समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

५१२ समराङ्गणसूत्रधारे वेदी स्यात् सांशका सार्धपञ्चांशा स्कन्धविस्तृतिः । (१+++++खेत्सार्धं ?) चतुर्गुणितविस्तरात् ॥ १६ ॥ तले या कथिता शाला भागपञ्चकविस्तृता । स्कन्धस्थानं ++++ भागद्वितयविस्तृता(:) ॥ १७॥ रेखावशेन कर्तव्याः ३ प्रवेशाँश्च क्रमात्तु(माद् भु)वाम् । मूलतः स्कन्धपर्यन्तं घण्टायाः पु+++ ५ याः ॥ १८ ॥ भवेत् प्रासादविस्तारः (६पञ्चमणेव ?) सुन्दरः । (वैदंकोऽर्धेतरं ?) यत् स्याच्छालायास्तत्प्रमाणतः ॥ १९ ॥ ८++ ये विस्तरः प्रोक्तस्तं + षड्भिर्विभाजयेत् । भागेनैकेन कण्ठस्य प्रवेशः परितो भवेत् ॥ २० ॥ कण्ठवृत्तं चतुर्भागविस्तृतं परिकल्पयेत् । घण्टोत्सेधं त्रिभिर्भागैर्विभजेत् तत्र भागिकां(त्) ॥ २१ ॥ घण्टोत्सेधार्द्धतः कार्यं पद्मं(द्म)शीर्षं विपश्चिता । उत्सेधात् कलशो द्व्यंशः सार्धभागेन विस्तृतः ॥ २२ ॥ शिखरात् त्र्यंशहीना स्यात् सर्वत्र (११द्युताशिका ?) । इति त्र्यंशश्चतुर्भूमिः प्रासादो निषैधो मतः ॥ २३ ॥ सर्वासामेव कर्तव्यो देवतानां विभूषयेत्(तये) । निषधप्रासादः ॥ मलयाद्रेरिदानीं तु लक्षणं सम्प्रचक्ष्महे ॥ २४ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे द्वादशांशविभाजिते । कर्णा द्विभागिकाः कार्याः समं सलिलवर्त्मभिः ॥ २५ ॥ शाला स्यात् पञ्चभिर्भागैः सार्धांशस्तु प्रतीरथः । स शालाकर्णयोर्मध्ये कर्तव्यः सोदकान्तरः ॥ २६ ॥ प्रतीरैथस्य +++ श्चौर्घभागं विनिर्गमः । भवेत् (पथविकान्यः स विभागोऽन्य + ?) पूर्ववत् ॥ २७॥ १ द. वेणुका संलि० । २ द. स्थानेषु सा कार्या । ३ द. व्यः । ४ द. श । ५ द. ०नरुच्छ्रयः । ६ द. पंचमं णेव सुन्दरः । ७ द. दि । ८ द. घण्टयोर्विस्तरः प्रोक्तस्तं ष । ९ द. कं । १० द. ०र्ध । ११ द. शुनाशिका । मुद्रित पुस्तके 'शुकनासिका' इति स्यात् । १२ द. षे । १३ द. ति । १४ द. पश्चा० ।

भूमिजप्रासादलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । ५१३ ते च(?) द्वादशभागा ये दशभिस्तान् विभाजयेत् । गर्भभित्तिं तथोत्सेधं जङ्घायाः प्रथमक्षितेः १॥ २८ ॥ वेदीबन्धस्य चोत्सेधं पूर्वमानेन कारयेत् । मध्यं पल्लविकान्तं तु शालयोर्दशभिर्भजेत् ॥ २९ ॥ क्षितेरारभ्य पूर्वस्याः स्कन्धं यावत् समुच्छ्रिता(तिः) । कार्या द्वादशभिर्भागैरनन्तरनिरूपितैः ॥ ३० ॥ सार्धैकोनविंशत्या भाजयेद् भूय एव ताम् । द्वितीयभूमिकोत्सेधस्तैर्भवत्यथ भागिकौ३(?) ॥ ३१ ॥ त्रिस्रोऽन्याः पदपादेन हीनाः कार्या यथाक्रमम् । भागेन वेदिकोत्सेधः शाला कार्या च नागरः (?) ॥ ३२ ॥ ऊर्ध्वमाद्यं(च)क्षितेः कार्या मालायाः४ शूरसेनकाः । कोणप्रतिरथा ये तु पञ्चभागसमुच्छ्रिताः ॥ ३३ ॥ स्तम्भोच्छालकमध्येन तेषु कूटोच्छ्रिता(ति)स्तथा । अर्धेन प्रविधातव्या भूष्वन्यास्वप्ययं विधिः ॥ ३४ ॥ स्कन्धविस्ताररेखा भूप्रवेश(शो) घण्टया सह । कलशः शुकनासस्य चोच्छ्रितिः पूर्ववद् भवेत् ॥ ३५ ॥ मलयाद्रिरयं प्रोक्तः प्रासादः शुभलक्षणः । य एनं कारयेत् तस्य तुष्यन्ति सकलाः सुराः ॥ ३६ ॥ वर्षकोटिसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । मलयाद्रिप्रासादः ॥ अथ माल्यवतो लक्ष्म यथावदभिधीयते ॥ ३७ ॥ भजेदर्धयुतैः पञ्चदशभिश्चतुर६++। कर्णौ द्विभागिकाः कार्याः शाला पञ्चांशविस्तृता ॥ ३८ ॥ कर्णाभ्यर्णैऽशयुगलं पादोनाः(नं) स्युः प्रतीरथाः । शालायाः पार्श्वयोः कार्यों पण्डा(ञ्ज)रौ सार्धभागिकौ ॥ ३९ ॥ १ द. ते । २ द. पूर्वस्यात्स्कंधया च । ३ द. कः । ४ द. यां । ५ द. ति । ६ द. स्रकं । वा. ६५

५१४ समराङ्गणसूत्रधारे पृथक्पञ्जरशालाया¹ ++++ र्धभागिका । शालायाः पल्लवी या च (स्या) निर्गमश्चार्धभागिका(कः) ॥ ४० ॥ सार्धपञ्चदशोक्ता ये भागास्ता² +++++ । गर्भोऽथ भित्तिविस्तारस्तथा खुरवरण्डिका ॥ ४१ ॥ ³जङ्घाधः क्षितिराचा च रेखोच्छ्रायश्च पूर्ववत् । ⁴++++++ भाव्यं पादहीनाष्टयुक्तया ॥ ४२ ॥ पञ्चभागसमुत्सेधा द्वितीया भूमिका भवेत् । ⁵पादपादविही(नाःस्युस्तिस्रोऽन्याभू)मयः (क्रमात्) ॥ ४३ ॥ सार्धांशो वेदिकोच्छ्रायः कर्तव्यो वास्तुवेदिभिः । स्कन्धस्य विस्तुती⁶ रेखा घण्टा च कलश(स्तथा) ॥ ४४ ॥ (⁷++ यांस्तरासमाश्च ?) स्तम्भकूटादिकल्पना । शुकनासोच्छ्रति(श्चेति इति एतानि ?) पूर्ववत् ॥ ४५ ॥ ⁸इत्येवं माल्य(वान् नाम) प्रासादः परिकीर्तितः । य एनं कारयेत् तस्य जा⁹यन्ते सर्वसिद्धयः ॥ ४६ ॥ शिवलोके निवासोऽस्य भवेत् कं¹⁰ल्पायुरप्ययम् । माल्यवान्¹¹ ॥ नवमालिकसंज्ञै¹²स्य लक्षणं कथ्यतेऽधुना ॥ ४७ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्तेऽष्टादशभिः पदैः । कर्णा द्विभागिकाः कार्याः समं सलिलवर्त्मभिः ॥ ४८ ॥ शाला स्यात् पञ्चभिर्भागैः पार्श्वयोर्बालपञ्जरौ । सपादभागिकौ तौ च कार्यौ (स)सलिलान्तरौ ॥ ४९ ॥ कर्णाभ्यर्णे प्रतिरथौ (पौ¹³दौ नालद्वयोन्मिनौ ?) । तौ सोदकान्तरौ कार्यौ पै¹⁴ञ्जरौ सार्धभागि¹⁵कौ । ५० ॥

