समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

द्विशालगृहलक्षणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः । १२१ काचं करेणुगावीभ्यां सुहृत्प्रीतिविनाशनम् । एकमूषममूषं च न द्विशालेषु कारयेत् ॥ १० ॥ व्यत्यासात् काचचुल्ल्योश्च सर्वाभिस्तिसृभिस्तथा । चत्वार्याद्यानि भिद्यन्ते लघुप्रस्तारयोगतः ॥ ११ ॥ प्रत्येकमेकादशधा मन्दिराण्यभिधानतः । अन्ये चतुर्धा भिद्येते प्रत्येकं द्वे निवेशने ॥ १२ ॥ एषां मूषा भिदाभेदात् तद्भावावाहहेतुकाः । वसुधारं भवेत् तेषामाद्यं सिद्धार्थकं ततः ॥ १३ ॥ कल्याणकं शाश्वतं च शिवं कामप्रदं तथा । स्त्रीदं शान्तं निष्कलङ्कं धनाधीशं कुबेरकम् ॥ १४ ॥ सिद्धार्थमनुजान्येवमेतान्येकादश क्रमात् । संहारं यमसूर्यं च कालं वैवस्वतं यमम् ॥ १५ ॥ करालं विकरालं च कबन्धं मृतकं शवम् । यमसूर्यस्य भेदाः स्युः सद्मनो महिषं तथा ॥ १६ ॥ प्रचण्डचण्डे दण्डाख्यमुद्दण्डं काण्डकोटरे । विग्रहं निग्रहं धूम्रं निर्धूमं दन्तिदारुणम् ॥ १७ ॥ एकादशामी दण्डस्य भेदा दण्डभयप्रदाः । मरुत्पवनवाताख्यान्यनिलं सप्रभञ्जनम् ॥ १८ ॥ घनोर्यम्बुदविध्वंसि * प्रलयं कलहं कलिः । कलिचुल्ली च वातस्य भेदा उद्वेगदायकाः ॥ १९ ॥ रोगं चुल्ल्यनलं भस्म चुल्ल्या भेदचतुष्टयम् । काचस्य तु च्छलं काचं कुलघ्नं † च विरोधि च ॥ २० ॥ द्वापञ्चाशद् द्विशालानाममी भेदाः प्रकीर्तिताः । ब्रूमः साम्प्रतमेतेषां लक्षणानि पृथक् पृथक् ॥ २१ ॥ १ द. शाश्वतकं । २ क. द. शिवम् । ३ क. द. धूमं । ४ द. ˚दारणाम् । ५ क. चनाशीं˚ ।

• लक्षणश्लोके एतत्स्थाने रोगमिति पठ्यते । † लक्षणपाठरीत्या तु कुलहमिति पठ्यम् । वा. १६

१२२ समराङ्गणसूत्रधारे। आद्याद्वितीये वहतो यत्र मूषे धनप्रदे। वसुधाराभिधानं तद् गृहं सर्वार्थकानुगम् ॥ २२ ॥ आद्यातृतीये वहतो यत्र सिद्धार्थकं२ हि तत् । सर्वोपद्रवनिर्मुक्तं सिद्धिकृच्चिन्तितार्थकृत् ॥ २३ ॥ द्वितृतीयं वहन्मूर्षं भवेत् कल्याणमृद्धिकृत्। वहदाद्यचतुर्थिकं शाश्वतं गृहमुत्तमम् ॥ २४ ॥ शिवं द्वितीयांतुर्याभ्यां वहन्तीभ्यां सुँखप्रदम्। कामदं त्रिचतुर्थीभ्यां भवेच्चिन्तितकामदम् ॥ २५ ॥ आद्याद्याभिसु(स्तु) तिसृभिः श्रीप्रदं संप्रदं(?) प्रभोः। आद्याद्वितीयातुर्याभिः शान्तं शान्तिप्रदायकम् ॥ २६ ॥ आद्यातृतीयातुर्याभिर्निष्कलङ्कं समृद्धिकृत्। द्वितीयाचतुर्थीभिर्धनेशं धनवर्धनम् ॥ २७ ॥ आद्याद्याभिश्चतसृभिः कुबेरं वित्तवृद्धिकृत्। यमसूर्यप्रभेदेषु ब्रूमो लक्ष्म फलानि च ॥ २८ ॥ आद्याद्वितीयामूर्षाभ्यां संहारं स्वामिनाशनम्। गृहमाद्यातृतीयाभ्यां मृत्युदं यमसूर्यकम् ॥ २९॥ द्वितृतीयं वहन्मूषं कालं योषिद्विनाशनम्। वैवस्वतं वहत्तुर्यप्रथमं रोगकारकम् ॥ ३० ॥ यमालयं द्वितुर्याभ्यां स्वामिनो यमदर्शनैम्। करालं त्रिचतुर्थीभ्यां भर्तुः प्राणविनाशनम् ॥ ३१ ॥ आद्याभिस्तिसृभिः स्वामिनाशनं विकरालकम्। आद्याद्वितीयातुर्याभिः कबन्धं भर्तृनाशनम् ॥ ३२ ॥ आद्यांतृतीयातुर्याभिर्भर्तृघ्नं मृतकालयम्। शबं द्वित्रिचतुर्थीभिः स्वामिनो मरणप्रदम् ॥ ३३ ॥ १ क. द. सिद्धार्थं । २ द. सिद्धार्थदं । ३ द. द्वितीयं । ४ द. शुभं गृहम् । ५ द. ख. ०दर्शकम् । ६ द. ०प्रणाशनम् । ७ क. द्वि° ।

