समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५१३ चतुर्ष्वपि च कर्णेषु प्रविष्टा भ्रमजाः पदम् । कर्तव्यं द्विपदायामं भद्रशालायुगं तथा ॥ ५५ ॥ विस्तारात् प्र + पादोनमन्योन्याभिमुखं भवेत् । आयता(द् ) द्व्यंशविस्तारा पदेनैकेन वेष्टिता ॥ ५६ ॥ भद्रशाला विधातव्या सार्धत्रिपदनिर्गमा । सौम्यानिलीवारुणीषु नैरृतीया(म्ययो )रपि ॥ ५७ ॥ शालास्तिस्रः प्रतिदिश( मशालाग्रेय्यायैदिना सुरविद्विषः ? ) । अस्या एव मुखे शाला यदि तन्मकरध्वजा ॥ ५८ ॥ अमराणां कृतानन्दा कृत्वैनां मोक्षमाप्नुयात् । मुखशास्त्रां परित्यज्य यद्यैकायकर्णयोः ॥ ५९ ॥ शाला प्रदीयते सा स्यान्नन्द्यावर्त( यत्यहर्पतेः ? ) । विकर्णकन्धोराग्रे(?) यदास्यान पृष्ठवंशगा ॥ ६० ॥ द्विभागायामविस्तारा शाला भवति शोभना । चतुर्ष्वसंस्थिता(?) शाला शालायाः संमुखी भवेत् ॥ ६१ ॥ ताम्रमूला तदा ज्ञेयाः ब्रह्मविष्णुहरि (र) प्रिया । यदास्यान पृष्ठवंशस्था ( हस्तायाम्योत्तरात्तथा ॥ ६२ ॥ शाले क्रियेते ? ) तदा ज्ञेया पारिजातकमञ्जरी । ( वारुणीचतुष्टःस्थिता ? ) शालायाः सम्मुखी भवेत् ॥ ६३ ॥ (ताम्रयाम्यासौम्यास ? ) शालाः स्युर्यदि वंशगाः । प्रिया स्यात् सर्वदेवानां तदा चूडा(मणिः प्रभोः ? ) ॥ ६४ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुरश्रः समन्ततः । दशांशः (स्यादुभायान्ता ? ) मध्ये प्रासादनायकः ॥ ६५ ॥ १ द. च । २ द. माः । ३ द. मे । ४ द. इतः पूर्वं '......द्वयं द्वयं ॥ निर्दिष्टा मा बंधैषा विंशत्यंशक्रमंडिकौ । कर्तव्या ब्राह्मणः शंभोर्यदि' इत्ययं अधिकः पाठः । ५ द. जाः । ६ द. लं । ७ मु. पु. 'ती त्वहर्पतेः' इति स्यात् । ८ द. र्णः । ९ द. धा । १० द. ष्का । ११ द. स । १२ मु. 'भूपाले'ति लक्ष्यनिर्देशे पश्यते । द. ताम्रचू° । १३ द. याः । १४ द. पदस्या । १५ द. म्योन्तरे तथा । १६ द. य । १७ द. लाभा । १८ मु. 'मणि प्रभा' इति पाठ्यं भाति । द. णिं । १९ मु. इह क्षेत्रविभाजकांशदर्शनान किञ्चित्त्रमिव प्रतिभाति । वा. ७०

५९४ समराङ्गणसूत्रधारे +++ ¹पुरतश्चैवं पार्श्वयोरुभयोरपि । भ्रमोऽस्तस्या विधातव्योः +++ पञ्चभिः पदैः ॥ ६६ ॥ कर्णकन्दाश्च कर्तव्या भ्रमसूत्राद् बहिः स्थिताः । द्विभागायामविस्ताराश्चतुःशालोपशोभिताः ॥ ६७ ॥ ⁴अमुनैव क्रमेण स्युर्भद्रकन्दाः पदाधिकाः । मूलप्रासादमालायां मालात्रितयधारिणाम्( ? ) ॥ ६८ ॥ कर्णे कर्णे तु याः शालास्ता द्वयंशायामविस्तृताः । द्विभागिकजलाधारा( स्तथा ) भागपरिश्रमाः ॥ ६९ ॥ पदप्र( वि )ष्टाम्बुपदा भ्रमपद्धतिसंयुताः । तुल्याश्चतुर्षु कर्णेषु तुल्या भद्रत्रयेऽपि च ॥ ७० ॥ भागद्वितयविस्तीर्णा भागत्रितयमायताः । ( सृग ? ) भ्रमाश्च कर्तव्या भ्रमशालादिशान्तयोः ॥ ७१ ॥ शेषं च पूर्ववत् कार्यं शुण्डिकागण्डमण्डनम् । स्यात् कर्णमञ्जरीत्येषा त्रिलोक्यानन्ददायिनी ॥ ७२ ॥ कर्णमञ्जरिकाभद्रे विभक्ते दशाभिः पदैः । द्विभागायामविस्तारं तुर्यां शालां निवेशयेत् ॥ ७३ ॥ उद ( र्क ) क्षणपूर्वाणि मुखान्यासां प्रकल्पयेत् । परिक्रमस्त्रि( स्तु ) सर्वासाम् भागैकः सर्वतो भवेत् ॥ ७४ ॥ द्वौ भागौ भद्रकर्णाभ्यां संक्षेपो( भ्योभयपार्श्वयो¹⁰? ) । भागिकोभयविस्तारा भद्रेऽन्या कर्णिका भवेत् ॥ ७५ ॥ पदैः षोडशभिर्युक्त( क्ता ) विचित्रभ्रमविभ्रमं( मा ) । ¹²भद्रास्या( च ) चतुष्की स्यात् पुरतः संवृतान्तरैः( रा ) ) ॥ ७६ ॥ श्रीमण्डपं प्रकुर्वीत प्रभूतस्तम्भमण्डितम् । ( दितामेतानेन परिक्षिप्तं छाद्यकाले हसंयुतै¹⁴? ) ॥ ७७ ॥ १ द. पुरतः पृष्टत । २ द. म । ३ द. व्यः । ४ द. अमुनैव......विस्तृताः इति यावत् पाठः नास्ति । ५ द. त्रि । ६ द. यनं । ७ द. चैर्द । ८ द. ग्द । ९ द. भ्यो । १० द. योः । ११ द. मुक्तं । १२ द. भद्राशा चतुष्क स्यात्पुरतः । १३ द. रं । १४ द. क्तं ।

(एश्वास्याद् विश्वरूपे च कस्यायास्तुपुरस्करा ?) चतुष्पिका(भि)स्तिसृभिर्भवेत् त्रैलोक्यसुन्दरी ॥ ७८ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे भक्ते द्वादशभिः पदैः । त्रिभागायामविस्तारा मध्ये शाला चतुर्मुखी ॥ ७९ ॥ सर्वतः सार्धभागाश्च(च) कर्तव्या पदपद्धतिः । तस्याः प्रागुदक्१ ++++शालाचतुष्टयम् ॥ ८० ॥ द्विभागायामविस्तारं विधातव्यं सुशोभनम् । भागिकालिन्दकेनैतत् स्यात् प्राकूसे + न वेष्टितम् ॥ ८१ ॥ कक्ष्यास्ताभिर्द्विभागाभिः कर्णिकाभिरलङ्कृतम् । एवै(त)त् कर्णमञ्जर्याः कर्णे ++विधीयते(?) ॥ ८२ ॥ जगती स्याच्छ्वस्येष्टा३ तदा गन्धर्वमा(वा)लिका । इयवे(मे)वापरे भागे चतुर्थ्यां शालयान्वितां(ता) ॥ ८३ ॥ विज्ञेया जगती नाम्ना विद्याधरकुमारिका । अपरस्यां चतुर्थी(र्थीं) तु हित्वा शालां (विनीयते?) ॥ ८४ ॥ ते द्वे + (कुचो?) कुर्वीत सुभद्रां त्रिदशप्रियाम् । (चतसृषु भद्रेषु प्रत्येकं पञ्च कर्णिगा६ ॥ ८५॥ शालाः स्युर्यदिश्चन्द्राष्टा ?) तदा स्यात् सिंहपञ्जरा७ । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्दशविभाजिते ॥ ८६ ॥ त्रिभागायामविस्तीर्णं मध्ये देवकुलं भवेत् । भागेनैकेन कर्तव्यो भ्रमो दिक्षु तिसृष्वथ ॥ ८७ ॥ प्रासादायामविस्तीर्णे तस्याग्रे मुखमण्डपः । भद्रस्य पार्श्वद्वितये बाह्यतो भद्रविस्तृतं(म्) ॥ ८८ ॥ शालायुग्मं विधातव्यं त्रिपदायामविस्तृतिः९ । भागिकभद्रमा(भ्रम)णोपेतं (यदिकाच्च पयास्वित ?) ॥ ८९ ॥

