समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

५८२ समराङ्गणसूत्रधारे अथ चित्रोद्देशो नामैकसप्ततितमोऽध्यायः । अथ(१प्रियं विते ?)ऽस्माभिर्विन्यासश्चित्रकर्मणः । रा(२चि)त्रं हि सर्वशिल्पानां मुखं लोकस्य च प्रियम् ॥ १ ॥ (३पदे पदे४ वा ?) कुड्ये वा यथा(५चित्रं सं वचने ?) । वर्तयः कृतबन्धाश्च रेखामानं यथा भवेत् ॥ २ ॥ (६वर्णगव्यक्तिया ?) याहग् याहशो वर्तनाक्रमः । मानोन्मानविधिश्चैव नवस्थाने(न)विधिस्तथा ॥ ३ ॥ हस्तानां यश्च विन्यासो (लक्षणंनात्रसंशयं ?)। दिव्यानां मानुषाणां च (९दिव्या सा मुखजन्मना ?) ॥ ४ ॥ गणरक्षःकिन्नराणां कुब्जवामन(यंस्तेषाम् ?) । विकल्पाकृतिमानानि रूपसंस्थानमेव च ॥ ५ ॥ वृक्षगुल्मलतावल्लीवीरुधां पापकर्मणाम् । शूराणां दुर्विधानां च धनिनां पृथिवीक्षि(भृ)ताम् ॥ ६ ॥ ब्राह्मणानां (१२विसासोडजातन ?) क्रूरकर्मणाम् । मानिनामथ रङ्गोपजीविनां चेहंङ्ग(क)ध्यते ॥ ७ ॥ रूपलक्षणनैपथ्यं सतीनां राजयोषिताम् । दासीप्रव्रजितारण्डा(यैतिवल्लीषु लक्षणा ॥ ८ ॥ कन्यानामसंसंकारणां च १७विध्याना ?)गजवाजिनाम् । मकरैर्व्यालसिंहानां तथा यज्ञोपयोगिनाम् ॥ ९ ॥ १ मुद्रित पुस्तके 'प्रपञ्च्यते' इति स्यात् । द. प्रयंचिते । २ द. चि । ३ मुद्रित पुस्तके 'पट्टे पटे वा' इति स्यात् । ४ द. टे । ५ मुद्रित पुस्तके 'चित्रस्य सम्भवः' इति स्यात्; द. त्रस । ६ द. वर्णगव्य क्रिं । मुद्रित पुस्तके 'वर्णव्यक्तिक्रमो' इति पाठः स्यात् । ७ द. णं । ८ द. यः । ९ मुद्रित पुस्तके 'दिव्य मानुषजन्मनाम्' इति स्यात् । १० मुद्रित पाठः 'योषिताम्' इति स्यात् । ११ द. पृथवक्षितं । १२ द. विसां सोडजा नीहीनां,कू° । मुद्रित पुस्तके 'विशां शूद्रजातीनाम्' इति स्यात् । १३ द. चेह याध्यते । १४ द. सां । १५ द. प । १६ द. लं । १७ द. वंध्यानां राजवाजिनां । १८ द. ºरस्य ।

चित्रोद्देशो नामैकसप्ततितमोऽध्यायः । ५८३ (१विना ?)रात्रिविभागस्य ऋतूनां चापि लक्षणम् । (अत्र योज्यं याप्यंश्च कथं भवति ?) ॥ १० ॥ प्रविभागस्य देवानां रेखाणां२ चापि लक्षणम् । लक्षणं पञ्चभूतानां तेषामारम्भ एव च ॥ ११ ॥ वृकादीनां विहङ्गानां सर्वेषां जलवासिनाम् । चित्रन्यासविधानस्य ब्रूमः सम्प्रति लक्षणम् ॥ १२ ॥ (३कर्मण कर्मा करमे ?) यस्माच्चित्रकर्मणि वर्तते । तस्याङ्गान्यभिधीयन्ते तेन सर्वाणि विस्तरात् ॥ १३ ॥ वर्तिका (प्र)र्थमं तेषां द्वितीयं भूमिबन्धनम् । लेख्यं तृतीयं स्याद् रेखाकर्माणि (वर्ततेमिह लक्षणम् ?) ॥ १४ ॥ पञ्चमं (कँर्षकर्मच्च ?) षष्ठं स्याद् वर्तनाक्रमः । सप्तमं (लेखनं लेखकण द्विचकर्म ?) तथाष्टमम् ॥ १५ ॥ सङ्ग्रहोऽयमिति (९चैव कर्मण: ?) (सूत्रिति तदनुक्रमेणा थै: ?) । भावयेन्न खलु मोहम(मे)त्यसौ चित्रकर्मणि कृती च जायते ॥ १६ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे चित्रोद्देशाध्यायो नाम (सप्तम: ?) ॥ १ द. 'दिवा' इति च स्यात् । २ द. नां । ३ द. कर्व कर्मा कमो यं । ४ द. र्मा । ५ द. वर्तिका धर्मं । ६ द. ˚या तुर्या । ७ मुद्रित पुस्तके 'वर्णकर्म स्यात्' इति स्यात् । ८ द. पमं । ९ मुद्रित पुस्तके 'चित्रकर्मणः' इति स्यात् । १० मुद्रित पुस्तके 'सूत्र्यते स्म तदनुक्रमेण यः इति स्यात् । ११ द. यः । १२ द. र्मा । १३ द. क्ष । १४ द. दशो । १५ मुद्रित पुस्तके 'नाम एक- सप्ततितमः' इति स्यात् । १६ द. सप्तितः ? ।

५८४ समराङ्गणसूत्रधारे अथ भूमिबन्धो नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः । इदानीं वर्तिकालक्ष्म भूमिबन्धंश्च कथ्यते । गुल्मान्तरे शुभे क्षेत्रे पद्मिन्यां सरितस्तटे ॥ १ ॥ पर्वतानां च कक्षेषु वापि( का )काननान्तरे । भौमा लवणपिण्डाः स्युर्मूलेषु च महीरुहाम् ॥ २ ॥ क्षेत्रेष्वेतेषु या जाताः स्थिराः श्लक्ष्णा(श्च) पाण्डराः । ग्राह्या ( मृद्भावसासेष्वा ? ) विज्ञेया कर( ङ्क )शर्करा ॥ ३ ॥ क्षेत्राणामानुपूर्व्येण मृत्तिका कथिता शुभा । पेषयेत् कुट्टयित्वा तां ततः कल्कं समाचरेत् ॥ ४ ॥ शालिभक्तस्य दातव्यस्तत्र भागो यथोदितः । ग्रीष्मर्त्तौ सप्तमं भागं शीतकाले च पञ्चमम् ॥ ५ ॥ षष्ठं शरदि वर्षासु चतुर्थं भागमानयेत् । वर्तिकाबन्धनार्था( यँदार्थ )मायान्ति तेन ता(:) ॥ ६ ॥ ( अग्रायौ शालिवक्त्राभा यवं यव्यां सुखगृहम् । कुर्कुटाराग्रसदृशी ? ) कर्म भागविकल्पतः ॥ ७ ॥ शिक्षाकालेऽङ्गुलद्वन्द्वं प्रमाणेन विधीयते । कुथरेखासु शस्यन्ते वर्ति( काः )त्र्यङ्गुलोन्मिताः ॥ ८ ॥ ( पटा ? )रेखासु कुर्वीत मानेन चतुरङ्गुर्लाः । इदानीमभिधास्यामो वसुधाबन्धनक्रियाम् ॥ ९ ॥ पक्षिका चैव कूंढांश्च +++ पट एव च । तस्य तस्य (किभान ?) भूमिबन्धो निगद्यते ॥ १० ॥ पुणयनक्षत्रवारेषु माङ्गल्यदिवसेषु च । (क्षतो वासो भुक्ता ) च कर्ता भर्ताथ शिक्षकः ॥ ११ ॥