द्विशालगृहलक्षणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः १२३ आद्याद्याभिस्तिसृभिः स्वामिघ्नं महिषं विदुः । प्रचण्डं दण्डभेदेषु पूर्वया सद्वितीयया ॥ ३४ ॥ गृहमादौ विजानीयाद् भर्तुर्नृपभयप्रदम् । चण्डमाद्यातृतीयाभ्यां चण्डदण्डभयप्रदम् ॥ ३५ ॥ दण्डं स्याद् द्वितृतीयाभ्यां राजदण्डाय दारुणम् । उद्दण्डमाद्यातुर्याभ्यां स्वामिनो दण्डभीतिदम् ॥ ३६ ॥ काण्डं द्वितीयातुर्याभ्यां काण्डवद्भेदकारकम् । कोटरं त्रिचतुर्थीभ्यां स्वामिनो विग्रहावहम् ॥ ३७ ॥ प्रथमा(द्वि)तृतीयाभिर्विग्रहं वधबन्धकृत् । आद्याद्वितीयातुर्याभिर्निग्रहं विग्रहावहम् ॥ ३८ ॥ आद्यातृतीयातुर्याभिर्धूम्रं सर्वधनापहम् । द्वितृतीयाचतुर्थीभिर्निर्धूमं धननाशनम् ॥ ३९ ॥ आद्याद्याभिस्तिसृभिर्दन्तिदारुणमर्थहृत् । आद्याद्वितीयामूर्षाभ्यां वातभेदेषु मन्दिरम् ॥ ४० ॥ मरुत्संज्ञं भवेत् तत्र वसतां कलहः सदा । उद्वेगकारि पवनं तृतीयाथोपलक्षितम् ॥ ४१ ॥ वाताख्यं द्वितृतीयाभ्यां सदा सन्तापकारकम् । सन्तापोद्भासकार्याद्यातुर्याभ्यामनिलं भवेत् ॥ ४२ ॥ प्रभञ्जनं द्वितुर्याभ्यां शोकसन्तापकारकम् । तृतीयया चतुर्थ्या च घनार्युद्वेगकारकम् ॥ ४३ ॥ आद्यया द्वितृतीयाभ्यां रोगं कार्यार्थनाशनम् । आद्याद्वितीयातुर्याभिः प्रलयं चित्ततापकृत् ॥ ४४ ॥ आद्याद्वितीयातुर्याभिः कलहं कलहावहम् । द्वितृतीयाचतुर्थीभिः केलिः सन्तापकारकम् ॥ ४५ ॥ १ द. ख. ॰मूषाभिः । २ क. द. कलिसं०

१२४ समराङ्गणसूत्रधारे आद्याद्याभिश्चतसृभिः कलिचुल्ली धनापहा । रोगमाद्याद्वितीयाभ्यां चुल्लीभेदेषु शोकदमू ॥ ४६ ॥ स्याद् द्वितीयातृतीयाभ्यां चुल्ली वित्तविनाशनी । वसुघ्नमनेलं नाम त्रितुर्याभ्यां निवेशनम् ॥ ४७ ॥ वित्तघ्नमाद्यातुर्याभ्यां भस्मारुयं स्वामिनः सदा । उदङ्मुखाभ्यां मूषाभ्यां काचभेदेषु मन्दिरम् ॥ ४८ ॥ छलं नाम भवेन्नित्यं बन्धुवर्गापमानकृत् । दक्षिणोत्तरमूषाणां पौरस्त्ये वहतो यदि ॥ ४९ ॥ † काञ्चं नाम तदा वेश्म सज्जनानन्दकारकम् । मूषाभ्यां दक्षिणाभ्यां स्यात् कुलहं त्रिकुलक्षयम् ॥ ५० ॥ दक्षिणोत्तरमूषाणां पाश्चात्ये वहतो यदि । *विरोधं नाम तद्वेश्म सर्वलोकविरोधकृत् ॥ ५१ ॥ उक्तान्येवं द्विपञ्चाशद् द्विशालानां समासतः । ऐनाने मूषावहनप्रभेदात् फलप्रभेदाच्च निदर्शितानि । द्विशालवेश्मान्यथुनैकशालान्युदाह्रियन्ते भवनानि सम्यक् ॥५२॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे द्विशालगृहलक्षणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ अथ एकशालालक्षणफलादि नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । गृहाणामेकशालानां वक्ष्यामो लक्षणान्यथ । शस्तानां निन्दितानां च यथावदनुपूर्वशः ॥ १ ॥ विन्यसेच्चतुरः पूर्वं गुरून् वर्णान् यथाविधि । एभ्य एव प्रसूयन्ते भेदाः षोडश वेश्मनाम् ॥ २ ॥ १ क. ॰नि॰ । २ क. ॰खी॰ । ३ द. एतानि । ४ क. ॰रुव॰ । † लक्ष्यपाठानुरोधात् काचमिति पाठ्यम् * लक्ष्ये विरोधीति पठ्यते ।

एकशाललक्षणफलादि नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । १२५ गुरोरधो लघुं न्यस्येत् पूर्वं शेषं यथोपरि । गुरुभिः पूरयेत् पश्चाद् यावत् स्युर्लघवोऽखिलाः ॥ ३॥ विद्यादलिन्दान् सर्वेषु लघुस्थानेषु पण्डितः । संख्यावर्तं गृहमुखादेतांश्च विनियोजयेत् ॥ ४ ॥ एषामलिन्दसंयोगाद् भवनानां पृथक् पृथक् । नामानि गुणदोषांश्च वक्ष्यन्तेऽनुक्रमादतः ॥ ५ ॥ ध्रुवं धन्यं जयं नन्दं खरं कान्तं मनोरमम् । सुमुखं दुर्मुखं क्रूरं सुपक्षं धनदं क्षयम् ॥ ६ ॥ आक्रन्दं विपुलं चैव विजयं गृहमुत्तमम् । ध्रुवे जैयमवाप्नोति धन्ये धान्यागमो भवेत् ॥ ७ ॥ जये सपत्नाञ् जयति नन्दे सर्वाः समृद्धयः । खरमायासदं वेश्म कान्ते च लभते श्रियम् ॥ ८ ॥ आयुरारोग्यमैश्वर्यं तथा वित्तस्य सम्पदः । मनोरमे मनस्तुष्टिर्गृहभर्तुः प्रकीर्तिता ॥ ९ ॥ सुमुखे राज्यसन्मानं दुर्मुखे कलहः सदा । क्रूरव्याधिभयं क्रूरे सुपक्षं गोत्रवृद्धिकृत् ॥ १० ॥ धनदे हेमरत्नादि गाश्चैव लभते पुमान् । क्षयं सर्वक्षयं गेहमाक्रन्दं ज्ञातिमृत्युदम् ॥ ११ ॥ आरोग्यं विपुले ख्यातिर्विजये सर्वसम्पदः । यदि धन्ये द्वितीयोऽपि मुखालिन्दः प्रयुज्यते ॥ १२ ॥ तद् गृहं रम्यनामेह भर्तुः सौभाग्यकारकम् । मुखालिन्देन नन्दाख्यं द्वितीयेन सुयोजितम् ॥ १३ ॥ तच्छ्रीधरमिति ख्यातं तस्मिन् श्रीर्नित्यमाविशेत् । अलिन्दश्चेद् द्वितीयोऽपि कान्तस्यास्ये निवेश्यते ॥ १४ ॥ १ द. सव्यावृत्तं । २ ख. ॰वं । ३ द. ख. ध्रुव॰ ।

