति सम्भाव्यमाने पाठे एतेषां पृथङ्मूर्त्तयः कर्त्तव्या इत्यर्थः । ४४ । चतुर्वक्त्रमिति द्वितीयान्तपदाना मन्वयो दुर्घटः । चतुष्कैकनिवासिनमिति, एकस्मिन् चतुष्कोणे स्थाने चतुष्कोणवत्यासने वा समासीनम् । ऋद्धामुखगत इति, रुद्रस्य दक्षिणे, हरेर्वामे, पितामहस्य पश्चिमे सन्निवेशदर्शनादयं पूर्वदिक्स्थ इत्यायाति, क्वचित्तदर्थद्योतकमिदं पदं स्यादनर्थकं वेति सुधीभिर्भाव्यम् । ४६ । द्वितीयार्द्धे 'एवंविधोऽयं कर्त्तव्यः सर्वकामफलप्रदः' इति स्यात् । ४७-४८ । चन्द्राङ्कपितामहोऽनुसन्धेयस्वरूपः ।

१०४ देवतामूर्तिप्रकरणम् द्वाभ्यां वै गजचर्म स्यान्मुण्डमालाविभूषितम् । (इद?ईदृ)शं कारयेत् प्राज्ञश्चण्डभैरवमुत्तमम् ॥ ५१ ॥ इति चण्डभैरवः । विरूपाक्षस्ततः खड्गं शूलं डमरुमङ्कुशम् । सर्पं चक्रं गदामक्षसूत्रं बिभ्रत् कराष्टके ॥ ५२ ॥ खेटं खट्वाङ्गशक्ति(श्व? श्व) परशुतर्जनीघटम् । घण्टाकपाल(क्तौ?कौ) चेति (वामार्धा?वामोर्ध्वा)दिकराष्टके ॥ ५३ ॥ इति विरूपाक्षः । त्र्यम्बकोऽपि दधच्चक्रं डमरुं (मुदरं ? मुद्गरं) शरम् । शूलाङ्कुशाहिजाप्यञ्च दक्षोर्ध्वादिकराष्टके ॥ ५४ ॥ गदाखट्वाङ्गपात्राणि कार्मुकं तर्ज(नी ? नीं) घटम् । परशुं पट्टिशं चैव वामोर्ध्वादिक्रमेण वै ॥ ५५ ॥ इति त्र्यम्बकः । कार्यो हरिहर(स्या?श्चा)पि दक्षिणाद्धे सदाशिवः । वामार्द्धे च हृषीकेशः श्वेतनीलाकृ(तिः?ती) क्रमात् ॥ ५६ ॥ व(रं?र) त्रिशू(लं?ल) चक्राब्जधारिणो बाहवः क्रमात् । दक्षिणे वृष(भे?भः) पार्श्वे वामे विहगराडिति ॥ ५७ ॥ इति हरि-हरमूर्त्तिः । कृ(ष्णा?ष्ण)शङ्करसंयोगाद् द्वाविंशद्भेद-(मर्जयः ? मूर्त्तयः) । नोदिता ग्रन्थबाहुल्याज् (ज्ञेयादियार्णवा?) बुधैः ॥ ५८ ॥ ५४-५५ । अहिजाप्यमिति अहिः सर्पः जाप्यं जपसाधनमक्षसूत्रमिति यावत् । गदा- खट्वाङ्गेति । पात्रं नृकपालम् । एतेनायं षोडशभुज इति सिद्धम् । पूर्वोक्तो विरूपाक्षोऽपि तथा ।

षष्ठोऽध्यायः १०५ अथ लिङ्गानि अष्टलोहानि लिङ्गार्थे स्वर्णं रौप्यञ्च ताम्रकम् । कांस्यपित्तलवङ्गानि नागं लोहं तथाऽष्टमम् ॥५९॥ [ धातुलिङ्गमानम् ] एकाङ्गुलाद् धातुमयं यावदष्टाङ्गुलोदयम् । एकैकस्याङ्गुलस्याष्टौ लिङ्गान्राष्टौ ततः पुनः ॥६०॥ ५९ । अथ लिङ्गान्याह—अष्टलोहानीति । एतेऽष्टौ धातव एवाष्टलोहनाम्नाऽभिधीयन्ते लोहशब्दस्य धातुपर्यायेऽन्तःपातात् । तत्र वङ्गं रङ्गापरनामा धातुविशेषः, नागं सीसकम् । लिङ्गफलान्युक्तानि रूपमण्डने ( अ० ४, श्लो० ३७-४१ ) । स्थिरलक्ष्मीप्रदं हेमं रजतञ्चैव राज्यदम् । प्रजावृद्धिकरं ताम्रं वाङ्मायुर्विवर्धनम् ॥ विशेषकारकं कांस्यं पित्तलं भुक्तिमुक्तिदम् । सीसकञ्च शत्रुलिङ्गम् आयसं रिपुनाशनम् ॥ अष्टलोहमयं लिङ्गं कुष्ठरोगक्षयापहम् । त्रिलोहसम्भवं लिङ्गमन्तर्धानप्रसिद्धिदम् ॥ आयुष्यं हीरकं लिङ्गं भोगदं मौक्तिकोद्भवम् । सुखकृत् पुष्परागोत्थं वैदूर्यं शत्रुमर्दनम् ॥ श्रीप्रदं पद्मरागञ्च इन्द्रनीलं यशःप्रदम् । लिङ्गं मणिमयं पुष्ट्यै स्फाटिकं सर्वकामदम् ॥ इति । शिल्परत्नेऽपि प्रायेणैवमेव फलानि । ( शिल्प० उत्तरभाग० अ० १, श्लो० ३८-४१ ) । ६० । एकाङ्गुलादिति । धातुमयानि लिङ्गानि एकाङ्गुलादारभ्य यावदष्टाङ्गुलमुन्नतानि स्युः । एवमष्टौ लिङ्गानि भवेयुः, ततः पुनरेकैकस्याङ्गुलस्याष्टौ लिङ्गानि भवेयुः, स्वर्ण- रौप्यादिभेदेनेत्यर्थः, इति व्युत्क्रमेण व्याख्येयम् । तथा च एकाङ्गुलादष्टाङ्गुलान्तानि स्वर्ण- लिङ्गान्राष्टौ, एवं रजतानि एवं ताम्राणीत्यादि । यद्वा एकैकस्य अङ्गुलस्याष्टौ लिङ्गानीति वक्ष्यमाणमनोहरादिसंज्ञाभेदेनेत्यर्थः, तथाच एकाङ्गुलादष्टाङ्गुलान्तानि मनोहरलिङ्गान्राष्टौ एवं श्रीमुखलिङ्गानीत्यादि । अत्र च पक्षे अविशेषाद् वक्ष्यमाणेषु शैलदारुवादिलिङ्गेष्वप्येवं भेदस्याऽऽवश्यकत्वेनास्योपलक्षणपरत्वं व्याख्येयम् । यद्वा, तृतीयपादे 'एकैकस्याङ्गुल्यस्यर्द्धया' इति कृतशुद्धिः पाठः । ऋद्धिवृद्धिरिति नार्थान्तरम् । तथाच एकाङ्गुलादारभ्य एकैकस्याङ्गुलस्य वृद्ध्या लिङ्गान्राष्टौ भवन्ति । शिल्परत्ने अङ्गुलीनां वृद्धेस्तारतम्यतो लौहलिङ्गस्य द्वैविध्यमुक्तम् । तथाच— देवता—१४

१०६ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ धातुलिङ्गनामानि ] (१)मनोहरं (२)श्रीमुखञ्च (३)रुद्रतेजो (४)महोत्सवम् । (५)आनन्दञ्च (६)सुवक्त्राख्यं (७)स्त्रीपुंजं (८)नन्दिवर्धनम् ॥६१॥ [ धातुलिङ्गे विशेषः ] (लोह?लौहं) मिश्रं न कर्त्तव्यं स्वमा(लं योनि?त्रयोनि)संयुक्तम् । [ रत्नलिङ्गम् ] कर्त्तव्यं धातुलिङ्गस्य प्रमाणेन हि रत्नजम् ॥६२॥ इति धातुरत्नलिङ्गानि । अष्टाङ्गुलं समारभ्य ( द्विद्वय ? ष्टाष्टा ) ङ्गुलविवर्धनात् । लौहानि नव लिङ्गानि त्रिहस्तान्तानि कारयेत् ॥ तथाऽष्टाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् । त्रिहस्तान्तानि लिङ्गानि त्रयस्त्रिंशद् भवन्ति हि ॥ ( उत्तरभाग० २ अ० ५४-५५ श्लो० ) इत्यादौ अष्टाङ्गुलवृद्धिभाञ्जि नव लिङ्गानि, अनन्तरञ्च द्विद्व्यङ्गुलवृद्धिभाञ्जि त्रयस्त्रिंशत्संख्य- लिङ्गानीत्युक्तम् । मानन्तुभयत्रैवाष्टाङ्गुलत आरब्धम् । रूपमण्डनेऽपि अष्टाङ्गुलारब्धमानकानि अष्टाङ्गुलवृद्धिमन्ति नवैव लौहलिङ्गानि । तथाच— धातोरष्टाङ्गुलं पूर्वमष्टाष्टाङ्गुलवर्धनात् । त्रिहस्तान्तं नवैव स्युर्लिङ्गानि च यथाक्रमम् ॥ इति । ( अ० ४, श्लो० ५१ ) । एवञ्च स्वकृताद् रूपमण्डनात परकृताच्छिल्परत्नाच्चान्यादृशस्यास्य धातवलिङ्गानां लक्षणस्य मूलमन्यत्र शास्त्रान्तरेऽनुसन्धेयम् । ६१ । अष्टानां धातवलिङ्गानां नामान्याह—मनोहरमिति । एतानि नामानि नान्यत्रोप- लभ्यन्ते । एवमुत्तरत्रापि दारुजादिलिङ्गानाम् । शिल्परत्ने अष्टादशलिङ्गनामान्युक्तानि ( शिल्प० उ० अ० २, श्लो० १-५ ) । ६२ । लौहमिति । लौहं धातुजं लिङ्गं मिश्रं धात्वन्तरसंयुक्तं न कर्त्तव्यम् । यद्यपि धातुष्वपि केचनान्योन्यसंकरजन्मानो वर्तन्ते, अत एव तानुद्दिश्य निन्दाऽपि श्रूयते— मुख्यलोहानि चत्वारि हेमादीनि शुभानि हि । पिशाचलोहान्यन्यानि कांस्यादीनीति केचन ॥ इति । ( शिल्प० उ० अ० १ ४१-४२ श्लो० ) तथाऽप्यद्यतनमिश्रणव्यावृत्त्यर्थमेतदित्यनुसन्धेयम् । यद्बोत्तरपादे पीठिकालक्षणघटकीभूत'स्वमात्र'-

षष्ठोऽध्यायः १०७ [ दारुलिङ्गमानम् ] षोडशाङ्गुललिङ्गञ्च (षोडशा ?एकैका)ङ्गुलवर्धनात् । लिङ्गा(ना ?न्या)रसह(स्ता ?स्ता)न्तमष्टाविंशोत्तरं शतम् । क्रमेण नव लिङ्गानां षट्(का ?क)रान्तानि संख्यया ॥६३ ॥ षड्व्यावर्त्तनीयमनेनाऽऽद्यपादेन दर्शितम्, तथाच पीठिका लोहमिश्रा न कर्त्तव्येति वर्त्तलोऽर्थः । यद्वा लोहमिश्रं लोहान्तरमिश्रं लिङ्गमिति शेषः, न कर्त्तव्यम् । एवञ्च यथाश्रुत एव पाठः प्रथमपादे । स्वमात्रेति । लिङ्गं स्वमात्रयोनिसंयुतं कर्तव्यम् इत्यन्वयः । स्वमात्रं येन धातुना कृतं लिङ्गं तन्मात्रं तेन कृता योनिः पीठिका तया संयुक्तं लिङ्गं कुर्यादित्यर्थः, न त्वेकेन धातुना घटिते लिङ्गे धात्वन्तरेण पीठिका कर्तव्येति भावः । तदेतत् सर्वं विशिष्याऽऽह शिल्परत्ने— स्वयोनिः पीठिकैव स्याच्छैलादीनामदूषणा । अभावे त्वैष्टकी शैले रत्नजानां हिरण्मयी ॥ राजती ताम्रजा वा स्याच् श्रेष्ठमध्याधमक्रमात् । न्यूनैर्वा परलोहानामिष्टकाभिश्च दारवे ॥ इति । ( उ० अ० १, ९७-९८ श्लो० ) रूपमण्डनेऽपि— रत्नलिङ्गं द्विधा ख्यातं स्वपीठं धातुपीठकम् । धातुजन्तु स्वयोनिस्थं सिद्धिभक्तिप्रदायकम् ॥ ताम्रजं पुष्परागस्य स्फाटिकस्य तु राजतम् । ताम्रजं मौक्तिकस्यापि शेषाणां हेमजं मतम् ॥ इति ( रूप० अ० ४, ४२-४३ श्लो० ) एवमुत्तरपादे सम्भिन्नमर्थं प्रब्रुवाणोऽपि यथाश्रुतः पाठः प्रमाणान्तरानुग्रहाभावादुपेक्षितः । अतिरोहितार्थश्च यथाश्रुतः पाठः । उक्तमर्थं रत्नलिङ्गेऽप्यतिदिशति—कर्त्तव्यमिति । सन्नप्यन्यत्र रत्नलिङ्गविषये विशेषो नेह प्रपञ्चित इति द्रष्टव्यम् । ६३ । षोडशेति । एवमेव शिल्परत्न( उ० अ० २, श्लो० ५६ )रूपमण्डनयोः ( अ० ४, श्लो० ५२ ) । त्र्यर्थस्यास्य पद्यस्य प्रथमार्धे यथोक्तशोधनं विना मध्यमार्थे लिङ्गसंख्या दुरुपपादा । तथाहि येय'मष्टाविंशोत्तरं शतम्' इति संख्या श्रूयते सा किं लिङ्गानामुताङ्गुली- नामिति विचार्यमाणे न लिङ्गानामित्यापातत आयाति । कथमिति चेद् रसहस्तमवधीकृत्य षोडशाङ्गुलादारभ्य षोडश-षोडशवर्धनेन नवैव लिङ्गानि भवेयुर्न यथोक्तानि । नाप्यङ्गुलीनाम्, यथोक्तसंख्याकाभिरङ्गुलीभी रसहस्तानिष्पत्तेः । तस्मादत्र क्वचित् कश्चिद् भ्रमः कल्पनीय

१०८ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ दारुलिङ्गनामानि ] (१)मकरेन्दु च (२)मांलक्यं (३)पुष्पं (४)सिद्धार्थकं ततः। (५)दण्डाख्यं (६)ग्रौरवं (७)काम्यं (८)पुष्पकञ्च (६)फलोद्भवम् ॥६४॥ [ लिङ्गोचितवृक्षाः ] श्रीपर्णी शिशुकाशोकः शिरी(ष ? षः) खदिरोऽर्जुनः । चन्द(न ? नः) श्रीफलो निम्बो रक्तचन्दनवीर्यकौ ॥६५॥ कर्पूरो देवदारुश्च स्यन्दनः पारिजातकः । चम्पको मधुवृक्षश्च (हिताश्चागरुडः?हिन्तालश्चागुरुः) शुभः॥६६॥ [ वृक्षाणां लक्षणोद्धारः ] निर्त्र(णा ?: सु ) दृढा वृक्षा लिङ्गार्थे सौख्यदाय(कः ? काः) । ग्रन्थिकोटरसंयु(क्ता ?क्तान्) शाखोद्भू(ता ?तान् ) परित्यजेत् ॥ ६७ ॥ [ लिङ्गोचितानि गृहाणि ] निलयं दारुलिङ्गानाम् इष्टकादारुजं शुभम् । शैलजं धातुलिङ्गानां स्वरूपं वाऽधिकं शुभम् ॥६८॥ इति दारुजा(ती ? नि) । [ शैललिङ्गमानम् ] एकहस्तादिमं लिङ्गं हस्तवृद्ध्या नवान्तिकम् । शैललिङ्गस्य मानन्तु हस्त(हितं ? हीनं) न कारयेत् ॥६९॥ इति द्वितीयपादे शुद्धिः कृता । ततश्च षोडशाङ्गुललिङ्गमारभ्य एकैकाङ्गुलवर्धनाद् रसहस्तं यावल्लिङ्गानि यथोक्तसंख्याकान्येव स्युरिति सर्वमनवद्यम् । ‘आरसे’त्यादावाङ् मर्यादायाम् एकाङ्गुलोनरसहस्तान्तमित्यर्थः, एवमेवाष्टाविंशोत्तरशतसंख्या स्यात् । मध्ये शुद्धिरित्यु प्रास्ताविक्येव । ६४ । नवानां लिङ्गानां नामान्याह-मकरेन्दु चेति । ६५ । लिङ्गवृक्षानाह-‘श्रीपर्णी’त्यादि ‘हिन्तालश्चागुरुः शुभः’ (६६) इत्यन्तेन । ‘स्यन्दन’ इत्यत्र ‘चन्दन’ इति प्रामादिकः पाठो रूपमण्डने (अ० ४, श्लो० ५६ ) । ६९ । शैललिङ्गमानमाह-एकेति । एकहस्ततो नवहस्तान्तं शैललिङ्गं कुर्यात् ।

षष्ठोऽध्यायः १०६ हस्तादिपादवृद्ध्या च (भयलिं ? त्रयस्त्रिं)शत् क्रमेण वै । लिङ्गानि (न च ? नव) हस्तान्तं— ७०। पूर्वोक्तानां नवानां लिङ्गानां निर्माणक्रमेण त्रयस्त्रिंशत्त्वमाह—हस्तादीति । ‘हस्तहीनं न कारयेदि’त्युक्तत्वादेकहस्तमारभ्य एकहस्तं सपादहस्तं सार्द्धहस्तं पादोनद्विहस्त- मित्यादिक्रमेण पादशो वर्द्धितानि लिङ्गानि नवहस्तं यावत् त्रयस्त्रिंशत्संख्याकानि भवन्तीत्यर्थः । रूपमण्डने— हस्तादि नवहस्तान्तं शैलं लिङ्गं विधीयते । हस्तवृद्ध्या नवैव स्युर्मध्ये वृद्धिर्यदृच्छया ॥ (अ० ४, श्लो० ५३) इति हस्तादिनवहस्तान्तं लिङ्गमानं नियम्य या चेह पादवृद्धिरुक्ता तत्रौदासीन्येन यादृच्छिकवृद्धि- स्तत्र प्रतिपादितेति ज्ञेयम् । शिल्परत्ने पुनः— (सप्त ? एक)हस्तोच्छ्रमारभ्य पादवृद्ध्या तु पूर्ववत् । श्रेष्ठानि नवलिङ्गानां त्रयस्त्रिंशदुदाहृतम् ॥ (उ० अ० २, श्लो० २४-२५) इत्यनेन प्रकृता पादवृद्धिः समर्थिता दृश्यते । लिङ्गमानं तावत् नवधा भवेत् । तथाच— लिङ्गं गर्भगृह(१)द्वार(२) स्तम्भा(३)धिष्ठान(४)किष्कुभिः (५) । ताल(६)मानाङ्गुलै(७)श्चापि तथा मात्राङ्गुलै(८)रपि ॥ यजमानोच्छ्रमानेन (९) चैवं नवविधं स्मृतम् ॥ इति । (शिल्प० उ० अ० २, श्लो० १३) । क्वचित् सप्तधेत्यपि । तथाच— गर्भगृहप्रमाणञ्च द्वारमानं तथैव च । स्तम्भञ्च कालमानञ्च हस्ततालाङ्गुलं तथा ॥ लिङ्गमानं ध्रुवं सप्त......... । (काश्यप० अ० ४९, श्लो० ६९-७०) इति । इह तु त्रिधा लिङ्गमानमुक्तम् । तत्र मानाङ्गुलेन पूर्वमुक्तं प्रासादगर्भमानाभ्यामिदानी- मुच्यते । प्रासादमानेन लिङ्गमानकथनस्यायमभिप्रायः—एवं हि तन्त्रयुक्त्या लिङ्गमानं लिङ्गोचितप्रासादमानञ्चोक्तं भवतीति । तदुक्तं मात्स्ये— प्रासादस्य प्रमाणेन लिङ्गमानं विधीयते । लिङ्गमानेन वा विद्यात् प्रासादं शुभलक्षणम् ॥ इति । (मत्स्य० अ० २६३, श्लो० २) ।

