साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १३३ अथ विव्वोकः— विव्वोकस्त्वतिगर्वेण वस्तुनीष्टेऽप्यनादरः ॥ १०० ॥ यथा— ‘यासां सत्यपि सद्गुणानुसरणे दोषानुवृत्तिः परा, याः प्राणान्वरमर्पयन्ति, न पुनः संपूर्णां दृष्टिं प्रिये । अत्यन्ताभिहितेऽपि वस्तुनि विधिर्यासां निषेधात्मक- स्तास्त्रैलोक्यविलक्षणप्रकृतयो वामाः प्रसीदन्तु ते ॥’ अथ किलिकिञ्चितम्— स्मितशुष्करुदितहसितत्रासक्रोधश्रमादीनाम् । सांकर्यं किलिकिञ्चितमभीष्टतमसङ्गमादिजाद्धर्षात् ॥ १०१ ॥ यथा— ‘पाणिरोधमविरोधितवाञ्छं भर्त्सनाथ मधुरस्मितगर्भाः । कामिन स्म कुरुते करभोरुर्हारि शुष्करुदितं च सुखेऽपि ॥’ यासामिति । कंचिन्मानिनं प्रति सख्युपगर्भवचनमिदम् । सद्गुणानुसरणे संद- र्शनायने दोषाणामनुवृत्तिः खय पुन पुनरुद्भावनम् ॥ सांकर्यं मेलनम् ॥ पाणि- रोधं दन्तक्षेपणादिरूपनानाप्रकारप्रतिबन्धम् । हारि मनोहरम् । करणं भिन्नम् ॥ १. प्राणानिति। गन्धरूपरसादिना न्यक्करणम्, न पुनः संपूर्णदृष्टिप्रिये । २ वस्तुनीति । गं ऽभ्यन्तरविषये ॥ ३ वामा इति । ङग देविषु । देवी प्रसूति शशिशेखरम चित्तवृत्तिभिरिति

१३२ साहित्यदर्पणे अथ विलासः— यानस्थानासनादीनां मुखनेत्रादिकर्मणाम् ॥ ९९ ॥ विशेषस्तु विलासः स्यादिष्टसंदर्शनादिना । यथा— 'अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्त- वैचित्र्यमुल्लसितविभ्रममायताक्ष्याः । तद्भूरिसात्त्विकविकारमपास्तधैर्य- माचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् ॥' अथ विच्छित्तिः— स्तोकाप्याकल्परचना विच्छित्तिः कान्तिपोषकृत् । यथा— 'स्वच्छाम्भःस्नपनविधौतमङ्गमौष्ठ- स्ताम्बूलद्युतिविशदो विलासिनीनाम् । वासस्तु प्रतनु विविक्तमस्त्वितीया- नाकल्पो यदि कुसुमेषुना न शून्यः ॥' जूतो यस्या अस्तीति ॥ अत्रान्तरे नायकसंदर्शनादिसमये । वाग्विभवमतिवृत्तम- तिक्रम्य स्थितं वैचित्र्यं गमनादिचातुरी यस्मात्तत् । ते प्रसिद्धा भूरिसात्त्विकवि- काराः स्तम्भादयो यस्मात्तत् । आचार्यकमुपाध्यायकर्म । उपदेश इत्यर्थः ॥ स्तोका अल्पा आकल्परचना वेषविन्यासः । प्रतनु अतिसूक्ष्मम् । विविक्तं निर्मलम् ॥ महाकुलोत्पन्ना, कुलं स्वामिकुलममलं निष्कलङ्कम् । अयं मटक्षणो जनः न त्वेष स्थिरः, जीवितं च न स्थिरम् । अचिरावस्थायिनः शरीरस्य कृते मातृपितृभर्तृकुलकलङ्कनमभि- नरामनुचितमिति भावः ॥

1. इतीति । इत्येवंरूपं स्यात् एतावानेव विलासिनीनामाकल्पो नेपथ्यमस्तु । किन्न्वन्तरित्यर्थः । यदि स कुसुमेषुना कामेन शून्यो न स्यात् । अन्यथा उद्विग्नितानामिव कनकभूषणादि नाप्यायत एवेति भावः ॥ १ 'प्रतन्वङ्गे विशेषस्तु विष्णोनेत्रादिकर्मणाम् २' इति ग. २. 'मोष्ठस्तम्बूलदीप्ति विच्छित्ति- १' इति ग. ३ 'कन्दिशो शैलप्रपातमधो गोगोवनागद्वेषिनिवारणे । यस्य वने ० ० ० ० च यदि दहनदोहः ३' इति ग.

तृतीयः परिच्छेदः । १३३ अथ विव्वोकः- विव्वोकस्त्वतिगर्नेण वस्तुनीष्टेऽप्यनादरः ॥ १०० ॥ यथा- 'यासां सत्यपि सद्गुणानुसरणे दोषानुवृत्तिः परा, याः प्राणान्वरसमर्पयन्ति, न पुनः संपूर्णदृष्टिं प्रिये । अत्यन्ताभिमतेऽपि वस्तुनि विधिर्यासां निषेधात्मक- स्तास्त्रैलोक्यविलक्षणप्रकृतयो वामाः प्रसीदन्तु ते ॥' अथ किलकिञ्चितम्- स्मितशुष्करुदितहसितत्रासक्रोधश्रमादीनाम् । सांकर्यं किलकिञ्चितमभीष्टतमसङ्गमादिजाद्धर्षात् ॥ १०१ ॥ यथा- 'पाणिरोधमविरोधितवाञ्छं भर्त्सनाश्च मधुरस्मितगर्भाः । कामिनः स कुरुते करभोरुर्हारि शुष्करुदितं च सुखेऽपि ॥' यासामिति । कंचित्कामिनं प्रति सख्याशीर्वचनमिदम् । सद्गुणानामनुसरणे परै- रुद्भावने दोषाणामनुवृत्तिः स्वय पुन पुनरुद्भावनम् ॥ सांकर्यं मेलनम् ॥ पाणि- रोधं वस्त्रक्षेपणादिप्रवृत्तनायककरप्रतिबन्धम् । हारि मनोहरम् । कारणं विना रुदितं १. प्राणानिति । मानत्रह्यस्त्वत्प्राणार्पणं तावत्सुकरम्, न पुनः संपूर्णदृष्ट्यर्पणम् ॥ २. वस्तुनीति । नीवीवसनादिरूपे ॥ ३. वामा इति । वामा योषितः । इष्टेपि वस्तुनि अनिष्टोद्भावन विलक्षणप्रकृतित्वे बीजम् । ४. पाणीति । करभोरुः स्त्री अविरोधितवाञ्छमनिवारितप्रियमनोरथं यथा तथा का- मिनः पाणिरोधं नीवीमोक्षणे व्यापृतस्य प्रियपाणेर्निवारणं कुरुते स्म । तथा मधुर सित गर्भे अन्तर्वर्ति यासु ता मन्दहासमिश्रा भर्त्सनास्तर्जनाश्च कुरुते स्म । तथा सुखेऽपि अधरपीड- १ 'गर्भाभिमानादिष्टेऽपि विव्वोकोऽनादरोऽनया । तथा वात्स्यायन - 'शोभाभ्यन्तारितैर्वैत्र यत्प्रिय- म्यवधीरणम् । ताटन वावर्त्तनेन यच्च रागायैव वर्धनम् ॥ निषेधस्यापि हि जानन्पुष्पादिना इति । दत्तस्तम्तिनपैश्राद्यरोपस्थानेऽपि यन्मित्तम् ॥ प्रेयस्तत्सूरयो राशीद्भावनवाले । विव्वोकारव्य मूनो हाव रागरागविवर्द्धनः ॥ अभिनवगुप्तेनपट्टनावपि 'यष्टिनादरस्त्वन्या । नग्नत्वं प्रियस्य वधन (न) ताडनमश्राणिद्यादि विव्वोकः ॥' अवधीरणे यथा कालिदास - 'निर्मुमुन्द दशनच्छदं न्नो वाचि मधुरैरधीगण्परा । ईक्षणात्तनया समीपानात् नाय दिपदानहेतुवन् ॥' इति ग २ 'पाठा-' इति श्लोको नास्ति ग-पुस्तके. ३. 'रोषाऽह्रञ्चीत्यादे संकरः किलकिञ्चितम् ।' इति ग ४ 'रुजिनीडावृत्ते व्यजनि सन्त्रास समथं मया दृष्ट्यैः तया इत्यित्थन्तद्वाष्पैर्मधे । कुल- भूमहाडौ मरटिन्दिरगुंणैरहर्द्दित्तकण्येगोधोद्वाप्त पुनरपि वि इपदान्ति मुखम् ॥' इति ग.