१ द. न्धै । २ द. स्थित श्लक्ष्मणपांशुराः । ३ द. सद्या मृद्वाच्च सा सेष्वा विं । ४ द. य; मुद्रित पुस्तके 'यदार्थ्य' इति स्यात् । ५ द. याः । ६ द. लः । ७ द. कुट्टाश्च पटयेव च । ८ मुद्रित पुस्तके 'कृतोपवासो भक्त्या' इति स्यात् ।

भूमिबन्धो नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः । ५८५ अनेकवर्णैः कुसुमैर्गन्धैः (न कृपापाः ?) । नानाधूपैः सुरभिभिरर्चयित्वारभेत ताम् ॥ १२ ॥ [ नवसूत्रात्तुलसृद्द्स्तितजलेन समं समम् । नवत्वोमात्सदृशं वृत्तैनभविद्वात्यपरोक्रियः ॥ १३ ॥ लिङ्गसूत्रविनीक्षेतानिकटं सहतं नवः । अनुत्तमनिस्मं च कुर्याद् यावत् क्षितौ समम् ॥ १४ ॥ सुस्थितं जलवक्षायं ? ] सम्यगालोक्य धीमता । कृत्वा भूमिक्रियामेतां पश्चाद् बन्धनमाचरेत् ॥ १५ ॥ (लुचिमलांस्तिस्व ?) व्रीहितण्डुलसन्निभाम् । संगृस्य(ह्य) तीर्थमथवा पिष्ट्वा कल्कं समाचरेत् ॥ १६ ॥ तेन पिण्डं प्रकुर्वीत (शोषेयेच्चतमात्तयो ?) (शर्वयेत् ?) कल्कयेद् येन (व्यासाह्यर्षव्यस्तुया ?) ॥ १७ ॥ एवमेव (चतुष्कोन्ता ?) सप्त वारान् प्रघर्षयेत् । हस्तेन संमृशेत् पश्चाद् यथा (लोनं ?) च जायते ॥ १८ ॥ अथवा शिक्षिकाभूमौ (ख)रबन्धनमाचरेत् । पूर्वोदितस्य कल्कस्य निर्यासे बन्धनं क्षिपेत् ॥ १९ ॥ पञ्चभागप्रमाणेन ग्रीष्मकालेषु शस्यते । शरद्यंशत्रयं सार्धं त्रीनंशा समागमम् ?) ॥ २० ॥ वर्षाकाले हि भागेन प्रदद्यादिति निश्चयः । पञ्चभागप्रमाणेन ग्रीष्मसं +++++ ॥ २१ ॥ (बन्धानयं प्रकुर्वीतापपूर्वकं धिनाक्षितो ?) । लो(ले)पयेद् रोमकूर्चेण शुष्कां शुष्कामनुक्रमात् ॥ २२ ॥ १ द. सवरु । २ द. त्व । ३ द. नं । ४ द. परो क्रियाः । ५ द. न्न । ६ द. सम्रस्यतार्था । ७ द. शोषये च तसातयो; मुद्रित पुस्तके ‘शोषयेच्च तमातपे’ इति स्यात् । ८ मुद्रित पुस्तके ‘श्रपयेदि’ति स्यात् । ९ द. पाद्य । १० द. ष्का । ११ द. वारो । १२ द. स्पृं । १३ द. मौ । १४ द. नं स्या । १५ द. काले कालेषु इत्ययं पाठः । १६ द. सिरा । १७ मुद्रित पुस्तके ‘बन्धने च प्रकुर्वीत पूर्वोक्त- विधिना क्षितौ’ इति स्यात् । वा. ७४

५८६ समराङ्गणसूत्रधारे तोयेन हस्त(१कूर्वाचि ? ) प्रदातव्यो विचक्षणैः । विधिनेवं कृतं श्रेष्ठं शिक्षिकाभूमिबन्धनम् ॥ २३ ॥ बन्धनं कुड्यभूमेरथ यथावत् कथ्यतेऽधुना । स्नुहीवास्तुककूष्माण्डकुँदालीनामुपाहरेत् ॥ २४ ॥ क्षीरमन्यतम(४स्यापामामीस्येक्षुरकस्य ? ) च । (५तेषाँणां वा६गसूत्रे ? ) सप्तरात्रं निधापयेत् ॥ २५ ॥ (७सिँहपासनर्नििम्बानां त्रिफलव्याधेर्यांतयो९ ? ) सं१०मो(मा)हरेद् यथालाभं (कथया ? )कुटजस्य च ॥ २६ ॥ कषायका(क्षा)रयुक्तेन सामुद्रलवणेन च । (११पूर्वा कुँड्यं रामं कृत्वा कषायैः परिषे परिषेभयतु ? ) ॥ २७ ॥ चिक्कण(णां ? ) मृदमादाय स्थूलपाषाणवर्जिता(म्) । (मानुषां ?)स्ताद्द्विगुणान् (न्य)१२स्यै(स्व१३दय)वा(च?)लु१४कामृदा(द)म् ॥ ककुभस्य (स्कैन्दचाधा)१५न्माषाणां शाल्मलेरपि । श्रीफलानां रसं तद्वद् दद्यात् कालानुरूपतः ॥ २९ ॥ पूर्वकालानुसारेण यत् प्रोक्तं बन्१६धनं क्षितेः । तत् सर्वं सिकतायुक्तं कृत्वैकत्र (न)वं बुधः ॥ ३० ॥ (१७कुद्यमाद्यमाल्यापातं म ?)हस्तिचर्मप्रमाणतः । (विशेषां ण्याथ प्रतिक्षिपेत् तोयं कुर्यादशसन्निभाम् ?) ॥ ३१ ॥ विशुद्धं२१ विमलं२२ स्निग्धं पाण्डुरं मृदुलं स्फुटैम्२३ । पूर्वोदितां समादाय विधिवत् (कैटकंकैरीम्२४ ?) ॥ ३२ ॥ १ द. 'कूर्वां च । २ द. मैश्चा । ३ द. कदा । ४ मुद्रित पुस्तके 'स्यापामार्गस्येक्षुरकस्य' इति स्यात् । ५ द. षा । ६ द. तं । ७ द. सिंस' । मुद्रित पुस्तके 'शिंशपासननिम्बानं त्रिफलाव्याधि घातयोः' इति स्यात् । ८ द. बि । ९ द. योः । १० द. समोहारे व्यापात्लाभं । ११ मुद्रित पुस्तके 'पूर्वं कुड्यं समं कृत्वा कषायै परिषेचयेत्' इति स्यात् । १२ द. ङ्यं । १३ मु. पु. 'क्षोदयेत्' इति स्यात् । १४ मु. पु. 'रसं दद्या' इति स्यात् १५ द. लैं । १६ द. 'ने क्षितेः । १७ मुद्रित पुस्तके 'कुड्यमालेपयेत् पूर्वं' इति स्यात् । द. कुड्यमालेयपोतं मं । १८ द्वां । १९ लां । २० द. र्ध्या । २१ द. रा । २२ लां । २३ द. टा । २४ द. कटशर्करा । मु. पु. 'कटशर्कराम् ।