१२६ समराङ्गणसूत्रधारे मुदितं तद् भवेद् भर्तुर्भूतिकृद् भवनोत्तमम् । सुमुखस्य यदालिन्दो वक्त्रेऽन्यो विनिवेश्यते ॥ १५ ॥ वर्धमानं तदा तत् स्यात् स्वामिलक्ष्मीविवर्धनम् । क्रूरं युक्तं द्वितीयेन मुखालिन्देन मन्दिरम् ॥ १६ ॥ करालं तद् विजानीयाद् भर्ता तस्य विनश्यति । अलिन्देन द्वितीयेन धनदं योजितं पुनः ॥ १७ ॥ सुनाभं तद् भवेत् तस्मिन् पशून् पुत्रानवाप्नुयात् । आक्रन्दस्य पुरोभागे यद्यलिन्दः कृतोऽपरः ॥ १८ ॥ ध्वाङ्क्षसंज्ञं गृहं तज्ज्ञा निन्दितं प्रवदन्ति तत् । द्वितीयालिन्दघटना विजयस्य मुखे यदि ॥ १९ ॥ तत् समृद्धीमिति ख्यातं गृहं स्यात् पुण्यकर्मणाम् । यान्युक्तानि ध्रुवादीनि पूर्ववेश्मानि षोडश ॥ २० ॥ शालाविभागं ज्ञात्वैषां तिर्यक् षड्दारु विन्यसेत् । षोडशान्ये च भेदाः स्युः संज्ञाश्चैषामनुक्रमात् ॥ २१ ॥ सुन्दरं वरदं भद्रं प्रमोदं विमुखं शिवम् । सर्वलाभं विशालं च विलक्षमशुभं ध्वजम् ॥ २२ ॥ उद्योतं भीषणं शून्यमजितं कुलनन्दनम् । नामभिर्वेश्मनामेषां गुणदोषान् प्रकल्पयेत् ॥ २३ ॥ यथार्थनामान्येतानि यस्मात् प्रोक्तान्यविस्तरात् । एभ्य एवापराणि स्युर्वेश्मान्यन्यानि षोडश ॥ २४ ॥ शालापुरोविनिर्युक्ततिर्यक्‌षड्दारुकारणात् । हंसं सुलक्षणं सौम्यं जयन्तं भव्यमुत्तमम् ॥ २५ ॥ रुचिरं सम्भृतं क्षेममाक्षेमं सुकृतं वृषम् । उच्छन्नं व्ययमानन्दं सुनन्दं चेति कीर्तितम् ॥ २६ ॥ एषामपि यथार्थत्वाद् गुणदोषान् निरूपयेत् । शालामध्ये च तिर्यक्स्थं षैड्दारु विनिवेशयेत् ॥ २७ ॥

१ क. ख. द. समृद्धिं । २ द. ˚न्येतानि । ३ द. भित्तिश्चैव निवेशयेत् ।

विहाय मर्मणां वेधानमीषामेव वेश्मनाम् । षोडशैव परेऽपि स्युर्भेदास्तांश्च यथाक्रमम् ॥ २८ ॥ कथयामः समासेन यथार्थैरेव नामभिः । अलङ्कृतमलङ्कारं रमणं पूर्णमम्बरम् ॥ २९ ॥ पुण्यं सुगर्भं कलशं दुर्गतं रिक्तमीप्सितम् । सुभद्रं वन्दितं दीनं विभवं सर्वकामदम् ॥ ३० ॥ शालान्तः स्थितषड्दारुपश्चादपवरैः कृतैः । एभ्योऽपरेऽपि निर्दिष्टा भेदाः षोडश वेश्मनाम् ॥ ३१ ॥ प्रभवं भाविकं क्रीडं तिलकं क्रीडनं सुखम् । यशोदं कुमुदं कालं भासुरं सर्वभूषणम् ॥ ३२ ॥ वसुधारं धनहरं कुपितं वित्तवृद्धिदम् । कुलोदयं च विज्ञेयं गुणदोषास्तु पूर्ववत् ॥ ३३ ॥ अनन्तरमिहोक्तानि यानि वेश्मानि षोडश । प्रत्येकं तान्यलिन्देन परिकु(ष्कु)र्याच्चतुर्दिशम् ॥ ३४ ॥ तद्भेदेभ्यः प्रसूतानि कथयामो विधानतः । चूडामणिं प्रभद्रं च क्षेमं शेखरमद्भुतम् ॥ ३५ ॥ विकाशं भूतिदं हृष्टं विरोधं कालपाशकम् । निरामयं सुशालं च रौद्रं मोघं मनोरथम् ॥ ३६ ॥ सुभद्रं चेति सदनं संज्ञाभिरुपलक्षयेत् । वेश्मनामेकशालानां शतं स्याच्चतुरुत्तरम् ॥ ३७ ॥ कथितं तच्च संस्थानैर्नामभिश्च यथाक्रमम् । हस्तिनी महिषी गावी छागली च यथाक्रमम् ॥ ३८ ॥ तद्द्रव्येन द्विपूर्वाणि ब्रूमो नामानि वेश्मनाम् । द्विहंसकं द्विचक्राह्वं द्विसारसमथापरम् ॥ ३९ ॥

१ द. ख. वञ्चितं । २ द. वृत्तिं । ३ द. परिकुर्याच्च तिर्यकम् ।

१२८ समराङ्गणसूत्रधारे द्विकोकिलं बुधैः ख्यातं हस्तिन्यादेः क्रमाद् गृहम् । त्रीण्यायुःपशुधान्यानां क्रमादाद्यानि वृद्धये ॥ ४० ॥ एतेषामेव नाशाय भवेद् वेश्म द्विकोकिलम् । इत्येकशालभवनान्युदितान्यलिन्द- षड्दारुकापवरकावरणादिभेदैः । संज्ञा च लक्षणफलैः करिणीमुखाभिः शालाभिरेवमपराणि च र्युग्मजानि ॥ ४१ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे एकशाललक्षणफलद्विहंसादिलक्षणफलानि नाम त्रयोविंशोऽध्यायः । अथ द्वारपीठभित्तिमानादिकं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः । कर्णशालानिबद्धानि मण्डपैरन्तरस्थितैः । असम्बाधाजिराणि स्युर्ह्लानि दश पञ्च च ॥ १ ॥ ईश्वरं वृषभं चन्द्रं रोगं पापं भयप्रदम् । नन्दनं खादकं ध्वाङ्क्षं विकृतं विलयं क्षयम्² ॥ २ ॥ याम्यं च विपरीतं च भद्रकं चेति नामतः । एतानि हलकाख्यानि विद्याद् गेहानि यत्नतः ॥ ३ ॥ अग्निरक्षोनिलेशानकोणं³ङ्गानां यथाक्रमम् । एकद्वित्रिचतुर्थाख्या हलकानां प्रकल्पयेत् ॥ ४ ॥ अनेन क्रमयोगेन च्छन्दोभेदा भवन्ति च । तत्राद्येनेश्वरं नाम हलकेन गृहं भवेत् ॥ ५ ॥ सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्ववृद्धिफलप्रदम् । वृषभं तु द्वितीयेन पुत्रदारविवर्धनम् ॥ ६ ॥ १ क. युग्मलाभिः, द. ख. युग्मितानि । २ द. क्षमम् । ३ द. ख. कोणे भागां ।