१ द. क्षु । २ द. गि । ३ द. ष्टां । ४ द. सा । ५ द. च । ६ द. र्ण । ७ द. राः । ८ द. ते । ९ द. तिः ।

५५६ समराङ्गणसूत्रधारे द्विभागायामविस्तारे भागिकभ्रमणान्विते । शाले¹ द्वे पुरतः कार्ये² ³साम्मुख्याच्च परस्परम् ॥ ९० ॥ (पञ्चस्वंलं ?) भवेदेवं पृष्ठभद्रं यदा शुभम् । याम्योत्तरे चतुःशाले (भद्रद्वयपञ्चकञ्चरा ?) ॥ ९१ ॥ पृष्ठभद्रं यदैतस्या +++न्मध्यशालया । (कक्षाभद्रे तथा स्यार्युते ?) गन्धर्वनगरी तदा ॥ ९२ ॥ पश्चै त्रीण्येव भद्राणि पञ्चशालान्वितानि च । (शिशुतत् ?) षट्त्रिंशत्तमा ज्ञेया सा जगत्यमरावती ॥ ९३ ॥ शुण्डिकाग्रे यदैतस्याः शाला सम्पद्यते क्वचित् । तदा स्याद् ⁶दन्तचूडेति जगती जगतः प्रिया ॥ ९४ ॥ (इयनि⁷ ?) शुण्डिकाशाला गण्डशालाद्वयान्विताः⁸ । त्रिदशेन्द्रसभा ज्ञेया ससुण्डी देवयैन्त्रिकौ ॥ ९५ ॥ (इति चतुरस्त्राणां कीर्त्य॑तेषायतः कासानंकामा ?) । सप्तभागायते क्षेत्रे भागपञ्चकविस्तृते ॥ ९६ ॥ द्विभागायतविस्तारे स्तः शाले वामदक्षिणे । चतुष्किर्कैकभागेन तयोरेवाग्रतो भवेत् ॥ ९७ ॥ भ्रमश्च भागिको मध्ये समन्ताच्च विधीयते । प्रतोत्या भूषिता खण्डशुण्डिकाभिरलङ्कृता ॥ ९८ ॥ मत्तवारणशोभाढ्या (यैमालेखा ?) प्रकीर्तिता । यदा स्यात् पृष्ठतः कन्दो भागत्रितयविस्तृतः ॥ ९९ ॥ भागत्रितयनिष्क्रामश्चतुर्धा भाजितः पुनः । द्विभागायामविस्तारा शाला भागद्वयं भ्रमः ॥ १०० ॥ १ द. ला । २ द. र्यो । ३ द. संमुख्यौ च । ४ द. युगते ? । ५ द. द । ६ मु० 'रत्नचूमा' इति पूर्वं पठितम् । ७ द. निः । ८ द. ताः । ९ द. ग । १० द. काः । ११ द. इतः पूर्वं ' चतुरस्त्राः चत्वारि संदियं सम्यगेकोना परिकीर्तिताः । शालीनां ।' इत्ययं अधिकः पाठः । १२ द. र्त्यं । १३ द. न् कामान् । १४ मु. पुस्तके 'यमलेया' इति स्यान् ; द. यमलैवो ।

जगतोलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५५७ तदा पयोधरा नेत्रा शालाभ्यामग्रपृष्ठयोः । (नेत्रार्थाश्चेतरशालास्यातां तु काया¹ ॥ १०१ ॥ पौरस्त्ययोरुभयोः सान्मू²त्कन्दो भागनिर्गतः³ ? ) । भागमन्तः प्रविष्टश्च विभाज्यः सोऽपि पूर्ववत् ॥ १०२ ॥ (शाल्योः स्यांतमोमानभ्रमयोरपि पूर्ववत् । पार्श्वयोर्भ्रमणं ⁴भागौ द्वे⁵ च चेन्मूलशालायाः ॥ १०३ ॥ शेषं तु पूर्ववत् सर्वदोर्दण्डा प्रासादाः प्रकीर्तिताः ? ) । दोर्दण्डयो(ण्डाया)स्तु पार्श्वेऽपि शालासुश्लिष्टकर्णयोः ॥ १०४ ॥ राक्षस्यानिलयोः शाले कुर्यादाखण्डला भवेत् । अखण्डोलायास्तु यदा पश्चाच्छाला विधीयते ॥ १०५ ॥ (पयो यं सरयोनि इव वैच्छिदेति ? ) जगती भवेत् । (शिवायं वारुणी यद्वा¹¹ शालात्रयविभूषिता ॥ १०६ ॥ शुण्डिकारा¹²लैय मचेन्माहेन्द्री चंपका तदा । ¹³कौकैणेषु यमेलायासाद्यदा शालाचतुष्टयं¹⁴ ॥ १०७॥ भद्रत्रयो¹⁵ऽपि तिस्रस्ताः पूर्वभद्रममालकम् । ये कर्णं¹⁶ व + कन्दाः स्युः सार्द्ध्यंशविनिर्गतैः¹⁷ ? ) ॥ १०८ ॥ चतुर्भिरिस्तेषु भक्तेषु शाला भागद्वयं भवेत् । भागं भागं भ्रमण्यः स्युः कर्णशाला इमा बहिः ॥ १०९ ॥ (त्रिनिष्क्रान्ता सुविस्तीर्णा भद्रकन्दास्थिते बहिः । चतुर्भि॑¹⁸ष्येषुतैः शाला स्यु॑¹⁹रार्थो भ्रमस्तथा ॥ ११० ॥ पदार्धसंमितः कुष्ठौ जलमार्गो विधीयते । पृष्ठसाधोसिकास्तस्या द्वै²⁰ कुलामोदिकाष्टमं²¹ ॥ १११ ॥ १ द. यश्चेतरः शालास्या । २ द. कयोः । ३ द. स्त । ४ द. मः । ५ द. भा । ६ द. द्वौ । ७ द. श्चिन् । ८ द. पृ । ९ द. ण्ड । १० द. त । ११ द. द्धच्छा । १२ द. ˚लेयेमं । १३ द. कोणेषु यमलायाः सायदाशा˚ । १४ द. ये । १५ द. ये च । १६ द. र्णे । १७ द. ताः । १८ द. तै˚ । १९ द. स्युर्द्देनद्वैश्च˚ । २० द. द्वे । २१ द. मी ।