भूमिबन्धो नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः । ५८७ तां कुट्टयित्वा घृष्ट्वा च कल्कं कुर्याद् विचक्षणः । पूर्वोक्तभक्तभागं च निर्यासांश्च प्रदापयेत् ॥ ३३ ॥ (विष्वङ्क ?) यदि वा दद्यात् (कूटसर्करया ?) समम् । त्रीन् वारा(न्) लेपयेत् कुड्यं पूर्वोक्तेन विचक्षणः ॥ ३४ ॥ हलेन हस्तमालिप्य प्रदद्यात् (कूटकूर्तकाम् ?) । जायते विधिनानेन कुड्यबन्धनमुत्तमम् ॥ ३५ ॥ साम्प्रतं कथयिष्यामः पट्टभूमिनिबन्धनम् । बिम्बाबीजानि संगृह्य त्यक्त्वा तेषां मलं बुधः ॥ ३६ ॥ एवं विस्रुद्ध(शोध्य) निष्पावान् यदि वा(न्य ?) शालितण्डुलान् । तेषामन्यतमं श्लक्ष्णं पिष्ट्वा पात्रे विपाचयेत् ॥ ३७ ॥ पट्टमालिप्य बन्धेन पूर्वोक्तमिवा(विधिमा)चरेत् । पूर्वोक्त(निर्यासा पुना विधातत्यः ?) कटशर्कराम् ॥ ३८ ॥ तोयेन तां (प्रचांकृत्य ?) पटमालेखयेत् तथा । अनेन विधिना बन्धश्चित्रकर्मणि शस्यते ॥ ३९ ॥ विधिनान्येन वा कुर्यात् (सौदानां ?) भूमिबन्धनम् । (प्राद्यचामिकतालपेंड्कुनिर्यांस ?) समन्विताम् ॥ ४० ॥ निर्याससंयुतां दद्यात् त्रिस्ततः कटशर्करीम् । (पोटांगनां ?) भूमिबन्धोऽयं विक्षेपठ्यः प्रयत्नतः ॥ ४१ ॥ (गोमयेन कटंपेने शैस्तदनन्तरम् ?) । (कैटशर्करयुक्तिर्वारास्त्राक्तर्च्चकेन च ?) । (यंथा पन्यत्तोस्वां पश्चाद् भूमिबन्धः कटेपिहैः ?) ॥ ४२ ॥ १ मुद्रित पुस्तके ‘कटशर्करया’ इति स्यात् । २ द. पूर्वकेन वि°। ३ द. क्रूर कूर्तकां । मुद्रित पुस्तके ‘कट शर्कराम’ इति च स्यात् । ४ द. द्य। ५ द. स्तमालिप्य प्रदद्या त्यक्तवा° इत्याधिकः पाठः । ६ द. ता । ७ द. म । ८ मुद्रित पुस्तके ‘निर्यासुयुतां विधाय’ इति स्यात् । ९ मुद्रित पुस्तके ‘द्रवीकृत्य’ इति स्यात् । १० द. पाटमालेपयेन्नयाः । ११ द. र्मा । १२ मुद्रित पुस्तके ‘पट्टानाग’ इति स्यात् । १३ द. पंत्रि । १४ द. रं । १५ मु. पु. ‘पट्टानाग’ इति स्यात् । १६ द. मोमर्येन कटं लिंप्नेशे । १७ ‘कटशर्करया युक्तैर्वारान्त्रीन् कूर्चकेन च’ इति स्यात् । १८ द. वारास्त्रीकूर्च' । १९ मुद्रित पुस्तके ‘यथा पट्टे तथैव स्याद् भूमिबन्धः पटेऽपि सः’ इति स्यात् । २० द. तश्वां । २१ द. ह।

५८८ समराङ्गणसूत्रधारे इति निगदितमेवं लक्षणं वर्तिकाना- (मिहकपर्दंकुड्यक्ष्मानिविविविधेश्च ?) । इदमखिलमवैति प(ग्र)न्थतो योऽर्थतश्च (प्रतिवति स विधातुर्विभ्रमस्यौस्य योगात् ?) ॥ ४३ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे भूमिबन्धो नामैक( म¹ द्वि²)सप्ततितमोऽध्यायः ॥ अथ लेप्यकर्मादिकं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः । लेप्यकर्म ससल्लक्ष्म (लै³क्षा ?)लक्ष्मे च कथ्यते । वापीकूपतटाकॉ⁴नि पद्मिन्यो दीर्घिकास्तथा ॥ १ ॥ वृक्षमूलं नदीतीरं गुल्ममध्यं तथैव च । मृत्तिकानामिति क्षेत्राण्युक्तान्येतानि तत्त्वतः ॥ २ ॥ तासां वर्णः सिताक्षौद्रसन्निभो गौर एव च । कपिलै⁵श्चेति ते स्निग्धाः शस्ता विप्रादिषु क्रमात् ॥ ३ ॥ (इन्द्रांशी ?) मृत्तिका ग्राह्या स्थूलपाषाणवर्जिता । शाल्मलीश(मा)षककुभं(भ)मधूकत्रिफलोद्भवम् ॥ ४ ॥ रसं विनिक्षिपेत् तस्यां (पं⁶प्रेक्ष्यस्यसिकथितां चपि ?) । क्रमुकं(चनका ?)बिल्वे सटालोमालि र्वाजिनः ॥ ५ ॥ गवां रोमाणि वा दद्यान्नालिकेरस्य क(व)ल्कलम् । मृदां संयोज्य मृद्दीयाद् दद्याद् वा द्विगुणांस्तुषान् ॥ ६ ॥ (वाँ⁹लुकातीवती चापि तं⁷पा⁸सांयोगयेन्मृदम् ?) । भागद्वयं मृत्तिकाँग्यै¹⁰(यां) कौ¹²र्पासांशेन मिश्रयेत् ॥ ७ ॥ तदेकीकृत्य मृद्भागं तृतीयमुपरि क्षिपेत् । पूर्वोदितां सनि(न्नि)धाय ततश्च कटशर्कराम् ॥ ८ ॥ १ द. ट । २ द. भ्यास । ३ मुद्रित पुस्तके ‘लेखा’ इति स्यात् । ४ द. गा । ५ द. ला । ६ मुद्रित पुस्तके ‘प्रक्षिप्य सिकतामपि’ इति स्यात् । ७ द. ता अ । ८ द. वर्जिताः ९ मुद्रित पुस्तके ‘वालुका यावती चापि तावतीं योजयेन्मृदम्’ इति स्यात् । १० द. त । ११ द. याः । १२ द. क ।