• १२ ५

१४८ साहित्यदर्पणे यथा- 'वृद्धोऽन्धः पतिरेष मञ्चकगतः, स्थूणावशेषं गृहं, कालोऽभ्यर्णजलागमः, कुशलिनी वत्सस्य वार्तापि नो । यत्नात्सञ्चिततैलविन्दुघटिका भग्नेति पर्याकुला दृष्ट्वा गर्भभरालसां निजबधूं श्वश्रूश्चिरं रोदिति ॥' अथ श्रमः- खेदो रत्यध्वगत्यादेः श्वासनिद्रादिकृच्छ्रमः । यथा- '³सद्यः पुरीपरिसरेऽपि शिरीषमृद्वी सीता जवात्त्रिचतुराणि पदानि गत्वा । गन्तव्यमस्ति कियदित्यसकृद्ब्रुवाणा रामाश्रुणः कृतवती ⁴प्रथमावतारम् ॥' अथ मदः- ⁵संमोहानन्दसंभेदो मंदो मद्योपयोगजः ॥ १४६ ॥ स्थूणा स्तम्भः । अभ्यर्णजलागमो निकटस्थवर्षासमयः । तैलविन्दूना घटिका क्षुद्रभाजनम् ॥ सद्य इति । वारंवार गन्तव्याध्वपरिमाणजिज्ञासया सीताया स्वल्पपथलङ्घनश्रममवधार्य श्रीरामस्य रोदनम् ॥ संमोहानन्दयो समेदो मेलकः । १. वत्सस्येति । वत्सस्य पुत्रस्य ॥ २. निजबधूमिति । निजबधू आत्मस्नुषाम् ॥ ३. श्रम इति । बहुतरशारीरव्यापारजन्मा नि श्वासाङ्गमर्दननिद्रादिकारणीभूतः खेद- विशेषः श्रम इति। यदाहु - 'अध्वव्यायामसेवाद्यैर्विभावैरनुभावकैः । गात्रसंवाहनैरा- स्यसङ्कोचैरङ्गमोटनैः ॥ नि श्वासैर्जृम्भितैर्मन्दै पादोत्क्षेपैः श्रमो मतः ॥' इति। अय च सत्यपि बले जायते, शारीरव्यापारादेव च जायते न तु ग्लानि । अतो ग्लानि- श्रमस्य भेदः ॥ ४. प्रथमेति । प्रथमावतार पूर्वाविष्करणम् ॥ ५. मद इति । मद्याद्युपयोगजन्मा उल्लासाख्यः शयनहसितादिहेतुश्चित्तवृत्तिविशेषो १ '-श्रम स्वेदादिकारक रतान्मार्गगमनादेश्च य खेद स श्रम स्वेदमर्दनाद्यनुभाजन क ।' इति ग. २ 'यथा' ग-पुस्तके नास्ति ३ ग-पुस्तके तु 'सद्य ' इति श्लोकस्य स्थाने 'अइ पिहुल घेत्तूण समागदम्हि रुहि तुरिअम् । समसेअसलिलणीतासणीसहा वीसमानि खणम् ॥' इति ४ 'च' घ ५ 'हर्षोत्कर्षो मद पानात्स्खलदङ्गवचोगति । मद्यादिपानाद्यो हर्षोत्कर्ष

• वचनगत्वादिस्खलनानुभावक ।' इति ग.

तृतीयः परिच्छेदः । १४९ अमुना चोत्तमः शेते, मध्यो हसति गायति । अधमप्रकृतिश्चापि परुषं वक्ति रोदिति ॥ १४७ ॥ यथा— ‘प्रातिभं त्रिसरकेण गतानां वक्रवाक्यरचनारमणीयः । गूढसूचितरहस्यसहासः सुध्रुवां प्रववृते परिहासः ॥’ अथ जडता— अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः । अनिमिषनयननिरीक्षणतूष्णींभावादयस्तत्र ॥ १४८ ॥ यथा मम कुवलयाश्वचरिते प्राकृतकाव्ये— ‘णेवरिअ तं जुअजुअलं अण्णोण्णं णिहिदसजलमन्थरदिट्ठि । मद्यस्यानवस्य उपभोगाद् भक्षणाज्जात । अमुना मदेन ॥ प्रातिभं प्राग- ल्भ्यम् । त्रिसरकेण मद्येन । गूढं सूचितं रहस्यं यत्र स चासौ हासश्चेति ॥ अप्र- तिपत्तिः कर्तव्यानिश्चयः । तूष्णींभावो मौनम् । तत्र जडतायाम् ॥ णवरिअ मद इति । तत्रोत्तमे पुरुषे स्वापोऽनुभावः । मध्यमे हसितगाने । अधमे तु रोदनपरुषो- क्त्यादि । अयं च मदस्त्रिविधः । तरुणमध्यमाधमभेदात् । अव्यक्तासङ्गतवाक्यैः सुकुमा- रस्खलद्विला च योऽभिनीयेते स आद्यः । कुञ्चितनेत्रस्खलितघूर्णितनादिनिर्नमध्यमः । गतिभ्र- ष्टस्मृतिनाशहिक्काछर्द्यादिभिर्चरमः । प्रदीपे तु ‘उत्तमसत्त्वः प्रहसति गायति तद्वच्च मध्य- मप्रकृतिः । परुषवचनाभिधायी शेते रोदित्यधमसत्त्वः ॥’ इति व्यत्यासोऽस्ति ॥