५५८ समराङ्गणसूत्रधारे भागार्धयलमाला +++ द्वितयशालिना । पृष्ठभद्रेण जगतीतिलकाले³ केचिस्तुता ? ) ॥ ११२ ॥ एतस्यां² शुण्डिकायां स्याच्छाला चेन्मुखभूषणम् । असौ + पल्लवा नाव( म ) जगती जायते तदा ॥ ११३ ॥ तिलका गण्डकण्डेषु( ? ) शाला( ले ) द्वे भ( व )तो यदा । ( तेदा सिद्धार्थसंमुखां³ ? ) तदा विद्याधरी भवेत् ॥ ११४ ॥ त्रिविस्तृतं द्विनिष्क्रान्तं पृष्ठशालातलं यदि । विद्याधर्याः पृष्ठभद्रे तदा यक्षं विनिर्दिशेत् ॥ ११५ ॥ षड्भागविस्तृते क्षेत्रे दशभागकृतायते । द्विभागायामविस्तारं कुर्याच्छालाँत्रयं बुधः५ ॥ ११६ ॥ तदग्रे तत्समं⁶ कुर्यान्मण्ड( पा अधिवाधिकात् ? ) । यथाकामं प्रकुर्वीत कर्मशोभाविवभूतये ॥ ११७ ॥ ⁸++ भागं भ्रमं कुर्यात् तासां पार्श्वचतुष्टये । ( विशेषकरणांयंच शालानां मध्यमैरपि ? ) ॥ ११८ ॥ मत्तवारणसंयुक्ताः सुण्डिकागण्डमण्डिताः । इयं त्रिकूटा जगती ख्याता॑ ( तृपुष्पूर्या ? ) ॥ ११९ ॥ त्रिकूटा पूर्ववंशस्था त्रिभागायामविस्तृता॑ । ( विदध्यात् सवमां शालां प्राग्वत् स्याच्चित्रकूटिका ? ) ॥ १२० ॥ यथा पृष्ठे तथाग्रेऽपि यदि शाला विधीयते । तदा सैरनिकूटेति विज्ञेया जगती बुधैः ॥ १२१ ॥ ( युक्ता प्राणौस्य लभ्यामग्रशालाविवर्जिता ) । उपमेवाजॊत्तमा ? ) सा जगती विश्रुता भुवि ॥ १२२ ॥ नैरृतानलवाय्वीशकर्णप्रासादकैर्युता । ( त्रिकूटैर्भवेन्नन्दै विभक्तषडला यथा ॥ १२३ ॥ १ द. लोकविश्रुता । २ द. स्याः । ३ द. खा । ४ द. ल । ५ द. घेः । ६ द. मा । ७ द. भां । ८ द. भागं । ९ द. क । १० द. ताः । ११ द. तं । १२ द. सारं । १३ द. ण ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५५९ चित्रकूट क्रमायत्नां¹ द्विभजनं पूर्विविकूटवद् विचक्षणः । त्रिकूटायामतो रूपे सिद्धिद्वेयायामविस्तृतम् ? ) ॥ १२४ ॥ कर्णे कर्णे कृतं कन्दं चतुर्धा प्रविभाजयेत् । भागद्वयेन शाला स्याद् भागेन भ्रमणं तथा ॥ १२५ ॥ (मूलतार्थविस्तारं भवेत्तच्चेह³ मानतः । याम्योत्तरे चतुर्भागविस्तार⁴ मागं निर्गताम् ॥ १२६ ॥ +++++++ भद्रं भागिकैद्वयान्वितम् ? ) । ⁶शेषं तु भ्रमणं तत्र मध्यपार्श्वेषु कारयेत् ॥ १२७ ॥ एवमग्रेऽपि शाले द्वे द्वारस्योभयपार्श्वयोः । कर्तव्ये भागनिष्क्रान्ते भागिकायामविस्तृती ॥ १२८ ॥ पृष्ठभद्रं च कर्तव्यं सार्धांशद्वयविस्तृतम् । द्विभागनिर्गमं ⁷युक्तं शालया सार्धभागया ॥ १२९ ॥ याम्योत्तरेण चास्यैव कार्यं शालाद्वयं ततः । ( प्रमाणे पसन्नकार्ये भागे प्रवेशनम् ? ) ॥ १३० ॥ शेषो भ्रमः स्याच्छालानां सप्तानां मध्यगस्ततः । स्याच्छैवी (श्रयणी ?) त्वेषा सर्वामरगणप्रिया ॥ १३१ ॥ अस्या एव मुखे शाला यदा सञ्जायते तदा । त्रिविक्रमेति⁸ विख्याता जगती जायते शुभा ॥ १३२ ॥ यदा⁹ सार्धविनिष्क्रान्ते सार्धांशद्वयविस्तृते । पार्श्वभद्रद्वये शाले भवेतां भागविस्तृते ॥ १३३ ॥ ++++++ सार्धभागिकं(क)भ्रमणान्विते । ( ¹⁰लिप्यते चापि मा शाला ? ) क्रमायाता तदा भवेत् ॥ १३४ ॥ शालायाः शुण्डिकाग्रे तु त्रिपथा सैव जायते । ( ¹¹चतुर्यातो प्रोक्ता ? ) कथ्यन्ते वृत्तजातयः ॥ १३५ ॥ १ द. र्नर्या । २ द. द्वेध्या । ३ द. भवेत्तच्चेह । ४ द. रं । ५ द. कं । ६ द. शीर्यं । ७ द. व्य । ८ द. ण । ९ द. यदा सार्धा सति क्रांते । १० द. लु । ११ मु. ‘चतुरश्रोयताः प्रोक्ताः’ इति स्यात् ; द. र्य ।

