साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

अथान्तःपुरसहायाः— तद्वदवरोधे । वामनषण्ढकिरातम्लेच्छाभीराः शकारकुब्जाद्याः ॥ ४३ ॥ मदमूर्खताभिमानी दुष्कुलतैश्वर्यसंयुक्तः । सोऽयमनूढाभ्राता राज्ञः श्यालः शकार इत्युक्तः ॥ ४४ ॥ आद्यशब्दान्मूकादयः । तत्र षण्ढवामनकिरातकुब्जादयो यथा रत्नावल्याम्— नष्टं वर्षवरैर्मनुष्यगणनाभावादपास्य त्रपा- मन्तःकञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः । पर्यन्ताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतं कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशङ्किनः ॥ शकारो मृच्छकटिकादिषु प्रसिद्धः । अन्येऽपि यथादर्शनं ज्ञातव्याः । अथ दण्डसहायाः— दण्डे सुहृत्कुमाराटविकाः सामन्तसैनिकाद्याश्च । दुष्टनिग्रहो दण्डः । स्पष्टम् । ऋत्विक्पुरोधसः स्युर्ब्रह्मविदस्तपसस्तथा धर्मे ॥ ४५ ॥ त्स । स्वयमेव महदेव निष्पादक प्रधानकरणम् ॥ तद्वदिति । अवरोधेऽन्त- पुरे । वामनादयो नायकस्य सहाया इत्यर्थः । शकारितानेपक्षः क्लीबो वा । शका- रमाह—मदेति । मदमूर्खताभ्यामभिमानी अहं महानिति ज्ञानवान् । मदा- दिप्रभवान् वा ॥ नष्टमिति । वानरवेगेनान्त पुरप्रविष्टं विदूषकमवलोक्य भये- नान्तःपुरस्थाना पलायनवर्णनमिदम् । नष्टमदर्शन्तां प्राप्तम् । वर्षवरै र्षण्ढैः । 'सौविदल्ला कञ्चुकिनः' इत्यमरः । किर पर्यन्तदेशस्तमटतीति किरात इति नाम्नाः स्ववा- च्यशब्दास्य सदृशं योग्यं पर्यन्तदेशं प्राप्त इत्यर्थः ॥ मृच्छकटिक नाटिकाविशेषः । अन्ये म्लेच्छाभीरादयः । अटाटिनि दण्डारिणः ॥ ऋत्विगिति । धर्मे धर्मकर्मणि १. दण्डेति । राज्ञो ये दण्डमदन्ति दण्डः । 'दण्ड दमने' । डण्डी । मूर्खा- र्थादित् बहुव्रीहिः । तेन दण्डानुवृत्तय बह्मवत्कुलं प्रभोः सद्य नाशमाप्नुयात् । इत्यादी दण्डो दण्डकर्मकरणम् । 'ये सामन्तादयः इत्यतः पूर्वम् नीतिशास्त्रविदः । स चाऽत्र गृहीत भवेत् ते तु मन्त्रिणः स्युस्ततः' इति पाठान्तरं केषुचित्कोशेषूपलभ्यते । २. मूर्खेति । शकारोऽयं नराधमश्चेत् इत्युचितम् ।

१०६ साहित्यदर्पणे अथ विलासः— धीरा दृष्टिर्गतिश्चित्रा विलासे सस्मितं वचः । यथा— दृष्टिस्तृणीकृतजगत्त्रयसत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् । कौमारकेऽपि गिरिवद्गुरुतां दधानो वीरो रसः किमयमेत्युत दर्प एव ॥ संक्षोभेष्वप्यनुद्वेगो माधुर्यं परिकीर्तितम् ॥ ५२ ॥ ऊह्यमुदाहरणम् । भीशोकक्रोधहर्षाद्यैर्गाम्भीर्यं निर्विकारता । यथा— आहूतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च । न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥ व्यवसायादचलनं धैर्यं विघ्ने महत्यपि ॥ ५३ ॥ यथा— श्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेऽस्मिन्¹हरः प्रसङ्ख्यानपरो बभूव । आत्मेश्वराणां नहि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति ॥ अधिक्षेपापमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत् । प्राणात्ययेऽप्यसहनं तत्तेजः समुदाहृतम् ॥ ५४ ॥ तादि ॥ तृणीकृतौ तुच्छीकृतौ जगत्त्रयस्य सत्त्वमुत्साहः सारो बलं च यया सा । धीरा मन्थरा । उद्धता उद्भटा च । एतेन गतेश्चित्रत्वं नैकरूपत्वं च । अत्र नाय- कस्य उत्साहदर्पयोरतिशयसूचनाय वीररसत्वेन दर्पत्वेन चोल्लेखः ॥ ऊह्यमुदाह- रणमिति । यथा मम रामविलासे—'तन्निपीय कटु कर्णपदव्या खेदमाप न मनागपि रामः । शूलपाणिरिव घोरसुदग्रं कालकूटपटलं किल पूर्वम् ॥' तस्य श्रीरामस्य । आकारो मुखनेत्रादि तस्य विभ्रमो वैपरीत्यं येन हर्षशोकादयो लक्ष्यन्ते ॥ व्यवसायात् प्रारब्धकर्मणः । अचलनम् अप्रच्यवनम् ॥ प्रसङ्- ख्यानपरो योगनिष्ठः । आत्मेश्वराणां मनोनिरोधक्षमाणाम् ॥ अधिक्षेपो

1. अस्मिन्निति । अस्मिन्क्षणे वसन्ताविर्भावसमये ॥ घ. ३. 'तस्य-' इत्यादि लक्ष्यते' इत्यन्त पाठो हि 'मनोनिरोधक्षमागाम्' इत्यादग्रे

तृतीयः परिच्छेदः । १०७ वाग्वेषयोर्मधुरता तद्वच्छृङ्गारचेष्टितं ललितम्। दानं सप्रियभाषणमौदार्यं शत्रुमित्रयोः समता ॥ ५५ ॥ एषामुदाहरणान्यूह्यानि । अथ नायिका त्रिभेदा स्वान्या साधारणस्त्रीति । नायकसामान्यगुणैर्भवति यथासंभवैर्युक्ता ॥ ५६ ॥ नायिका पुनर्नायकसामान्यगुणैस्त्यागादिभिर्यथासंभवैर्युक्ता भवति । सा च स्वकी अन्यस्त्री साधारणस्त्रीति त्रिविधा । तत्र स्वकी— विनयार्जवादियुक्ता गृहकर्मपरा पतिव्रता स्वीया । यथा— लज्जापल्लवपसाहणाईं परभत्तिणिप्पिदामाईं । अविणअदुम्मेधाईं धण्णाण घरे कलत्ताईं ॥' नर्मनम् । अपमानः पराभवः । अरिना अपकारि । प्रयुक्तस्य कृतस्य । परेण शत्रुना ॥ उदाहरणं यथा रामतिलके— 'निरुपमरूपशोभा कर्षितस्मितनयनं कृथा किंचिदितो लोचनान्युज्ज्वलोत्फुल्लितविकृतम् । युक्तं तस्य हरधनुर्भागित- तेजोग्राह्येन नेत्रांन्तेन विदार्य स्थितस्य प्रोचे रुषा राघवः ।' विरुपसम- न्वन्तं रूपदोषाणाम् यस्य तम् । तस्य गर्वस्य । अर्थं गन्धम् । तद्धन्वंश- ङ्गुष्ठम् । एतैव सर्वतोऽपरस्यापि रूप—'पौरुषं तस्य दृष्ट्वा वपुश्च सरसव्यापारं मधुरं च भाषितम् । संस्मृत्येदमात्मनः धैर्ये कृतवान् साभिलाषो युक्तम् ।' 'दृष्टे मन्मथधम्मे रात्रिश्चन्दनं च धूपम् । स्निग्धं तरुणे रूपं निर्विकल्पं जरा त्यक्तम् ।' स्या स्वीया । अन्या परकीया । साधारणी सर्वस्त्री- वेश्या । 'स्त्री' इति स्वरूपनिर्देशः । यथासंभवैरिति । रूपकुलीनगुणैर्युक्ता नायिका न भवति । अत एव पञ्चाङ्गेभ्यो नायकेभ्यः शक्तिस्तद्गुणानां यस्याः । तत्रेति । 'लज्जा'प्रसाधनानि परभक्ति...