1. प्रातिभमिति । मदानुभाववर्णनमिदम् । त्रयाणां सरकाणां समाहारस्त्रिसरकं त्रिवारमधुपानम् । ‘सरकं शीधुपात्रे स्याच्छीधुपाने च शीधुनि ।’ इति विश्वः । तेन त्रिसरकेण । ‘त्रिपाने मदातिभूमिः’ इति पानप्रसिद्धिः । प्रतिभां प्रतिभं प्रतिभानविशेषः । तत्प्रातिभं गतानां त्रिवारसुरापायोत्कटमदोद्रेकप्रागल्भ्यभाजां सुध्रुवां वक्रवाक्यरचनारम- णीयं वक्रोक्तिशोभनः । गूढानि पूर्वं लज्जया संवृतानि, सूचितानि संप्रति मदेन प्रका- शितानि रहस्यानि नाभ्याद्यवयवचेष्टाप्रलपितानि यस्मिन् स गूढसूचितरहस्यः, स चासौ हासश्चेति विशेषणममानः । प्रववृते प्रवृत्तः ॥
2. जडतेति । चिन्तोत्कण्ठामयविरहेष्टानिष्टदर्शनश्रवणादिभ्यस्तत्तदवस्थेऽवधार्यप्रति- संधानविकलं चित्तवृत्तिर्जडता । इयं च मोहात्पूर्वः परश्च ज्ञायते । यदाहुः— ‘कार्याविवेको जडता परवतः स्तब्धतोऽपि वा । तद्विभावाः प्रियानिष्टदर्शनश्रवणे तथा ॥ अनुभावास्त्वमी तूष्णींभावविस्मरादयः । सा पूर्वं परतो वा स्यान्मोहादिति निदर्श- नकृत् ॥’ इति ॥
3. णवेति । स्तब्धस्वेदम् । यहृद्दण्डम्—‘स्तब्धवलितं तत्तद्विधं यत्र चक्षुष्क- १. ‘अथ जडता’ इति नास्ति ग-पुस्तके. २. ‘यथा—’ इत्यादिपाठिका नास्ति ग-पुस्तके.

१४० साहित्यदर्पणे आलेख्खओपिअं विअ खणमेत्तं तत्थ संट्ठिअं मुअस्सण्णं ॥' अथोग्रता— शौर्यापराधादिभवं भवेच्चण्डत्वमुग्रता । तत्र खेदशिरःकम्पतर्जनाताडनादयः ॥ १४९ ॥ यथा-- 'प्रणयिसखीसलीलपरिहासरसाधिगतै- र्ललितशिरीषपुष्पहननैरपि ताम्यति यत् । वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भुजः ॥' अथ मोहः— मोहो विचित्तताभीतिदुःखावेगानुचिन्तनैः । मूर्च्छानाज्ञानपतनभ्रमणादर्शनादिकृत् ॥ १५० ॥ यथा— 'तीव्राभिषङ्गप्रभवेण वृत्तिं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् । इति । 'केवलं तद्युवयुगलमन्योन्य निहितसजलमन्थरदृष्टि । आलेख्यर्पितमि क्षणमात्रं तत्र संस्थितं मुक्तसङ्गम् ॥' इति संस्कृतम् । णवरिअशब्द केवल देशी ॥ चण्डत्वमत्यन्तासहिष्णुत्वम् । प्रणयिनी या सखी तस्या परिहासरसेना गतैः प्राप्तै । अकाण्डयमदण्ड इति । अकालयमदण्ड इत्यर्थ । अत्र मालत शरीरे शस्त्रप्रहार कुर्वतोऽघोरघण्टस्यापराधेन माधवस्य चण्डत्वमेतादृशोत्क व्यज्यते ॥ चित्तस्य निमीलनत्व विचित्तता । सुषुप्तिवारणायाह—भीतीति आवेग श्भ्रम । अनुचिन्तनमत्यन्तचिन्ता । अदर्शनमज्ञानम् ॥ अभिषङ्ग ल्गानाटकेनार्थ स्यात् । तत्तुन्त्यमप्रिमदल भवति चतुःषष्टिमात्रकभीरिनिदम् ॥' इ दामोदरमिश्राः ॥

1. उग्रतेति। अविशेषापमानादिप्रभवा किमस्य करोमीत्याद्याकारा चित्तवृत्तिरुग्रता यदाहु—'नृपापराधोऽसद्क्षेपकीर्त्तन चोरधारणम् । विभावोः स्युरथो बन्धो वधम्ताड भर्त्सने ॥ एते यत्रानुभावास्स्युर्दौस्थ्य निर्दयतामरुन् ॥'
2. मोह इति । भयवियोगादिनयोज्या वस्तुतत्त्वानवधारिणी चित्तवृत्तिर्मोहः 'अज्ञानान्तरमुत्पन्ना चित्तवृत्तिः' इति तु नव्याः ॥ १. 'अथोनना' इति क्वचित् ग पुस्तके २ पुस्तके 'ई यं दिना यच्चण्डामुग्रता । तत्र स्वेदांग स्तम्भानुभावा भवन्ति ।' इत्येवं दृश्यते. ३ 'देह' इत्यधिकम्लल्लपुस्तकपाठस्त्वशुद्धः । ङौ.२

• विचित्तेति शेषे इतिदृष्टान्तचतुष्टयमभूत् ।' इति ग.

तृतीयः परिच्छेदः । १५१ अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्तं कृतोपकारेव रतिर्बभूव ॥' अथ विबोधः— निद्रापगमहेतुभ्यो 'विबोधश्चेतनागमः । जृम्भाङ्गमङ्गनयनमीलनाङ्गावलोककृत् ॥ १५१ ॥ यथा— 'चिरंरतिपरिखेदप्राप्तनिद्रालुब्धानां चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः । अपरिचलितगात्रा कुर्वते न प्रियाणाम्- अशिथिलभुजचक्राश्लेषभेदं तरुण्यः ॥' अथ स्वप्नः— स्वप्नो निद्रासमुत्थस्य विषयानुभवस्तु यः ।

१५२ साहित्यदर्पणे कोपावेगभयग्लानिसुखदुःखादिकारकः ॥ १५२ ॥ यथा— 'मामोकाशप्रणिहितभुजं निर्दयाश्लेषहेतो- र्लब्धायास्ते कथमपि मया स्वप्नसंदर्शनेन । पश्यन्तीनां न खलु बहुशो न स्थलीदेवतानां मुक्तास्थूलास्तरुकिसलयेष्वश्रुलेशाः पतन्ति ॥' अथापस्मारः— मनःक्षेपस्त्वपस्मारो ग्रहाद्यावेशनादिजः । भूपातकम्पप्रस्वेदफेनलालादिकारकः ॥ १५३ ॥ 'आश्लिष्टभूमिं रसितारमुच्चैर्लोलद्भुजाकारबृहत्तरङ्गम् । फेनायमानं पतिमापगानामसावपस्मारिणमाशशङ्के ॥' अथ गर्वः— गर्वो मदः प्रभावश्रीविद्यासत्कुलतादिजः । अवज्ञांसाविलासाङ्गदर्शनाविनयादिकृत् ॥ १५४ ॥ तत्र शौर्यगर्वो यथा— 'धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायुधैः । यद्वा न सिद्धमस्त्रेण मम तत्केन साध्यताम् ॥' भुजाक्षेपं कर्तुमर्हतीति । अस्य निद्राभङ्गो नोचित इति भाव ॥ मामिति । यक्षस्य मेघं प्रति प्रियायै वाचनिकार्पणमिदम् । मा यक्षम् । कथमपि महता कष्टेन । मुक्ता इव स्थूला ॥ मनःक्षेप इति । मनसो नाट्योविशेषनिवेशेन घूर्ण- नमित्यर्थः । ग्रहादीत्यादिना भूतादिपरिग्रह । मध्यमादिपदेन धातुवैषम्यादिपरि- ग्रहः ॥ फेनायमानं फेनमुद्वमन्तम् । असौ श्रीकृष्णः आशशङ्के ज्ञातवान् ॥ मदश्चित्तविकारविशेषः । राज्ञ कोशदण्डादिजन्यः प्रतापः प्रभावः । श्रीस्त्रि-