१ द. ˚नां निर्गमाश्चार्धभागिकाः । २ द. ˚स्तां दशभिर्भजेत् । ३ द. जंघोन्सेधः क्षित्तिश्चाया रे° । ४ द. विंशत्या शिखरं । ५ द. पदपादविहीनं स्युरपराः पंचभूमयः । ६ द. ता । ७ द. शालायां सूरसेनस्थ स्त° । मुद्रित पुस्तके तु ‘शालायां शूरसेनाश्च’ इति स्यात् । ८ द. इत्येष माल्यवन्नाम । ९ द. ज । १० द. ल्पाश्रुतत्रयं । ११ द. माल्यवंतः । १२ द. ख्य । १३ मु. पु. ‘पादोनांशद्वयो-न्मितौ’ इति स्यात् । १४ द. पि । १५ द. गौ द्वौ ।

भूमिजप्रासादलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । ५१३ (द्वौ ?) बालपंजरकस्यैतौ मध्ये प्रतिरथस्य च । प्रतीरथः पञ्जरो वा (बा)लपञ्जरकस्तथा ॥ ५१ ॥ शालापल्लविकां यावदेतानि तु पृथक् पृथक् । भागार्धनिर्गमानि स्युर्भागा येऽष्टादशोदिताः ॥ ५२ ॥ विभजयेत् तान् दशभिर्विभागैर्वास्तुतत्त्ववित् । गर्भो भित्तिः समुच्छ्रायो वेदिकाजङ्घयोरपि ॥ ५३ ॥ आद्यभूम्युच्छ्रितिस्तद्वदुच्छ्रायः शिखरस्य च । प्रासादेऽस्मिन्निदं सर्वं पूर्व(वत्) कथितं बुधैः ॥ ५४ ॥ तत् पञ्चत्रिंशता भागैः पादोनैः शिखरं भवेत् । द्वितीया भूमिका कार्या ततः पञ्चपदोच्छ्रिता ॥ ५५ ॥ पदपादविहीनास्तु शेषाः स्युः (सप्त ?) भूमयः । पादोनभागद्वितयं वेदिकायाः समुच्छ्रितिः ॥ ५६ ॥ स्कन्धस्य विस्तृती रेखा घण्टाथ कलशस्तथा । शालायां शूरसेनाश्च स्तम्भकूटादिकल्पना ॥ ५७ ॥ शुकनासोच्छ्रितिर्भूमिप्रवेशश्चेह पूर्ववत् । य इमं कारयेद् भक्त्या प्रासादं नवमालिकम् ॥ ५८ ॥ तुष्यन्ति देवतास्तस्य भवन्ति च समृद्धयः । नवमालिकः ॥ इदानीमभिधीयन्ते प्रासादा वृक्षजातयः ॥ ५९ ॥ वल्लभाः सर्वदेवानां भूमिजाः पुरभूषणम् । आश्रयः श्रेयसामेको यशसामपि राशयः ॥ ६० ॥ भुक्तिमुक्तिप्रदातारः (समागते कृता ?) नृणाम् । तत्राद्यः कुमुदो नाम कमलः कमलोद्भवः ॥ ६१ ॥ (कि)रणः शतशृङ्गश्च निरवद्यस्तथापरः । सर्वाङ्गसुन्दरश्चेति प्रासादा वृत्त(क्ष)जातयः ॥ ६२ ॥ न विस्तरान् संक्षेपालक्ष्मैषामथ कीर्त्यते । तत्राद्यः कुमुदो नाम सर्वानन्दकृदुच्यते ॥ ६३ ॥ १ द. पि । २ द. ॰पल्लिकां । ३ द. य । ४ द. र्वा । ५ द. ती । ६ द. त्त ।

५१६ समराङ्गणसूत्रधारे चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विस्तारायामतः समे । विभक्ते दशभिर्भागैर्भवेद् गर्भस्त्रिषट्पदः ॥ ६४ ॥ तत्र॑ शेषेण कुर्वीतं ++++ चतुष्टयम् ।

• ततः कर्णसूत्रेण तत्र वृत्तं समालिखेत् ॥ ६५ ॥ दिग्विद्दिक्ष्वष्ट कर्णाः स्युः सलिलान्त(रभूषिताः) । समन्त(२?)भूमिपर्यन्तं दशभिः स्यादयं पदैः ॥ ६६ ॥ वेदीबन्धो विधातव्यः सार्धों³शस्य पदद्वयम् । ⁴++++++ सार्धचतुर्भिर्विभजेत् पदैः ॥ ६७ ॥ कुम्भकं द्वि ⁵+++++++++++। (भागा)र्धेनान्तरं पत्रं कपोताली च भागिका ॥ ६८ ॥ वेदीबन्धोऽयमित्युक्तो जङ्घोत्सेध ++++। (⁷स्यादर्ध) पञ्चमैर्भागैः सोच्छालै⁸स्तलकुम्भकः ॥ ६९ ॥ आद्यभूमौ भवेत् कूटं भागत्रितयलक्षितम् ९। प्रासां¹⁰दे पञ्चदशभिर्विभजेत समुच्छ्रयम् ॥ ७० ॥ द्वितीया भूमिका तत्र कार्या पञ्चांशकोच्छ्रितां¹¹ः । अर्धेनोच्छालकस्तम्भैः कूटोच्छायास्तै¹²थोर्ध्वतः ॥ ७१ ॥ पादोनैः पञ्चभिर्भूमिं तृतीयां परिकल्पयेत् । चतुर्थी रचयेद् भागैर्भूमिकामर्धपञ्चमैः ॥ ७२ ॥ द्वितीय॑¹³भूमिकावत् स्यात् कूटस्तम्भादिकल्पना । वेदिका(दी)भागोच्छ्रिता कार्या षट्पदां स्कन्धविस्तृतिः ॥ ७३ ॥ षड्गुणेन च सूत्रेण वेणुकोशं समालिखेत् । प्रासादपञ्चमांशेन कार्या घण्टासमुच्छ्रितिः ॥ ७४ ॥ घण्टोत्सेधं ततस्तस्य त्रिभिर्भागैर्विभाजयेत् । कण्ठग्रीवाण्डकान्यस्य भागे¹⁴न न(नैकेन) कारयेत् ॥ ७५ ॥ १ द. तः । २ द. तस्य भित्ति । ३ द. र्ध । ४ द. वेदीबंधमिमं सार्ध । ५ द. पदं कुर्या- द्भागेन च मसूरक । ६ द. तस्वस्तु कथ्यते । ७ द. स्यात्सार्ध । ८ द. 'स्त' स्थाने त । ९ द. इतः परं प्रासादवृत्त मध्यं यत्तद्ब्रूद्देशभिः पदैः । अंशांसमीन भूम्यर्थे स्कंधा तद्वयथदोच्छ्रयः । इत्यधिकं पाठः । १० द. सप्रादाः । ११ द. ताः । १२ द. स्तथार्थतः । १३ द. या । १४ द. भाग भागेन ।