५६० समराङ्गणसूत्रधारं चतुरश्रीकृते क्षेत्रे चतुर्भागविभाजिते । मध्ये देवगृहं वृत्तं 'सार्धांशायामविस्तृति ॥ १३६ ॥ भ्रमयेज्जगतीवृत्तं (समगां ?) भागिकं ततः । पूर्वोक्तविधिना कार्यं पार्श्वतो मत्तवारणम् ॥ १३७ ॥ गोपुरद्वारशोभाढ्या जगती वलया भवेत् । वलयापृष्ठतः कन्दं मूलशालासमायनैम् ॥ १३८ ॥ पूर्वोक्तविधिना भक्तां शालां कुर्यात् तदर्धतः । कलशेयं समाख्याता जगती कलशाकृतिः ॥ १३९ ॥ कर्णस्थं द्विपदायामं कर्णशालाचतुष्टयम् । चतुरश्रं भवेद् यत्र (शाताम्र्यै + ?) विधीयते ॥ १४० ॥ सप्तभागायते क्षेत्रे चतुरश्रे समन्ततः । भागांस्त्रीन् वर्जयेदग्रे चतुरः(पृष्ठ्यन्तरश्रितान् ?) ॥ १४१ ॥ सार्धांस्त्रीन् पार्श्वयोर्भागांस्त्यक्त्वा (गर्भततोकयेत् ?) । द्विभागायामविस्तारं वृत्तं स्याद् देवमन्दिरम् ॥ १४२ ॥ भागमेकं भ्रमस्तस्य विधातव्यः समन्ततः । भ्रमणयाः पृष्ठतः कन्दो भागायामविभूषितः ॥ १४३ ॥ तस्यार्धेन भवेच्छाला तदर्धेन परिक्रमः । गर्भाद् भागद्वयस्यान्त ईशानानलयोर्दिशोः ॥ १४४ ॥ द्विभागौ भवतः कन्दावर्धभागप्रवेशितौ । पृष्ठशालोर्ध्वगे तिर्यक्सूत्रे(ण ?) दत्ते भ्रमान्तिके ॥ १४५ ॥ कर्णिकाद्वितयं कार्यं राक्षसानिलयोर्दिशोः' । (व्यय ?)शालां च कुर्वीत पृष्ठशालासमां ततः ॥ १४६ ॥ प्राक् (च ?) पश्चात् कन्दगर्भस्था(स्थ)सूत्रद्वितैययोगतः । कुर्वीत कर्णिका(कां) तीक्ष्णा(क्ष्णां)पार्श्वयोरुभयोरपि ॥ १४७॥ १ द. स्यार्द्धिशायामनिष्टृतिः । २ द. व्य । ३ द. र्ति । ४ मु. 'सा कर्णेत्य' इति स्यात् । ५ द. ˚यद्दर्गे । ६ मु. पुस्तके 'पृष्ठतश्च तान्' इति स्यात् । ७ द. ˚त्स्व । ८ मु. पुस्तके 'गर्भं ततोऽ- ङ्कयेत्' इति स्यात् । ९. ˚त्त˚ । ९ द. रा । १० द. शः । ११ द. त्रि ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५६१ ( शेषा भ ? ) पूर्ववत् सर्वा शुण्डिकादिक्रिया भवेत् । ( यदागभी१ ? ) करवीरेयमीशादित्रिदशप्रिया ॥ १५८ ॥ एतस्या एव पृष्ठस्था२ यदा सन्त्यष( ष्ट ) कर्णिको३( काः )। वामशाले विधीयेते नलिनीति तदा भवेत् ॥ १५९ ॥ ( दत्तंशस्य सालि४ख्यात् तद्यौ दृशभिः पदैः ? ) । सूत्राणि पातयेत् तस्य ततो दिक्षु विदिक्षु च ॥ १६० ॥ प्रासादभ्रमणस्यान्ते द्विपदायामव( वि )स्तृती( न् ) । कुर्वीताष्टसु संम्पातेष्वष्टौ कन्दान् समन्ततः ॥ १६१ ॥ ( विधाय तां चतुर्भक्तां कुर्याद् भ्रमांस्तथा ? ) । अन्तरेण च कन्दानां कर्तव्यं कर्णिकाष्टकम् ॥ १६२ ॥ देशात् सार्धं यदा सूत्रे( ? ) यथा संपत्स्यते मिथः । पार्श्वद्वयात् कर्णिकानां संस्थानं स्यात् तथाविधम् ॥ १६३ ॥ भक्त्वैवं सर्वभद्रानि त्रिपदोऽन्तः सुरालयः । पार्श्वभ्रमो व्यर्धपादो( ? ) दशधा भाजिते भवेत् ॥ १६४ ॥ कन्दाश्च द्विपदाः कार्या बहिर्दिक्षु विदिक्षु च । अन्योन्याभिमुखास्तेषु शालाः कार्या यथोदिताः ॥ १६५ ॥ ( शंक्तियस्ता समीक्षते ? ) विष्णोरप्रतिमौजसः । कार्येयं तस्य ( तान्थेस्युः ? ) ( पुंडरीकविनामतः ? ) ॥ १६६ ॥ एतस्याः कर्णिकास्थाने यदा वृत्तं प्रकल्प्यते१३। तदानीमातपत्रं स्यात् कर्तव्या ब्रह्मणश्च सा ॥ १६७ ॥ कृत्वा वृत्तायतं क्षेत्रं विभजेद् दशभिः पदैः । तस्य मध्ये विधातव्यं देवागारं पदैस्त्रिभिः ॥ १६८ ॥ १ द. र्भा । २ द. स्थे । ३ द. के । ४ द. स्य स्यात् । ५ द. संतापे । ६ मुद्रित प्रतौ 'विधाय तांश्चतुर्भक्तान् कुर्याद् दिक्षु भ्रमांस्तथा' इति स्यात् । ७ द. तांश्चतुर्भक्ताः । ८ द. ग्रा° । ९ द. संपन्नसो मिथः । १० द. शक्तयस्ता समाख्यपेत् रष्टोर प्र° । ११ द. नान्येभ्य । १२ मुद्रित पुस्तके 'केति नामतः' इति स्यात् । १३ द. प्रकल्पयेत् । वा. ७१

५६२ समराङ्गणसूत्रधारे तस्य पार्श्वेषु कर्तव्यो¹ भ्रमः सार्ध(द्वि)भागिकैः³ । द्विभागं बाह्यवृत्तं स्यात् तत्र कुर्यादिमां क्रियाम् ॥ १५९ ॥ भागैर्द्वादशभिस्तच्च तुल्यमानैर्विभाजयेत् । एकैकं च पुनर्भार्ग चतुर्धा तेषु भाजयेत् ॥ १६० ॥ द्विभागायामविस्तारा शाला मध्ये विधीयते । भागिकश्चतुरश्रंश्च दिर्छा(?)लान्(त्रि)तये भ्रमः ॥ १६१ ॥ वामदक्षिणतः शाले (ताँ ?) ये भवतः शुभे । ते वृत्ते संविधातव्ये संमुखे च परस्परम् ॥ १६२ ॥ (शाला तु खुमार्गस्याच्छालाईभागार्वविस्तृतः ?) । ⁹कल्प्यस्तेनैव मानेन (सचावा?) भ्रमणं भवेत् ॥ १६३ ॥ जगत्यैषा समाख्याता चक्रवालेति नामतः । दिवाकराय कर्तव्या सग्रहार्याथवेन्दवे ॥ १६४ ॥ (समक्षवायभद्रायामात्रियुक्तायं वा पुन?) । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजिते ॥ १६५ ॥ गर्भात् कोणगसूत्रेण सर्वतो वृत्तमालिखेत् । बहिखिपदविस्तारं कन्दं कुर्याच्चतुष्पदम् ॥ १६६ ॥ शालायां(लां) च द्विपदायामां विस्तारात् सार्धभागिकाँम् । शेषं तु भद्रशालायाः समन्ताद् भ्रमणं भवेत् ॥ १६७ ॥ भद्रस्योभयतो वृत्ते द्वि¹³भागायतविस्तृते । शाले च वृत्तयोरन्तर्भागिकायामविस्तृती ॥ १६८ ॥ याम्यसौम्यापरास्वेवं दिक्षु भद्रत्रयं भवेत् । सार्धमायामविस्तारास्त(त्त)दधर्भमणान्विताः ॥ १६९ ॥ शाला विदिक्षु कर्तव्याः शोभनाश्चतसृष्वपि । भद्रमध्ये स्थितां शालां हित्वा प्राच्याँ(तु सा) भवेत् ॥ १७० ॥ १ द. व्यं । २ द. मं । ३ कं । ४ द. ग । ५ द. ग्र । ६ द. च्छा । ७ मुद्रित पुस्तके 'तासां' इति स्यात् । ८ द. शालातुरिखमार्गस्याच्छालाई भा° । ९ द. क्षम्य । १० द. यथो वंदने । ११ द. गि । १२ द. क । १३ द. गोयत्त । १४ द. म्य । १५ द. च्य ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५६३ सार्धंमायामविस्तारास्त(त्त)दर्धभ्रमणान्विता । सनक्षत्राय सोमाय कर्तव्या पुष्टिहेतवे ॥ १७१ ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे दशभागविभाजिते । पञ्चभागायतां मध्ये शालां वृत्तां प्रकल्पयेत् ॥ १७२ ॥ सार्धभागद्वय(स्त?)मिता देवागारस्य बाह्यतः । (१भ्र्मण संविधातव्य ?) कर्णशालाश्च कर्णगाः ॥ १७३ ॥ कर्णमानं३ बहिर्वृत्तं भ्रमयित्वासान्दं(समन्त)तः । भद्रोपभद्रकर्णेषु वृत्ताः शालाः प्रकल्पयेत् ॥ १७४ ॥ पदद्वयसमायामा(ः) पदत्रितयविस्तृतौ(ः) । भागिका(क)भ्रमणोपेता(ः) शालाः कुर्वीत भद्रजाः ॥ १७५ ॥ द्वे भद्रात् पार्श्वयोः शाले द्वे च प्रतिरथाश्रये । भागिकायामविस्तारा(रे) कुर्यादर्धपरिक्रमे ॥ १७६ ॥ बौ(बा)हल्यायामतः सार्धभागा(ः?) शालार्धकर्णगा । तासां तदर्धमानेन विधातव्यः परिक्रमः ॥ १७७॥ प्रविष्टौ तु पदार्धेन भद्रान् प्रतिरथावुभौ । इत्येषा जगती प्रोक्ता मानतश्चन्द्रमण्डला७ ॥ १७८॥ अथ ८वृत्ता++ ९ब्रूमो जगतीः षड् यथाक्रमम् । पञ्चभागायताः क्षेत्रा विस्तरेण चतुष्पदाः( ?) ॥ १७९ ॥ विद्ध्यादायतं वृत्तं (चमस्यां ११भवभागिकः ?) । मध्ये स्यात्(त्रिं१२पदास्तामा सं१३द्विपदविस्तृताः ?) ॥ १८०॥ मत्तवारणसंयुक्ता य(प्र)तोल्यालङ्कृता शुभा । सोपानशुण्डिकाप्रान्तं ++ गण्डितमण्डिता१४ ॥ १८१ ॥ १ द. भाग । २ द. भ्रमणी संविधातव्यः क॰; मुद्रित पुस्तके ‘भ्रमणाः संविधातव्याः’ इति स्यात् । ३ द. नाद्व । ४ द. दं ततः । ५ द. तः । ६ द. श्व कर्णगाः । ७ द. लाः । ८ मु. पु. ‘वृत्तायताः’ इति स्यात् । ९ द. ब्रगो । १० द. ॰ध्यायितं । ११ द. त । १२ मु. पु. ‘त्रिंपदायामा सार्धद्विपदविस्तृता’ इति स्यात् । १३ द. सा । १४ द. का ।