१२० साहित्यदर्पणे पुनः— अवस्थाभिर्भवन्त्येताः षोडश भेदिताः । स्वाधीनभर्तृका तद्वत्खण्डिताथाभिसारिका ॥ ७२ ॥ कलहान्तरिता विप्रलब्धा प्रोषितभर्तृका । अन्या वासकसज्जा स्याद्विरहोत्कण्ठिता तथा ॥ ७३ ॥ तत्र— कान्तो रतिगुणाकृष्टो न जहाति यदन्तिकम् । विचित्रविभ्रमासक्ता सा स्यात्स्वाधीनभर्तृका ॥ ७४ ॥ यथा—‘अस्माकं सखि वाससी-’ इत्यादि (९० पृ.) । पार्श्वमेति प्रियो यस्या अन्यसंभोगचिह्नितः । सा खण्डितेति कथिता धीरैरीर्ष्याकषायिता ॥ ७५ ॥ यथा—‘तद्वैतथ्यमवादीः-’ इत्यादि (११३ पृ.) । अभिसारयते कान्तं या मन्मथवशंवदा । स्वयं वाभिसरत्येषा धीरैरुक्ताभिसारिका ॥ ७६ ॥ उक्तयथा— न च मेऽवगच्छति यथा लघुतां, करुणां यथा च कुरुते स मयि । निपुणं तथैनमभिगम्य वदेर्गलद्गति कान्हिदिनि संदिशिगे ॥ 'उच्छित्थं करकङ्कणद्वयमिदं, वद्धा दृढं मेखला, करेण प्रतिगदिता मुञ्चय्योर्मङ्गीर्योर्मृरुता । यदा ... । ईर्ष्याकषायिता ईर्ष्या कलुषीकृतचित्ता ॥ अभिसारिकाया लक्षणमाह दूत्येत्याह—अभिसारयत इति ॥ न चेति । स मयि यथा लघुतां नाभिगच्छति तथा कुरु प्रति संदिशिते इति संबन्धः ॥ उच्छित्थ- ...

तृतीयः परिच्छेदः । १२१ आरब्धे रभसान्मया प्रियसखि क्रीडाभिसारोत्सवे, चण्डालस्तिमिरावगुण्ठनपटक्षेपं विधत्ते विधुः॥' संलीना स्वेषु गात्रेषु मूकीकृतविभूषणा । अवगुण्ठनसंवीता कुलजामिसरेद्यदि ॥ ७७ ॥ विचित्रोज्ज्वलवेषा तु रणन्नूपुरकङ्कणा । प्रमोदस्मेरवदना स्याद्वेश्याभिसरेद्यदि ॥ ७८ ॥ मदस्खलितसंलापा विभ्रमोत्फुल्ललोचना । आविद्धगतिसंचारा स्यात्प्रेष्याभिसरेद्यदि ॥ ७९ ॥ तत्राद्ये 'उत्क्षिप्तं-'इत्यादि (१२० पृ.) । अनयोरुद्यमुदाहरणम् । प्रसङ्गादभिसारस्थानानि कथ्यन्ते— क्षेत्रं वाटी भग्नदेवालयो दूतीगृहं वनम् । माँलापन्थः श्मशानं च नद्यादीनां तटी तथा ॥ ८० ॥ तम् ऊर्ध्वं न्यस्तम् । एतेन तयोः शब्दप्रतिरोधः । प्रतिपादितः कृतः । तिमिरमेव अवगुण्ठनपटं आच्छादनवस्त्रं तस्य क्षेपं निरासम् ॥ प्रमदादिसहगमनमाह— संलीनेति । गात्रेषु अङ्गेषु । सङ्कुचितसर्वाङ्गीत्यर्थः । अवगुण्ठनेन आच्छादनपटेन संवीता संवृतदेहा । एतदुपलक्षणम् । अनुचितरागेणापि संवीता । तदान्धकारे नील- वस्त्रपरिधानवस्त्ररीत्यासन्दीप्ता । ज्योत्स्नायां चन्दनद्रवलिप्ता । उक्तेन यथा—'लिन यत्तमर्दिते वपुषि नीलचोलप्रभान्त्या सरागदशनाया मल्लदण्डद मेदिनी । करेण परिवेदितं शङ्कनशङ्कया दुर्जनः परं परमनुध्वनन् गच्छति न लज्जिता प्रेयसी ।', 'मपिचाकाराभरणेष्वपि सर्वोत्कर्षमीड्यतेत्यादि । ध्वन्यङ्गो न लज्जन्ते ज्योत्स्नावसति- गतीना ॥' आविद्ध इत्यादि पदमुदाहरणे यथा । 'आविद्धगतिसंचारा' इति पाठे आविद्धा वक्ररूपा गत्या सञ्चारः यस्यैतादृशप्रमितिशा प्रेक्ष्या । आद्ये कुलजामिसरेणपरे । अनयोश्चेष्याप्रेष्यनिसरेणप्रकणयोः । तत्र कामोदाहर- णम् । यथा मम—'दम्पेयुदेयविकटं यदि दर्शयसि शिरस्समुद्गतैर्गुच्छैः, सीधोः । मन्ये गृहमुदमिल्यमरेण मुक्ताऽथ लज्जातिलकुलं इति भावतः ।', 'जनो तवेदानुमन्मथेनासिने कर्णपूरप्रभाभिरुद्भवन् । प्रसङ्गादेते दिशेत् न- तीति सूचयन् वं प्रकटयिष्यसि ।' अत्र 'समीपम्' इति यमार्क 'समीपिकम्' इति

• वाटीति । ... न तु इति शेषः । क्षेत्रं यत् प्रसिद्धाख्यम् । वाटी पुष्पवाटी- वनम् बिल्वपाटलविशालवने । यत् वनौषधिसहितं वनम् इतरत्तु केवलं बिल्व- ...पादपैः । श्मशानं ... नद्योराद्योतीयादिना नदीमुखम् ... ... तदर्थम् ...