भूमिजप्रासादलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । ५१७ षड्भागभक्तघण्टायाः समन्ताद् भागविच्युतेः । भागैश्चतुर्भिः कर्तव्ये घण्टे¹ कण्ठस्य विस्तरम्² ॥ ७६ ॥ घण्टोत्सेधार्धतः कुर्याद् घण्टार्धे पद्मशीर्षकम् । घण्टोत्सेधसमा कुम्भे बीजपूरैर्वितो(समु)च्छ्रितिः³ ॥ ७७ ॥ ( चतुरश्रांजितोच्छ्रायो विस्तारः ⁴कलशः स्मृताः ?) । य इमं कारयेत् प्रीत्या ⁵प्रासादं कुमुदाभिधम् ॥ ७८ ॥ स मोदते जगद्भर्तुः शिवस्य भवने शुभे । कुमुदप्रासादः ॥ अथातः सम्प्रवक्ष्यामः प्रासादं कमलाभिधम् ॥ ७९ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजिते । ततः कर्णार्धसूत्रेण वृत्तं ⁶तत्र समालिखेत् ॥ ८० ॥ विस्तीर्णं पञ्चभिर्भागैः कुर्याद् (भद्र) चतुष्टयम् । ( ⁷सुरेन्द्रसमर्त्तायस ? )कुवेराशाखनुक्रमात् ॥ ८१ ॥ भवेत् पल्लविका(या)स्तु विस्तारो भागपादिकः । भागेन (कां⁹?) कार्या (भद्रा)णां निर्गमा वृत्तबाह्यतः¹⁰ ॥ ८२ ॥ शालायाः प्रतिभद्रं स्यात् कर्णिकार्धेन निर्गता(तम्) । पादोनभागत्रितयात् कार्या वि(वृ¹¹)त्तस्य विस्तृतिः ॥ ८३ ॥ द्विभागविस्तरायामौ¹² ( ¹³रंशुकं द्वयमतोध्यगौ ? ) । परिवर्त नया कार्यों द्वौ कोणौ सोदकान्तरौ ॥ ८४ ॥ पूर्वप्रासादवद् गर्भो विधेयो भित्तयोऽपि च । वेदीबन्धादिकुम्भान्तं सर्वमेतस्य पूर्ववत् ॥ ८५ ॥ द्वितीयभूमिपर्यन्तमूर्ध्वं प्रथमभूमितः । शूरसेनं विधातव्यं शालासु वि(श्लि)ष्टमुत्तमम् ॥ ८६ ॥ कूटस्तम्भादिकन्यासाः¹⁴ कोणप्रतिरथादिषु । ( शाला स्याग्नोंगरास्तले¹⁵ ? ) पञ्चांशा द्वयंशकोपरि ॥ ८७ ॥ १ द. ण्टो । २ द. रः । ३ द. पूजविनो । ४ द. कलशो स्मृतः । ५ द. कीर्त्या । ६ द. च । ७ मुद्रित पुस्तके 'सुरेन्द्रयमतोषेश' इति स्यात् । ८ द. तोयेश । ९ द. सु । १० द. कर्णिका । ११ द. द्वृ । १२ द. मो । १३ मु. पु. रथकद्वयमध्यगौ इति स्यात् । १४ द. सः । १५ द. न्ना ।

५१८ समराङ्गणसूत्रधारे शिखरस्य त्रिभागोना शुकाग्रायाः समुच्छ्रितिः । यं¹ एनं कमलं नाम प्रासादं कारयेन्नृपः ॥ ८८ ॥ त्रैलोक्ये² कमलाधीशविजये( यी ) स भवेन्नृपः । कमलप्रासादः ॥ अथातः कथ्यते सम्यक् प्रासादः कमलोद्भवः ॥ ८९ ॥ सदा लक्ष्मीपतिर्यत्र देवो विश्राम्यति स्वयम् । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशभि( रंशितै³ ) ॥ ९० ॥ ⁴++++++स्तारो भद्रं पञ्चपदं भवेत् । वि( द्वि )भागायामविस्तारौ( राः ) कार्याः प्रतिरथास्तथा ॥ ९१ ॥ कोण⁵ ++++++++++++++। कार्या( र्यः ) पल्लविकायाश्च नि( र्गमो ) वृत्तमध्यतः ॥ ९२ ॥ शालाविभक्तिश्चैतस्य कर्त ६++++++। ⁷++++++++ न्तरेषु स्याज्जलान्तरम् ॥ ९३ ॥ द्व्यङ्गुलं ( त्र्यङ्गुलं ) वापि तद् विधेयं विपश्चिता । भागा ⁸+++++++++++ ल्पयेत् ॥ ९४ ॥ प्रासादस्यास्य⁹ +++ भाजयेद् दशभिः पदैः । गर्भश्च पूर्ववत् कार्यः¹⁰ पूर्ववद् भित्तयोऽपि च ॥ ९५ ॥ प्राग्वत् खुरवरण्डी स्याज्जङ्घाकूटाद्यभूमिका( ः ) । शिखरस्योच्छ्रितिः प्राग्वत् तां सार्धैकानु( न्न )विंशतिम् ॥ ९६ ॥ भागान् कुर्यात् ततः कार्या भूर्द्वितीयांशपञ्चकर्मै¹¹ । कार्यास्तिस्रो भुवः शेषाः पादपादपरिच्युताः¹² ॥ ९७ ॥ भागं वेदी भूप्रवेशः कार्यों रेखावशादितैः¹³। पूर्ववच्चार्थ( र्थ ) विस्तारः स्याद् घण्टाकलशादि वा ॥ ९८ ॥ १ द. य एवं तं क ं । २ द. क्य । ३ द. क । ४ द. द्विपदः कर्ण त्रि ं । ५ द. कोणसून्ना- परानृत्तेरष्टौ वृत्तस्य मध्यतः । ६ द. व्या पूर्ववच्छुभाः । ७ द. कोणशाला प्रतिरथा ं । मु. पु. ‘शालाकोण- प्रतिरथा ’ इति पूरणीयं भाति । ८ द. श्रतुर्दशैते ये पूर्वं क्षेत्रं प्रक ं । ९ द. ˚स्यास्य व्यर्थं ता भजेद् ं । १० द. र्या । ११ द. कात् । १२ द. ते । १३ द. ह ।