द्वारपीठभित्तिमानादिकं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः । १२९ प्रथमं च द्वितीयं च गृहे तु हलकं यदि । चन्द्रं वृद्धिकरं नृणां सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ७ ॥ वायव्यं हलकं यत्र रोगं रोगविवर्धनम् । प्रथमं च तृतीयं च गृहे तु हलकं यदि ॥ ८ ॥ पापं तन्नामतो वास्तु सर्वपापप्रयोजकम् । पित्रूरोगोक्तकोणाभ्यां भयदं रोगमृत्युवे ॥ ९ ॥ पित्रूरोगानिकोणेषु नन्दनं गृहमादिशेत् । सुखमर्थप्रदं शान्तं हलकं परिकीर्तितम् ॥ १० ॥ ईशान्यां तु चतुर्थेन खादकं खादकं गृहम् । लाङ्गलाद्या यदा शाला ईशान्यां च यदापरा ॥ ११ ॥ ध्वाङ्क्षं तन्नामतो वास्तु दरिद्राणां विधीयते । द्वितीया च चतुर्थी च शाला लाङ्गलके यदि ॥ १२ ॥ विकृतं विकृतावासं प्रवासोऽत्र कुटुम्बिनः । आद्या शाला द्वितीया च चतुर्थी च यदा पुनः ॥ १३ ॥ विलयं हानिदं नित्यं गृहं तद् वित्तनाशनम् । वायव्यं हलकं यस्मिन्नैशान्यां च यदा पुनः ॥ १४ ॥ क्षयं क्षयकरं नित्यं हलकेषु गृहं भवेत् । अग्निवायुमहेशानां शाला लाङ्गलके यदि ॥ १५ ॥ याम्यं मृत्युकरं नृणां न तत् कुर्यात् कदाचन । मारुते नैर्ऋतैशान्योः शालाकर्णेषु लाङ्गलम् ॥ १६ ॥ विपरीतं व्याधिकरं नृणां नाशकरं तथा । चतस्रो हलके यत्र प्रादक्षिणयमुखाः स्थिताः ॥ १७ ॥ भद्रकं नाम तद् वास्तु सर्वभद्रप्रयोजकम् । द्वारोच्छ्रायं सविस्तारं तलोच्छ्रायं च वेश्मनाम् ॥ १८ ॥ १ ख. रोगभयप्रदम् । २ क. पापकं नामतो । ३ क. यस्मिन्नीशान्यां । ४ द. ख. ज्ञेयं । ५ द. ख. मुखास्तथा । वा, १७

१३० समराङ्गणसूत्रधारे पीठस्य च समुत्सेधं भित्तिविस्तारमेव च । तथा दारुकलां(ला) चैव या प्रोक्ता गृहकर्मणि ॥ १९ ॥ एकशालाविधानं च तेषां नामानि यानि च । तत् संप्रति प्रवक्ष्यामो यथावदनुपूर्वशः ॥ २० ॥ षोडशानां समुद्देश्यो विंशतेरपि चापरः । विंशतेः^१ सचतुष्कायास्तथाष्टाविंशतेरपि ॥ २१ ॥ द्वात्रिंशतोऽपरश्चेति † पञ्च वर्गाधिपा मताः । शालाचतुर्थभागेन भित्तिविस्तार इष्यते ॥ २२ ॥ वर्गेषु भित्तिलक्ष्मोक्तं षोडशादिषु पञ्चसु । मर्मपीडा भवेद् यत्र भित्तिस्तम्भतुलादिभिः ॥ २३ ॥ कुर्वीत ह्रासं वृद्धिं वा तत्र मर्मव्यथां त्यजँन् । अतिसंवृतं^५विस्तारं कार्यमुद्दिश्य बुद्धिमान् ॥ २४ ॥ शालाप्रविष्टं कुर्वीत ‡ हीनवास्तुष्वलिन्दकम् । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भूमिभागे समीकृते ॥ २५ ॥ उपरिष्टाद् भवेत् पीठं * तलार्धसमुच्छ्रितम् । नियुक्ते तु ततः पीठे वास्तुविस्तारतोऽङ्गुलम् ॥ २६ ॥ प्रतिहस्तं समुद्धृत्य सप्तत्या सह योजयेत् । द्वारोच्छ्रायाः समाख्याता वर्गेषूक्तेषु पञ्चसु ॥ २७ ॥ उच्छ्रायार्धेन वैपुल्यमष्टांशेन विवर्जितम् । द्वारविस्तारपादांशो पट्टविस्तार इष्यते ॥ २८ ॥ विस्ताराध्र्धेन बाहल्यं सार्धं वेद्या तलोपरि । ^७उत्तरोत्तरवैपुल्यं कुर्याच्छाखावशाद् बुधः ॥ २९ ॥ १ द. ख. समुदायाे । २ द. ख. विंशतेरपि चतुष्कायां । ३ क. ह्रासवृद्धिं । ४ क. त्यजेत् । ५ क. ॰तं । ६ द. ख. विस्तरार्धेन बाहल्यं सार्धपेद्यातलोम्बरे (द. reads वेद्या) । ७ द. उत्तरोम्बर॰ † ‘पञ्चसमुदायाः विप्रादीनां व्युत्क्रमेण यथा (यथं) योज्याः । व्यासस्येदं चेष्टमानम्’ इति, ‡ ‘पञ्च++++हीनवास्तुप्रमाणं तद्गृहं शालाख्यं तदन्तर्गतं षड्दारुकं कुर्यात्’ इति, * ‘तलशब्देन प्रथमभूम्युच्छ्रायः’ इति च टिप्पणानि सन्ति क पुस्तके ।