१२६ साहित्यदर्पणे 'तव कितव किमाहितैर्वृथा नः क्षितिरुहपल्लवपुष्पकर्णपूरैः । ननु जनविदितैर्भवद्व्यलीकैश्चिरपरिपूरितमेव कर्णयुग्मम् ॥' '१मुहुरुपहसितामिवालिनादैर्वितरसि नः कलिकां किमर्थमेनाम् । वसतिमुपगतेन धाम्नि तस्याः शठ कलिरेष महांस्त्वयाद्य दत्तः ॥' 'इति गदितवती रुषा जघान स्फुरितमनोरमपक्ष्मकेसरेण । श्रवणनियमितेन कान्तमन्या सममसिताम्बुरुहेण चक्षुषा च ॥' इयं हि वक्रोक्त्या परुषवचनेन कर्णोत्पलताडनेन च धीरमध्यताधी- रमध्यताधीरप्रगल्भताभिः संकीर्णा । एवमन्यत्राप्यूह्यम् । २इतरा अप्यसंख्यास्ता नोक्ता विस्तरशङ्कया ॥ ८८ ॥ ता नायिकाः । पिवति पाती वेति व्युत्पत्तिद्वयेन सैव विटपा अयमपि विटप इति तुल्ययोर्योगो योग्यो भवतीत्यर्थः । भवद्व्यलीकैर्भवतोऽप्रियवचनै । स्फुरितो मनोरमः पक्ष्मवत्के- सरो यस्य तेन । चक्षु पक्षे-पक्ष्मैव केसरो यस्य तेन । वक्रोक्त्येति । विटश- ब्दस्य नानार्थकल्पनाविचित्रोक्त्येत्यर्थः ॥ इतरा अपि पद्मिनीहस्तिनीप्रभृतयः ॥ अमु विटान्पातीति विटपं पल्लवम् । 'विटपः पल्लवे पिङ्गे' इति विश्वः । ददस्व प्र- यच्छ । व्रज गच्छ । यतो दानाच्चिराय सदृशोरनुरूपयोर्योगो भवतु । उभयोरपि विटपत्वादिति भावः ॥ हे कितव धूर्त, वृथा व्यर्थमेवाहितैः । तत्कार्यस्यान्यथा- सिद्धत्वादिति भावः । तव सम्बन्धिभिः क्षितिरुहाणा पल्लवा. पुष्पाणि च तान्येव कर्ण पूरयन्तीति कर्णपूराः कर्णावतंसाः । तैनोऽस्माकं किं तत्साध्यम् । न किंचिदस्ती- त्यर्थ । ननु अङ्ग, जनविदितैर्भवद्व्यलीकैस्तवाप्रियवचनैः कर्णयुग्म चिरपरिपूरित नित्य पूर्णमेव । अतः पूरितस्य पूरणायोगादलमेभिरिति ॥ अलिनादैर्मुहुरुपहसिता प्रतारणा- येति प्रहस्यमानामिव स्थितामेना कलिका कोरकम्, अत्र कलि कलह च । 'कलहे च युगे कलि.' इति वैजयन्ती । स्त्रीप्रत्ययस्त्वविवक्षितः श्लेषे । नः अस्माक किमर्थ वितरसि । हे शठ गूढविप्रियकारिन्, तस्याः त्वत्प्रियाया धाम्नि भवने वसतिं स्थितिमुपगतेन त्वया अद्यैव वर्तमानो महान् कलि. कलहो दत्त• । स्वदत्त एव महति कलौ स्थिते कि कल्पन्तरेणेत्यर्थः ॥ इति गदितवती उक्तवती अन्या स्त्री रुषा कान्त स्फुरितान्युज्ज्वलानि मनोरमाणि च पक्ष्माणीव केसराणि । अन्यत्र केसराणीव पक्ष्माणि, यस्य तेन श्रवणे नियमितेन श्रोत्रे निरुद्धेन असिताम्बुरुहेण नीलोत्पलेन चक्षुषा च सम युगपज्जघान ताडयामासेति ॥

1. इतरा इति । तथा चोक्तम्- 'पुनश्च तास्त्रिधा ज्ञेया दिव्यादिव्योभयात्मना । चतुर्धा चोद्धतोदात्ता ललिता शान्तिका तथा ॥ अक्षता च क्षता यातायाता यायावरेत्यपि । १ अयं श्लोक क-ग-घ पुस्तके नास्ति, २ 'इतरा-' इति कारिकार्धं नास्ति ग पुस्तके.

तृतीयः परिच्छेदः । १३३ अथ विव्वोकः- विव्वोकस्त्वतिगर्नेण वस्तुनीष्टेऽप्यनादरः ॥ १०० ॥ यथा- 'यासा सत्यपि सद्गुणानुसरणे दोषानुवृत्तिः परा, याः प्राणान्वरमर्पयन्ति, न पुनः संपूर्णदृष्टिं प्रिये । अत्यन्ताभिमतेऽपि वस्तुनि विधिर्यासां निषेधात्मक- स्तास्त्रैलोक्यविलक्षणप्रकृतयो वामाः प्रसीदन्तु ते ॥' अथ किलिकिञ्चितम्- स्मितशुष्करुदितहसितत्रासक्रोधश्रमादीनाम् । सांकर्यं किलिकिञ्चितमभीष्टतमसंगमादिजाद्धर्षात् ॥ १०१ ॥ यथा- 'पाणिरोधमविरोधितावाञ्छं भर्त्सनाथ मधुरस्मितगर्भाः । कामिन सा कुरुते करभोरुर्हारि शुष्करुदितं च सुखेऽपि ॥' यासामिति । वंचिन्तासिनं प्रति मयूरगर्दवचनमिदम् । सद्गुणानुसरणे पर- स्तावने दोषाणामनुवृत्तिः सत्य पुन पुनरुद्भावनम् ॥ सांकर्यं मेलनम् ॥ पाणि- रोधं दद्यक्षेपवारिश्रणनायस्वरप्रतिबन्धम् । हारि मनोहरम् । वरणं निम्-रहितं १. प्राणानिति । गलद्ग्रहश्चापगार्हणं तत्तदुत्तरम् न पुनः संपूर्णदृष्टिप्रिये । २ वस्तुनीति । निषेधन्तीष्टविधे ॥ ३ वामा इति । वना रोषिनः । दृष्टेपि वस्तुनि अनिच्छुकास्त्रैलोक्यप्रकृतयो

१३२ साहित्यदर्पणे अथ विलासः— यानस्थानासनादीनां मुखनेत्रादिकर्मणाम् ॥ ९९ ॥ विशेषस्तु विलासः स्यादिष्टसंदर्शनादिना । यथा— 'अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्त- वैचित्र्यमुल्लसितविभ्रममायताक्ष्याः । तद्भूरिसात्त्विकविकारमपास्तधैर्य- माचार्यकं विजयी मान्मथमाविरासीत् ॥' अथ विच्छित्तिः— स्तोकाप्याकल्परचना विच्छित्तिः कान्तिपोषकृत् । यथा— 'स्वच्छाम्भःस्नपनविधौतमङ्गमौष्ठ- स्ताम्बूलद्युतिविशदो विलासिनीनाम् । वासस्तु प्रतनु विविक्तमस्त्वितीया- नाकल्पो यदि कुसुमेषुणा न शून्यः ॥' जूतो यस्या अमीति ॥ अत्रान्तरे नायकसंदर्शनादिमये । वाग्विभवमतिवृत्तम- तिक्रम्य स्थितं वैचित्र्यं गमनादिचातुरी यस्मात्तत् । ते प्रसिद्धा भूरिसात्त्विकवि- काराः स्तम्भादयो यस्मात्तत् । आचार्यकमुपाध्यायकर्म । उपदेश इत्यर्थः ॥ स्तोका अल्पा आकल्परचना वेषविन्यासः । प्रतनु अनतिसूक्ष्मम् । विविक्तं निर्मलम् ॥ महाकुलोत्पन्ना, कुलं स्वामिकुलममन्त्रि निष्कलङ्कम् । अयं मदृक्षणो जनः न त्वेव स्थिरः, जीवितं च न स्थिरम् । अचिरावस्थायिनः शरीरस्य कृते मातृपितृभर्तृकुलकलङ्कनमपि- नरामनुचितमिति भावः ॥ १. इतीति । इत्येवंरूपं स्यात् एतावानेव विलासिनीनामाकल्पो नेपथ्यमस्तु । निर्मन्तरित्यर्थः । यदि स कुसुमेषुणा कामेन शून्यो न स्यात् । अन्यथा उज्झितानामिव कनकभूषणादि नाप्येत वेति भावः ॥ '...विशेषस्तु विस्मयोत्कण्ठाहर्षप्रियादिषु ३' इति ग. २. 'स्तोकाप्याकल्पकल्पना' १ इति ग. ३ 'कस्यचिद्रोगादावस्थिताया मोगेवनाद्येकेनातिप्रस्तारि । तथा दर्शनं ...' इति ग.