भूमिजप्रासादलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । ५१९ कूटस्तम्भादिकं प्राग्वच्छुक्कनासोच्छ्रयोऽपि च । य इमं कारयेत्¹ कान्तं प्रासादं कमलोद्भवम् ॥ ९९ ॥ स समस्तं²जगन्नाथः प्रतिजन्म प्रजायते । कमलोद्भवप्रासादः ॥ लक्षणं किरणस्याथ ब्रूमः सम्यक् क्रमागतम् ॥ १०० ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्ते ++++++ । ++ पञ्चदशांशा ये तान् भजेद् दशभिः पुनः ॥ १०१ ॥ गर्भोऽत्र पूर्ववत् कार्यः पूर्ववद् भित्तयोऽपि च । प्राग्वत् खुरवरण्डी स्याज्जङ्घाकूटोच्छ्रितिस्तथा ॥ १०२ ॥ पूर्ववच्छिखरोत्सेधस्तं भजेत् पादहीनया । चतुरुत्तरविंशत्या भागानां तत्र भूमिका ॥ १०३ ॥ द्वितीया पञ्चभिर्भागैश्चतस्रस्त्वपराः पुनः । पादोनपद³हीनाः स्युः क्रमशश्चास्य भूमिकाः ॥ १०४ ॥ वेदिका चास्य कर्तव्या सपादांशसमुच्छ्रिता । शुकनासोच्छ्रितिः शालास्तम्भकूटविभक्तयः ॥ १०५ ॥ रेखा⁴ स्तम्भस्य विस्तारो घण्टाकुम्भादि पूर्ववत् । कूटा द्राविड(काः) कार्याः प्रतिभूम्यथ (भौमज?) ॥ १०६ ॥ हरो हिरण्यगर्भश्च हरिर्दिनकरस्तथा । एषामेव विधेयोऽसौ नान्येषां तु कदाचन ॥ १०७ ॥ अमुं यः कारयेद् राजा प्रासादं किरणा⁶भिधम् । स दुःसहप्रतापः स्यात् सहस्रकरवद् भुवि ॥ १०८ ॥ किरणप्रासादः ॥ कथ्यते⁷ शतशृङ्गोऽथ प्रासादः (शुभलक्षणः) । वल्लभः सर्वदेवानां (शिं)वस्य (तु) विशेषनः ॥ १०९ ॥ १ द. क्षात्रं । २ द. स्तं । ३ द. पा । ४ द. स्कंधस्य । ५ द. श्च द्राविडा । ६ द. ॰णादिवं । ७ द. प्रतौ कथ्यते......(शुभलक्षणः) । इत्ययं पाठः नास्ति । ८ द. धा ।

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विंशत्यैकोन(१यान्तिभे ?)। कर्णाद्वि(२र्ध)सूत्रेण ततो वृत्तमत्र प्रकल्पयेत् ॥ ११०॥ कर्णा द्विभागिकाः कार्याः शाला स्यात् पञ्चभागिका। शालोपपल्लविका चास्य (निर्गता) वृत्तमध्यतः ॥ १११ ॥ द्वौ द्वौ प्रतिरथौ कार्यौ द्विभागायामविस्तृतौ। परं३ वर्तनतो वृत्तमध्यतोँ(तः) कोणशालयोः ॥ ११२॥ शालाकोणप्रतिरथान्तरेषु स्याज्जलान्तरम्। एकोनविंशतिं५ भागांस्तान् भजेद् दशभिः पुनः ॥ ११३॥ गर्भः प्राग्वत् तथा भित्तिः प्राग्वत् खुरवरण्डिका। जङ्घोत्सेधो(ऽथ) भूत्सेधः६ पूर्ववच्छिखरोच्छ्रितिः ॥ ११४ ॥ (अथाभिर्भूते ?)मेरारभ्य पट्ट्यन्तं शिखरोच्छ्रितिः(तिम्) । भागानामष्टविंशत्या(?) विभजेत् पादहीनया ॥ ११५ ॥ द्वितीयभूमिका तस्य कार्या पञ्चपदोच्छ्रिता। रेखास्तु पञ्च कर्तव्याः पदपादोच्छ्रिता भुवः ॥ ११६॥ सार्धभागोच्छ्रिता वेदी प्रविधेयास्य तद्विदो। (शैलास्यैस्तम्भक्तैर्यदिविभक्तयदि विभक्तिः?) शुकनासिका ११७ (रेखाद्यं चकं१४र्मस्य ?) प्राग्वत् स्यात् सर्वमप्यदः। शतशृङ्गममं कुर्याद् यः प्रासादं मनोरमम् ॥ ११८॥ तस्यैकविंशतिकुला ++++++++। कर्ता कारयिता चेति द्वावेतौ जगतां प्रभोः ॥ ११९ ॥ त्रिपुरद्वेषिणः स्यातां नियतं गणनायकौ । \hfill शतशृङ्गप्रासादः ॥ १६++++++ यामो निरवद्यस्य लक्षणम् ॥ १२० ॥ १ मु. 'याशिते' इति स्यात्। द. प्रतौ तु 'यान्तिके' इत्येव पाठः । २ द. ल । ३ द. रि । ४ द. तौ । ५ द. तिः । ६ द. धो । ७ द. स्त । मुद्रित पुस्तके 'अथादिभू' इति स्यात् । ८ द. द्यन्तं । ९ द. ष्ट्रि । १० द. धा । ११ मुद्रित पुस्तके 'शालास्य स्तम्भ कूटादिभक्तयः' इति पाठः । १२ द. श्व । १३ द. कूट। । १४ द. कुं । १५ द. 'तिः कुर्या लात्मसर्वैर्मुखं । १६ द. इदानीमभिधा- स्यामो नि' । मुद्रित पाठभेदस्तु 'प्रासादस्याथ वक्ष्यामो' इति स्यात् ।

भूमिजप्रासादलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । ५२१ स स्याज्ज्येष्ठोऽथ मध्यश्च कनीयानिति च त्रिधा । चत्वारिंशत्करो ज्येष्ठोऽपि (मध्यः) त्रिंशत्करो भवेत् ॥ १२१ ॥ विंशत्या च करैरेष कनीयान् समुदाहृतः । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विंशत्या भाजिते पदैः ॥ १२२ ॥ ततः कर्णद्विसूत्रेण( ? ) वृत्तमत्र प्रकल्पयेत् । कार्या तैः पञ्चभिः शालाँपल्लवी वृत्त( म )ध्यतः ॥ १२३ ॥ शालाविभक्तिः प्राग्वत् स्याच्छालयोरेतयोः पुनः । कोणे कोणे च षट्कर्णा + भागायामविस्तृताः ॥ १२४ ॥ परिवर्तनया कार्या वृत्तान्तः सोदकान्तराः । ( ५ता तागा त्रिभागै ? )र्विभजेद् दशभिस्ततः ॥ १२५ ॥ विमुच्य भूमिकाभागाञ्छेष्ं गर्भगृहादि यत् । तत् पूर्ववद् विधातव्यं तद्वच्च शिखरोच्छ्रितिः ॥ १२६ ॥ तामेकत्रिंशता भागैः सार्धैश्च विभजेत् पुनः । द्वितीयभूमिका कार्या पदैः पञ्चभिरुच्छ्रिता ॥ १२७ ॥ पदपादेन हीनाः स्युः शेषा ( ७षड्भास ? ) भूमिकर्काः । वेदी ( पंश्चयं ? ) कार्या पादोनमिह शिल्पिना ॥ १२८ ॥ स्तम्भकूटादि शालानां विन्यासः शूरसेनकाः । शुकनासोच्छ्रितिर्घण्टा कलशादि चं पूर्ववत् ॥ १२९ ॥ य इमं निरवद्याख्यं प्रासादं कारयेत् सुधीः । स प्राप्नोति परं स्थानं ब्रह्मादीनां सुदुर्लभम् ॥ १३० ॥ निरवद्यप्रासादः ॥ सर्वाङ्गसुन्दरं ब्रूमः प्रासादमथ सुन्दरम् । भुक्तिमुक्तिप्रदातारं ( वरवालय ? ) मण्डनंम् ॥ १३१ ॥ १ द. कर्णार्थं०; मुद्रित पुस्तकेऽपि 'कर्णार्थसूत्रेण' इति पाठ्यं भाति । २ द. कार्य । ३ द. ल । ४ द. रेते । ५ द. तान् भागान् बिशति भागै र्वि० । ६ द. ०कान् । ७ मुद्रित पुस्तके 'षट् चास्य' इति स्यात् । ८ द. कः । ९ द. पदद्वयं । मुद्रित पुस्तके 'पदत्रयम्' इति स्यात् । १० द. व. । ११ द. ल । वा. ६६

चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्विंशतिभाजिते । कर्णा द्विभागविस्ताराः शाला स्यात् पञ्चभागिका ॥ १३२ ॥ वृत्तान्तः पल्लवी कार्या शेषाः शालासु¹ पूर्ववत् । त्रयस्त्रयः प्रतिरथा मध्ये स्युः² कर्णशालयोः ॥ १३३ ॥ परिवृत्यैं( त्या ) वृत्तमध्ये द्विभागायामविस्तृताः । शालाकर्णप्रतिरथप्रान्तेषु स्याद्बलान्तरे( रम् ) ॥ १३४ ॥ ⁵त्रिचतुर्विंशतिर्भागा विभाज्यौः शिल्पिभिः पुनः । विधेयं गर्भभित्त्यादि प्राग्वत् स्याच्च वरण्डिका ॥ १३५ ॥ जङ्घादिभूमिकोच्छ्रायः प्राग्वद्धू(द्वा ) शिखरोच्छ्रितिः । (तं) पञ्चत्रिंशता⁶ भागैर्विभजेच्छिखरोच्छ्रयम् ॥ १३६ ॥ द्वितीया भूमिका चास्य कार्या पञ्चपदोच्छ्रिता । पदपादविहीनाः स्युः शेषाः सप्तास्य भूमिकाः ॥ १३७ ॥ द्विभागो वेदिकोच्छ्रायो भूमिकानां प्रवेशनम् । रेखावशेन कर्तव्यं शेषमेतस्य यत् पुनः ॥ १३८ ॥ तत् पूर्ववद् विधातव्यं स्तम्भकूटादि तद्विदा । सर्वाङ्गसुन्दरं योऽत्र प्रासादं कारयेदमुम् ॥ १३९ ॥ स स्वर्गसुन्दरीभोगानाप्नोति विपुलान् दिवि⁷ । सर्वाङ्गसुन्दरः प्रासादः ॥ अथाष्टशालान् वक्ष्यामो + + + भूमिजातिषु ॥ १४० ॥ तेष्वाद्यः स्वस्तिकोऽन्यश्च वज्रस्वस्तिकसंज्ञितः । तृतीयो हर्म्यतलकश्चतुर्थ उदयाचलः ॥ १४१ ॥ गन्धमादनसंज्ञश्च पञ्चमः परिकीर्तितः । अथामिधीयते तेषु + + + ⁸स्वलक्षणः ॥ १४२ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विस्तारायामतः⁹ समे । कर्णार्धसूत्रपातेन वृत्तमस्य समं लिखेत् ॥ १४३ ॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

१ द. स्तु । २ द. स्यात् कं° । ३ द. त्या । ४ द. ते । ५ द. ज्य । ६ द. त । ७ द. धिः । ८ द. मुद्रित पुस्तके ‘स्वस्तिकः शुभलक्षणः' इति स्यात्; द. स्वस्तिकास्य लक्षणः । ९ द. °तो समे ।

भूमिजप्रासादलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । १२३ वर्तुलं भाजयेत् क्षेत्रं षड्गुणैरष्टभिः पदैः । अष्टौ शाला विधातव्या विस्तारेण चतुष्पदाः ॥ १४४॥ पल्लवी वृत्तसूत्रेण १++++++++। +++ कर्णिका ज्ञेया मानमूर्ध्वमथोच्यते ॥ १४५॥ वेदिबन्धो विधातव्यो भागद्वितयमुच्छ्रितः । तं भजेत् पञ्चभिर्भागैः +++ तत्र कुम्भकः ॥ १४६ ॥ पादयुक्तेन भागेन कर्तव्यस्तु मसूरकः । अर्धांशेनोत्त(नान्त)रं पत्रं कपोताली ततो भवेत् ॥ १४७॥ सपादेनास्य भागेन जङ्घां(ङ्गा) भागचतुष्टयात् । तलकुम्भोच्छालकाभ्यां संयुक्ता शुभलक्षणा ॥ १४८ ॥ भागद्वितै२यमाया भूः कर्तव्या सवरण्डिका । व्यासं दशपदं कृत्वा तैर्द्वादशभिरुच्छ्रितिः ॥ १४९ ॥ स्कन्धश्च षट्पदस्तत्र विधातव्यो विजानता । षड्गुणेनैव सूत्रेण वेणुकोशं समालिखेत् ॥ १५० ॥ द्वादशांशो य उत्सेधो भागानां सम +++। ५तं कृत्वा पञ्चभिर्भागैस्ते द्वि(स्तैर्द्वि)तीया भवेन्मही ॥ १५१ ॥ पदपादोच्छ्रिताः कार्यास्ततस्तिस्रोऽपरा भुवः । (गर्भा गर्भं ?) विधातव्यं भूमिकानां प्रवेशकम् ॥ १५२ ॥ वेदिका च ततः कार्या सार्धभागसमुच्छ्रिता । पादोनद्विपदा घण्टा विभजेत् तां त्रिभिः पदैः ॥ १५३ ॥ पदं८ स्यात् कण्ठकोत्सेधो ग्रीवा भागसमुच्छ्रिता । अण्डकं भागिकं तस्यां कर्तव्यं सुमनोरमम् ॥ १५४॥ कर्परं सार्धभागेन कुर्यात् सामलसारकम् । (१०सीस्तन चाभागायाः ?) सार्धभागचतुष्टयात् ॥ १५५ ॥ १ मुद्रित पुस्तके 'बाह्यतो भद्रकर्णिके' इत्ययं पूरणीयांशः प्रकरणान्तरादुपलभ्यते । २ द. त । ३ द. ती । ४ द. ते । ५ द. ष्टि । ६ द. द्व । ७ द. दैः । ८ द. स्याः । ९ द. रि । १० द. सीम्न- स्तुनवा ।