५६४ समराङ्गणसूत्रधारे उक्तेयं मातुलिङ्गीति जगत्यमरवल्लभा । अस्या एव यदा पृष्ठे द्विभागायामविस्तृतिः ॥ १८२ ॥ शाला पूर्वक्रमेण स्यात् तदा ज्ञेया घटीति सा । तद्रूपे ( तद्यतालालं ? ) द्वे शाले वामदक्षिणे ॥ १८३ ॥ ( यदि पश्चिमशाला च १तत्रेस्यायमती जगती तदा ? ) । घटीकर्णेषु सर्वेषु द्विभागायामविस्तृती ( ताः ) ॥ १८४ ॥ यदि स्युर्भ्रमसंयुक्ता ( ः ) शाला ( ः ) प्राग्वद् विभाजिता ( ः ) । ( कुरुक्षेत्रेर्धायंतरिक्षे द्वे च पृष्ठे वार्तन्तदूर्य ३? ) ॥ १८५ ॥ कालिङ्गीयं भवेदेवं ( पार्श्वयो र्नयुर्लैमदात्रेपु ४? ) । ५पुस्यांसु ( एतस्यां तु ) यदा शाला शुण्डिकाननसंत्रि( स्थि )ता ॥ वृत्तायतविनिर्माणा जगती स्याष्ट( त् ) ++++। ६एता वृत्तायताः । ब्रूमोऽथाष्टाश्रिसंस्थान( ना ) जगतीः शुभलक्षणाः ॥ १८७ ॥ चतुरश्रीकृतं क्षेत्रं सपादैर्दशभिर्भजेत् । परित्यजेत् ततः ७सूत्रं ८कर्णे कर्णे पदत्रयम् ॥ १८८ ॥ सपादांश्चतुरो भागान् मध्यभागेऽवशेषयेत् । ९संसिध्यते( ति ) च साष्टाश्रि तस्यार्धे स्यात् सुरालयः ॥ १८९ ॥ अष्टाश्रिमध्यभागस्थः + शेषं १०भ्रमणं भवेत् । प्रासादश्च ( च )तुर्द्वारश्च( च ? )तुर्भिर्मण्डपैर्युताः( तः ) ॥ १९० ॥ ( प्रासादसाक्रसूत्र ? ) मुखलिङ्गं निवेशयेत् । मूलकन्दार्धतः ( ११केन्दा क्रमादिक्षु १३वै ? ) ॥ १९१ ॥ तुल्यप्रमाणकांनष्टौ१४ चतुर्भागविभाजिता( तान् ) । भ्रमशालाश्च पूर्वोक्तक्रमेण परिकल्पयेत् ॥ १९२ ॥ १ द. नेत्रे । २ द. र्वाँ । ३ द. पू । ४ द. अंयु र्ष्णमदा । ५ द. त्रपु स्यां । ६ द. एतदाः । ७ द. स्तत्र । ८ द. प । ९ द. स । १० द. तु भ्रमणं । ११ द. मुद्रित पुस्तके ‘कन्दान् क्रमाद् दिक्षु विदिक्षु च’ इति स्यात् । १२ द. या । १३ द. विदिक्षु । १४ द. ता ।

जगतीलक्षणं नामैकोनसप्ततितमोऽध्यायः । ५६३ सोपानशुण्डिकागण्डैस्ता(गो)पुरायैरलङ्कृतः । (करव्यासामेरुपता वैवा सर्वार्थमुदाहृता ?) ॥ १९३॥ कृत्वा पूर्ववदष्टाश्रि क्षेत्रं भद्रं वि(४द्वि)धा भजेत् । कुर्याद् भागार्धकं भद्रे पक्षयोश्च विनिर्गतम् ॥ १९४॥ तद्विस्तारं भजेत् षड्भिर्निर्गमस्तैस्त्रिभिः पदैः । परिक्रमो भवेत् ++ पार्श्वयोः पृष्ठ(तोऽ)ग्रतः ॥ १९५॥ शेषं (शाला)युगं कार्यं भागद्वितयमायतम्५ । सार्धभागिकविस्तारं (संघचेस्यरस्यं च ?) ॥ १९६॥ अनेनैव प्रकारेण भद्रे भद्रे भवेद् गतिः । कर्णभद्रं विधातव्यं त्रिपदायामविस्तृति६ ॥ १९७॥ चतुर्धा भाजिते तस्मिन् भागेन भ्रमणं भवेत् । शेषं तु शाला विज्ञेया द्विपदायामविस्तृता ॥ १९८॥ विदिग्(न्ते)षु सर्वेषु न्यासोऽयमतिसुन्दरः । मूलशाला तु कन्दार्धे (भ्रमश्चार्धीभ्रमं ततः ?) ॥ १९९॥ मातृकेयं समाख्याता९ (जगतुपसरचन्दितकिन्नरोंशप्रदिति ?) । ११भद्रं ++ पदेभ्यः स्याद् भद्र(भाग)त्रितयनिर्गतम् ॥ २००॥ चतुर्भागिकविस्तारं त्रिपदायामकन्दकम् । तदा स्याच्छेखरा नाम भद्रत्रितयभूषिता ॥ २०१॥ नित्यप्रमुदितानेकदेववृं१२त्तद(न्द)कृतास्पदा । १३प्रागष्टय(ष्टा)श्रीकृते क्षेत्रे चतुर्भागविभाजिते ॥ २०२॥ द्विभागायामविस्तारे प्रासादे दशमे भ्रमे । अश्रिभिः समविस्तारा(१४दौसष्टौ ++?) प्रकल्पयेत् ॥ २०३॥ सदा भागप्रविस्तारं(रान्) तांश्च कुर्यात् पृथक् पृथक् । निर्गमेण चतुर्भागो(गान्) भागिकैं१५ श्रमणान्वितान् ॥ २०४॥ १ द. ण्डं स्तो । २ द. ता । ३ द. च । ४ द. तथा । ५ द. तीम् । ६ द. तिः । ७ मुद्रित पुस्तके 'भ्रमश्चार्धभ्रमस्ततः' इति स्यात् । ८ द. द्धि । ९ द. त । १० द. किन्नरा रा । ११ द. प्रति भद्रं । १२ द. ॰वृतदक्षतास्पदा । १३ द. प्र । १४ मुद्रित पुस्तके पाठभेदस्तु 'नष्टौ कन्दान्' इति स्यात् । १५ द. कः ।