अथ विब्बोकः— विब्बोकस्त्वतिगर्वेण वस्तुनीष्टेऽप्यनादरः ॥ १०० ॥ यथा— 'यासां सत्यपि सद्गुणानुसरणे दोषानुवृत्तिः परा, याः प्राणान्वरसमर्पयन्ति, न पुनः सम्पूर्णदृष्टिं प्रिये । अत्यन्ताभिमतेऽपि वस्तुनि विधिर्यासां निषेधात्मक- स्तास्त्रैलोक्यविलक्षणप्रकृतयो वामाः प्रसीदन्तु ते ॥' अथ किलिकिञ्चितम्— स्मितशुष्करुदितहसितत्रासक्रोधश्रमादीनाम् । सांकर्यं किलिकिञ्चितमभीष्टतमसंगमादिजाद्धर्षात् ॥ १०१ ॥ यथा— 'पाणिरोधमविरोधितवाञ्छं भर्त्सनाश्च मधुरस्मितगर्भाः । कामिनः स कुरुते करभोरूर्हारि शुष्करुदितं च सुखेऽपि ॥' यासामिति । कंचित्कामिनं प्रति सख्याशीर्वचनमिदम् । सद्गुणानामनुसरणे पैर- रुद्भावने दोषाणामनुवृत्तिः स्वयं पुन पुनरुद्भावनम् ॥ सांकर्यं मेलनम् ॥ पाणि- रोधं वस्त्रक्षेपादिप्रवृत्तनायककरप्रतिबन्धम् । हारि मनोहरम् । कारणं विना रुदितं १. प्राणानिति । मानग्रहग्रस्तत्वात्प्राणार्पणं तावत्सुकरम्, न पुनः सम्पूर्णदृष्ट्यर्पणम् ॥ २. वस्तुनीति । नीवीवसनादिरूपे ॥ ३. वामा इति । वामा योषितः । इष्टेपि वस्तुनि अनिष्टोद्भावन विलक्षणप्रकृतित्वे बीजम् । ४. पाणीति । करभोरूः स्त्री अनिरोधितवाञ्छमनिवारितप्रियमनोरथं यथा तथा का- मिनः पाणिरोधं नीवीमोक्षणे व्यापृतस्य प्रियपाणेर्निवारणं कुरुते स्म । तथा मधुर स्मित गर्भे अन्तर्वर्ति यासु ता मन्दहासमिश्रा भर्त्सनास्तर्जनाश्च कुरुते स्म । तथा सुखेऽपि अधरपीड- १ 'गर्वाभिमानादिष्टेऽपि विब्बोकोऽनादरक्रिया । तथा वात्स्यायनः—"शोभाऽभ्यस्तविर्तवेन यत्प्रिय- स्यावधीरणम् । हाटेन चार्धदन्तेन यच्च दानाय याचनम् ॥ प्रियेऽपराधिते [....] जाननुयुक्ताद्विघा हति । दन्तरुचिन्तमैश्चारोपन्यानेऽपि दण्डिनम् ॥ प्रेष्यताम्बूलेरागं[...]प्रबोध्येतनालसे । विब्बोकाय सूनो हाव कामशास्त्रविचक्षणैः ॥ अभिनवगुप्तेननाट्यशास्त्रेऽपि "गर्वेऽनादरलज्ज्या । गर्वं विदन्त्य स्यन (न) ताडनप्रमाभिधादि विब्बोकः" अवधीरये यथा कालिदासः—"निर्मत्सुन्ध दशनच्छदं न्ते वाचि मधुरदधीणत्परा । शैलराजनया समीक्षणात्तन्मन विचलनहेतुरभूत् ॥" इति ग २ 'दासा-' इति श्लोको नास्ति ग-पुस्तके. ३. 'क्रोधाद्दरस्मीत्यादे संकरः किलिकिञ्चितम् ।' इति ग ४ 'रतिनीडादुक्ते व्यजननि संगाद्व संमदं गदा हस्येऽहू तथा यत्किञ्चिद्लज्जाम्भये । कुच- भूम्नाऽदौ मरटिभिरित्यादैरदिन्त्स्यक्रोधादीन् पुनरपि वि इत्यादीनि सुखम् ॥' इति ग. ९२

१४८ साहित्यदर्पणे यथा— 'वृद्धोऽन्धः पतिरेष मञ्चकगतः, स्थूणावशेषं गृहं, कालोऽभ्यर्णजलागमः, कुशलिनो वत्सस्य वार्तापि नो । यत्नात्सञ्चिततैलविन्दुघटिका भग्नेति पर्याकुला दृष्ट्वा गर्भभरालसा निजंवधूं श्वश्रूश्चिरं रोदिति ॥' अथ श्रमः— खेदो रत्यध्वगत्यादेः श्वासनिद्रादिकृच्छ्रमः । यथा— 'सद्यः पुरीपरिसरेऽपि शिरीषमृद्वी सीता जवात्त्रिचतुराणि पदानि गत्वा । गन्तव्यमस्ति कियदित्यसकृद्ब्रुवाणा रामाश्रुतः कृतवती प्रथमावतारम् ॥' अथ मदः— संमोहानन्दसंभेदो मंदो मद्योपयोगजः ॥ १४६ ॥ स्थूणा स्तम्भः । अभ्यर्णजलागमो निकटस्थवर्षासमयः । तैलविन्दूना घटिका क्षुद्रभाजनम् ॥ सद्य इति । वारंवार गन्तव्याध्वपरिमाणजिज्ञासया सीतायाः स्वल्पपथलङ्घनश्रममवधार्य श्रीरामस्य रोदनम् ॥ संमोहानन्दयो संभेदो मेलकः

1. वत्सस्येति । वत्सस्य पुत्रस्य ॥
2. निजवधूमिति । निजवधू आत्मस्नुषाम् ॥
3. श्रम इति । बहुतरशारीरव्यापारजन्मा नि श्वासाङ्गमर्दननिद्रादिकारणीभूतः खेद- विशेषः श्रम इति । यदाहु —'अध्वव्यायामसेवाद्यैर्विभावैरनुभावकै । गात्रसंवाहनैरा- स्यसंकोचैरङ्गमोटनैः ॥ निःश्वासैर्जृम्भितैर्मन्दै पादोत्क्षेपैः श्रमो मतः ॥' इति । अयं च सत्यपि बले जायते, शारीरव्यापारादेव च जायते न तु ग्लानि । अतो ग्लानि- श्रमस्य भेदः ॥
4. प्रथमेति । प्रथमावतार पूर्वाविष्करणम् ॥
5. मद इति । मद्याद्युपयोगजन्मा उल्हासाख्यः शयनहसितादिहेतुश्चित्तवृत्तिविशेषो १ '-श्रम स्वेदादिकारक रतान्मार्गममनादेश्च य खेद स श्रम स्वेदमर्दनाद्यनुभावननक ।' इति ग. २ 'यथा' ग-पुस्तके नास्ति ३ ग-पुस्तके तु 'सद्य ' इति श्लोकस्य स्थाने 'अइ पिहुल घेत्तूण समागदम्हि सहि तुरिअम् । समसेअसलिलणीतासणीसहा वीसमानि खणम् ॥' इति ४ 'च' घ ५ 'हर्षोत्कषों मद पानात्स्खलदङ्गवचोगति । मद्यादिपानाद्यो हर्षोत्कर्ष वचनस्खलादिस्खलनानुभावक ।' इति ग.