लेप्यकर्मादिकं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः । ५८९ कल्प्यं(ल्कं) विधाय(? ) चीरेण रूपं तत्परिवेष्टितां(तम्) । तेन निर्यासयुक्तेन कुर्यादाकारमाहतः ॥ ९^१ ॥ कटशर्करया लिम्पेत् कूर्चकेन विचक्षणः । मृत्तिकाक्वाथसङ्घाताल्लेप(क)र्म प्रशस्यते ॥ १० ॥ (रवं^५येल्लोहसङ्घातं लसंकार्यसुधामध्यये । युक्तं पक्षेत संयोज्य भौममान योजयेत् ॥ ११ ॥ अनेपकं^३ समायुक्तं ? ) कर्तुः स्थानविनाशनम् । लेपकर्ममृत्तिकानिर्णयः ॥ विलेखा(ल)क्षणं सम्यगिदानीमभिधीयते ॥ १२ ॥ कूर्चनं कूर्चकेनाथै^२ द्वितीयं हस्तकूर्चकम् । तृतीयं भासकूर्चाह्वयं चतुर्थ चल्लकूर्चनम् ॥ १३ ॥ (वर्तनं पञ्चमं वर्तन्यकूर्चमान्यकूर्चनमिष्यते । लेप्यकर्मणि तच्छस्तमनांमणवः ॥ १४ ॥ जलचूर्णकमानीतमिह सत्सन्तितो^९ ?)++ । कूर्चकं धारयेद् धीमान् वृषभ^१०श्रवणरोमति^११(भिः) ॥ १५ ॥ +++++++++ तत्कृतकूर्चकैः । वल्कलैर्वा विधातव्यः खरकेशैरथापि वा ॥ १६ ॥ कूर्चको (येमतिर्यापि ?) विहितोऽत्र प्रशस्यते । (कूर्चकं धारयेद् धीमान् वृषश्रवणरोमभिः ?) ॥ १७ ॥ तन्तूतः कूर्चकः श्रेष्ठो विलेप(खा)कर्मणि स्वतः । (आद्यो^१२ वटाङ्कुराकारस्ततो स्वच्छङ्गुराकृतिः ?) ॥ १८ ॥ प्लक्षसूंची^१३निभश्चान्यस्तृतीयः कूर्चको भवेत् । उदुम्बराङ्कुराकारश्चतुर्थः परिकीर्तितः ॥ १९ ॥

१ द. ताः । २ द. च । ३ द. यान । ४ द. कं । ५ द. थं । ६ द. तृतीयांता यत्कृवास्यं । ७ द. मा । ८ द. 'चू' स्थाने 'व' पाठः । ९ द. संशंतिते । १० द. नृप । ११ द. तिः । १२ मुद्रित पुस्तके 'आद्यो वटाकङ्कुराकारस्ततोऽश्वत्थाङ्कुराकृतिः' इति स्यात् । परन्तु द. पुस्तके 'कूर्चकं .........कुराकृतिः' इत्यंतं पाठः नास्ति । १३ द. थ ।

५९० समराङ्गणसूत्रधारे स्थूला लेखा न कुर्वीत वटाङ्कुरनिभे$^१$( भा )दितः । न्यूनलेखा न कुर्वीत प्लक्षाङ्कुरसमेन च ॥ २० ॥ अश्वत्थाङ्कुररूपेण यैन्त्र ( विद्भूतसहीकरात् ? ) । उदुम्बराङ्कुराकारो लेप्यकर्मणि शस्यते । ज्येष्ठः स्यादायतो दण्डो वैणवो +++ ङ्गुलः ॥ २१ ॥ लेप्यकर्म $^३$+++ समासतः संस्कृतं( तेः )विधिरनन्तरं मृदः । अत्र सम्यगुदिता$^४$ विलेखनी कूर्चकस्य रचना ( च ) पञ्चधा ॥ २२ ॥ इति महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे लेप्यकर्मविलेखाकूर्चकाध्यायो नाम द्वि( त्रि )सप्ततितमः ॥ अथाण्डकप्रमाणं नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः । अथात्र प्रक्रमायाता कथ्यतेऽण्डकवर्तना । कायप्रमाणमपि च जातिभावादिसंश्रयम् ॥ १ ॥ अथ ( मैधोतिरालिख्य तोरका सन्निवेशयेत् । तारका ? )त्रयमालेख्य तन्नान( न )समायति ॥ २ ॥ ताव( त् )प्रमाणमायामं गोल( क )स्योत्तमं विदुः । तेन गोलकत्वेन( ? ) मानोन्माने तु कारयेत् ॥ ३ ॥ मुखाण्डकस्य विस्तारो ( $^५$लेप ? ) षट्केन सम्मितः । द्विदैर्घ्यं तु ( ? ) गोलकाः सप्त वापीसंस्थानमेव च ॥ ४ ॥ मुखाण्डकमिदं श्रेष्ठं कर्तव्यं चित्रकर्मणि । त्रिकोटि वृन्ति( त्त )मालेख्यं वृत्ताण्ड( क )मिति क्रमात् ॥ ५ ॥ ( भावाण्डकान्यथ ब्रूमः सोहस्याभिप्रस्तवेडकम् ? । गोलार्धाभ्यधिकं कार्यं ( पूर्वैस्तोत्तद्विचक्षणैः ? ) ॥ ६ ॥ १ द. ॰मे नत । २ द. प । ३ मुद्रित पुस्तके ‘गदितं’ इति स्यात् । ४ द. ॰दीती विलेखाना । ५ द. सद्यो च्वो । ६ द. लो । ७ द. स्यो ।