५६६ समराङ्गणसूत्रधारे द्विभागायामविस्तारं मध्ये शालाद्वयं भवेत् । पद्मगर्भेयमित्युक्ता प्रजापतिमनःप्रिया ॥ २०५ ॥ भवेतो१( दा )र्यादिदेवीनां सदा चित्र( त्त )प्रसादिनी । विधाय( क्षेत्रमष्टास्रतवदर्धायामविस्तृतौ ? )२ ॥ २०६ ॥ मध्ये देवगृहं कार्यं तदर्धेन भ्रमो बहिः । ३भद्रं भवेद् द्वादशभिस्तैश्चतुर्भिर्विनिर्गमः ॥ २०७ ॥ तस्य( स्यात् ? ) भद्राणां निर्गमोऽपि चतुष्पदः । ४विस्तारः षट्पदस्तेषां चतुर्भिस्तं विभाजयेत् ॥ २०८ ॥ भागार्धेन ( च ) शाला स्याद् भागत्रितय( स ? )मायात( यता ) । भ्रमश्च स्या + ( त्तु )कर्तव्यो भागं तत्पार्श्वयोः ( रुद्राया ? )॥२०९॥ द्विभागायामविस्तारा( रे ) शाले स्यातां पदभ्रमे । इयमंशुमती प्रोक्ता जगती शुभलक्षणा ॥ २१०॥ विधाय क्षेत्रमष्टाश्रि तदर्धायामविस्तृति । मध्ये देवगृहं कार्यं तदर्धेन भ्रमो बहिः ॥ २११॥ प्रासादसमविस्तारं भद्रं कृत्वा ततो भजेत् । चतुर्दशभिरस्य ( स्यान्निगिर्यमो ? ) दशभिश्च तैः ॥ २१२॥ मौलिकभ्रमणस्यान्ते त्रिपदायतविस्तृता९ । शालातिशोभना कार्या सार्धभागभ्रमान्विता ॥ २१३ ॥ द्विपदायामविस्तारे भागिकभ्रमणान्विते । कर्तव्ये पार्श्वयोस्तस्याः शाले द्वे चारुदर्शने ॥ २१४॥ प्रतिभद्रं विधातव्यं भागपञ्चकविस्तृतम् । भागत्रयं प्रविष्टं च तत्र शाला त्रिभागिकी ॥ २१५॥ भागद्वितयविस्तारा भागिकभ्रमणान्विता । पार्श्वयोः प्रतिभद्रस्य कर्णिके भागनिर्गमे ॥ २१६ ॥ १ द. द्वा । २ मुद्रित पुस्तके ' क्षेत्रमष्टाश्रि तदर्धायामविस्तृति' इति स्यात् । ३ द. भद्रयाय । ४ द. विस्तरे । ५ द. णः । ६ द. प्रदोद सं० । ७ द. वे । ८ मुद्रित पुस्तके ' स्यान्निर्गमो ' इति स्यात् । ९ द. ताः ।

लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । ५६७ सार्धभागायते स्यातां कर्णाः शालायुगान्विताः । पूर्ववच्छुण्डिकार्यं च कमलेयमुदाहृता¹ ॥ २१७॥ चतुर्दशविभक्तासु सप्तस्वस्तिषु( ? ) कल्पयेत् । निर्गमायामतुल्यासु² शालाः पञ्च पृथक् पृथक् ॥ २१८॥ अग्रभद्रे तु कर्तव्यं शालात्रितयमुत्तमम् । इति विज्ञेय( ज्ञैः ) समाख्याता शाला वज्रधरप्रिया ॥ २१९॥ इत्थं जगत्यश्चतुरश्रसंस्थाः ( ³स्पदायनों ? ) वर्तुलसन्निवेशाः । ( वृत्तायता धस्तियुताश्चयः सम्यग् ? ) जङ्घाः सदा शिल्पभिरप्रमत्तैः ॥ २२० ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे जगतीलक्षणाध्यायो नामैकोनसप्ततितमः ॥ अथ लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । अथ प्रमाणं लिङ्गानां लक्षणं चाभिधीयते । ( लोहं हस्तत्रिभागेन कनीयसम् ? ) ॥ १ ॥ ( ⁶व्यंशवृद्धानावैवं स्युराहस्ताँत्रतवाविधे ? ) । ( ह्रस्वमध्योत्तमाख्यानि त्रीणि त्रीण्यल्पकादिभिः ॥ २ ॥ लिङ्गानामभिः प्रासाद्स्थानुसारतः ? ) । अतश्च द्विगुणानि( स्युंवारुणाजानि प्रमाणतः ? ) ॥ ३ ॥ ( त्रिर्गुणान्यस्माज्जातानि ? ) मृत्तिकाप्रभवानि च । स्वस्य स्वस्य कनिष्ठस्य पदेन परिवर्तनात् ॥ ४ ॥ १ द. तः । २ द. स्तु । ३ मुद्रित पुस्तके पाठभेदस्तु ‘स्तदायता’ इति स्यान् । ४ द. दांता । ५ द. प्रतों ‘ ........ ’ इत्येवास्ति । ६ मुद्रित पुस्तके ‘व्यंशवृद्धा नवैवं स्युरा हस्तत्रितयावधेः’ इति स्यान् । द. त्र्यं । ७ द. नैवैवं । ८ द. सूत्रे तथा विधे ; ९ द. लिङ्गिनाममभिः प्राहुः प्रा° । १० द. वारुण्या । मुद्रित पुस्तके ‘स्युर्दाहजानि प्रमाणतः’ इति स्यान् । ११ मुद्रित पुस्तके ‘त्रिगुणान्यश्मजातानि’ इति स्यान् । १२ द. तिकी ।

५६८ समराङ्गणसूत्रधारे कनिष्ठायाने¹(?)हीनं च कर्तव्यं लक्षणं² बुधैः । (सप्तमे यदि वा तिर्यग्गलोधसन्निभाम् ॥ ५ ॥ स्तम्भद्रानौ दंतकैकवेलेषा⁴ विष्णुवारिता ?) । पक्षरेखा विधातव्या लक्षणोद्धरणार्धनी⁶(?)॥ ६॥ पक्षक्षेत्रे कृते षोढा ⁷त्यक्तार्थांशकरैर्वृता(?)। पुत्रार्थिनां पक्षलेखा हिता ( ⁸राद्यपिर्थिनानामपि ?) ॥ ७॥ अष्टभिर्नवभिर्वास्मिन् भक्ते त्यक्त्वांशकावधः । स्यात् पक्षलेखा षड्भिश्च सप्तभिश्चेष्टकामदा ॥ ८॥ यद्वा षोडशभिर्भक्ते विहायाधोऽशकद्वयम् । (पशुरेखासरैर्नन्दैः स्तयैः शक्रैश्च शस्यते ?) ॥ ९ ॥ लिङ्गेऽङ्गुलानि यावन्ति यवत्र्यंशैस्तदुन्मितैः । ⁹लक्षणाद्धारणा कार्यमन्तरं लक्ष्यंरेखयोः(?)॥ १०॥ रेखान्तरेषु (मांशस्य नर्थांशे ?) पूँर्वकसम्रिमितम् । खातं कुर्वीत रेखायां विस्तारं च विचक्षणैः ॥ ११ ॥ कुँर्यान्न लक्षणे द्वा(णोद्धा)रं लिङ्गे (लोहेचरत्रजे ?)। बाणलिङ्गे चले चापि (तथानोजॉहिलक्षणम् ?) ॥ १२ ॥ पूजांशमेकादशधा भक्त्वोर्ध्वं सर्वतः समा(म)म् । तिर्यक् तथैकनवतिं भागानां शिरसो भजेत् ॥ १३ ॥ भवेत् सहस्रं लिङ्गानां सैकभित्यसमैः पदैः । सहस्रलिङ्गमित्युक्तं (पञ्चाङ्गव्यङ्गमेवता ? ) ॥ १४ ॥ (अथां विभागं र्ववधा लिङ्गे सर्वमे भावयेत् ?) । ऊर्ध्वं¹⁷ भागतत्रयं त्यक्त्वा भागभागेन कल्पयेत् ॥ १५ ॥