११४ देवतामूर्तिप्रकरणम् [ शैललिङ्गनामानि ] (१)श्रीभवं (२)(नु ?तू)र्ध्वं (३)भवम् ॥७०॥ (४)भयहृत् (५)पाशहरणं (६)पापहस्तेज उच्यते । ततः परं (७)महातेजा (८)परापर(६)म(खे ? हे)श्वरम् ॥७१॥ (१०)शेखरश्च (११)शिवं (१२)शान्तं (१३)मनोल्हादकरं ततः । (१४)रुद्रतेजः (१५)सदात्मज्ञं (१६)वामदेव (१७)मघोरे (१८)श्वरम् ॥७२॥ (१९)तत्पुरुषं (२०)तथेशानं (२१)मृत्युञ्जय(२२)विजयक्रमात् । (२३)किरणाक्ष(२४)महोरात्रं (२५)श्रीकण्ठं (२६)मुनिवर्धनम् ॥७३॥ (२७)पुण्डरीकं (२८)सुवक्त्राख्यम् (२९)उमातेजं (३०)विश्वेश्वरम् । (३१)त्रिनेत्रं (३२)त्र्यम्बकं चैव (३३)महाकालञ्च नामतः ॥७४॥ [ प्रासादमानेन लिङ्गमानम् ] हस्तमानं भवेल्लिङ्गं वेदहस्ते सुरालये । (ये ? ज्ये)ष्ठलिङ्गन्तु (वेदशं ? वेदांशे) षट्त्रिंशे नवहस्तकम् ॥७५॥ पञ्चादिभूतवेदा(न्तं ? न्ते) प्रासादे हस्तसंख्यया । मध्यमं पञ्चमांशेन हस्तादिनवहस्तकम् ॥७६॥ रित्यादि(?)युगलं चान्ते हस्तसंख्या शिवालये । षडंशेन प्रकर्त्तव्यं हस्तादि (भव ?नव)हस्तकम् ॥७७॥ ७६ । प्रासादमानस्यावधिमाह—पञ्चादीति । पञ्चसंख्याया आदिः पञ्चादिः चतुः- संख्येत्यर्थः । तथा च चतुर्हस्ततो भूतवेदान्ते पञ्चचत्वारिंशद्धस्तमिते प्रासादे हस्तसंख्यया लिङ्गं स्थाप्यमित्यर्थः । 'हस्तमानं भवेल्लिङ्गम्' इत्युक्तत्वादेवमनाजर्वेन व्याख्यातम् । ७७ । 'रित्यादियुगलं'मित्ययं दुर्ग्रहार्थः पाठः । यच्च समानतन्त्रे रूपमण्डने 'कृत्वा द्वियुगलम्' ( अ० ४, श्लो० ६२ ) इति पाठः सोऽपि दुर्ज्ञेयप्रकृतोपयोग इत्युपेक्षितः । 'अतिकोमलमेकतोऽन्यतः सरसाम्भोरूहवृन्तकर्कशम्' ।

षष्ठोऽध्यायः १११ कनि(ष्ठा ये ? ष्ठज्ये?)ष्ठलिङ्गेषु मध्यमामध्यमेषु च । प्रासा(द?दाः)कन्यसे (यष्ठां ? ज्येष्ठाः) सीमा- (न ?मान)मिदं स्मृतम् ॥७८॥ [ गर्भगेहमानेन लिङ्गमानम् ] गर्भे पञ्चांशके त्र्यंशे (न्यष्टे ?ज्येष्ठ)लिङ्गन्तु मध्यमम् । नवांशे पञ्चभागे (स्याद्गर्भार्थं ?स्याद्गर्भार्धं) कन्यसोदयम् ॥७६॥ धातुजे रत्नजे चैव शम्भुबाणे च (दारुणे ? दारवे) । गृहं न्यूनाधिकं प्रोक्तं वक्त्रलिङ्गे(षु? च) पार्थिवे ॥८०॥ ७९ । इदानीं गर्भगेहमानेन लिङ्गमानमाह—गर्भ इति । पञ्चभागीकृतस्य गर्भगेहस्य त्र्यंशेन परिमितं लिङ्गं ज्येष्ठं भवेत्, एवं नवधा कृतस्य तस्य पञ्चांशेन मध्यमम्, द्विधा कृतस्य च तस्यार्द्धेन कनिष्ठमित्यर्थः । मात्स्ये— भागार्धेन तु यल्लिङ्गं कार्यं तदिह शस्यते । पञ्चभागविभक्तेषु त्रिभागो ज्येष्ठ उच्यते । भाजिते नवधा गर्भे मध्यमं पाञ्चभागिकम् ॥ इति ( अ० २६३, श्लो० ७-८ ) गर्भगृहस्वरूपमाह समराङ्गणसूत्रधारे— शालानां यत् पुनर्मध्यं वापी पुष्करिणी च सा । संछन्ना ( चा ? सा )पि यस्य स्यात् तद् गर्भगृहमुच्यते ॥ इति । ( अ० १८, श्लो० २० ) । तन्मानन्तु— प्रासादस्य त्रिभागैकं सप्तभागानलांशकम् । विशेषाद् गर्भगेहस्य विस्तारं प्राह काश्यपः ॥ इति । ( शिल्प० पूर्व० अ० २१, श्लो० ९ ) । ८० । यथोक्तमानस्य कचिद् विपर्ययोऽपि भवतीत्याह—वक्त्रलिङ्गे चेति । पार्थिवे वक्त्रलिङ्गे इति सम्बन्धः । वक्त्रलिङ्गं लिङ्गविशेषः, मुखलिङ्गमित्यस्य नामान्तरम् । तत्स्वरूपं शिल्परत्ने उत्तरभागे तृतीयाध्याये द्रष्टव्यम् । शम्भुबाणे इति शाम्भौ बाणे चेत्यर्थः ।

११२ देवतामूर्तिप्रकरणम् [ लिङ्गविस्तारः ] मृद्दारुलोहशै(लं वा?लानां) दैर्घ्ये भक्ते (दिनांशके?जिनांशकैः) । कुर्यात् षट्सार्धसप्तांशनवांशे विस्त(र?रं) क्रमात् ॥८१॥ (विषकं?विष्कम्भं) नव(नागं?भागं) तु सार्द्धमष्ट पितामहः । नारायणोऽष्टभिर्जे(यो?यः) सप्तसार्धं महेश्वरः ॥८२॥ ८१-८२। इदानीं लिङ्गस्य विस्तारं ब्रह्मादिभागविभागञ्च युग्मकेनाऽऽह—मृद्दार्विति । मृदादिलिङ्गानां दैर्घ्यं जिनांशकेश्चतुर्विंशत्येत्यर्थः, भक्ते षट्सार्धादिना विस्तरं कुर्यादित्यर्थः । यद्वा विष्कम्भनवभागं गर्भगृहविष्कम्भस्य नवमांशमितं विस्तरं कुर्यादित्यर्थः । अत्रोद्दिष्टानां मृदादीनां चतुर्णां षट्सार्धंत्यादिभिश्चतुर्भिरनुद्देशाद् यथासंख्येनान्वयो बोध्यः । विषमफलमपि तुल्यप्रकारं विभागवचनं शिल्परत्ने— आयामे दलिते दिवाकरयुजाऽभीष्टेऽष्टभिर्विस्तृतिः

पञ्चांशैरपि गर्भगृहनवमांशेनापि सा स्मर्यते ॥ ( उ० अ० २, श्लो० ६७ ) । ब्रह्मादिभागमाह—सार्द्धमष्टेति । अत्रापि जिनांशकैर्भक्ते इत्येव । सप्तसार्द्धमिति सार्द्ध- सप्तेत्यर्थः । अत्रापि फलविसंवाद्यपि संवादि प्रमाणं तत्रैव— लिङ्गं सर्वसमं समोन्मितिर्विभक्तांशत्रयं तत् पुनः स्वायत्या सम-नाहकं यदि समांशं वाथ वृद्धूत्तरम् । भक्ते भानुयुजोच्छ्रयेऽद्रि(७)वश्व(८)नन्दां(९)शैस्तु मूलादिषू- पेतं दिग्दलिते त्रिलोकयुगसंख्यातैस्तथेशाधिकम् ॥ ( शिल्प० उ० अ० २ श्लो० ६६ ) अस्यायमर्थः—लिङ्गस्य उच्छ्राये भानुयुजा रविद्वयेन चतुर्विंशत्येत्यर्थः, भक्ते क्रमेण अद्रिवस्व- नन्दांशैः सप्ताष्टनवभिरंशैर्मूलादिषु मूलमध्योर्ध्वभागेषु उपेतं पूर्वार्धविशेषणविशिष्टं लिङ्गम् ईशाधिकं शिवभागाधिकं भवेदित्यर्थः । पक्षान्तरमाह—दिग्दलिते इति । दिशा दशभिर्दलिते विभाजिते उच्छ्राये इत्येव, त्रिलोकयुगसंख्यातैः यथाक्रमं त्रिभिखिभिश्चतुर्भिरंशैर्मूलादिषु उपेतम् ईशाधिकञ्च सत् लिङ्गं तथा पूर्वोक्तवदेव भवेदित्यर्थः ।