अथाऽण्डकप्रमाणं नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः । ५९१ अर्धगोलकमायामादलसाण्डकमुच्यते । नवगोलकदैर्घ्यं तदंशाहासमुखं (?) भवेत् ॥ ७ ॥ पुंसां षडादात्तं(यतं) मानं विस्तारात् पञ्चगोलकम् । वनिताण्डकमालेख्यं नालिकेरफलोपमम् ॥ ८ ॥ चतुर्गोलकविस्तीर्णमायतं पञ्चगोलकान् । शिशूनामण्डकं तावत् कर्तव्यं चित्रकर्मणि ॥ ९ ॥ (हास्योभिः प्रस्रवेत् ?) तस्य गोलकार्धान् विशेषयेत् । आलस्याण्डकमप्येवं रोदनं तद्वदेव तु ॥ १० ॥ षड्गोलक(प्र)विस्तारमार्यतं सप्तगोलकम् । राक्षसस्याण्डकं कुर्याच्चन्द्रमण्डलसन्निभम् ॥ ११ ॥ (हास्यौभिप्रस्तवे ?) तस्य गोलकार्धान् विशेषयेतं । देवाण्डकं प्रमाणेन तदालस्येऽत्र कीर्तितः (?) ॥ १२ ॥ षड्गोलक(प्र)विस्तारं गोलकाष्टकमायतम् । (वृत्तांया ?) समालेख्यं दिव्याण्डकमिति स्मृतम् ॥ १३ ॥ अथाभिधीयते दिव्यमानुषाण्डव(क)(वि ?)लक्षणम् । गोलकार्धाधिकं भे(त)च्च कार्यं मानुषमानतः ॥ १४ ॥ पञ्चगोलकविस्तीर्णं षड्गोल(सेर्कमायुतम् ?) । मुखाण्डं मानुषं कृत्वा (केत्तरस्य ?) विधीयते ॥ १५ ॥ शिशुकाण्डकमानेन प्रमथानां मुखाण्डकम् । राक्षसाण्डकमानेन यातुधानाण्डकं भवेत् ॥ १६ ॥ दानवस्याण्डकं कुर्याद् देवानां वदनोपमम् । गन्धर्वनागयक्षाणां तद्वद्देवाण्डकं भवेत् ॥ १७ ॥ १ द. °दूहा° । २ द. स्य । ३ द. र्णा । ४ द. इतः परं “कंचु संनिभं । वक्रा भवज्रतुल्यं वा कर्तव्यं लक्ष्मैष्णवे । पुष्पक्षेत्रोद्भवमिदं द्विजादीनां सितार्यत् ॥” इत्ययं अधिकः पाठः । ५ द. ता । ६ द. या । ७ द. स्या । ८ द. °धं । ९ द. षतः । १० द. समायुतं । ११ द. °त्ता । मुद्रित पुस्तके ‘वृत्तायतं’ इति स्यात् । १२ द. र्या । १३ द. तां । १४ द. °लकसमायुतं । मुद्रित पुस्तके ‘ °कसमायतम्’ इति स्यात् ।

५९२ समराङ्गणसूत्रधारे विद्याधराणां विज्ञेयं दिव्यमानुषमण्डकम् । बुध्यन्ते केऽपि शास्त्रार्थं¹ केचित् कर्माणि कुर्वते ॥ १८ ॥ करामलकवं( त्यास्यं पर ? )²द्वयमप्यदः । न वेत्ति शास्त्रवित् कर्म न शास्त्रमपि कर्मवित् । यो वेत्ति द्वयमप्येनत् स हि चित्रकरो वरैः*³ ॥ १९ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे अण्डकप्रमाणं नाम त्रि( चतुः )सप्ततितमोऽध्यायः ॥

अथ मानोत्पत्तिर्नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः । ब्रूमोऽथ( माँतमङ्गाणां ? )⁴ परमाण्वादि तद् भवेत् ॥ १ ॥ परमाणु रजो रोम लिक्षा⁵ (६प्ररिका ? ) यवोऽङ्गुलम् । क्रमशोऽष्टगुणा वृद्धिरैव( वं ) मानाङ्गुलं भवेत् ॥ २ ॥ द्वयङ्गुलो गोलको ज्ञेयः कलां वा तां प्रचक्षते । द्वे ⁷कले गोलकौ (८बाहौ ? ) भागो मानेन तेन तु ॥ ३ ॥ आयामाद् विस्तृतेश्चित्रमन्यूनाधिकमाचरेत् । देवादीनां शरीरं स्याद् विस्तारेणाष्टभागिकम् ॥ ४ ॥ ( त्रिंशद् ? )१०भा( गा )यतं चैतद् विदध्याच्चित्रशास्त्रवित् । असुराणां ( सैरं ? )¹¹ स्याद् भागान् समा(प्ता )र्धसंयुतान् ॥ ५ ॥ विस्तारेण तदायामादेकान्नत्रिंशदिष्यते । सप्तभागं राक्षसानां विस्तारेणायतं पुनः ॥ ६ ॥

पादटिप्पण्यः (Footnotes): १ द. र्था । २ द. लस्यंत्यपरे । ३ द. रैः । ४ द. मानमंगाणां । मुद्रित पुस्तके ' मानगणनम् ' इति स्यात् । ५ द. क्ष्या । ६ मुद्रित पुस्तके ' यूका ' इति स्यात् । ७ द. वा । ८ द. कलो गलको । ९ मुद्रित पुस्तके ' वा द्वौ ' इति स्यात् । १० मुद्रित पुस्तके ' त्रिंशद् ' इति स्यात् । ११ मुद्रित पुस्तके ' शरीरं ' इति स्यात् । * अध्यायावसाने नियमेन दृश्यमानां तत्तदध्यायविषयक्रोडीकरणकारिकां विनैवेहाध्यायपरिसमाप्तिर्मातृकायामुपलभ्यते, एतदध्यायारम्भे ' कायमानमपि च ' इति यद् विषयान्तरं प्रतिज्ञातं, तत् समनन्तराध्याये सप्रपञ्चं निरूप्य मध्ये ' अण्डकवर्तना ' ' कायमानमि 'त्येतयोरेतदध्यायगतयोर्द्वयोर्विषययोः क्रोडीकारः कारिकारूपेणाध्यायावसान इव निबद्धः ।