१ द. नि । २ द. ºणेर्बुधैः । ३ द. ग्ततुलोधनसन्निभम् । ४ द. पां । ५ द. ºक्षणां । ६ द. तं । ७ द. त्यक्तवार्धांशं । ८ द. मुद्रित पुस्तके ‘विद्यार्थिनानामपि’ इति स्यात् । ९ द. मुद्रित पुस्तके ‘लक्षणोद्धारणं कार्यमन्तरे पक्षरेखयोः’ इति स्यात् । १० द. लक्ष्म । ११ द. यू । १२ द. र्ण । १३ द. कुर्यान्न लक्षणोपेतं द्वारं लिं° । १४ द. तेजो । १५ द. क्तो । १६ द. न । १७ द. र्ध्व ।

लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । ५६९ भागेन (शंकास्य ?) ग्रीवाः कुर्यात् ततः परम् । भागद्वयेन (स्कन्धांशपणे युग्मपटानि च ?) ॥ १६ ॥ (पुष्पसंस्थे च ?)माशासु विहिते चतसृष्वपि । चतुर्मुखं भवेल्लिङ्गमर्चितं सर्वकामदम् ॥ १७॥ त्रिमुखं (खे) तु ललाटा(दी)ना(न्य) ज्ञान्यंशेन १साङ्घिणा । पृथक् पृथक् विधेयानि शेषांशात् स्कन्धकल्पना३ ॥ १८ ॥ ऐकचक्रे(?) तु सार्धेन ललाटादान(दीनि) कल्पयेत् । ४नवभक्ते त्याञ्चे(त्यजेद् ) द्वौ द्वौ विभागौ पार्श्वयोर्द्वयोः ॥ १९॥ विधिरेष चतुर्वक्त्रे (विभक्ते ?) पार्श्वयोर्द्वयोः । सार्धं सार्धं त्यजेद् (५भूषा ?)मेकवक्त्रे(र्घशस्य च ?) ॥ २० ॥ चन्द्रार्धालङ्कृतं कार्यं कू(ज)टाकूटधरं शिरः । शिरसो (६वर्तते ?) कार्या पूर्वप्रोक्तेन वर्त्मना ॥ २१ ॥७ (८एकत्रै चतुरो स्यातां विस्तृते ?) मुखनिर्गमः । स्याद्वा विभागै(१०र्केन्द्रि काराख्यैर्यथाक्रमम् ?) ॥ २२॥ मुखलिङ्गं न कर्तव्यं लिङ्गात् सर्वसमा१३हिते । सर्वेषां मुखलिङ्गानां द्विदलं पीठमिष्यते ॥ २३ ॥ (तैरू दैर्घ्य ?) जायन्ते त्रयस्त्रिंशत् सहोदितैः । लो(लौ)हानि तद्वद् दारूत्थान्यस्म(इम)मृत्प(त्प्र)भवानि च ॥ तेषां (यवनवाल्यायान्यानन्तराणि च ततोऽपि षट् ?) । चतुराद्याश्चतुर्वृद्धा हस्तैः (सहस्तप१४द्धैतः ?) ॥ २५ ॥ ये प्रासादा निरन्धारा नवलिङ्गानि तेष्विह । पञ्च + द्वादशाद्येषु साधारेष्वा शतार्धतः ॥ २६ ॥ १ द. शि । २ द. सांहिणा । ३ द. शेषं स । ४ द. नां । ५ मुद्रित पुस्तके ‘एकवक्त्रे’ इति स्यात् । ६ द. इतः पूर्वं “पृथगांगानि चत्वारि शेषत्र(यं) न दृश्यते । भागत्रये मूर्ध्वभावि शिरः सर्वेषु कारयेत् ॥” इत्यधिकः पाठः । ७ द. मुद्रित पुस्तके ‘भाग’ इति पाठः स्यात् । ८ मुद्रित पुस्तके ‘वर्तना’ इति स्यात् । ९ द. इतः परं “द्वारं लिंगे लोहेच्चरत्रजे ।” इत्यधिकः पाठः । १० मुद्रित पुस्तके ‘एकत्रि- चतुरास्यानां विस्तृतेः’ इति स्यात् । ११ द. त्रि च । १२ द. रार्केन्द्रवि । १३ द. वृते । १४ द. द्व । वा. ७२

१७० समराङ्गणसूत्रधारे एकाद्येकोत्तरैर्हस्तैः शैलजानि प्रचक्षते । प्रासादगर्भमानाद् वा पश्चद(शां)शैस्त्रिभिरुत्तमम् ॥ २७ ॥ नवांशैः पञ्चभिर्मध्यं कनीयोऽर्धेन तद् भवेत् । प्रभेदैरन्तर(रै)स्तेषां यथायोगं त्रिभिस्त्रिभिः ॥ २८ ॥ षडन्यानि भवन्त्येवं नवलिङ्गानि पूर्ववत् । तेभ्योऽप्यवान्तरैर्भैदैः प्राग्वत्$^३$ सन्त्रिविधैर्युता( ?) ॥ २९ ॥ दिशानया दारुजानि $^४$++यल्लोहजानि च । दौष्ये(दैर्घ्ये) षोडशधा भक्ते चतुर्भिः सुरपूजितम् ॥ ३० ॥ लिङ्गं विष्कम्भतो (नाद्यं भूतैः सैं अंशैतैः ?) शुभैः । भवेत् सर्वसमं षड्भिराद्याख्यं चतुरश्रकम् ॥ ३१ ॥ कोणे$^६$ कर्मा(र्णा)र्धसूत्रेण लाञ्छिते शेषलोपमा(ना)त् । अष्टाश्रि स्यात् सप्तभक्ते (हानातुणेशयोरन्थ ?) ॥ ३२ ॥ गर्भसीमार्थसूत्रेण वर्तनाद् वृत्तनिर्मितं(ता) । अधोमध्योर्ध्वभागाः स्युश्चतुरश्रादिकाः क्रमात् ॥ ३३ ॥ ब्रह्मविष्णुमहेशानां दैर्घ्याल्लिङ्गे समोत्तमाः । (नमस्तेष्वपि लिङ्गानां $^{१०}$थुँथुभागतः ? ) ॥ ३४ ॥ (पूनाधैव$^{११}$ ? ) विधातव्यौ भागौ ब्रह्मशिवाश्रयौ । लिङ्गस्य दैर्घ्यजं$^{१२}$ पीठे विस्तारोऽसौ विधीयते( ?) ॥ ३५ ॥ लिङ्गविस्तारतश्चान्यत् पार्श्वपीठे विशिष्यते । तत्समो ब्रह्मणो भाग(गा)त् संप्रदायापहृत्य वा ॥ ३६ ॥ रुद्रभागो विधातव्यो ब्रह्मभागे(गो)ऽपि तद्वशात् । एवं कृते परिहृतस्वा(स्त्वा)यै दोषो भवेदिह ॥ ३७ ॥ कर्तुः (कारैष्टैतुंश्च$^{१४}$ ?) स्यात् तस्मिन् परिहृते शुभम् । ऊर्ध्वं $^{१५}$त्र्यंशस्य दानेन वर्तनाद् बालचन्द्रमाः ॥ ३८ ॥ १ द. लिंगं । २ द. न्ते । ३ द. क्त । ४ मुद्रित पुस्तके खंडित स्थाने 'कल्पये' इति स्यात् । ५ द. स त्र्यंशतैरुतैः । ६ द. णैः । ७ मु. पु. 'हानात् कर्णाशयोरथ' इति स्यात् । ८ द. णै । ९ द. तः । १० द. प्पुष्णुभागतः । ११ द. 'थैवौ' । १२ द. यत । १३ द. या । १४ मु. 'कारयितुश्च' इति स्यात् । १५ द. ष्टि ।