द्वारपीठभित्तिमानादिकं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः । १३१ वेद्या विस्तारंबाहल्ये विधेये शाखयोरपि । द्वारविस्तारपादेन मूले स्तम्भस्य विस्तृतिः ॥ ३० ॥ दशभागविहीनाग्रे पट्टः स्तम्भेन सम्मितः । स्तम्भाग्रस्य त्रिभागेने पट्टकोटिर्विधीयते ॥ ३१ ॥ हीरग्रहणमायामे स्तम्भाग्रात् तु चतुर्गुणम् । पट्टान्यान्युद्गवेत्(?) तत्र व्यासबाहुल्ययोस्तथा ॥ ३२ ॥ पट्टकोट्यर्थमुत्सेधादुत्सेधार्धेन निर्गतम् । तन्त्रकस्य प्रमाणं स्यादिति शास्त्रविदो विदुः ॥ ३३ ॥ द्रव्याण्युपर्युपर्यस्य परापरविभागतः । पट्टकोट्याश्चतुर्थेन प्रविभागेन हासयेत् ॥ ३४ ॥ पूर्वामुखं गृहं यत्तु द्वारं माहेन्द्रसंयुतम् । हस्तिनी च भवेच्छाला तद् गृहं भद्रसंज्ञितम् ॥ ३५ ॥ भद्रं भद्रकरं भर्तुर्यशोबलविवर्धनम् । सिध्यन्ति चास्य कार्याणि भद्राख्ये वसतो गृहे ॥ ३६ ॥ दक्षिणाभिमुखं वेश्म द्वारं चास्य गृहक्षतम् । महिषी च भवेच्छाला तद् गृहं नन्दपीठकम् ॥ ३७ ॥ नन्दपीठगृहं पुंसा नित्यानन्दकरं स्मृतम् । सर्वसम्पद्गुणोपेतं धनधान्यविवर्धनम् ॥ ३८ ॥ वारुण्यभिमुखं सद्म द्वारं च कुसुमाह्वयम् । गावी चैव भवेच्छाला सौरभं तद्विदुर्बुधाः ॥ ३९ ॥ सौरभे नित्यहृष्टत्वं वसतां गृहमेधिनाम् । सफलं कृषिवणिज्यं पुत्राश्च वशवर्तिनः ॥ ४० ॥ उत्तराभिमुखं धिष्ण्यं द्वारं भल्लाटसंयुतम् । छागली च भवेच्छाला पुष्कराख्यं तदुच्यते ॥ ४१ ॥ १ द. बाहुल्ये । २ द. ख. त्रिभागोनां ३ द. ख. पदान्यान्याङ्कवेत् । ४ द. ख. संमुखम् ।

१३२ समराङ्गणसूत्रधारे शीलवान् नित्यसन्तुष्टः सुहृत्सुजनवत्सलः । सुभगः पुष्कराख्ये च बहुपुत्रधनान्वितः ॥ ४२ ॥ भद्रं च नन्दपीठं च सौरभं पुष्करं तथा । प्रथमार्धे तु वर्गस्य प्रथमस्य प्रयोजयेत् ॥ ४३ ॥ सर्वभद्रादिकाः सर्वेkey? सर्वभद्रादिकाः सर्वे निवेशा ये प्रकीर्तिताः । उत्पन्नास्ते विमानेभ्यः पञ्चभ्यः पञ्चपञ्चके ॥ ४४ ॥ द्वारस्य पीठस्य च मन्दिरेषु भित्तेश्च मानं कथितं क्रमेण । तथोदिता दारुकलास्तु सम्यक् प्रहीणवास्तोः सकलं च लक्ष्म ॥ ४५ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे द्वारपीठभित्तिमानदारुकलाहीनवास्तुलक्षणं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ अथ समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ वेश्मनां पञ्चशालानां कथ्यन्ते लक्षणान्यथ । चतुर्विंशतिसंयुक्तं सहस्रं तानि सङ्ख्यया ॥ १ ॥ गुरूणां दशसङ्ख्यानां प्रस्तारस्य च कल्पनात् । गृहाणां पञ्चशालानां भेदा लघुविभागतः ॥ २ ॥ पञ्चशालं भवेद् योगाद् गृहयोर्द्वित्रिशालयोः । यद्वा योगाद् भवेदेतच्चतुःशालैकशालयोः ॥ ३ ॥ चतुर्णामपि वर्णानामिदं सद्म प्रशस्यते । हिरण्यनाभप्रभृति वर्णानामिह वेश्मनाम् ॥ ४ ॥ सिद्धार्थादिसमायोगान्निष्पद्येत गृहाष्टकम् । योगाद्धिरण्यनाभस्य सिद्धार्थेन गृहं भवेत् ॥ ५ ॥ १ ख. संहृष्टसुहृत्स्वजन°, द. संहृष्टमुहृत्स्वजन° । २ द. उत्पन्ना ये । ३ द. ख. अयंश्रोको नास्ति । ४ द. ख. चतुर्णांमि° ।

समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । १३३ हेमकृटाख्यमस्यैव वातेन स्वर्णशेखरम् । सुक्षेत्रस्य च सिद्धार्थसंयोगेन श्रियावहम् ॥ ६ ॥ तस्यैव यमसूर्येण भवेद् वेश्म महानिधिः । चुल्लयास्तु यमसूर्येण सदादीप्तं प्रजायते ॥ ७ ॥ दण्डसंयोगतस्तस्य चित्रभान्वभिधं भवेत् । पक्षघ्नस्य तु दण्डेन सदा॑दोषं विनिर्दिशेत् ॥ ८ ॥ पक्षघ्नस्यैव वातेन योगात्रिर्विघ्नमुच्यते । न काचचुल्लीसंयोगस्त्रिशालादिषु शस्यते ॥ ९ ॥ अन्योन्यवीक्ष्यमाणानां भेदास्तेनेह नोदिताः । एकशालयुतै (ते) र्भेदाः स्युश्चतुश्शालवेश्मनि ॥ १० ॥ चत्वारः पञ्चशालानां ब्रूमस्तेषां च विंशतिः । यदा भवत्यजा शाला सर्वतोभद्रवेश्मनो ॥ ११ ॥ सुदर्शनमिति प्राहुः पञ्चशालं तदा गृहम् । तदेव करिणीयोगात् सुरूपमिति कथ्यते ॥ १२ ॥ सुन्दरं महिषीयोगाद् गावीयोगात्तु शोभनम् । वर्धमानस्य चैतासां शालानां योगतः क्रमात् ॥ १३ ॥ सुनाभं सुप्रभं योग्यं विनोदं च भवेद् गृहम् । नन्द्यावर्तेऽप्येवमेव शालायोगेन जायते ॥ १४ ॥ सुखदं नन्दनं नन्दं पुण्डरीकं च मन्दिरम् । रुचकस्याप्यजादीनां योगेन स्युरनुक्रमात् ॥ १५ ॥ नामतो भद्ररुचिररोचिष्णूनि प्रहर्षणम् । स्वस्तिकेऽप्यनया युक्त्या भवेद् गृहचतुष्टयम् ॥ १६ ॥ घोषं सुघोषणं नन्दिघोषं श्रीपद्ममेव च । विंशतिः सर्वतोभद्रप्रभृत्यालययोगतः ॥ १७ ॥ १ द. ख. स्वक्षेत्रस्य तु । २ द. ख. सदातोषं । ३ द. वक्ष्यमाणानां । ४ ख. नाम् । ५ द. सुनंदं । ६ शा. निन्दिं ।