मानोत्पत्तिर्नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः । ५९३ सप्तविंशतिभागं स्याद् यत् पुनर्दिव्यमानुषम् । (सार्धा तु षडंशास्त कुर्यात्त्यादृशत्यायतम् ? ) ॥ ७ ॥ षड्भागविस्तृतं कार्यं शरीरं मर्त्यजन्मनि । चतुर्विंशतिभागान् + सार्धान् कुर्वीत दैर्घ्यतः ॥ ८ ॥ पुरुषस्योत्तमस्यैतन्मानमस्या (स्मा) भिरीरितम् । मध्यमस्य तु सार्धं स्याद् विस्ताराद् भागपञ्चम(क)म् ॥ ९ ॥ आयामस्तस्य तु प्रोक्तो (विंशतिंस्थिति ? ) रन्विता । (कनीयसानां कुब्जानां विस्तारान् पञ्चभागिकौ ॥ १० ॥ दैर्घ्यमस्य विधातव्यस्तथा शरीरस्य विस्तरा पञ्चभागिका ? ) । दैर्घ्यं (र्घ्य ) द्वाविंशतिर्भागौ वपुषोऽस्य प्रशस्यते ॥ ११ ॥ (कार्या शरीरस्य ?) कुब्जानां विस्तारात् पञ्चभागिकम् । दैर्घ्यमस्य विधातव्यं तथा भा(गं शुभदश ? ) ॥ १२ ॥ भागपञ्चकविस्तारं (वामनानां वपुर्भवेत् ) । कुर्वीत सार्ध(र्धान्) सप्तैव भागा(न्) दैर्घ्येण तद्द्बूतै (त् पुनः) ॥१३॥ (किंवौंराणि ?) प्रोक्तं प्रमाणमिद(मेदं ?)मेव हि । (प्रथमानं ?) तु विस्तारो वपुषोऽशचतुष्टयम् ॥ १४॥ (दैर्येदो पुनर्मूस्ये ?) भागषट्कप्रमाणतः । उक्तं देहप्रमाणस्य भागसूत्रमिदं पृथक् ॥ १५ ॥ १ द. षडंशांस्तत् कुर्यात्यदृिशं०। २ मुद्रित पुस्तके 'विंशतिस्त्रिभि' इति स्यात् । ३ द. °तिस्थिति° । ४ मुद्रित पुस्तके कुब्जानामित्यादितथेत्यन्तं पश्चात्परिवक्ष्यमाणकुब्जशरीरप्रमाणादिह लेखकेन प्रमादात् प्रक्षिप्तमिव भाति । ततश्च प्रकृतानुगुण्येन 'कनीयसः शरीरस्य विस्तारः पञ्चभागिकः' इतीह पाठो योजनीयः स्यात् । ५ द. कं । ६ द. स्ता । ७ द. ग । ८ मुद्रित पुस्तके 'कार्य शरीरं' इति स्यात् ; द. कार्यं । ९ द. स्त । १० मुद्रित पुस्तके 'गांश्चतुर्दश' इति स्यात् । द. शुद्धमेश । ११ द. °पंचकविस्तरं । १२ द. प्रतौ नास्ति । १३ द.° ततः । १४ मुद्रित पुस्तके 'किन्नराणामपि' इति स्यात् । द. वा । १५ द. नास्ति । १६ मुद्रित पुस्तके 'प्रमथानां' इति स्यात् । १७ मु. पु. 'दैर्ध्यं भवेत् पुनस्तस्य' इति स्यात् । १८ द. दौ । १९ द. स्त । वा. ७५

५९४ समराङ्गणसूत्रधारे देवानामसुरणां च राक्षसानां तथैव च । दिव्यमानुषमर्त्यानां कुब्जवामनयोरपि । किन्नराणां सभूतानां क्रमेणास्मिन्नुदाहृतम् ॥ १६ ॥ इत्थम्मण्डक(१वेले च वनं क्रमं ? ) (का)यमानमपि जातिभेदतः । भावतश्च कथितं विभो(जन्मना ? )वयंन् (३यलिखाख्या स्त ? )खलु चित्रवित्तमः ॥ १७ ॥ अथ मानसमुत्पत्तिर्यथावदभिधीयते ॥ १८ ॥ देवानां त्रीणि रूपाणि सुरजो +४+ कुम्भकौ । स्याद् दिव्यमानुषस्यैकं शरीरं दिव्यमानुषम् ॥ १९ ॥ असुराणां त्रिधा रूपं चक्रमृत्तीर्णकं तथा । दुर्दरः शकटः कूर्मत्रिदिवौ(इति द्वे) रक्षसाँ पुनः ॥ २० ॥ पुंसां रूपाणि पञ्च स्युस्तान्युच्यन्ते यथाक्रमम् । (हंसः सासाप्ररूचको भक्तामार्लाव्द्य एव च ॥ २१ ॥ ७कुयस्वविद्विधौ ज्ञेयो मेषो वृत्तकरस्तथा ? ) । वामनास्त्रिविधा ज्ञेयाः सपिण्डास्थानपद्मकाः ॥ २२ ॥ (कूश्माण्डकर्वर्टैस्तिर्यक् ++++ प्रथमतः ? ) । मयूरः कुर्वटैः काशः किन्नरस्त्रिविधो भवेत् ॥ २३ ॥ (वालंकीं पौरुषी वृत्ता +++ दण्डकौ तथा । त्रयः( ? ) पञ्चधा प्रोक्ताः समस्ताश्चित्रवेदिभिः ॥ २४ ॥ भद्रो मन्दो मृगो मिश्र इति हस्ती चतुर्विधः । जन्मतस्त्रिविधं१३ प्राहु (१४गिर्रिर्न १५गिरिनद्युरूखांश्रयम् ? ) ॥२५॥ १ मुद्रित पुस्तके ‘विलेखनक्रमः’ इति स्यात् । २ द. विभजेन्मनां च यान्यलिन्याख्या स खलु । ३ मुद्रित पुस्तके ‘यो लिखेत् स’ इति स्यात् । ४ द. वज्र । ५ द राक्षसं । ६ द. ल । ७ द. कुयस्त्व- द्विविधौ । ८-९ द. र्क । १०-११ द. की । १२ द. स्त । १३ द. धा । १४ मुद्रित पुस्तके ‘गिरिन- द्यूशराश्रयम्’ इति स्यात् । १५ द. गिंरिन इत्ययं पाठः पुस्तके नास्ति ।