लिङ्गपीठप्रतिमालक्षणं नाम सप्ततितमोऽध्यायः । ५७१ ( कुक्कुटाण्डचतुर्थस्य त्रपुसम्भवे तु ? ) । अष्टमांशां१ स( शस्य ) तुच्छत्रं दानादैर्घ्यस्य वर्तनात् ॥ ३९ ॥ कृतेऽष्टांशे चतुर्थास्मिन् भागवृद्ध्या४ तदुच्यते । पुण्डरीकं विशालाख्यं श्रीवत्सं ( शौक्रसर्वणम् ) ॥ ४० ॥ लिङ्गेषु ( ६लक्षणोद्वारं ? ) कर्तव्यः स च कथ्यते । रुद्रभागं ७त्रिधा भक्त्या( क्त्वा ) द्वाभ्यां लक्षणमुद्धरेत् ॥ ४१ ॥ ( शिरोधायतो लिङ्गे लक्षणापि ? ) तदिष्यते । यद्वायताननं षष्ठे कर्तव्य( व्यं ) नवमांशके ॥ ४२ ॥

• वायं ++ वाकारपक्षरे( खा )विवर्जितम् । पार्श्वरेखात्रिभागेन विस्तृतं चतुरश्रकम् ॥ ४३ ॥ प्राग्वदष्टास्ति( श्रि ) वृत्तं च षडश्रोच्छत्रमस्तकम् । शत्रुमर्दनसंज्ञेन च्छत्रेण समलङ्कृतम् ॥ ४४ ॥ लिङ्गमिन्द्रार्चितं शास्तमैन्द्रदिग्विजयार्थिनां( म् ? ) । प्रतिष्ठाप्यमिदं शत्रोर्यद्वा स्तम्भनमिच्छता ॥ ४५ ॥ लोकपालैश्चेति कुर्यात् + त्र्यंशाधार्धिलक्षणम् । ऐन्द्रे वज्राभमध्येऽस्या( स्य ) ( पै१२ )क्षरेखा विधीयते ॥ ४६ ॥ स्वदैर्घ्यदलरुद्रांशैः पञ्चभिश्चित्रै१३र्भावना( म् ? ) । विस्तृतं चतुरश्रं स्यान्मध्ये वृत्ते च पूर्ववत् ॥ ४७ ॥ अश्रिभिः सप्तभिर्युक्तं वृत्तं स्वास्रा( स्र )विवर्जितम् । ( प्राग्विस्तारार्धविस्तारि लक्षमस्योत१४मस्तकम् ? ) ॥ ४८ ॥ पूद्धये( यद्वै )कादशभिर्भक्ते पक्षयोश्च( १५च्छिभि ? )स्त्रिभिः । लुप्तैरंशैस्तदेवांशैनौ( शोनो )च्छिद्रं छत्रमिष्यते ॥ ४९ ॥ १ द. वं । २ द. स्य स । ३ द. ना । ४ द. द्धा । ५ द. शक्रमर्दन; मुद्रित पुस्तके 'शत्रुमर्दनम्' इति स्यात् । ६ मुद्रित पुस्तके 'लक्षणोद्धार' इति स्यात् । ७ द. रः । ८ द. द्वि । ९ द. वावाननं । १० द. चिंनां । ११ द. लौश्चिति कुर्यात्त्र्यंशादर्द्धनलक्षणं । १२ द. क्षरेरेखा । १३ द. क्षैत्र भावनं । १४ द. न । १५ द. बि; मुद्रित पुस्तके 'त्रिभि' इति स्यात् ।

५७२ समराङ्गणसूत्रधारं इदमग्नार्चितं लिङ्गं कृत्वाग्नेर्योजयेद् दिशम् । चिकीर्षुर्णारिसन्तापं प्रतिष्ठाप्यमिदं सदा ॥ ५० ॥ स्वधै(दै)र्घ्यार्धनवांशानां पञ्चकेन प्र(वि)स्तृतम् । कुर्यात् कुण्डं च(ष्ठोष्ठं च पार्श्वयुगं ?) त्रिभिस्त्रिभिः ॥ ५१ ॥ नवधा सर्वतः कृत्वा त्रींस्त्रीनुत्सृज्य कोणगान् । कुर्वीताप्यस्र(स्र)मेवं स्यात् क्रमाद् वृत्तं विनाश्विभिः ॥ ५२ ॥ मूर्धानं दशभिर्भक्त्वा भागत्रितयला(लो)पने । पक्षयोर्विहिते कुर्यादुच्छ्रितिं दशमांशतः ॥ ५३ ॥ लक्षणं पूर्ववत् कार्यं (दण्डाग्रकोर ?) मग्रतः । (कैथं यान्यादिष्वि ?)+ + लिङ्गमेतज्जिगीषुभिः ॥ ५४ ॥ वधार्थं वा विपक्षाणां सर्वैर्वैवस्वतत्वान्चि(चिं)तम् । (आग्रयवत्कविष्णोसाः किन्त्वर्तुस्यदशापिकं⁵ ॥ ५५ ॥ खराशिर्मस्तकेरुक्ते ? ) सार्धभागपरिक्षते⁷ । पार्श्वयोः (स्यादभिर्लाभं ?) खङ्गाग्राभं च शस्यते ॥ ५६ ॥ षड्भा(खड्गा)भिधमिदं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य (तु) निर्ऋतिः । (अंथापर्येन्दिरासतत्त्व१३ ?) तत्त्वव्यो(यो)गं च शाङ्करम् ॥ ५७ ॥ (सार्व संशांशकलिंविष्वास्यारुणान्वितो ?) । चतुर्भिर्लक्ष्म चैतस्य पाशाग्राभं (कतासिचत्१६ ?) ॥ ५८ ॥ लिङ्गमेतत् प्रतिष्ठाप्य (वैरुणास्वादिगासतंम्१७ ?) । योनं(गं) तथाप्लवानैशां किन्तै(न्त्वे)तच्छान्तिपुष्टिकृत् ॥ ५९ ॥ (स्वधै द्वादशभागांशैः सप्तभिः पुवतेनिले१९ । वेष्णासांकं शोकैकैः भक्ते द्वित्रिलोपने पैरश्चतम्२० ? ) ॥ ६० ॥ १ द. र्ति । २ द. पृष्ठं च पार्श्वयुग । ३ द. ह । ४ द. दंडाग्राकारमं । मुद्रित पुस्तके 'दण्डाग्राकारम्' इति स्यात् । ५ मुद्रित पुस्तके 'स्थाप्यं याम्यदिशि' इति स्यात् । ६ द. ष्व । ७ द. कः । ८ द. तो । ९ द. पि । १० द. भा । ११ द. गग्रातं । १२ द. निर्ऋतिः । १३ मुद्रित पाठस्तु 'अथाप स्वं दिग्गीशत्वं' इति स्यात् । १४ द. त्स्य । १५ द. सा । १६ द. वत् । १७ मुद्रित पुस्तके 'वरुणः स्वदिगीशताम्' इति स्यात् । १८ द. ता । १९ द. पुवतो निलि । २० द. पारश्वतां ।