१३४ समराङ्गणसूत्रधारे जातानि पञ्चशालानि योग्यानि पृथिवीभुजाम् । पूर्वोक्तैरष्टभिः सार्धं स्यादष्टाविंशतिर्गृहैः ॥ १८ ॥ † कथ्यते पञ्चशालानां मूषाभेदक्रमोऽधुना । विभद्रमेकं तत्रैकं१भद्राणि दशसङ्ख्यया ॥ १९ ॥ द्विभद्राणि पुनः पञ्चचत्वारिंशत् प्रचक्षते । त्रिभद्राणां शतं विंशत्युत्तरं द्वे दशोत्तरे ॥ २० ॥ चतुर्भद्रगृहाणां तु द्विपञ्चाशच्छतद्वयम् । गृहाणां पञ्चभद्राणां षड्भद्राणां दशोत्तरे ॥ २१ ॥ द्वे शते सप्तभद्राणां स्याद् विंशत्युत्तरं शतम् । गृहाणामष्टभद्राणां चत्वारिंशच्च पञ्च च ॥ २२ ॥ दश स्युर्नवभद्राणि तथैकं दशभद्रकम् । एवं सहस्रमेकं स्याद् विंशतिश्च चतुर्युता ॥ २३ ॥ गृहाणां पञ्चशालानां मूषावहनसङ्ख्यया । अथ लक्ष्म च संख्यां च ब्रूमः षट्शालवेश्मनाम् ॥ २४ ॥ एकद्वित्रिचतुश्शालगृहाणां योजनान्मिथः । द्विशालस्यैकशालस्य त्रिशालस्य च योगतः ॥ २५ ॥ षट्शालं जायते वेश्म भेदास्तस्य तु षोडश । पक्षघ्नावतयोर्योगादेकशालगृहस्य च ॥ २६ ॥ स्यात् पङ्कजाङ्कुरं नाम गृहं षट्शालमुत्तमम् । हिरण्यनाभं सिद्धार्थं चैकशालेन वेश्मना ॥ २७ ॥ संयोज्यं तु य३दा गेहं तदा स्याच्छ्रीगृहं शुभम् । संयोगादेकशालेन सुक्षेत्रयमत्सूर्ययोः ॥ २८ ॥ धनेश्वरं नाम गृहं जायते धनवृद्धये । दण्डाख्यचुल्ल्योः संयोगादेकशालगृहस्य च ॥ २९ ॥ १ क. तत्रैव । २ क. शाले सुयोजितम् । ३ क. सदा । † ' अमीषामष्टाविंशतीनां (?) मध्ये एकतमस्य मूषाभेदे कृते एतावन्ति रूपाणि भवन्ति' इति टिप्पणमस्तिकपुस्तके ।

समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः । १३५ प्रभूतकाञ्चनकरं गृहं स्यात् काञ्चनप्रभम् । द्वादशान्यानि जानीयाद् भवनान्यनया दिशा ॥ ३० ॥ एतेषामेव भेदेषु शुभान्यखिलवर्णिनाम् । तुल्यात् त्रिशालद्वितयात् षट्शालकचतुष्टयम् ॥ ३१ ॥ स्याद् द्विशालचतुःशालयोगादन्यच्चतुष्टयम् । सिद्धार्थेन चतुःशालं वेश्मनां संयुतिर्य?(यं) दा ॥ ३२ ॥ गृहं तदा स्यात् षट्शालं त्रैलोक्यान्दकं शुभम् । यमसूर्येण संयुक्तं विलासचयमुच्यते ॥ ३३ ॥ दण्डयुक्तं चतुःशालं सुखदं नामतो भवेत् । वातेन च चतुःशालं संयुक्तं श्रीपदं भवेत् ॥ ३४ ॥ चतुर्विंशतिरेन्यानि षट्शालान्यन्ययोगतः । पञ्च यानि चतुश्शालान्युचितानि महीभृताम् ॥ ३५ ॥ तेषां द्विशालयोगेन षट्शालान्यभिदध्महे । सिद्धार्थे सर्वतोभद्रयुक्ते स्याच्छ्रीपुरं गृहम् ॥ ३६ ॥ श्रीवासं सर्वतोभद्रे यमसूर्यान्विते भवेत् । दण्डाख्ये भद्रयुक्ते श्रीभूषणं जायते गृहम् ॥ ३७ ॥ वाताख्यं सर्वतोभद्रयोगाच्छ्रीभाजनं विदुः । सिद्धार्थे वर्धमानेन युक्ते स्याद् भूतिमण्डनम् । ३८ ॥ यमसूर्ये तु तेनैव संयुक्ते भूतिभाजनम् । भूतिमानं तु दण्डाख्ये वाताख्ये भूतिभूषणम् ॥ ३९ ॥ नन्द्यावर्तस्य योगेन सिद्धार्थादि चतुष्टयम् । श्रीमुखं श्रीधरं श्रीमूँच्छ्रीध(क)रं चेति जायते ॥ ४० ॥ सिद्धार्थादिचतुष्कस्य भवेद् रुचकयोगतः । श्रियाकारं श्रियोवासं श्रीद्यानं श्रीमुखं तथा ॥ ४१ ॥ १ द. ख. त । २ द. ख. युक्तं तु वि० । ३ द. ख. रेतानि । ४, ५ द. ख. स्त्री । ६ क. संयुक्ते भूति० । ७ क. ख. द. धीकृन् ।