1. मामिति । मया कथमपि स्वप्नप्रदर्शनेन लब्धायाः के तव निर्दयाश्लेषहेतोः गाढा- लिङ्गनार्थम् आकाशप्रणिहितभुजं शून्यार्पितबाहु मा पश्यन्तीना म्स्थलीदेवताना वनदेवताना १. 'मात्सर्यमथकोपाडेरनुभावस्य कारणम् । विद्राणस्यापि विषयज्ञान मनसः ! मात्सर्यानुभाव- हेतु । इति ग. २ 'भूयश्चावि स्त्वमसि शयने कण्ठलग्ना पुरा मे-'इत्युदाहरणान्तरं ग पुस्तके ३ 'आवेशो महदु बाधैरपस्मारः स्मृतो बुधै । मुर्मुहूर्पतनभूपानफेनाङ्गान्दोलनादिकृत् ॥' इति ग ४. 'लोल्द्रू' ग ५ 'मोङ्गलसदशवशाहाहेनाविनयादिकृत् । प्रभावदिजन्यो मदो गर्व । आदि शब्दाद्दारण्यसेनाग्यादिः । स चाविनयाद्यनुभावहेतु ।' इति ग. ६. 'यथा' क. घ. ७ अस्मादग्रे 'त्वमन्यदयूथ्यम्' इत्याधिकं ग-पुस्तके

तृतीयः परिच्छेदः । १५३ अथ मरणम्— शराद्यैर्मरणं जीवत्यागोऽङ्गपतनादिकृत् । यथा— 'राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा ॥' अथालस्यम्— आलसं श्रमगर्भाद्यैर्जाड्यं जृम्भासितादिकृत् ॥ १५५ ॥ वर्गसपतिः । अवज्ञा परस्मिन् ॥ अन्यैर्मृदुतायुधभिन्ने ॥ रामेनेति । सा निशा- चरी ताडका राक्षसी, सैव निशाचरी अभिसारिका नायिका । राम एव मन्मथ तस्य शरेण हृदये वक्षसि मनसि च ताडिता सती जीवितेशो यम एव जीवितेशः प्रियस्तस्य वसतिं जगाम । कीदृशी । गन्धवद्रुधिरमेव चन्दनं तेनोक्षिता लिप्ता ॥ 'जाड्यम्' इत्यत्र क्वापि 'जैह्यम्' इति पाठः । स न सम्यक् असंगतार्थापत्ते । मुक्तास्थूला अश्रुलेशा नयनोदबिन्दवः तरुकिसलयेषु बहुशः न खलु न पतन्ति । अपि तु पतन्त्येव । एवंविध मानवलोक्य वनदेवता अपि रुदन्तीति भावः ॥

1. शरेति । अत्र विशेषमाह रसगङ्गाधरकारः 'रोगादिजन्या मूर्च्छारूपा मरणप्रा- गवस्था मरणम् । न चात्र प्राणवियोगात्मकं मुख्यं मरणमुचितं ग्रहीतुम् । चित्तवृत्त्या- त्मकेषु भावेषु तस्याप्रसक्तेः । भावेषु च सर्वेषु कार्यमहर्वतितया शरीरप्राणयोगस्य हेतु- त्वात् । उदाहरणम्—'दयितस्य गुणाननुस्मरन्ती शयने संप्रति या विलोकिनासीत् । अधुना खलु हन्त सा कृशाङ्गी गिरमङ्गीकुरुते न भाषितापि ॥' प्रियविरहोऽत्र विभावः । वचनविरामोऽनुभावः । स्तब्धदशाप्राप्त्यनुसङ्गाच्छाश्वदासादवस्थोऽप्ययं भावः षड्व्यङ्ग्यतामावहति । दयितस्य गुणाननुस्मरन्तीत्यनेन व्यज्यमान चरमदशायादामपि तस्या दयितगुणस्मरणं नाभूदिति विप्रलम्भस्य शोकस्य वा चरममभिव्यङ्ग्यं पोषयन् । अयं च भावः स्वव्यञ्जकनादोत्तरवर्तिना बाष्पान्तेन सहर्षघटनेन सन्निपातः प्रादुर्भावन्दशने विप्रलम्भस्य, अन्यथा तु करुणस्य पोषक इति विवेकः । ज्वरः पुनरमुं प्रपञ्चेन न वर्णयन्ति । अमङ्गलप्रायत्वात् ।' इति । प्रदीपोऽप्युक्तम्—'जीवत्योन्मनागम्भो मरणं परेरितीवदन् । समोहेन्द्रियस्खलनाङ्गविलेपनादिकृत् ॥' इति ॥
2. आलस्यमिति । स्त्रीशृङ्गिणांम्बादिगतादिवन्या चेष्टकः प्रियन्वृत्त्यन्तराग्यम् । अत्र च मानाभ्यर्थम् । नापि गर्दावर्णशून्यकम् । तेन कार्योपरमस्त्यागान्तरस्य बृहदवेदेदि गान्तेऽन्तणादाडान्यं भेदः ॥ १. 'यथा मरणम्' इति क्वचित् न दृश्यते २. 'शराद् दुःखादिना जातं' तथा 'शराद्यैर्' इति वा ३. यथा—'राम-' इत्याद्युदाहरणं क्वचिन्न दृश्यते ४. 'निहता' इत्यत्र ५. इत्यपि 'अथाह्लादम्' वा क्वचित् पाठवैचित्र्यम् ॥

१५८ साहित्यदर्पणे अथ मतिः— नीतिमार्गानुसृत्यादेरर्थनिर्धारणं मतिः । स्मेरता धृतिसंतोषौ बहुमानश्च तद्भवः ॥ १६३ ॥ यथा— 'असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः । सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥' अथ व्याधिः— व्याधिर्ज्वरादिर्वाताद्यैर्भूमीच्छोत्कम्पनादिकृत् । तत्र दाहमयत्वे भूमीच्छादयः । शैत्यमयत्वे उत्कम्पनादयः । शे षमुदाहरणम् । अथ त्रासः— निर्घातविद्युदुल्काद्यैस्त्रासः कम्पादिकारकः ॥ १६४ ॥ मुखं स्मितयुक्तं वदनं स्मरामीत्यर्थः ॥ नीतिमार्गो नीतिशास्त्रं तस्यानुसृति र्गमम् । आदिना अनुमानादेर्ग्रहणं । निर्धारण निश्चयः ॥ असंश्य मिति । शकुन्तलामालोक्य दुष्यन्तस्यानुमानमिदम् । क्षत्रपरिग्रहक्षमा क्षत्रियवि वाहोचिता । 'इयम्' इति शेषः । अस्यां शकुन्तलायाम् । गमयेति—सतां मिति । प्रमाणं निश्चयबीजम् । अन्तःकरणस्य मनसः प्रवृत्तयः शङ्कापादयः ॥ वा ताद्यैरिति । आद्यपदेन पित्तश्लेष्मणोर्ग्रहणं । भूमीच्छा भूमिपतनेच्छा । तत्र व्याध्युदाहरणं यथा मम—'प्रियजनपरिप्राप्ताद्वेपमाना कृशाङ्गी त्रिहुत- दहनवर्णा स्वेदगर्भिस्तगात्रीम् । विपुलपुलकश्लेषामाकलय्य ज्वरार्त्ता कुमतिरि- तश्चिन्तनगरे निर्नमज्ज ॥' निर्घात इति । 'यदान्तरिक्षे बलवान्मारुतो मरुता