मानोत्पत्तिर्नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः । ५९५ ( ¹विविधा वाजिनो रथ्य ? ) पारसादुत्तरान्ततः । सिंहाश्चतुर्धा शिखरबिल( द्रै²मतृणारव्ययौँ³ ? ) ॥ २६ ॥ व्यालाः षोडश निर्दिष्टा हरिणो⁴ गृध्रकः शुकः । कु⁵क्कुटः सिंहशार्दूलवृकाजागण्डकीगजाः ॥ २७ ॥ क्री( क्रो )डाश्वमहिषश्वाना( नो ) मर्कटोत( टः ख )र इत्यमी । [ ऐ⁶सामिन्दमासं यं याम्यनैर्ऋतवारुणै⁷ ॥ २८ ॥ वायव्यां सौम्यमित्युक्तं जङ्गिपातमिव्हव्यधारु⁸ । नतस्तमिहेर्भीमः शिषण्यौँ⁹⁻¹⁰ सूकरोऽपि च ॥ २९ ॥ पशुर्गोः सुसुमारश्च गजमेषश्चतुर्मुख ? ] । तुरङ्गसिंहशार्दूलमेषाँ¹¹श्चेत्यत्र षोडश ॥ ३० ॥ जातसंस्तुतिः¹² ? ॥ शुक्ल¹³वासाः शुचिर्दक्षः स्त्रीशूद्रानभिलाषुकः¹⁴ । स्थाने कर्मारभेनेतद् विभक्ते संवृतेऽपि च ॥ ३१ ॥ आरम्भो देवतार्चानां रोहिण्यामुत्तरेषु च । साधकं वा भवेद् ( यैस्तु¹⁵ भैवा ? ) रम्भो विधीयते ॥ ३२ ॥ *मुखं भागेन कुर्वीत¹⁶ ग्रीवा वक्त्रात्¹⁷ त्रिभागिका । ( ऒ¹⁸यमतन्मुखं ? ) ज्ञेयं केशान्तं¹⁹ द्वादशाङ्गुलम् ॥ ३३ ॥ द्वादशैवाङ्गुलान्येतद् विस्तारेण पुनर्भव्ते । ( प्रै²⁰विमानं ? ) त्रिभागेन नासिका च त्रिभागतः ॥ ३४ ॥ त्रिभागेन ललाटं स्यादुत्सेधात् त्रिसमं मुखम् । अक्षिणी द्व्यङ्गुलायामे तदधार्ध्य( द )पि विस्तृते ॥ ३५ ॥

१ मुद्रित पुस्तके ‘द्विविधा वाजिनो रथ्याः' इति स्यात् । २ मुद्रित पुस्तके 'गुल्मतृणाश्रयाः' इति स्यात् । ३ द. याः । ४ द. णा । ५ द कुँ । ६ द. ऐसामि( नि )न्दमास्तं । ७ द. णे । ८ द. हाथा । ९-१० द. नास्ति । ११ द. पा । १२ द. ते । १३ द. क्ता । १४ द. ष । १५ मुद्रित पुस्तके 'यत्तु तदा' इति स्यात् । १६ द. त । १७ द. वक्रा त्रि° । १८ द. आयमेतं° । मुद्रित पुस्तके 'आयामतो मुखाद्' इति स्यात् । १९ द. को । २० द. ति । मुद्रित पुस्तके 'भुवोर्मानं' इति स्यात् ।

• इत आरभ्य श्लोकपञ्चकगता विषयाः समनन्तराध्यायादिक प्रक्षिप्ता इति भाति ।

५९६ समराङ्गणसूत्रधारे तारकाक्षित्रिभागेन कर्तव्या सुप्रतिष्ठिता । तारकायास्ततो मध्ये ज्योतिरुभ्यंशेन कल्पयेत् ॥ ३६ ॥ ( १भ्रुवौ व्यक्षिरामे कुर्यादक्षिमांसयो । मंकाराणा स्युरुच्चाता सम्यगालिखेत् ? ) । एवं विधानतो योज्यं रूपजातमशेषतः ॥ ३७ ॥ जातीनां वशत इति प्रमाणमुक्तं (दिवाँ^३दिष्वखिलमुक्तं देवा ? )मिदं स्फुटं विदित्वा । यश्चित्रं लिखति बहुप्रकारमस्मै^४ प्राधान्यं वितरति चित्रकृत्समूहः ॥ ३८ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते^५ समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे मानोत्पत्तिर्नाम चतुः(पञ्च)सप्ततितमोऽध्यायः ! अथ प्रतिमालक्षणं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः । प्रतिमानामथ ब्रूमो लक्षणं द्रव्यमेव च । सुवर्णरूप्यता(म्राः^६ स्युर्दारुलेखानि ?) शक्तितः ॥ १ ॥ चित्रं चेति विनिर्दिष्टं द्रव्यमर्चासु सप्तधा । सुवर्णं पुष्टिकृद् विद्याद् रजतं कीर्तिवर्धनम् ॥ २ ॥ प्रजाविवृद्धिदं^७(दं) ताम्रं शैलेयं भूजयावहम् । आयुष्यं दावरच(रवं^८) द्रव्यं लेख्यचित्रे धनावहे ॥ ३ ॥ प्रारभेद् विधिना प्राज्ञो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । हविष्यनियताहारो^१० जपहोमपरायणः ॥ ४ ॥ शयानो धरणीपृष्ठे (कुशास्तरणे^११ तदन्तरम् ?)* । अप्राप्तौया(?)^१२ द्वयोर्मध्यं भवेत् पञ्चाक्षिसम्मितम् ॥ ५ ॥ १ द. भु । २ द. जानीतां । ३ मुद्रित पुस्तके ‘दिव्यादिष्वखिल’ इति स्यात् । ४ द. स्यै । ५ द. इतः पूर्वं परमेश्वर इत्यधिकः पाठः । ६ मुद्रित पुस्तके ‘म्राम्रशारुलेख्यानि’ इति स्यात् । ७ द. °द्वये तोम्रशै° । ८ द. त्र । ९ द. प्रारेमे वि° । १० द. °रा जयं होमं प° । ११ द. ण । १२ द. °प्रयोः ।

• इत उत्तरं वाक्यपरिसमाप्त्यदर्शनात् प्रक्रमान्तरसङ्क्रमणाच्च कियांश्चिद् ग्रन्थपातः संभाव्यते ।

प्रतिमालक्षणं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः । ५२७ नेत्रश्रवणयोर्मध्यं भवेदङ्गुलपञ्चकम् । कर्णौ चाक्षिसमौ ज्ञेयावुत्सेधाद् द्विगुणायतौ ॥ ६ ॥ (सा कर्णपाली स्यान्मध्यं पतिष्यल्यकृकूटयोः । द्विभागोलकायता पिष्पल्याश्रिताङ्गुलविस्तृता ?) ॥ ७ ॥ अरोमप्रभवा ज्ञेया व्याकृष्टधनुराकृतिः । एवम्प्रमाणं स्यादेषां कर्णपृष्ठाश्रयोऽपि च ॥ ८ ॥ ऊर्ध्वबन्धादधोबग्धः कर्णमूलसमाश्रितौ(नः) । अध्यर्धं गोलकं ज्ञेयः पृष्ठतश्चैवमेव सः ॥ ९ ॥ निष्पावसद्दशाकारा कर्तव्या कर्णपिप्पली । आयामेनाङ्गुलं सा स्याद् विस्तारेण चतुर्यवा(वा) ॥ १० ॥ पिप्पल्याधातयोर्मध्ये(?) लकार इति संज्ञितः । स्याद(ध्य)र्धाङ्गुलायामो विस्तारेण च सोऽङ्गुलम् ॥ ११ ॥ मध्ये लकारो निम्नः स्यान्मानाद् यवचतुष्टयम् । मूले पिप्पलिकयाः स्याच्छ्रोत्रच्छिद्रं चतुर्यवम् ॥ १२ ॥ या(गोलकारपीगूंष्मो स्तूनीकेति ?) प्रकीर्तिता । अर्धाङ्गुलायता सा स्याद् यवद्वितयविस्तृता ॥ १३ ॥ लकारावर्तयोर्मध्ये पीयुषी सा प्रकीर्तिता । अङ्गुलंद्वितयायामा विस्तृता सार्थमङ्गुलम् ॥ १४ ॥ कर्णस्य बाह्या रेखा या तामावर्तं प्रचक्षते । षडङ्गुलप्रमाणः स्याद् वक्रो वृत्तायतश्च सः ॥ १५ ॥ मूलांशोऽर्धाङ्गुलः कार्यः क्रमान्मध्ये यवद्वयम् । अग्रे यवप्रमाणश्च विस्तारेण विधीयते ॥ १६ ॥ लकारावर्तयोर्मध्यैमुद्गात इति कीर्तितम् । अधोभागे + पीयूष्या विस्तारेण यवत्रयम् ॥ १७ ॥ १ द. ण। २ द. पा। ३ द. तां। ४ द. स्त। ५ द. लां। ६ द. थव। ७ द. यू। ८ द. ताः। ९ द. लं। १० द. तमा। ११ द. ध्ये।