१३६ समराङ्गणसूत्रधारे सिद्धार्थादिचतुष्कस्य भवेत्१ स्वस्तिकयोगतः । धनपालधनानन्तधनप्रदधनाह्वयम् ॥ ४२ ॥ भवन्त्येवं राजवेश्मयोगतो विंशतिर्गृहाः । प्राक् चतुर्विंशतिश्चेति चत्वारिंशच्चतुर्युता ॥ ४३ ॥ मृषाव्यूढिवशादेकभद्रादीन्यभिदध्महे । भिँदाभिरेकं(?)२मृषाभिरभद्रं द्वादशैकया ॥ ४४ ॥ द्वाभ्यां षट्षष्टिरुद्दिष्टा विंशे द्वे निस्तृभिः शते३ः(ते) । स्याद् व्यूढाभिश्चतसृभिः पञ्चोनं शतपञ्चकम् ॥ ४५ ॥ शतानि पञ्चभद्राणां सप्त द्वानवतिस्तथा । चतुर्विंशा नवशती षड्भद्राणामुदाहृता ॥ ४६ ॥ जानीयात् सप्तभद्राणि संख्यया पञ्चभद्रवत् । गृहाणामष्टभद्राणां पञ्चोनं शतपञ्चकम् ॥ ४७ ॥ द्वे विंशे नवभद्राणां भवनानां शते विदुः । षट्षष्टिर्दशभद्राणि तथा द्वादशसङ्ख्यया ॥ ४८ ॥ स्युरेकादशभद्राख्यान्येकं द्वादशभद्रकम् । एवं षट्शालगेहानां स्यात् साहस्रचतुष्टयम् ॥ ४९ ॥ षण्णवत्यधिकं ब्रूमः सप्तशालानि साम्प्रतम् । तुल्यं त्रिशालद्वितयमेकशालेन युज्यते ॥ ५० ॥ यदा स्युः सप्तशालानि तदा द्वादशसङ्ख्यया । एकशालं द्विशालं चं४ चतुःशालेन युज्यते ॥ ५१ ॥ यदा तदा सप्तशालमपरं वेश्म जायते । सैकशालं चतुःशालं यमसूर्येण संयुतम् ॥ ५२ ॥ तँदा५ भवेद् विभेदः (?) स्यात् तद्गृहं श्रीप्रदायकम् । वातेन श्रीपदं तद्वद् दण्डेन श्रीप्रदं भवेत् ॥ ५३ ॥ १ द. ख. स्वस्तिकालययोगतः । २ द. ख. तुद्वाभिरेकम् । ३ क. तैः । ४ क. वा । ५ द. ख. यदा । ६ द. ख. प्र.°

समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । १३७ सिद्धार्थकेन श्रीमालं तद्भूदेव प्रजायते । पञ्चानां राजयोग्यानां स्युश्चतुश्शालवेश्मनाम् ॥ ५४ ॥ सप्तशालानि संयोगादेकशालद्विशालयोः । युज्यते सर्वतोभद्रं सिद्धार्थं च यदा गृहम् ॥ ५५ ॥ एकशालेन जायेत श्री१पदं श्री२पदं तथा । सर्वतोभद्रगेहस्य यमसूर्यैकशालयोः ॥ ५६ ॥ योगेन श्रीफलं नाम स्याद् गृहं श्रीफलावहम् । सर्वतोभद्रदण्डाभ्यामेकशालं युतं यदा ॥ ५७ ॥ श्रीस्थलं नाम भवनं तदा स्यादास्पदं श्रियः । स्यादेकशाले मिलिते सर्वतोभद्रवातयोः ॥ ५८ ॥ लक्ष्मीनिवासभवनं गृहं श्रीतनुसंज्ञितम् । यदैकशालं सिद्धार्थं वर्धमानं च युज्यते ॥ ५९ ॥ श्रीपर्वताभिधानं स्यात् तदानीं भवनोत्तमम् । यमसूर्यस्य योगेन वर्धमानैकशालयोः ॥ ६० ॥ श्रीवर्धनं नाम गृहं श्रियो वृद्धिकरं भवेत् । दण्डं च वर्धमानं चै३सैकशालं यदा भवेत् ॥ ६१ ॥ तदा श्रीसँङ्गमं नाम भवेद् भवनमुत्तमम् । यदैकशालं वातारूयं वर्धमानं च युज्यते ॥ ६२ ॥ भवनं श्री४प्रैसङ्गाख्यं नृपयोग्यं तदा भवेत् । सिद्धार्थमेकशालेन नन्द्यावर्तेन चान्वितम् ॥ ६३ ॥ श्रीभारं नाम भवनं भवेद् भूपालसेवितम् । नन्द्यावर्तस्य योगेन यमसूर्यैकशालयोः ॥ ६४ ॥ राज्ञां सुखावहं वेश्म श्रीभारमिति च स्मृतम् । श्रीशैलमेकशालेन स्यान्नन्द्यावर्तदण्डयोः ॥ ६५ ॥ १, २ द. ख. प्र.°, ३ द. ख. तु । ४, ५ द. ख. स्त्री । व', १८

१३८ समराङ्गणसूत्रधारे योगाद् भोगावहं राज्ञां सप्तशालं गृहोत्तमम् । एकशालस्य योगेन स्यान्नन्द्यावर्तवातयोः ॥ ६६ ॥ श्रीखण्डं नाम भवनं भूभृतां भूतिकृद् भवेत् । सिद्धार्थस्यैकशालेन संयोगाद् रुचकस्य च ॥ ६७ ॥ श्रीषण्डं नामतो वेश्म भवेद् योग्यं महीभृताम् । रुचकस्यैव योगेन यमसूर्यैकशालयोः ॥ ६८ ॥ स्याच्छ्रीनिधानं श्रीकुण्डं तस्य दण्डैकशालयोः । वातैकशालरुचकैर्युक्तैः श्रीनाभमुच्यते ॥ ६९ ॥ भवनं भूमिपालानां तद् भवेद् भूतिदायकम् । एकशालेन युज्येते सिद्धार्थस्वस्तिके यदा ॥ ७० ॥ श्रीप्रियं स्यात् तदा वेश्म सन्ततं वल्लभं श्रियः । यमसूर्यैकशालाभ्यां स्वस्तिकं युज्यते यदा ॥ ७१ ॥ तदा श्रीकान्तमित्याहुर्भवनं भूभृतां हितम् । एकशालेन संयोगो दण्डस्वस्तिकयोर्यदा ॥ ७२ ॥ श्रीमंतं नामतो वेश्म तदा स्याद् विजयावहम् । वातस्वस्तिकसंयोगमेकशालं यदा व्रजेत् ॥ ७३ ॥ श्रीप्रदत्तमिति प्राहुस्तदा वेश्म महीभृताम् । एकैकस्य द्विभेदत्वाच्चत्वारिंशादियं भवेत् ॥ ७४ ॥ एवमत्र प्रकाराः स्युश्चत्वारिंशद् युताष्टभिः । यदा त्रिशालं भवनं चतुश्शालेन युज्यते ॥ ७५ ॥ तदापि सप्तशालं स्याच्चतुर्भेदं समासतः । पञ्चानां राजगेहानां मिलत्येकतमस्य चेत् ॥ ७६ ॥ त्रिशालं स्यात् तदा सप्तशालं विंशतिभेदवत् । हिरण्यनाभं भो(यो)गेन सर्वतोभद्रमन्दिरम् ॥ ७७ ॥