तृतीयः परिच्छेदः । १५९ यथा- 'परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः सुराङ्गनास्त्रासविलोलदृष्टयः । उपाययुः कम्पितपाणिपल्लवाः सखीजनस्यापि विलोकनीयताम् ॥' अथ व्रीडा- धार्ष्ट्याभावो व्रीडा वदनानमनादिकृद्दुराचारात् । यथा- 'मयि सकपटं-' इत्यादि ( १५७ पृ. ) । अथ हर्षः- हर्षस्त्विष्टावाप्तेर्मनःप्रसादोऽश्रुगद्गदादिकरः ॥ १६५ ॥ हतः । पतत्यधः स निर्घातो जायते वायुसम्भवः ॥' इत्युक्तलक्षणो निर्घातः । 'बृह- च्छिखा च सूक्ष्माग्रा रक्तनीलशिखोज्ज्वला । पौरुषी च प्रमाणेन उल्का नानाविधा स्मृता ॥' इत्युक्तलक्षणा चोल्का । आयपदेन भूकम्पादेर्ग्रहणम् । अत्र 'मन धेभ' इति पूरणीयम् ॥ परिस्फुरदिति । जलविहारवर्णनमिदम् । अपिना नायस्य

1. परीति । परितः स्फुरद्भिर्विवर्तमानैर्मनैर्विघट्टिता ऊरवो यासां ताः अत एव त्रासाद्विलोला दृष्टयः कम्पितपाणिपल्लवाश्च सुराङ्गना सखीजनस्यापि विलोकनीयतामुपाययुः । किमुत प्रियजनस्येति भावः ॥
2. व्रीडेति । स्त्रीणां पुरुषसद्भावलोकनादेः पुंसां च प्रतिज्ञाभङ्गपराभवादेरुपन्नो वैवर्ण्याधोमुखत्वादिकारीचित्तवृत्तिविशेषो व्रीडा । केचित्- 'नेत्रोन्मीलन-ग्रैवा- व्यङ्गरागच्छदादिनिः।' इत्याहुः । व्यङ् वैकतनम् ॥
3. हर्ष इति । इष्टप्राप्त्यादिजन्मा सुखविशेषो हर्षः । तदुक्तम्- 'दैवभर्तृप्रसादाप्ति- प्रसादः प्रियसंगमः । मनोरथादिप्राप्यमनोरथगणनम् ॥ ज्योतिर्द्दिश इवावेदिग्जनो यत्र जायते । नेत्रवक्त्रप्रसादश्च प्रियोक्तिः पुलोद्गमः ॥ उच्छ्वासोद्वाष्पह्रदाद्या हर्षे तत्रादिशेत् ॥' इति ॥ १ तदुक्तं हि हरौ यत्र वा अधिकीर्ण द्युतिः-इति-गदाधरभट्टस्य तु- 'राद्धान्तरीत्या धाष्टर्यभावस्तद्धेतुकेः । स्रीणां पुरुषावलोकनेत्यादिप्रतीकः । पुंसस्त्वर्पिणी 'इत्यन्योन्या' लक्षणं तं प्रतिपादितं वैधेयस्य हेतुः । इति । २. यथा तु 'सकपटं' 'सविषम' इति स्थितं इत्यादि यन्त्रस्थसुवर्ण-प्रदीप्तं विक्षिप्तम् । 'इत्याहस्तद्' किञ्चित्परिस्फुरता इति लभ्यमानं यथावद्रूपं रूपकम् । 'इत्याहस्तद्' ३. 'स्मरविस्फारितेन' नयने ही जातैः । शीतातपाभ्यां स्तोकावलोकेति ।' इति च.

यहाँ पृष्ठ का मूल पाठ दिया गया है:

१६२ साहित्यदर्पणे तत्र भर्त्सनपारुष्यस्वच्छन्दाचरणादयः ॥ १६९ ॥ यथा— 'अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग लोल विनोदय मनः सुमनोलतासु । मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थं कदर्थयसि किं १नवमैलिकायाः ॥' अथ ग्लानिः— ३रत्यायासमनस्तापक्षुत्पिपासादिंसंभवा । ग्लानिर्निष्प्राणताकम्प४कार्श्यानुत्साहतादिकृत् ॥ १७० ॥ यथा— 'किसलयमिव मुग्धं बन्धनाद्विप्रलूनं हृदयकुसुमशोषी दारुणो दीर्घशोकः । ग्लपयति परिपाण्डुक्षाममस्याः शरीरं शरदिज इव घर्मः केतकीगर्भपत्रम् ॥' अथ चिन्ता— ध्यानं २चिन्ता हितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकूत् । मुष्मिकी परलोकभवा । नीवारस्तृणधान्यम्, कृते निमित्तम् । साप्रतं वार्धके । अत्र तत्त्वज्ञानेन नि स्पृहत्वम् ॥ अन्यास्विति । मधुपानकालीनश्चरणप्रहारादिरुपमर्दः । पक्षे संभोगकालीनश्चुम्बनालिङ्गनादि. । लोलं सतृष्णम् । मुग्धा कोमला सुरतमुढां च । रज पराग आर्तव च । अकाले मकरन्दाभावदशाया बाल्ये च । अत्रोप- भोक्तरि बालाया अस्थैर्यं परुषवचनेन प्रतीयते ॥ निष्प्राणता असामर्थ्यम् ॥ बन्धनात् उत्पत्तिस्थानात् । निष्प्राणत्वानौजसस्तत्त्वसक्षयाणा बलहानिरूपत्वेऽपि १. नवेति । सप्तलायाः 'सप्तला नवमालिका' इत्यमरः । 'नवमल्लिकायाः' इति पाठे तु मुग्धेत्यादिनैव नवत्वलाभे पुनर्मल्लिकाया नवत्वविशेषणं व्यर्थम् । नवा सुप्ता माला अस्या., कप् । इति भानुजिदीक्षिताः ॥ २. चिन्तेति । इष्टाप्राप्त्यनिष्टप्राप्त्यादिजनिता ध्यानापरपर्याया वैवर्ण्यमूर्च्छेखनाधोमुख- त्वादिकृतुश्चित्तवृत्तिविशेषश्चिन्ता । यदाहु —'विभावा यत्र दारिद्र्यमैश्वर्यभ्रशनं तथा । 'उद्वेगास्थितिनैरस्यसमुत्थैरवबुध्यते ।' इति ग २ 'नवमल्लिकायाः' इति क. ३ 'रत्याद्ययास- र्निर्निष्प्राणता मता । अनुत्साहाददौर्बल्यस्वेदाधैर्य्यक्त्विमेति सा प' ग. ४ 'कार्श्य' घ. 'उन्निन्नयनतारा क्षामवक्त्रेदुविन्या रजनय इव निद्राक्लान्तनीलोत्पलास्य । निनिरभिन्न ध्याना केशराशाननपिनिगृहेभ्यो यान्त्यमूर्वारवन्ध्य ॥' इति ग.