तृतीयः परिच्छेदः । १४१ अमुना चोत्तमः शेते, मध्यो हसति गायति । अधमप्रकृतिश्चापि परुषं वक्ति रोदिति ॥ १४७ ॥ यथा— ‘प्रातिभं त्रिसरकेण गतानां वक्रवाक्यरचनारमणीयः । गूढसूचितरहस्यसहासः सुभ्रुवां प्रवृवृते परिहासः ॥’ अथ जडता— अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः । अनिमिषनयननिरीक्षणतूष्णींभावादयस्तत्र ॥ १४८ ॥ यथा मम कुवलयाश्वचरिते प्राकृतकाव्ये— ‘णवरिअ तं जुअजुअलं अण्णोण्णं णिहिदसजलमन्थरदिट्ठि । मद्यस्यानवस्य उपयोगाद् भक्षणाज्जात । अमुना मदेन ॥ प्रातिभं प्राग- ल्भ्यम् । त्रिसरकेण मद्येन । गूढं सूचितं रहस्य यत्र स चासौ हासश्चेति ॥ अप्र- तिपत्तिः कर्तव्यानिश्चयः । तूष्णींभावो मौनम् । तत्र जडतायाम् ॥ णवरिअ मद इति । तत्रोत्तमे पुरुषे स्वापोऽनुभावः । मध्यमे हसितगाने । अधमे तु रोदनपरुषो- क्त्यादि । अयं च मदस्त्रिविधः । तरुणामध्यमाधमभेदात् । अव्यक्ताङ्गतवाग्वैश्वः सुकुमा- रस्तत्तद्वत्ता च योऽसिनीवने न आद्यः । भुजक्षेपस्खलितघूर्णितादिनिर्णेयभः । गतिम- न्मृतिनाशादिकार्य्यादिनिरधमः । प्रदीपे तु 'उत्तमसत्त्वः प्रहसति गायति तद्वच्च मध्य- मसत्प्रकृतिः । परुषवचनाभिधायी शेते रोदित्यधमसत्त्वः ॥' इति व्यत्यासोऽस्ति ॥ १. प्रातिभमिति । मदानुभाववर्णनमिदम् । त्रयाणां सरकाणां समाहारस्त्रिसरकं त्रिवारमधुपानम् । 'सरकं शीधुपात्रे स्याच्छीधुपाने च शीधुनि ।' इति विश्वः । तेन त्रिसरकेण । 'त्रिपाने मदातिभूमिः' इति पानप्रसिद्धिः । प्रतिभाएव प्रातिभं प्रतिभाविशेषः । तत्प्रातिभं गतानां त्रिवारसुरापाणोत्कटमदोद्भूतप्रागल्भ्यभाजां सुभ्रुवां वक्रवाक्यरचनारम- णीय वक्रोक्तिशोभनः । गूढानि पूर्वं लज्जया संवृतानि, सूचितानि संप्रति मदेन प्रका- शितानि रहस्यानि नाम्याद्यवच्छेदालग्नसितानि यस्मिन् स गूढसूचितरहस्यः, स चासौ हासश्चेति विशेषणसमासः । प्रवृवृते प्रवृत्तः ॥ २. जडतेति । चिन्नोत्कण्ठामयविहेष्टानिष्टदर्शनश्रवणादिभ्याञ्चास्यानुपदसंर्व्यार्थप्रति- संधानविकला चित्तवृत्तिर्जडता । इयं च मोहाद्भूतः परतः जडने । यदाहुः— 'कार्याविवेको जडता परतः स्तब्धतोऽपि वा । तद्विभावाः प्रियानिष्टदर्शनश्रवणे तथा ॥ अनुभावास्त्वमी तूष्णींभावविसरनादयः । सा पूर्वं परतो वा स्यान्मोहादिति विदां मतम् ॥' इति ॥ ३. णवेति । स्कन्धकमिदम् । दृष्टशब्द्—'स्तन्धनन्ति वत्तपिरितं यत्र चतुष्क- १. 'अथ जडता' इति नास्ति क-पुस्तके. २. 'यथा-' इत्यदिदर्शिव पर्यन्तं नास्ति ग-पुस्तके.

१५० साहित्यदर्पणे आलेख्खओपिअं विअ खणमेत्तं तत्थ संट्ठिअं मुअसण्णं ॥' अथोग्रता— शौर्यापराधादिभवं भवेच्चण्डत्वमुग्रता । तत्र स्वेदशिरःकम्पतर्जनाताडनादयः ॥ १४९ ॥ यथा-- 'प्रणयिसखीसलीलपरिहासरसाधिगतै- र्ललितशिरीषपुष्पहननैरपि ताम्यति यत् । वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भुजः ॥' अथ मोहः— मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेगानुचिन्तनैः । मूर्च्छनाज्ञानपतनभ्रमणादर्शनादिकृत् ॥ १५० ॥ यथा— 'तीव्राभिषङ्गप्रभवेण वृत्तिं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् । इति । 'केवलं तद्युवयुगलमन्योन्य निहितसजलमन्थरदृष्टि । आलेख्यार्पितमिव क्षणमात्रं तत्र संस्थितं मुक्तसङ्गम् ॥' इति संस्कृतम् । णवरिअशब्द केवलार्थे देशी ॥ चण्डत्वमत्यन्तासहिष्णुत्वम् । प्रणयिनी या सखी तस्या परिहासरसेनाधि- गतैः प्राप्तै । अकाण्डयमदण्ड इति । अकालयमदण्ड इत्यर्थ । अत्र मालती- शरीरे शस्त्रप्रहारं कुर्वतोऽघोरघण्टस्यापराधेन माधवस्य चण्डत्वमेतादृशोक्त्या व्यज्यते ॥ चित्तस्य निमीलनत्व विचित्तता । सुषुप्तिवारणायाह—भीतीति । आवेग संभ्रम । अनुचिन्तनमत्यन्तचिन्ता । अदर्शनमज्ञानम् ॥ अभिषङ्गः त्प्रणाटेकेनार्थ स्यात् । तत्तुत्यमप्रिमदलं भवति चतुःषष्टिमात्रकशरीरनिदम् ॥' इति दामोदरमिश्राः ॥

1. उग्रतेति । अविशेषापमानादिप्रभवा किमस्य करोमीत्याद्याकारा चित्तवृत्तिरुग्रता । यदाहुः—'नृपापराधोऽसद्घोषकीर्तनं चोरधारणम् । विभावाः स्युरथो बन्धो वधस्ताडन- भर्त्सने ॥ एते यत्रानुभावास्स्युर्दौर्हृद्य निर्दयतात्मकम् ॥'
2. मोह इति । भयवियोगादिनयोज्या वस्तुतत्त्वानवधारिणी चित्तवृत्तिर्मोहः । 'द्रव्यभ्रान्तिप्रवृत्तिका चित्तवृत्तिः' इति तु नव्याः ॥ १. 'अथोग्रता' इति नास्ति ग पुस्तके २ इत्योऽन्ते 'ई' र्थं दिना यथारुच्यनुगमः । तत्र मोहीऽप- रससदातुणता भवतीत्य ।' इत्यधिकं ग-पुस्तके. ३ 'दृष्टि' इत्यधिकममन्त्राप्यस्त्यनुपदहृद् । ङी. ख-

• निर्दशितोऽस्ति सोऽपि दृढीभवन्नापट्टानुग्रहेद् ।' इति ग.

तृतीयः परिच्छेदः । १५१ अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्तं कृतोपकारेव रतिर्बभूव ॥' अथ विबोधः— निद्रापगमहेतुभ्यो 'विबोधश्चेतनागमः । जृम्भाङ्गमङ्गनयनमीलनाङ्गावलोककृत् ॥ १५१ ॥ यथा— 'चिरंरतिपरिखेदप्राप्तनिद्रालुग्वानां चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः । अपरिचलितगात्रा कुर्वते न प्रियाणा- मशथिलभुजचक्राश्लेषभेदं तरुण्यः ॥' अथ स्वप्नः— स्वप्नो निद्रामुपेतस्य विषयानुभवस्तु यः । शोकः । इति नियतस्यान्यम् । संस्तम्भकता प्रतिपन्ना । स्तिमितनयनत्वं मोहस्य सूचिकम् । व्यसनं विपत् ॥ निद्रापगमहेतवो गम्भीरनिनदादयः तैर्जनितः सञ्जातो विबोधः । नयनमीलनं नेत्राञ्चलम् ॥ चरमं शयनादिपद- पश्चात् । पूर्वं नयनप्रबोधात्प्राक् । अपरिचलितं परिक्षेपितं कुर्वते न लाघवम्- णेन नयनङ्गम् । 'प्रतिचित' इति पाठे निश्चलम् भुजानिमेषं निजं प्रकृष्टम् १. विबोध इति । निद्रानाशक कारण से होने वाले बोध (विबोध) जागृति- रूप भाव-अङ्गाङ्गमरोड़न नेत्रमिंचन हुये अङ्ग का देखना ... भी इस भावका लक्षण कहा । देदीप्यमानकथा रूपानुभावयुक्त । नेत्र को नहीं खोलना मूर्च्छा और इसका साधारणलक्षण । विलोकि समोह उसके अन्दर कभी नहीं दृष्टिगोचर होता है । २. चिरमिति । बहुत देर तक सुरत से थककर सोयी हुई तरुणियाँ बहुत देर से सोकरके पूर्व (रात में) जागती हुई भी प्रिय के आलिङ्गन में ढीलापन न होने की इच्छा से अङ्गोंको बिना हिलाये-डुलाये चुपचाप पड़ी रहती हैं । इस प्रकार विबोधका अनुभाव निश्चल शयनाङ्ग विस्तार आदि नहीं किया । ३. स्वप्न इति । जब मन केवल सूक्ष्म इन्द्रियोंके साथ जीवात्मा में रहता है तब सोये हुये जीव को जो विषयों का अनुभव होता है वह