१ द. ख. श्रीघण्टं नां । २ द. ख. स्त्री । ३ क. ख. द. भागेन ।

समस्तगृहाणां सङ्ख्याकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः । १३९ श्रीवत्सं जनयेद् वेश्म नरेन्द्राणां हितावहम् । श्रीवृक्षं सर्वतोभद्रे सुक्षेत्रे मिलिते भवेत् ॥ ७८ ॥ चुल्लीयुक्ते पुनस्तस्मिन् श्रीपालं नाम जायते । पक्षघ्ने सर्वतोभद्रयुक्ते श्रीकण्ठमुच्यते ॥ ७९ ॥ हिरण्यनाभे श्रीवासं वर्धमानयुते भवेत् । श्रीनिवासं तु सुक्षेत्रे वर्धमानेन मिश्रिते ॥ ८० ॥ वर्धमानेन चुल्ल्या च गृहं श्रीभूषणं विदुः । पक्षघ्नं वर्धमानेन यदा संयोगमृच्छति ॥ ८१ ॥ तदा श्रीमण्डनं नाम जायते भवनोत्तमम् । जाते हिरण्यनाभस्य नन्द्यावर्तेन सङ्गमे ॥ ८२ ॥ स्याद् वेश्म श्रीकुलं नाम श्रियः कुलनिकेतनम् । नन्द्यावर्तेन सुक्षेत्रे युक्ते श्रीगोकुलं भवेत् ॥ ८३ ॥ नन्द्यावर्तस्य चुल्ल्याश्च योगे श्रीस्थावरं गृहम् । नन्द्यावर्तस्य पक्षघ्नयोगे कुम्भं प्रजायते ॥ ८४ ॥ हिरण्यनाभरुचकयोगे स्याच्छ्रीसमुद्गकम् । श्रीनन्दं नाम सुक्षेत्रे रुचकाख्येन संयुते ॥ ८५ ॥ चुल्ल्यां रुचकयुक्तायां श्रीह्रदं नाम जायते । श्रीधरं नाम पक्षघ्ने भवेद् रुचकसंयुते ॥ ८६ ॥ हिरण्यनाभेन युते स्वस्तिके श्रीकरण्डकम् । सुक्षेत्रेण युते तस्मिन् श्रीभाण्डागारसंज्ञितम् ॥ ८७ ॥ चुल्लीयुते श्रीनिलयं भवेन्नरपतिप्रियम् । स्वस्तिकस्य यदा योगः पक्षघ्नेन प्रजायते ॥ ८८ ॥ श्रीनिकेतनसंज्ञं स्यात् तदा नृपनिमन्दिरम् । उक्तानि सप्तशालानि नामलक्षणयोगतः ॥ ८९ ॥ सर्वाणि सार्वभौमानां नृपाणां मन्त्रिणामपि । भवन्ति च सतां वित्तयशोविजयवृद्धये ॥ ९० ॥

१४० समराङ्गणसूत्रधारे एकादिमूषावहनप्रभेदादथ वेश्मनाम् । एतेषां सप्तशालानां ब्रूमः संख्यामनुक्रमात् ॥ ९१ ॥ † वहत्येकापि नो यन्त्र मूषैकं तद् भवेद् गृहम् । विभद्रमेकभद्राणि विजानीयाच्चतुर्दश ॥ ९२ ॥ द्विभद्रवेश्मनां सैका नवतिः परिकीर्तिता । भवनानां त्रिभद्राणां चतुःषष्टिः शतत्रयम् ॥ ९३ ॥ सहस्त्रमेकाभ्यधिकं स्याच्चतुर्भद्रवेश्मनाम् । भवतः पञ्चभद्राणां द्वे सहस्रे द्विसंयुते ॥ ९४ ॥ षड्भद्राणां सहस्राणि त्रीणि त्रीणि गृहाणि च । द्वात्रिंशतां चतुस्त्रिंशत् सप्तभद्रशतानि च ॥ ९५ ॥ अष्टभद्राणि षड्भद्रसङ्ख्यातुल्यानि जायते(?) । गृहाणां नवभद्राणां द्वे सहस्रे तथा द्वयम् ॥ ९६ ॥ सहस्रं दशभद्राणामेकोत्तरमुदाहृतम् । तथैकादशभद्राणां चतुष्षष्ट्या शतत्रयम् ॥ ९७ ॥ सैका द्वादशभद्राणां नवतिर्वेश्मनां भवेत् । स्युस्त्रयोदशभद्राणि गृहाणीह चतुर्दश ॥ ९८ ॥ यच्चतुर्दशभिर्भद्रैरेकमेव हि वेश्म तत् । इत्येषां सप्तशालानां सहस्राण्यत्र षोडश ॥ ९९ ॥ ४एकोनत्रिंशती तद्वदशीतिश्चतुरुत्तरा । इदानीमष्टशालानि भवनान्यभिदध्महे ॥ १०० ॥ बहिरन्तैश्चतुःशालद्वयादेकं समासतः । अन्यानि सर्वभद्रादिद्वयसंयोगतो दश ॥ १०१ ॥ एकोनत्रिंशता क्षेत्रं चतुरश्रं विभाजयेत् । भागद्वयेन मूषा स्याच्छाला भागचतुष्टयात् ॥ १०२ ॥

१ द. ख. द्वात्रिंशानि । २ द. ख. शतभं । ३ द. ख. ॰र्भि॰ । ४ क. 'एकात्र त्रि' । ५ क. त्र चतु । ६ द. ॰विंशता । † 'रत्र यस्यां सप्तशालजातौ एकापि मूषा यद् गृहं न वहति न प्राप्नोति, तदेकं गृहं विभद्रं भवेत्' इति टिप्पणमस्ति क पुस्तके ।