यहाँ पृष्ठ का संपूर्ण और यथारूप लिप्यंतरण (transcription) दिया गया है:

तृतीयः परिच्छेदः । १६५ तद्भेदानाह— रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेत्यष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च ॥ १७५ ॥ तत्र रतिर्मनोनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितम् । वागादिवैकृतैश्चेतोविकासो हास इष्यते ॥ १७६ ॥ इष्टनाशादिभिश्चेतोवैकल्यं शोकशब्दभाक् । प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यस्यावबोधः क्रोध इष्यते ॥ १७७ ॥ कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्साह उच्यते । रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैकल्यदं भयम् ॥ १७८ ॥ त्वेन सबन्धी । तैर्भावैः पुष्यते रसरूपता नीता प्रवृद्ध- क्रियते ॥ तद्भेदान् स्थायिभावान् । अष्टौ भावा- स्थायिभावा । शमोऽपि च । स्थायिभाव इत्यर्थः ॥ रतिरिति । मनसोऽनुकूले प्रिये वस्तुनि प्रवणायितम् । प्रेमार्द्रं मनो रतिरित्यर्थः । तच्चोत्कटावेश एव पर्यवस्यति । स चानुराग एव सोऽपि प्रकृते सुरतेच्छारूप एव । केचित्तु—“स चानुराग एव सोऽपीष्टसाधनताज्ञानधारारूपः, अभिलाषहेतुत्वेनो- क्तत्त्वात्” इत्याहु- । तन्न । सुरतेच्छाया आलम्बनप्राप्त्यभिलाषं प्रति हेतुत्वसम्भवेन लक्षणाया अयोगात् । चेतोविकास उपहसनीयत्वेन ज्ञानमुखविकासहस्य- हेतुः । चेतोवैकल्यं दुःखम् । तैक्ष्ण्यस्य अपचिकीर्षया अवबोध उत्कटत्वम् । कार्यारम्भेषु चानिष्टकार्येषु संरम्भ उत्कट आवेशः । केचित्तु—'संरम्भः सहर्षप्रवृत्तिः' इत्याहुः । तन्न । आद्यप्रवृत्तिरूपस्यारम्भस्य प्रवृत्त्यसम्भवात्, वीररसे उत्कटावेशस्यैव स्थायित्वेनास्वाद्यमानत्वाच्च । रौद्रशक्त्येति । शात्रवादेरनिष्टदर्श-

1. रतिरिति । रत्यादीना विशदतर लक्षणमभिहितं रसगङ्गाधरे—'स्त्रीपुंसयोरन्यो- न्यालम्बनः प्रेमाख्याश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिः । गुरुदेवतापुत्राद्यालम्बनस्तु व्यभिचारी । वागङ्गादिविकारदर्शनजन्मा विकासाख्यो हासः । पुत्रादिवियोगमरणादिजन्मा वैक्लव्या- ख्यश्चित्तवृत्तिविशेषः शोकः । गुरुबन्धुवधादिपरमापराधजन्मा प्रज्वलनाख्यः क्रोधः । अयं च परविनाशादिहेतुः । क्षुद्रापराधजन्मा तु परपक्वचात्मारूपानादिहेतुः । अयमेवामर्षाख्यो व्यभिचारीति विवेकः । परपराक्रमदानादिस्मृतिजन्मा औन्नत्याख्य उत्साहः । व्याघ्र- दर्शनादिजन्मा परमानर्थविषयको वैक्ल्याख्यः स भयम् । परनानर्थविषयकत्वाभावे तु स एव त्रासो व्यभिचारी । अपरे तु—औत्पातिकप्रमदसत्त्वः, स्वापराधोत्थं भयमिति भेदमाहुः । कदर्यवस्तुवलोकनजन्मा विचिकित्साख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो जुगुप्सा । अलौ- किकवस्तुदर्शनादिजन्मा आश्चर्याख्यो विस्मयः ॥ १. '-वैकृत्यं' घ. २. 'प्रतिकूलसम्बन्धिचित्तविशेषः क्रोध इष्यते ।' इति ग. ३ 'अवध- नाम्बिका भर्तुरुत्साहोऽप्यवतारिता । अरिष्टदर्शनं नीतिरितिसंदर्शन्यादितिः ।' इति ग.

१६४ साहित्यदर्पणे वाच्या । हासः पुनरुत्पद्यमानो व्यभिचार्येव । व्यभिचारिलक्षण- भावात् । तदुक्तम्— 'रसावस्थां परं भावः स्थायितां प्रतिपद्यते ।' इति । तत्तस्य स्थायिनः कस्मिन्नरसे संचारित्वमित्याह— शृङ्गारवीरयोर्हामो वीरे क्रोधस्तथा मतः ॥ १७२ ॥ शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः । इत्याद्यन्यन्मनुन्नेयं तथा भावितबुद्धिभिः ॥ १७३ ॥ अथ स्थायिभावः— अविरुद्धा विरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आस्वादाङ्कुरकन्दोऽसौ भावः स्थायीति संमतः ॥ १७४ ॥ यदुक्तम्— 'व्यङ्ग्यवृत्त्या भावानामन्येषामनुगामकः । न तिरोधीयते स्थायी तैर्भूभौ युज्यते परम् ॥' इति । ... ॥ परमिति । अत्यधिकार्थे ॥ अक्षमा इति । 'भावा ... । कन्दो मूलम् ॥ व्यङ्ग्यवृत्त्या व्यङ्ग्यन्यायेन । अनुगामकः प्रका-