५२४ समराङ्गणसूत्रधारे

घण्टा॑या विस्तरः कार्यस्तं भजेत् षड्भिरंशकैः । चतुर्भिः कन्दविस्तारात्² ++++++++ ॥ १५६ ॥ सार्धभागः समुत्सेधः कलशस्य तदर्धतः । शिखरस्य त्रिभागेन शुकनासा³ विधीयते ॥ १५७ ॥ विस्तौरा(दू)⁴ गर्भमानेन हीनौ⁵ वाष्टांशतो भवेत् । (विस्ताराथ सपादेन ?) शूरसेनस्तदूर्ध्वतः ॥ १५८ ॥ द्वितीयभूमिकातुल्य आद्यभूमेः स ऊर्ध्वतः । शालाविस्ता॑रतुल्यास्तु शूरसेनास्त्रयो मताः ॥ १५९ ॥ शाला नागरिकाश्चाष्टौ ग्राहग्रासविराजिताः । य इमं कारयेद् धन्यः प्रासादं स्वस्तिकं शुभम् ॥ १६० ॥ तस्यानुजन्म(शार्तानां ?) खस्तिश्रीभोजनं भवेत् । स्वस्तिकप्रासादः ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामो वज्रस्वस्तिकसंज्ञितम् ॥ १६१ ॥ प्रासादं लक्षणोपेतं शक्रादिसु॑रवल्लभम् । पूर्वोक्तलक्षणोपेते स्वस्तिके(दैवमध्यदे¹¹ ?) ॥ १६२ ॥ भद्रे शृङ्गं प्रदातव्यं तीक्ष्णाग्रं सुमनोरमम् । पुरस्तान्मण्डपं कुर्यात् सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ १६३ ॥ इत्येष कथितः सम्यग् वज्रस्वस्तिकसंज्ञितैः¹² । य इमं कारयेद् धन्यः प्रासादं¹³ सर्वकामदम् ॥ १६४ ॥ स स्याद् भोग्यः सुरस्त्रीणामैन्द्रं च पदमश्नुते । वज्रस्वस्तिकप्रासादः ॥ अथ हर्म्यतलं ब्रूमः प्रासादं मण्डनं भुवः ॥ १६५ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विस्तारायामतः समे¹⁴ । कर्णार्धसूत्रपातेन तस्मिन् वृत्तं समालिखेत् ॥ १६६ ॥

१ द. 'ष्ट । २ द. रोग्रीवा पंचाशविस्तरात् । ३ द. शो । ४ द. विस्तरा । ५ द. नो । ६ द. स्त । ७ द. युद्धं । ८ द. 'ता' स्थाने 'ला' पञ्चते । ९ द. भोंजनं श्ववेत् । १० द. पुरवल्लभां । ११ द. दे । १२ द. तं । १३ द. दः । १४ द. मं ।

भूमिजप्रासादलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । ५२५ तद् वृत्तं विभजेत् क्षेत्रं चतुःषष्ट्या पदैस्ततः । कर्त्तव्या विस्तरेणास्मिन्नष्टौ शालाश्चतुष्पदाः ॥ १६७ ॥ पल्लवी वृत्तसूत्रेण बाह्यतो भद्रकर्णिके । कर्णौ द्वौ द्वौ विधातव्यौ शालाद्वितयमध्यतः ॥ १६८ ॥ वि(द्वि)भागायामविस्तारौ सलिलान्तरभूषितौ । परिवर्तनतोऽन्योन्यं कोणान् कुर्वीत षोडश ॥ १६९ ॥ अष्टास्वपि च दिक्ष्वेवं(माना कर्मभिरन्विता ?)। गर्भो भित्तिश्च वेदी च जङ्घाप्रथमभूमिकाः ॥ १७० ॥ कर्त्तव्याः पूर्वमानेन स्वस्तिकोक्तेन तद्विदा । द्वादशांशो य उत्सेधो विंशत्या तत्र भाजितः ॥ १७१ ॥ सोऽ(त्रा)ष्टाविंशतिविधः कर्तव्य सू(स्त)त्र भूमिका । द्वितीया पञ्चभिर्भागैः पदपादोञ्झिताः पृथक् ॥ १७२ ॥ अन्याः स्युर्भूमयः पञ्च वेदी (व्यंघ्रिः ?) द्विभागिकाः (परा ?) । चतस्रो मञ्जरीः कुर्यान्नागरैः कर्मभिर्युताः ॥ १७३ ॥ चतस्रः पुनरन्याश्च युक्ता द्राविडकर्मभिः । घण्टा स्कन्धस्य विस्तारो वेदिकाकलशोच्छ्रयौ ॥ १७४ ॥ शूरसेनः शुकाद्या च स्तम्भिकाकूट(वि?)भक्तयः । रेखा(श्च) पूर्ववत् कार्याः प्रासादस्यास्य जानता ॥ १७५ ॥ प्रासादस्यास्य कर्त्ता यस्तथा कारयिता च यः । (प्राप्नुतामिव लोकं ?) तौ नित्यानन्दसुखोदयम् ॥ १७६ ॥ हर्म्यतलकप्रासादः ॥ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि प्रासादमुदयाचलम् । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भुजाकर्णसमे शुभे ॥ १७७ ॥ ततः कर्णार्धसूत्रेण तस्मिन् वृत्तं समालिखेत् । वर्तुलं कारयेत् क्षेत्रमशीतिपद भाजितम् ॥ १७८ ॥ १ द. तः । २ द. यो । ३ द. कर्त्तव्यास्तथा । ४ द. सः । ५ द. मुद्रित पुस्तके 'प्राप्नुतः शिवलोकं इति स्यात् । ६ द. त । ७ द. मः । ८ द. ते ।

१२६ समराङ्गणसूत्रधारे शालाश्चाष्टौ विधातव्याः पूर्वदिक्षु चतुष्पदाः । पल्लवी वृत्तसूत्रेण बाह्यतो भद्रकर्णिके ॥ १७९ ॥ कुर्याच्छालाद्वयस्यान्तः कोणानां च त्रयं त्रयम् । द्विभागायामविस्तारसलिलान्तरभूषितैः ॥ १८० ॥ एवं कोणा विधातव्या विंशतिश्चतुरोत्तरा³ । परिवर्तनमन्योन्यमेषां कुर्याद् यथाक्रमम् ॥ १८१ ॥ एतत्सा(त्स)प्रमाणेन गर्भं भित्तिं च वेदिकाम् । जङ्घां च भूमिशिखरं पूर्ववत् परिकल्पयेत् ॥ १८२ ॥ अष्टौ च मञ्जरीः कुर्याद् युक्ता नागरकर्मणा । रुद्रेश्वरसमायुक्ता नीरधारोपशोभिताः ॥ १८३ ॥ ( घण्टाकूटाश्च रेखा च स्तम्भिकाः⁴ शूरसेनकः⁵ । शुका(घ्रा)स्कन्धविस्तारकलशेन समन्वितं⁶ ? ) ॥ १८४ ॥ स्वस्तिकोक्तविधानेन विदध्यादुदयाचलम् । द्वादशांशो य उत्सेधो विंशत्या तत्र भाजितः ॥ १८५ ॥ स्यात् पञ्चत्रिंशता भाज्यो +⁷++ तत्र भूमिका । पञ्चभागोच्छ्रिता कार्या ततोऽन्याः सप्त भूमयः ॥ १८६ ॥ ( पदपादोच्छ्रिता भागद्वयो यो तु वेदिका । ++++++++⁹° सर्वलक्षणसंयुता ? ) ॥ १८७ ॥ प्रासादं यस्त्विमं सम्यग् भक्तिमान् कारयेन्नरः । शाश्वतं पदमाप्नोति स दुष्प्रापं सुरैरपि ॥ १८८ ॥ उदयाचलप्रासादः ॥ इदानीं प्रक्रमायातः कथ्यते गन्धमादनः । स्वलक्षणप्रमाणाढ्यक्षितिस्मिन्नुदयाचले (?) ॥ १८९ ॥ कुर्वीत मञ्जरीरष्टौ युक्ता द्रा¹¹विडकर्मभिः । कूटाश्च मणिकाः कार्या नानाकर्मभिरन्विताः ॥ १९० ॥ १ द. चा.। २ द. तं । ३ द. राः । ४ द. ताः । ५ द. कं । ६ द. तं । ७ द. ले । ८ द. द्वितीया । ९ द. ˚ष्टितां भागे द्वयोच्छ्राया तु वेदिका । १० द. ......र्यः सर्वलक्षण संयुतः ॥ ११ द. द्र ।