१५२ साहित्यदर्पणे क्रोधावेगभयग्लानिसुखदुःखादिकारकः ॥ १५२ ॥ यथा— 'मामोकाशप्रणिहितभुजं निर्दयाश्लेषहेतो- र्लब्धायास्ते कथमपि मया स्वप्नसंदर्शनेन । पश्यन्तीनां न खलु बहुशो न स्थलीदेवतानां मुक्तास्थूलास्तरुकिसलयेष्वश्रुलेशाः पतन्ति ॥' अथापस्मारः— मनःक्षेपस्त्वपस्मारो ग्रहाद्यावेशनादिजः । भूपातकम्पप्रस्वेदफेनलालादिकारकः ॥ १५३ ॥ 'आश्लिष्टभूमिं रसितारमुच्चैर्लोलद्ध्वजाकारबृहत्तरङ्गम् । फेनायमानं पतिमापगानामसावपस्मारिणमाशशङ्के ॥' अथ गर्वः— गर्वो मदः प्रभावश्रीविद्यासत्कुलतादिजः । अवज्ञांसाविलासाङ्गदर्शनाविनयादिकृत् ॥ १५४ ॥ तत्र शौर्यगर्वो यथा— 'धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायुधैः । यद्वा न सिद्धमस्त्रेण मम तत्केन साध्यताम् ॥' भुजाक्षेपं कर्तुमर्हतीति । अस्य निद्राभङ्गो नोचित इति भाव ॥ मामिति । यक्षस्य मेघं प्रति प्रियार्थं वाचनिकार्पणमिदम् । मा यक्षम् । कथमपि महता कष्टेन । मुक्ता इव स्थूला ॥ मनःक्षेप इति । मनसो नाटीविशेषनिवेशेन घूर्ण- नमित्यर्थः । ग्रहादीत्यादिना भूतादिपरिग्रह । मध्यमादिपदेन धातुवैषम्यादिपरि- ग्रहः ॥ फेनायमानं फेनमुद्वमन्तम् । असौ श्रीकृष्णः आशशङ्के ज्ञातवान् ॥ मदश्चित्तविकारविशेषः । राज्ञ कोशदण्डादिजन्यः प्रतापः प्रभावः । श्रीश्चि-

1. मामिति । मया कथमपि स्वप्नमंदर्शनेन लब्धायाः के तव निर्दयाश्लेषहेतोः गाढा- श्लिङ्गनार्थम् आकाशप्रणिहितभुजं शून्यार्पितबाहु मा पश्यन्तीना स्थलीदेवताना वनदेवताना १. 'मात्स्यमद्यकोपादिरुन्मादस्य कारणम् । शिष्टानामपि विषयज्ञानं भ्रमः । मात्स्यादुन्माद- हेतु । इति ग. २ 'भूयश्चापि तमसि शयने कण्ठलग्ना पुरा मे-'इत्युदाहरणान्तरं ग पुस्तके ३ 'आवेशो ग्रहदुःखाद्यैरपस्मारः स्मृतो बुधैः । मुहुर्निपतनम्भूपातकम्पानान्दोलनादिकृत् ॥' इति ग ४. 'लोलदू' ग ५ 'आंदोलसद्दशावज्ञासहेोगत्रेनादिकृत् । प्रभाव द्विजन्यो मदो गर्व । आदि शब्दाद्दारुण्यसौभाग्यादिः । स चाविनयाद्यनुभावहेतु ।' इति ग. ६. 'यथा' क. घ. ७ अस्मादग्रे 'नमन्यदप्यूह्यम्' इत्याधिकं ग-पुस्तके

तृतीयः परिच्छेदः । १५३ अथ मरणम्— शराद्यैर्मरणं जीवत्यागोऽङ्गपतनादिकृत् । यथा— 'राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा ॥' अधालस्यम्— आलस्यं श्रमगर्भाद्यैर्जाड्यं जृम्भासितादिकृत् ॥ १५५ ॥ वर्गसपत्तिः । अवज्ञा परासिन् ॥ अन्यैर्मद्गतायुधभिन्ने ॥ रामेति । सा निशा- चरी ताडका राक्षसी, सैव निशाचरी अभिसारिका नायिका । राम एव मन्मथ तस्य शरेण हृदये वक्षसि मनसि च ताडिता सती जीवितेशो यम एव जीवितेश- प्रिय तस्य वसतिं जगाम । कीदृशी । गन्धवद्रुधिरमेव चन्दनं तेनोक्षिता लिप्ता ॥ 'जाड्यम्' इत्यत्र क्वापि 'जैट्यम्' इति पाठः । स न सम्यक् असंगतार्थापत्ते । मुक्तास्थूला अतुलेशा नयनोदबिन्दवः तरुकिसलयेषु बहुशः न खलु न पतन्ति । अपि तु पतन्त्येव । एवंविध मामवलोक्य वनदेवता अपि रुदन्तीति भावः ॥

1. शरेति । अत्र विशेषमाह रसगङ्गाधरकारः 'रोगादिजन्या मूर्च्छारूपा मरणप्रा- गवस्था मरणम् । न चात्र प्राणवियोगात्मकं मुख्यं मरणमुचितं ग्रहीतुम् । चित्तवृत्त्या- त्मकेषु भावेषु तस्याप्रसक्तेः । भावेषु च सर्वेषु कार्यमहर्वाततया शरीरप्राणयोगस्य हेतु- त्वात् । उदाहरणम्—'दयितस्य गुणाननुस्मरन्ती शयने संप्रति या विलोकितासीत् । अधुना खलु हन्त सा कृशाङ्गी गिरमङ्गीकुरुते न भाषितापि ॥' प्रियविरहोऽत्र विभावः । वचनविरामोऽनुभावः । हन्तपद्यावाप्तसमुपकारगन्धाद्वासवञ्च्छोऽप्यथ भावः पदव्यङ्ग्यतामावहति । दयितस्य गुणाननुस्मरन्तीत्यनेन वक्ष्यमान चरमावस्थायामपि तस्या दयितगुणविस्मरणं नाभूदिति विप्रलम्भस्य शोकस्य वा चरममन्विदस्तस्य पोषकम् । अत्र च भावः स्वव्यञ्जकपादोत्तरवर्तिना दाण्डान्तेन सदर्मपदत्वेन नापिपादेः प्रत्युतार्तचन्ददर्शने विप्रलम्भस्य, अन्यथा तु करुणस्य पोषक इति दिङ्गेदः । उदयः पुनर्ननु प्रपञ्चेन न वर्णयन्ति । अमङ्गलप्रायत्वात् ।' इति । प्रदीपेषूक्तम्—'जीवत्योझननाम्भो मरणं परिकीर्तितम् । समोहेन्द्रियसम्गतान्तिकाङ्गेक्षणवारिदृत् ॥' इति ॥
2. आलस्यमिति । अतिसूतिर्भ्रष्ट्यादिप्रभृतिजन्या चेतसः क्रियत्नुद्वन्धतालस्यम् । अत्र च नामाभ्यर्दम् । नापि गर्वगण्डेष्टुतत्त्वम् । येन कार्याकरणरूपस्यानुभवस्य तद्बल्लेवेदि ग्लानैर्जातापाद्यास्य भेदः ॥ 1 'अथ मरणम्' इति नास्ति ग पुस्तके 2. 'अथ' इत्यधिकस्तत्रैव तथा नास्ति घ पुस्तके
3. यथा—'राम-' इत्याद्यग्रिमं नास्ति ग पुस्तके 4 'चैट्यं' इत्यत्र. 5. इतश्चोर्ध्वे 'अनन्तरं च कैश्चर्यं मङ्गलवैधेयेण, तदनुपदम् । दृश्यार्हत्यप्यनादरणीयः ' इत्यधिकं ग पुस्तके