तृतीयः परिच्छेदः । १६५ तद्भेदानाह— रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेत्यष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च ॥ १७५ ॥ तत्र रतिर्मनोऽनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितम् । वागादिवैकृतैश्चेतोविकाशो हास इष्यते ॥ १७६ ॥ इष्टनाशादिभिश्चेतोवैकल्यं शोकशब्दभाक् । प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यस्यावबोधः क्रोध इष्यते ॥ १७७ ॥ कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानूत्साह उच्यते । रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैकल्यदं भयम् ॥ १७८ ॥ त्वेन संबन्धी । तैर्भावैः पुष्यते रसरूपता नीत्वा प्रकृष्टं क्रियते ॥ तद्भेदान् स्थायिभावान् । अष्टौ भावाः स्थायिभावाः । शमोऽपि च । स्थायिभाव इत्यर्थः ॥ रतिरिति । मनसोऽनुकूले प्रिये वस्तुनि प्रवणायितम् । प्रेमार्द्रं मनो रतिरित्यर्थः । तच्चोक्तावेश एव पर्यवस्यति । न चानुराग एव सोऽपि प्रकृते सुरतेच्छात्मक एव । केचित्तु—“स चानुराग एव सोऽपीष्टसाधनताज्ञानधारारूप, अनिष्टाहेतुत्वेनो- क्तत्वात्” इत्याहुः । तन्न । सुरतेच्छाया आलम्बनप्राप्त्यभिलाषं प्रति हेतुत्वसम्भवेन लक्षणाया अयोगात् । चेतोविकास उपहसनीयत्वेन हृन्मुखविकारघटकान्य- हेतुः । चेतोवैकल्यं दुःखम् । तैक्ष्ण्यस्य अपचिकीर्षाया अवबोध उत्पाद्यत्वम् । कार्यारम्भेषु सन्निकृष्टकार्येषु संरम्भ उत्पाद आवेराः । केचित्तु—'संरम्भः सहर्षप्रवृत्ति'रित्याहुः । तन्न । आद्यप्रवृत्तिरूपस्यारम्भस्य प्रवृत्त्यसंभवात्, वीररसे उत्कटावेशस्य स्थायित्वेनाख्यायमानत्वात् । रौद्रशक्त्येति । प्राक्तनप्रेरितादर्श- १. रतिरिति । रत्यादीनां विशदतरं लक्षणमभिहितं रसगङ्गाधरे—'स्त्रीपुंसयोरन्यो- न्यालम्बनः प्रेमाख्याश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिः । मुनिदेवाद्यनुकूलवस्तु व्यभिचारी । वागादिविकारदर्शनजन्मा निर्वकारो हासः । पुत्रादिवियोगजन्माऽनिष्टावाप्तिजन्मा- श्चित्तवृत्तिविशेषः शोकः । गुरुबन्धुवधादिकारणापराधजन्मा क्रोधः । अयं च परनिष्टारिष्टः । दुष्टापराधजन्मा तु संप्रहारजन्मापराधिरितः । अयं वीररसस्याङ्गत्वे व्यभिचारीति विशेषः । परपराक्रमदर्शनोत्पत्तिजन्मा प्रौढिप्रभव उत्साहः । व्याघ्र- दर्शनादिजन्मा परासम्बन्धिभयहेतुश्चित्तविप्लवः स भयम् । परासम्बन्धिभयकल्पको तु स एव भावो व्यभिचारी । उत्तमे तु—'चित्तविकम्परूपम्, मध्यमोत्तमे कम्पोत्कम्प- भेदानाहुः । सर्वपदार्थदोषदर्शनाच्चित्तविक्षेपरूपश्चित्तवृत्तिविशेषो जुगुप्सा । अयं विद्रहसुरसङ्गमविगताया अपर्णाया निश्चलः ॥ १. 'तद्विशेषान्' घ. २. 'अभिलाषलक्षणाया इत्येव पाठः' क. ख. घ. ३. 'उत्कट प्रवृत्ति' क.पुस्तकेऽप्येवमेवास्ति । ४. 'अयं वीररसान्तर्गतोऽप्यस्तीति' क.पुस्तके.

तत्र यत्र तु रतिः प्रकृष्टा नाभिष्टमुपैति विप्रलम्भोऽसौ । अभीष्टं नायकं नायिकां वा । सं च पूर्वरागमानप्रवासकरुणात्मकश्चतुर्धा स्यात् ॥१८४॥ तत्र श्रवणाद्दर्शनाद्वापि मिथः संरूढरागयोः । ग्रहणम् ॥ तद्भेदौ शृङ्गारभेदौ ॥ तत्र तयोर्मध्ये । विप्रलम्भमाह—य- त्विति । तुशब्दश्चार्थः । तत्र रसे प्रकृष्टा प्रकरणादिना प्रधानत्वं प्राप्ता रति- रस्ति । नायिका नायको वा अभीष्टं नायकं नायिकां वा नोपैति नोपभुङ्क्तेऽयं विप्रलम्भ इत्यर्थः । तथा चोपभोगाभावसवलितप्रकृष्टरतिविषयो रसो विप्रलम्भ इत्यर्थः । करुणादौ शोकोद्दीपनतया रतिसत्त्वेन तत्रातिव्याप्तिवारणाय प्रकृतेति । सम्भोगेऽतिव्याप्तिवारणाय उपभोगाभावेति । विप्रलम्भसमानविषयके ज्ञानान्तरे संस्कारे वा अतिव्याप्तिवारणाय रस इति । अन्ये तु—'यत्र तु संसवलितत्वाद्रातिर्न प्रकृष्टा अभीष्टमुपैति विषयीकरोति स विप्रलम्भ.' इति व्याकुर्वन्ति । तन्न । करुणे ऽतिव्याप्तेः । यदि च 'यत्र' इत्यस्य 'शृङ्गारे' इति व्याकारात्करणे नातिव्याप्तिरि त्युच्यते तदा 'अभीष्टमुपैति' इत्यस्यानर्थक्यम् । अभीष्टविषयरतेरेव शृङ्गारत्वेन परिणामात् । अपरे तु—'नायिकादिभिरभीष्टं नोपैति न सङ्गच्छते । तथा चाभी- ष्टविच्छेदसवलिता रतिर्यन्त्र स विप्रलम्भ ' इत्याहु । तन्न । प्रणयमानादावभीष्ट- विच्छेदाभावेनाव्याप्ते । केचित्—"संयोग सुखसमित्तो विप्रलम्भस्तु दुःखयुक् । रतिन्त्यो प्रकर्ष स्यादाधिक्यात्समुद्गगयो ॥' इति दर्शनाद् दुःखसवलितरतिव्या- विभावको रमो विप्रलम्भ "इत्याहु । तन्न । प्रणयमाने तु सायोगाद्व्याप्ते ॥ स च विप्रलम्भ चतुर्धा इतीदमुपलक्षणम् । विरहोऽपि वेदितव्य । स च गुणादिरततद्वा- त्त्वात् । संगमप्रतिरोधो यथा—'कि म्द प्रियया-' इत्यादि (१२४ पृ.)। अन्यथा श्चन्वे प्रथमः । वियोगकालावच्छिन्न चे द्वितानः । सयोगश्च न द्वयो. मानानादिर- व्यन् । एकतरगमनेनाश्चादिसद्भावे विप्रलम्भस्येव वर्णनात् । एव वियोगोऽपि न वैदत्रिकल्पन् । दोषयोक्तत्वात् । तन्नादावपि मभोगवियोगस्वान्त.करणवृत्ति- दोषौ । यन्मुतुने निदुन्स्थानादि दौ । तत्राद्यो यथा—'शयिता सविधेऽप्यनीश्वरः सम्प्रविहर्तुमनो मनोरथान् । दयता दयितानतामुख दमनाग्रप्रदना निगच्छते ॥' इति । दितो यथा—'रामो न वरा ... प्रमादग्रस्तं रूपयन्नथ वनं दरीमन्दिरमारुह्य- ... । निःश्वासमविमुखो, विषयद्व्यापारविन्मुखो बालः सोऽपि न हिव प्रतिलब्धसंज्ञस्तूर्ण प्रच्छन्नविद्यो रसगङ्गाधरे ॥ इति यदि स दुःखे ... भवति विशेषात् दूरेऽन्योऽन्यमागतं तदं इति ... इति यदि स दुःखे. .. ८ ...