षष्ठोऽध्यायः ११३ [ लिङ्गस्य ब्रह्मादिभागाः ] ब्रह्मांशश्चतुरस्रो (वोऽधो) मध्येऽष्टास्रस्तु वैष्णवः । पूजाभागः सुवृत्तः स्यात् पीठोर्ध्वं शङ्करस्य च ॥८३॥ [ नागरलिङ्गानि ] गर्भा(र्थं?र्धं) कन्यसं श्रेष्ठं पञ्च(विं?त्र्यं)शं शिवालयम् । भवन्ति नव लिङ्गानि तयोर्मध्येऽष्ट(भागिके?भाजिते) ॥८४॥ श्रेष्ठमध्यकनिष्ठानि त्रित्रिभेदानि तानि हि । नागरे नागरस्यो(क्त?क्तं)मा(न?नं)लिङ्गस्य मन्दिरे ॥८५॥ अग्रेऽशभागोऽधिक इति दृश्यते प्रकृते तु ब्रह्माभागः, तस्य सार्धाष्टभागभाजित्वात् । तदग्रेऽशपदं ब्रह्मपरं वा स्यात् मूलपदम् ऊर्ध्वपरं वेति तत्रभवन्तो निर्माणनिपुणा जातिशिल्पिनो निर्दिशन्त्विति । परमीशपदस्य ब्रह्मपरत्वेऽपि तस्य मूलभाक्त्वादाधिक्यमसम्भवमेव । ८३। ब्रह्मादिभागस्य देशं प्रकारञ्चाऽऽह—ब्रह्मांश इति । ब्रह्मांशश्चतुरस्रः समचतुष्कोणः, स च अधो विधेयः, वैष्णवः अष्टास्रः, स तु मध्ये कर्त्तव्यः, शङ्करस्य पूजाभागः सुवृत्तः पीठोर्ध्वञ्च स्यादिति योजना । तदेतदाह शिल्परत्ने— यथोचितातानवितानयुक्तां शिलां यथोक्तक्रमतोऽभिभज्य । मूलं युगाश्रं विदधीत मध्यमष्टाश्रकं वृत्तमयं परञ्च ॥ इति (उ० अ० २, श्लो० ७७) । ८४-८५। सम्प्रति लिङ्गस्य पूर्वोक्तं श्रेष्ठमध्यकनिष्ठत्वादिभेदत्रयमनूद्य नागरादिप्रासादभेदेन लिङ्गमानमाह—गर्भार्धमिति । गर्भार्धं शिवालयं शिवलिङ्गं कन्यसं कनिष्ठम्, पञ्चत्र्यंशं गर्भपञ्चांशस्य त्र्यंशं शिवलिङ्गं ज्येष्ठम् इति पूर्वोक्तानुवादः । प्रस्तुतमाह—भवन्तीति । तयोर्मध्ये ज्येष्ठ- कनिष्ठयोर्मध्ये नवांशीकृतस्य गर्भस्य पञ्चांशे इत्यर्थः, पूर्वं तस्यैव मध्यमत्वाभिधानात् ; अष्टभाजिते अष्टभिर्विभक्ते नव लिङ्गानि भवन्ति ; तानि च श्रेष्ठमध्यकनिष्ठानीति त्रित्रिभेदानि भवन्तीत्यर्थः । निगमयति—नागर इति । नागरे मन्दिरे नागरस्य लिङ्गस्य मानम् इत्युक्तम् । शिल्परत्ने 'नागरे' इत्यत्र 'वेशरे' इति लिखितं विलक्षणैरांशादिभिरयमेव प्रकारोऽभिहितः । तथाच— अभिकृत्यंशके (२६) गर्भे षोडशांशं तदुत्तमम् । त्रयोदशांशमधमं तयोर्मध्येऽष्टभाजिते ॥ नव लिङ्गानि सिध्यन्ति वेसरे तानि कल्पयेत् । ( उ० अ० २, श्लो० ६४-६६ ) देवता—१५