भूमिजप्रासादलक्षणं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । १२७ स्थानेषु शूरशेना + पुरोरेखात्रयं भवेत् । शुकनासां च घण्टां च स्कन्धं शिखरमेव च ॥ १९१ ॥ कूटा + स्तम्भिका कुम्भं पूर्ववत् परिकल्पयेत् । य इमं कारयेद् धन्यः प्रासादं मण्डनं भुवः ॥ १९२ ॥ विद्याधराधिपः श्रीमान् स भवेन्नात्र संशयः । भुङ्क्ते च विविधान् भोगान् सुरस्त्रीभिश्च सेव्यते ॥ १९३ ॥ गन्धमादनप्रासादः ॥ उदयस्य विभेदेन रेखा याः पञ्चविंशतिः । लतिनागरभौमानां ताः कथ्यन्ते यथागमम् ॥ १९४ ॥ लतिनां (स्याद्द्वारंगंतो ?) नागराणां तु कूटकः । भूमिजानां विधातव्या२ (माथायाः ?) पुरतो भुवः ॥ १९५ ॥ शिखरं व्यासकर्णाभ्यां तुल्यं स्यादधमोत्तमम् । भाजनीयं३चतुर्युक्तविंशत्यादनन्तरम् (?) ॥ १९६ ॥ ++++++ भौगरेखास्तावत्य ईरिताः । संख्यां सा( ?) शोभना भद्रा सुरूपा सुमनोरमा ॥ १९७ ॥ शुभा चैव तथा शान्ता कावेरी च सरस्वती । लोका च करवीरा च कुमुदा पद्मिनी तथा ॥ १९८ ॥ कर्नका विकटा दैवरम्या च रमणी तथा । वसुन्धरा तथा हंसी विशाखा नन्दिनीति च ॥ १९९ ॥ जया च विजया चैव सुमुखा च प्रयानता । इत्येताः कीर्तिता रेखाः १०++ या पञ्चविंशतिः ॥ २०० ॥ रेखा एताः ११ (?) ॥ एताः शुभफलाः सर्वाः कर्तुः कारयितुस्तथा । चतुरश्रचतुष्कमेवमुक्तं वृत्ताः सप्त च भूमिजा इमे १२(?) ॥ २०१ ॥ इति महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे भूमिजैप्रासादाध्यायो नाम पञ्चषष्टितमो १४ऽध्यायः ॥ १ द. गं । २ द. व्यं । ३ द. यं । ४ द. त्या भाजिनंतरं । ५ द. ना । ६ द. सख्या । ७ द. स्व । ८ द. नी । ९ द. दै । १० द. संख्य । ११ द. प्रतौ नास्ति । १२ द. मी । १३ द. जाः । १४ द. मः ।

अथ मण्डपलक्षणं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः । इदानीं मण्डपानष्टौ ब्रूमः प्रासादसंस्थितान् । प्रासादं कल्पयेत् पूर्वं भागशुद्धं सुलक्षणम् ॥ १ ॥ संवृतो वा भवेदेष व्यतिरिक्तोऽथवा क्वचित् । ( चतुरश्रो विभागैश्च १घटंतेः य समंवृतः ? ) ॥ २ ॥ ( पैशुभागैर्विघटते ? ) व्यतिरिक्तः स कीर्तितः । गर्भो गर्भसमः शस्तः ( सोन्यर्थेतोषमावहेत् ? ) ॥ ३ ॥ एवं निवेशयेदग्रे मण्डपान्थेव ४सङ्गतः (?) । भजेच्छतपदाख्येन ज्येष्ठमध्यकनीयसः ॥ ४ ॥ मण्डपांस्तेषु भद्रः स्यान्नन्दनाख्यस्तथापरः । महेन्द्रो वर्धमानश्च स्वस्तिकः सर्वभद्रकः ॥ ५ ॥ महापद्मोऽष्टमश्चैषां गृहराजः प्रकीर्तितः । एते यथार्थनामानो६ लक्ष्मैतेषां प्रचक्ष्महे ॥ ६ ॥ प्रासादद्विगुणायामः पादोनद्विगुणायतः (?) । कार्यों यस्तथा व्यर्थमग्रतः(?) सुरमन्दिरात् ॥ ७ ॥ प्रासादोच्छ्रायतुल्यं वा कार्या मण्डपविस्तृतिः । शुकनासान्विताः कार्यास्ते चालिन्दसमन्विताः ॥ ८ ॥ अलिन्दः सर्वतोभागनिर्गता र्तावविस्तृताः (?) । कदाचित् सार्धभागेन निष्क्रान्ता भागविस्तृतौ ॥ ९ ॥ १२+ + भिर्भाजयेद् भागैर्भद्रं प्राज्ञः समन्ततः । शृङ्गाणि स्युर्द्विभागानि सहितान्युदकान्तरैः ॥ १० ॥ भागं प्रमा १३+ + + रादामूलतलमस्तकम् । शृङ्गेषु रथिका कार्या भागपादेन निर्गता ॥ ११ ॥ १ द. घंटतैः । २ द. यः सु । ३ द. थादोष । ४ द. सप्त न । ५ द. मा । ६ द. भू । ७ द. व्यर्थमयत: । ८ द. र्यं । ९ द. स्ते वा । १० द. भा । ११ द. ताः । १२ द. दश । १३ द. ण विस्तारा । १४ द. काः । १५ द. र्याः । १६ द. ताः ।