तृतीयः परिच्छेदः । १७१ दशाविशेषो योऽप्राप्तौ पूर्वरागः स उच्यते ॥ १८८ ॥ श्रवणं तु भवेत्तत्र दूतवन्दिसखीमुखात् । इन्द्रजाले च चित्रे च साक्षात्स्वप्ने च दर्शनम् ॥ १८९ ॥ अभिलाषश्चिन्तास्मृतिगुणकथनोद्वेगसंप्रलापाश्च । उन्मादोऽथ व्याधिर्जडता मृतिरिति दशात्र कामदशाः १९० अभिलाषः स्पृहा चिन्ता प्राप्त्युपायादिचिन्तनम् । उन्मादश्चापरिच्छेदश्चेतनाचेतनेष्वपि ॥ १९१ ॥ अलक्ष्यवाक्प्रलापः स्याच्चेतसो भ्रमणाद्भृशम् । व्याधिस्तु दीर्घनिःश्वासपाण्डुताकृशतादयः ॥ १९२ ॥ जडता हीनचेष्टत्वमङ्गानां मनसस्तथा । शेषं स्पष्टम् । क्रमेणोदाहरणानि— 'प्रेमार्द्राः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदया- स्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुर्मयि । तस्य निरुक्तप्रकारचतुष्टयानन्तर्भावात्स्यात्त्याभावेन तत्र सामान्यलक्षणस्यातिव्याप्ति- प्रसङ्गात् । तत्र पूर्वरागादिषु । मिथ इति । अन्योन्यमित्यर्थः । दशाविशेषोऽ- वस्थाभेदः । अप्राप्तौ परस्परासङ्गमे । वन्दिनः स्तुतिपाठकाः । दशाविशेषा- नाह—अभिलाष इति । दश प्रकाराः । अत्र पूर्वरागे । कामकृता रतिजन्या दशाः कामदशाः । स्पृहा अभीष्टप्राप्तीच्छा । अपरिच्छेदो विशेषनिर्धारणा- भावः । अलक्ष्यवाक् निर्विषयं वचः । शेषं स्मृत्यादिकम् ॥ प्रेमार्द्रा इति । प्रेम्णा आर्द्रा निबिडस्पृष्टा । प्रेमान्विता इति यावत् । प्रणयं दृढं स्नेहं स्पृशन्ति जनयन्ति । परिचयान्मुहुर्मुहुर्दर्शनात् । उद्गाढ उल्बणो यो राग सुर- तेच्छा तस्योदयो याभ्यस्ताः । मुग्धदृशो नार्याः । चेष्टा नेत्रविक्षेपाङ्गिपाः

1. स्तुतीत्यादि । 'देवो द्वापरपादैस्तु तद्देवान् च गनन्धरन् । गान्धर्वेणोपगीयानि वेतालाः स्युर्वरिष्ठ्यते ॥', 'मन्दमन्दं निनादैश्चेन्मागधैर्मङ्गलध्वनी श्रुता । इति वारी भवे- दत्र तदुक्तं शुन्तशीलैस्तु ॥', 'दक्षिणान्मागधं वा न च दृष्ट्वा च जायते । प्रक्षेपः प्रान्ति- दृष्टेऽपि न दृश्येतोक्तिकीर्त्यते ।', 'राजन्यतेऽङ्गनामुद्यदेनेनोग्गिते । व्यापारो जायते दत्र स उन्मादो निरुच्यते ॥' १. 'हृदी' पाठान्तरम् २. 'हृद्या' इति तु युक्तो ३. 'कश्चिन्मृषाप्रलापास्तु' 'उन्माद' इति इत्यत्र पाठो न दृश्यते तदिह.

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

तृतीयः परिच्छेदः । १७५ द्वयोः प्रणयमानः स्यात्प्रेमोदे सुमहत्यपि ॥ १९८ ॥ प्रेम्णः कुटिलगामित्वात्कोपो यः कारणं विना । द्वयोरिति नायकस्य नायिकायाश्च उभयोश्च प्रणयमानो वर्णनीयः । उदाहरणम् । तत्र नायकस्य यथा— ‘अलीअपसुत्तअणिमीलिअच्छ देसु सुहअ मज्झ ओआसं । गण्डपरिउम्बणापुलइअङ्ग ण पुणो चिराइस्सं ॥’ नायिकाया यथा कुमारसंभवे संध्यावर्णनावसरे । उभयोर्यथा— पणअकुविआणं दोह वि अलिअसुत्ताणं माणइल्लाणं । णिच्चलणिरुद्धणीसासदिण्णअण्णाणं को महो ॥’ अनुनयपर्यन्तासहत्वे त्वस्य न विप्रलम्भभेदता, किंतु संभोगसंचा- र्यल्पभावत्वम् । यथा— ‘भ्रूभङ्गे रचितेऽपि दृष्टिरधिकं सोत्कण्ठमुद्वीक्षते रुद्धायामपि वाचि सस्मितमिदं दग्धाननं जायते । प्रेम्णि । ननु प्रमोदे सति कोप एव न भवति, कथं तत्र मानलक्षणसंगतिरित्यत आह—प्रेम्ण इति । कुटिलगामित्वात् कुटिलनद्यकादिरतित्वात् । कारणमप- राधादि । कुटिलस्य विनापि कारणं तत्तद्भावनेन कोपो भवतीति भावः । यद्वा कुटिलगामित्वाद् दुर्वगमस्वभावत्वाद् ॥ अलिअ इति । ‘अलीकप्रसुप्ततरन्नि- मीलित देहि सुभग मह्यमवकाशम् । गण्डपरिचुम्बनपुलकिताङ्ग न पुनर्विगमि- ष्यामि ॥ इति संस्कृतम् । मम विलम्बे तव कोपो जात इति लक्ष्यते । पुनरेवं विलम्बं न करिष्यामीति भावः । अत्रानीप्सिते तदन्यस्य कौटिल्यम् ॥ पणअ- कुवि इति । ‘प्रणयकुपितयोर्द्वयोरप्यलीकसुप्तयोर्मानवतोः (द्वयोः) । निश्चलनि- रुद्धनिःश्वासदत्तकर्णयोः को मग्नो ॥’ इति संस्कृतम् । मग्नो मग्नसङ्कल्पः । प्रियवदननिरूपणानन्तरकृतावपरोधोऽनुनयः तदर्थनसहायः । तं विनिद्य प्रहृष्टत्वे चेत्यर्थः । अस्य प्रणयमानस्य । ईर्ष्या अनुकम्पा, तया एव कल्पित- श्चित्तेन संनिबद्धः ॥ भ्रूभङ्ग इति । मानोन्मेषी सुतीं प्रति सखिबचन एति- १. 'प्रमोदे' इति २. '०प्सु०' इत्यादि '०प्रसुप्त०' इत्यस्य स्थाने हरिवल्लभसम्मतः पाठः २ '०वत्तो०' इति स्रोत पु० मुद्रणप्रमादात्

इस चित्र में कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।