१५८ साहित्यदर्पणे अथ मतिः— नीतिमार्गानुसृत्यादेरर्थनिर्धारणं मतिः । स्मेरता धृतिसंतोषौ बहुमानश्च तद्भवः ॥ १६३ ॥ यथा— 'असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः । सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥' अथ व्याधिः— व्याधिर्ज्वरादिर्वाताद्यैर्भूमीच्छोत्कम्पनादिकृत् । तत्र दाहमयत्वे भूमीच्छादयः । शैत्यमयत्वे उत्कम्पनादयः । सै- षमुदाहरणम् । अथ त्रासः— निर्घातविद्युदुल्काद्यैस्त्रासः कम्पादिकारकः ॥ १६४ ॥ मुख स्मितयुक्त वदनं स्मरामीत्यर्थः ॥ नीतिमार्गो नीतिशास्त्रं तस्यानुसृति रवगम । आदिना अनुमानादिपरिग्रहणं । निर्धारण निश्चयः ॥ असंशय- मिति । शकुन्तलामालोक्य दुष्यन्तस्यानुमानमिदम् । क्षत्रपरिग्रहक्षमा क्षत्रियवि वाह्योचिता । 'इयम्' इति शेषः । अस्या शकुन्तलायाम् । समर्थयति—सता मिति । प्रमाणं निश्चयबीजम् । अन्त करणस्य मनस प्रवृत्तय शुभापादय ॥ वा ताद्यैरिति । आद्यपदेन पित्तश्लेष्मणोर्ग्रहणं । भूमीच्छा भूमिपतनेच्छा । तत्र दाहोदाहरणं यथा मम—'प्रियजनपरिरम्भाद्वेषमाना कृशाङ्गी त्रिहुत- दहनवर्णं स्वेदगर्भङ्गगात्रीम् । विपुलपुलकलेगामाकलय्य ज्वरार्तां द्रुतमिति- तदिनन्तर्मन्दरे निर्ममज्ज ॥' निर्घात इति । 'यदान्तरिक्षे बलवान्मारुतो गगना-

1. मतिरिनि । शास्त्रार्थविचारणजन्यदर्शनविशेष मतिरिति परमार्थः । तत्र निमित्त- मदाह—नीतिमार्गेत्यादि हेतुगर्भतः ॥
2. व्याधिरिति । रोगः शारीरप्रभवो मनस्तापो व्याधिः । शारीरोऽपि दाहशीता- नुवृत्त्या द्विधा । तत्राद्ये—भूमीच्छेति इच्छेतो वा तृषाणां वा प्रलोभनम् । द्वितीये—कम्पना- दीति । आदिशब्देन जडतादिपरिग्रहः । अत्र ज्वरशब्दः शारीरमानसरोगयोः सर्व- साधारणः । त्रास इति । ... भयहेतुदर्शनात् त्रस्तो ... चित्तचमत्कारो भ्रंशकरो वा त्रासः । कम्पादीत्यादिशब्देन स्तम्भकम्परोमाञ्चगद्गदवचन ... गद्गदादीनां ... ... ...

तृतीयः परिच्छेदः। १५९ यथा— ‘परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः सुराङ्गनास्त्रासविलोलदृष्टयः। उपाययुः कम्पितपाणिपल्लवाः सखीजनस्यापि विलोकनीयताम्॥’ अथ व्रीडा— धार्ष्ट्याभावो व्रीडा वदनानमनादिकृद्दुराचारात्। यथा—‘मयि सकपटं—’ इत्यादि (१५७ पृ.)। अथ हर्षः— हर्षस्त्विष्टावाप्तेर्मनःप्रसादोऽश्रुगद्गदादिकरः॥ १६५॥ हतः। पतत्यथ स निर्घातो जायते वायुसंभवः॥’ इत्युक्तलक्षणो निर्घातः। ‘बृह- च्छिखा च सूक्ष्माग्रा रक्तनीलशितोज्ज्वला। पौरुषी च प्रमाणेन उल्का नानाविधा स्मृता॥’ इत्युक्तलक्षणा चोल्का। आद्यपदेन भूकम्पादेर्ग्रहणम्। अत्र ‘मनःक्षोभ’ इति पूरणीयम्॥ परिस्फुरदिति। जलविहारवर्णनमिदम्। अपिना नायकस्य १. परीति। परितः स्फुरद्भिर्विवर्तमानैर्मीनैर्विघट्टिता उरवो यासां ताः अत एव त्रासविलोलदृष्टयः कम्पितपाणिपल्लवाश्च सुराङ्गनाः सखीजनस्यापि विलोकनीयतामुपाययुः। किमुत प्रियजनस्येति भावः॥ २. व्रीडेति। स्त्रीणां पुरुषमुखावलोकनादेः पुंसां च प्रतिज्ञाभङ्गपराभवादेरुपद्रवे वैवर्ण्याद्यौन्मुख्यादिकारणीभूतश्चित्तवृत्तिविशेषो व्रीडा। केचित्—‘चेतोगोपनं व्रीडा व्यवहारापह्लादिनिः।’ इत्याहुः। व्यर् वैक्लव्यम्॥ ३. हर्ष इति। इष्टप्राप्त्यादिजन्या सुखविशेषो हर्षः। तदुक्तं—‘प्रियसंगमादि- प्रसादः प्रियसंगमः। मनोरथादिप्राप्त्यमहोत्सवसमागमः॥ ज्योतिश्च पुत्रादिमज्जनो यत्र जायते। नेत्रवक्त्रप्रसादश्च प्रियोक्तिः पुलकोद्गमः॥ ... तत्रादिशेद्।’ इति॥ १ गङ्गादौ तु दृष्टोऽथ वा पृथिव्यां पतन्-इति वायुनाऽऽहतश्चेत् २ वृहच्छिखाभिः यदूर्ध्वभागस्थशिखैः। दीप्ताग्रभागस्थशिखेत्यर्थः-इत्यधिकः ३ दृष्टस्त्वर्द्धेनोत्पपात चेत्। उल्का वै भूरिभिश्चोत्पातान्विदधुः। इति च. ४ न ह्यत्र तु यस्योक्तं लक्षणं भवेत्। तत्र स्थिरं ह्यधोऽधश्चाधश्चोर्ध्वं गच्छन्ति विद्युतः। ५ इत्येवम्-इत्युक्तलक्षणशिखा इति तत्त्वत उत्पादैर्युक्ता गच्छेत्। इत्युत्तरम् ६ भूकम्पाद्यैर्वा-इति कतौ नास्ति। औन्मुख्यं दर्शेऽनपेक्षितवती। इति क.