मण्डपलक्षणं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः । १२९ भागेनैकेन निष्क्रान्तं विस्तृतं (चतुश्वतान्१ ?) । मध्यभद्रं विधातव्यमाशासु चतसृष्वपि ॥ १२ ॥ पीठं प्रासादपीठस्य नात्र² कुर्वीत मण्डपे । (तलपट्टे भवेच्छोकनाशोयाक्षितिरङ्गिका ?) ॥ १३ ॥ तलपट्टमधस्तस्या मण्डपस्य निवेशयेत् । कर्तव्यमेवमग्रेऽग्रे निम्नं निम्नतरं ततः ॥ १४ ॥ अथवा तत्समं दद्यात् स्थपतिः शास्त्रवित्तमः । चतुर्भागायतद्वारं षड्द्वारुक(दारुक)समन्वितम् ॥ १५ ॥ अग्रभद्रं विधातव्यं चतुस्तम्भविभूषितम् । पृष्ठतश्च भवेदेवं संसृतिश्चैत्रमण्डपे⁴ ॥ १६ ॥ संसृतेः शुकनासो स्याद् भूमिर्ताः³( ?) पृष्ठभद्रकम् । शेषं तथैव कर्तव्यं विधानं मण्डपस्य तु ॥ १७ ॥ स भित्तिभिः परिक्षिप्तः कर्तव्यः पार्श्वयोर्द्वयोः । भागेन कल्पयेद् भित्तिं गवाक्षैरुपशोभिताम्⁵ ॥ १८ ॥ वातायनाश्च कर्तव्याः सह चन्द्रावलोकनैः । प्रासादद्वारवद् द्वारविस्तारो मण्डपे भवेत् ॥ १९ ॥ सपादः सत्रिभागो वा सार्धः (सौम्याथवा ?) भवेत् । ऊर्ध्वद्वारविधे(धिः) कार्यों मूलद्वारानतिक्रमात् ॥ २० ॥ जालव्यालकपोताली मत्तवारणकैर्युताः⁶ । भ्रमनिर्मापितैः स्तम्भैः कर्तव्याश्च गवाक्षकाः⁷ ॥ २१ ॥ वातायनं तदर्धेन पादोनं द्वा(चा)वलोकनम् । क्षणमध्ये प्रकुर्वीत चतुष्कीं¹⁰ विधिवच्छुभाम्¹¹ ॥ २२ ॥ क्षोभायौं बाह्यतो रेखा क्षात्या द्रुमं¹² च विवर्जयेत् (?) । दारुकर्मविधे(धि)र्मध्ये यथा स्यात् कथ्यते तथा ॥ २३ ॥ १ द. श्व । २ द. निम्नं । ३ द. र्भा । ४ द. ॰तश्चेत्र मंडपः । ५ द. शः । ६ द. ते । ७ द. तम् । ८ द. ता । ९ द. का । १० द. र्थीं । ११ द. भा । १२ द. र्ना । वा. ६७

१३० समराङ्गणसूत्रधारे समैः क्षणैः समैः स्तम्भैः समैश्चालिन्दकैर्युतः । समैः कर्णैश्च १+++ समद्रव्यविधानवान् ॥ २४ ॥ षड्दारुकैस्तिरश्चीनैः कार्याः कैश्चिन्मुखायतैः । तुला २समतला यद्वा प्रोत्क्षिप्ता३ मध्यदेशगा ॥ २५ ॥ तुलाषड्दारुकाधीनांस्त(ना त)दधीनानि तानि वा । केचिन्मन्थानसंस्थाना(लीगतिर्युनाप ? ) ॥ २६ ॥ अथवा मध्यतः कार्या + स्तम्भालिन्दवेष्टिताः । महाधरयुता कार्या चतुष्क(प्क्युं )भयतः समा ॥ २७ ॥ गजतालुलुमाकर्म द्रव्यैः स्यादुत्तरोत्तरैः । एते नानाविधाः कार्या द्रव्यैरविकलैस्तथा ॥ २८ ॥ या काचिद् रोचते प्राज्ञस्तामेकां कारयेत् क्रियाम् । (ल ?)क्षणान्तराणयलङ्कुर्याद्दिलीतोरणकैस्तथा ॥ २९ ॥ वज्रबन्धसमायुक्ता घण्टिकापल्लवैर्युताः । ६हारपद्मदलाकीर्णाः शालभञ्जीविरोजिताः ॥ ३० ॥ स्तम्भकाश्च विधातव्याः पश्चाभरणभूषिताः । कण्ठकैरतिचित्रैश्च रथकैस्तोरणैः सह ॥ ३१ ॥ विधानैर्विविधाकारै रूपकर्मोपशोभितैः । एवंविधा विधातव्या ९सीमातुल्यातु(स्तु)लोदयाः ॥ ३२ ॥ प्राग्ग्रीवकेष्वलिन्देषु मध्ये१० भागे च पार्श्वयोः । न तलानि विधीयन्ते यथाकामं क्रिया भवेत् ॥ ३३ ॥ सीमाद्वारे यथा वायोः प्रवेशं नैव पीडयेत् । (तथाद्वंद्विका ? ) कार्या पट्टस्योपर्यवस्थिता ॥ ३४ ॥ वेदिव्यालकपोताली मत्तवारणतुलोदयैः (?) । षड्दारुकं ++ भद्रे तत्र कुर्वीत बुद्धिमान् ॥ ३५ ॥ १ द. कर्त्तव्यं । २ द. लाः । ३ द. ता । ४ द. नास्त । ५ द. प्यु । ६ द. भार । ७ द. ला । ८ द. ता । ९ द. व्याः । १० द. ध्य । ११ द. ˚याद्˚ । १२ द. या ।

मण्डपलक्षणं नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः । ५३१ बाह्यतो मण्डपेऽप्येवं मानतः कर्मतोऽपि च । कपोतालीवरण्डीभिस्तथाचान्तरपत्रकैः ॥ ३६ ॥ कर्णप्रासादकैश्चित्रैः कर्म स्याद् भद्रमण्डपे । उच्छ्रायस्य¹ (विवेचीयादशस्त्वन्यतमो ?) बुधैः ॥ ३७ ॥ शि(ख)रस्य त्रिभागेन पादोनेकेन वा भवेत् । उच्छ्रायो (मण्डपस्यामः शुक्केनाससमुच्छ्रिते ?) ॥ ३८ ॥ हम्यं वा तत्र कुर्वीत चारुकर्णोपशोभितम् । भद्रमण्डपलक्षणम् ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे नन्दनं प्रविभाजयेत् ॥ ३९ ॥ भद्रं षड्भागमायामाश्रतुर्भागं तथा (³पव ?) । भागभागं निष्क्रान्ते (?) स्तम्भैः प्राग्ग्रीवकल्पितैः ॥ ४० ॥ पञ्चभागायता ज्ञेया⁴ कर्णे भद्रान्तरस्थिता । भित्तिः स्याद् भागविस्तारा सलिलान्तरसंयुता ॥ ४१ ॥ एवं चतुर्दिशं कार्यों नन्दनो मण्डपः सदा । नन्दनः ॥ महेन्द्रस्य तलच्छन्दः कर्णौ लाङ्गलसंयुतौ⁵ ॥ ४२ ॥ चतुर्भागायनो दिक्षु दारुकर्मविभूषितः । द्विभागिकानि शृङ्गाणि⁶ क्षोभयेदुदकान्तरैः ॥ ४३ ॥ चतुर्भागायतं भाग ++ मेकं तु निस्सृतम् । एकतश्च मुखं दद्याद् दारुकर्म(परिच्युतम् ?) ॥ ४४ ॥ महेन्द्रः ॥ नन्दनश्चेद् बहिर्भद्रैर्जलमागैर्विवर्जितः । भागद्वितयविस्तारो भागमेकं विनिर्गतौ( ?) ॥ ४५ ॥ १ द. °स्यविदेर्दाया दश° । २ द. ष्क । ३ द. परै । ४ द. ऋज्वी ? । ५ द. तैः । ६ द. नि । ७ द. भू ? ।