१६२ साहित्यदर्पणे तत्र भर्त्सनपारुष्यस्वच्छन्दाचरणादयः ॥ १६९ ॥ यथा— 'अन्यास तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग लोल विनोदय मनः सुमनोलतासु । मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थं कदर्धयसि किं नवमल्लिकायाः ॥' अथ ग्लानिः— रत्यायासमनस्तापक्षुत्पिपासादिंसंभवा । ग्लानिर्निष्प्राणताकम्पकार्श्यानुत्साहतादिकृत् ॥ १७० ॥ यथा— 'किसलयमिव मुग्धं बन्धनाद्विप्रलूनं हृदयकुसुमशोषी दारुणो दीर्घशोकः । ग्लपयति परिपाण्डुक्षाममस्याः शरीरं शरदिज इव घर्मः केतकीगर्भपत्रम् ॥' अथ चिन्ता— ध्यानं चिन्ता हितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकत् । मुष्मिकी परलोकभवा । नीवारस्तृणधान्यम्, कृते निमित्तम् । साप्रतं वार्धके । अत्र तत्त्वज्ञानेन नि स्पृहत्वम् ॥ अन्यास्विति । मधुपानकालीनश्चरणप्रहारादिरुपमर्दः । पक्षे सम्भोगकालीनश्चुम्बनालिङ्गनादिः । लोलं सतृष्णम् । मुग्धा कोमला सुरतमूढां च । रज पराग आर्तव च । अकाले मकरन्दाभावदशाया बाल्ये च । अत्रोप- भोक्तरि बालाया अस्थैर्यं पशुपवचनेन प्रतीयते ॥ निष्प्राणता असामर्थ्यम् ॥ बन्धनात् उत्पत्तिस्थानात् । निष्प्राणत्वानौजस्यसत्त्वसक्षयाणा बलहानिरूपत्वेऽपि १. नवेति । सप्तलायाः 'सप्तला नवमालिका' इत्यमरः । 'नवमल्लिकायाः' इति पाठे तु मुग्धेत्यादिनैव नवत्वलाभे पुनर्मल्लिकाया नवत्वविशेषण व्यर्थम् । नवा सुप्ता माला अस्या., कपू । इति भानुजिदीक्षिताः ॥ २. चिन्तेति । इष्टाप्राप्त्यनिष्टप्राप्त्यादिजनिता ध्यानापरपर्याया वैवर्ण्यभूलेखनाधोमुख- -त्त्वादिहेतुश्चित्तवृत्तिविशेषश्चिन्ता । यदाह —'विभावा यत्र दारिद्र्यमैश्वर्यभ्रंशनं तथा । 'उद्वेगास्थितिगैरस्यममुनैववबुध्यते ।' इति ग २ 'नवमल्लिकायाः' इति क. ३ 'रत्याद्यायास- र्निर्निष्प्राणता मता । अनुत्साहाद्गदौर्बल्यस्वेदाद्यैर्व्यक्तिमेति सा ॥' ग. ४ 'कार्यं' घ. 'उत्थितनयनतारा धामवत्रे दुविन्वा रजनय इव निद्रातान्ननीलोत्पलास्य । तिमिरमिव दधाना केशपाशानननिपनिगृहेन्त्यो यान्लमूर्वारवन्ध ॥' इति ग.

तृतीयः परिच्छेदः । १६५ तद्भेदानाह— रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेत्यष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च ॥ १७५ ॥ तत्र रतिर्मनोऽनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितम् । वागादिवैकृतैश्चेतोविकासो हास इष्यते ॥ १७६ ॥ इष्टनाशादिभिश्चेतोवैकल्यं शोकशब्दभाक् । प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यस्यावबोधः क्रोध इष्यते ॥ १७७ ॥ कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्साह उच्यते । रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैकल्यदं भयम् ॥ १७८ ॥ त्वेन सम्बन्धी । तैर्भावैः पुष्यते रसरूपता नीता प्रवृद्ध- क्रियते ॥ तद्भेदान् स्थायिभावान् । अष्टौ भावा. स्थायिभावा । शमोऽपि च । स्थायिभाव इत्यर्थः ॥ रतिरिति । मनसोऽनुकूले प्रिये वस्तुनि प्रवणायितम् । प्रेमार्द्रं मनो रतिरित्यर्थः । तच्चोत्कटावेश एव पर्यवस्यति । स चानुराग एव सोऽपि प्रकृते सुरतेच्छारूप एव । केचित्तु—"स चानुराग एव सोऽपीष्टसाधनताज्ञानधारारूपः, अभिलाषहेतुत्वेनो- क्तत्वात्" इत्याहु. । तन्न । सुरतेच्छाया आलम्बनप्राप्त्यभिलापं प्रति हेतुत्वसंभवेन लक्षणाया अयोगात् । चेतोविकास उपहसनीयत्वेन ज्ञानमुखविकासहृपहास- हेतुः । चेतोवैकल्यं दुःखम् । तैक्ष्ण्यस्य अपचिकीर्षाया अवबोध उत्कटत्वम् । कार्यारम्भेषु सन्निकृष्टकार्येषु संरम्भ उत्कट आवेशः । केचित्तु—'संरम्भः सहस्रप्रवृत्तिः' इत्याहुः । तन्न । आद्यप्रवृत्तिरूपस्यारम्भस्य प्रवृत्त्यसम्भवात्, वीररसे उत्कटावेशस्यैव स्थायित्वेनाख्यायमानत्वात् । रौद्रशक्त्येति । शात्रवादेरनिष्टदर्श-

1. रतिरिति । रत्यादीना विशदतर लक्षणमभिहित रसगङ्गाधरे—'स्त्रीपुंसयोरन्यो- न्यालम्बनः प्रेमाख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिः । गुरुदेवतापुत्राद्यालम्बनस्तु व्यभिचारी । वागङ्गादिविकारदर्शनजन्मा विकासाख्यो हासः । पुत्रादिवियोगमरणादिजन्मा वैक्लव्या- ख्यश्चित्तवृत्तिविशेष. शोकः । गुरुबन्धुवधादिपरमापराधजन्मा प्रज्वलनाख्यः क्रोधः । अयं च परविनाशाहिहेतुः । क्षुद्रापराधजन्मा तु परपद्मवचनालम्भानादिहेतुः । अयमेवानर्षारूढो व्यभिचारीति विवेकः । परपराक्रमदानादित्युत्तिजन्मा औन्नत्याख्य उत्साहः । व्याघ्र- दर्शनादिजन्मा परनानर्थविषयको वैक्लव्याख्यः स भयम् । परनानर्थविषयकत्वाभावे तु स एव त्रासो व्यभिचारी । अपरे तु—औत्पातिकद्रवद्भासः, स्वापराधोत्थं भयमिति भेदानाहुः । कदर्यवस्तुविलोकनजन्मा विचिकित्साख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो जुगुप्सा । अलौ- किकवस्तुदर्शनादिजन्मा आश्चर्याख्यो विस्मयः ॥ १. '-वैकृत्यात्' घ. २. 'प्रतिकूल्यात्मचित्तविशेषेण क्रोध उच्यते ।' इति ग. ३ 'अवशा- नामिका कर्तुरुत्साहोऽप्यवस्थापिता । अरिदर्शने नीतिपरिसंदर्शनादिनिः ।' इति ग.

१६४ साहित्यदर्पणे वाच्या । हासः पुनरुपच्यमानो व्यभिचार्येव । व्यभिचारिलक्ष- णात् । तदुक्तम्— ‘रसावस्थां परं भावः स्थायितां प्रतिपद्यते ।’ इति । तत्तस्य स्थायिनः कस्मिन् रसे संचारित्वमित्याह— शृङ्गारवीरयोर्हामो वीरे क्रोधस्तथा मतः ॥ १७२ ॥ शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः । इत्याद्यन्यत्समूह्येयं तथा भावितबुद्धिभिः ॥ १७३ ॥ अथ स्थायिभावः— अविरुद्धा विरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आस्वादाङ्कुरकन्दोऽसौ भावः स्थायीति संमतः ॥ १७४ यदुक्तम्— ‘यत्सूत्रवृत्त्या भावानामन्येषामनुगामकः । न तिरोधीयते स्थायी तैर्भावैः पुष्यते परम् ॥’ इति । ... ॥ परमिति । अत्यन्तमित्यर्थः ॥ अक्षमा इति । 'भावा इति शेषः । कन्दो मूलम् ॥ यत्सूत्रवृत्त्या यत्सूत्रन्यायेन । अनुगामकः प्रका- १. स्थायीति । ...