५९८ समराङ्गणसूत्रधारे ऊर्ध्वतः कर्णविस्तारो गोलकाद् द्वियवान्वितः । मध्ये च द्विगुणं नालं मूले मात्रा सपद्म(षड्ब)वा ॥ १८ ॥ समुदायप्रमाणेन (णेर्लेक?)द्वितयायतः । कर्णप्रसप्तः(?) कर्तव्यो निम्न्रो(३च्चूमत?)विभागवान् ॥ १९ ॥ अङ्गुलं पश्चिमं नालं पूर्वमर्धाङ्गुलं भवेत् । कुर्वीत कोमले नाले कल(ला)द्वितयमायते ॥ २० ॥ श्रवणस्य विभागोऽयं पूर्वा(यथा)वत् परिकीर्तितः । अन्यूनाधिकमानः स्यात् प्रशस्तो दूषितोऽन्यथा ॥ २१ ॥ चिबुकं द्व्यङ्गुलायामं तस्यार्धमधरं विदुः । तदर्धमुत्तरोष्ठः स्याद् भाजी चार्धाङ्गुलोष्ठधा(च्छ्रूया) ॥ २२ ॥ नासापुटौ तु विज्ञेयौ चतुर्थं भागमष्ट(मोष्ठ)योः । तयोः प्रान्तौ तु कर्तव्यौ करवीरसमौ शुभौ ॥ २३ ॥ तारकान्तःसमे चैव सृक्वणी परिचक्षते । नासिका स्याँ(त्) प्रमाणेन चतुरङ्गुलमायते(ता) ॥ २४ ॥ पुटभा(प्रा)न्ते च विस्तारो नासाग्रस्याङ्गुलद्वयम् । विस्तारेणाङ्गुलान्यष्टौ तदर्थमपि चायताम् ॥ २५ ॥ प्रमाणगुणसंयुक्तं ललाटं परिकीर्तितम् । आरभ्य चिबुकां(काद्) यावत् कु(के)शान्तं पश्चिमात् तथा ॥ २६ ॥ ५र्गणिक(ण्डा)न्तं शिरसो मानं भवेद् द्वात्रिंशदङ्गुलम् । +++ कर्णयोर्मध्ये (मष्टको?)ऽष्टादशाङ्गुलः ॥ २७ ॥

• ग्रीवयोः परीणाहो विंशतिश्चतुरन्विता । श्री(ग्री)वातः स्यादुरोभागा(ग) उरसो नाभिरेव च ॥ २८ ॥ १ द. लं । २ मुद्रित पुस्तके 'गोलक' इति स्यात् । ३ द. ब्रूत । ४ द. त्स्या । ५ द. ल । ६ द. गणितं । ७ द. रनयो मध्ये । ८ द. मस्तको ।

प्रतिमालक्षणं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः । ५९९ नाभे(१मेन्द्रं ?) भवेद् भोगौ (२द्वावुरुभयमेव च ?) ऊर्वोः समे मते जङ्घे जानुनी चतुरङ्गुले ॥ २९ ॥ चतुर्दशाङ्गुलो पादौ स्मृतावायाममानतः । षडङ्गुलो तु विस्तारादुत्सेधाच्चतुरङ्गुलो ॥ ३० ॥ (३पञ्चाङ्गुलपरीणाह ४अङ्गुलो त्र्यङ्गुलायतः ?) । अङ्गुष्ठकसमा चैव स्यादायामा(त्) प्रदेशिनी ॥ ३१ ॥ तस्याः षोडशभागेन हीना स्यान्मध्यमाङ्गुलिः । अष्टभागेन मध्ये(ध्या)या हीनां विद्यादनामिकाम् ॥ ३२ ॥ तस्याश्चैवाष्टभागेन हीना ज्ञेया कनिष्ठिका । पादोनमङ्गुलं कुर्यादङ्गुष्ठस्य नखं बुधः ॥ ३३ ॥ अङ्गुलीनां नखान् कुर्यात् (५खं ?) पञ्चत्र्यंशसंमितान् । (६कुर्वीताङ्गुलंकोत्सेधं त्रिभ्यन्वित्तमङ्गुलाम् ?) ॥ ३४ ॥ प्रदेशिन्यङ्गुलोत्सेधा हीना(ः) शेषा यथाक्रमम् । जङ्घामध्ये परीणाहो भवेदष्टादशाङ्गुलः ॥ ३५ ॥ जानुमध्ये परीणाह(इ ?)स्त(स्त्व)ङ्गुलान्येकविंशतिः । तस्यैव सप्तमं भागं ११विद्याज्जानुकपालकम् ॥ ३६ ॥ कु(ऊ)रुमध्ये परीणाहो१२ भवेद् द्वात्रिंशदङ्गुलैः१३ । (भागार्धमाशौ ?) वृषणौ मेढ्रं वृषणसंस्थितम् ॥ ३७ ॥ १ द. मुद्रित प्रतौ 'मेद्रं' इति । २ द. 'भागो भागों' इति पाठः । ३ मुद्रित प्रतौ द्वावूरूद्वयमेव इत्ययं च' इति स्यात् । ४ मुद्रित प्रतौ 'पञ्चाङ्गुलपरीणाहावङ्गुष्ठौ त्र्यङ्गुलायतौ' इति च स्यात् । ५ द. श्वां । ६ द. सि । ७ द. प्रतौ इतः पूर्वं "अनामिकाष्टभागेन हीनां विद्यान् कनीयसीम् । सर्वाङ्घ्रिसन्वा- याङ्गुल्यः प्रथमाङ्गुलविस्तृताः ॥ त्र्यङ्गुल्य च परीणाहाद्विज्ञेया सा विचक्षणैः । ततोष्टभागहीना स्यात् परीणाहेन मध्यमा । अष्टभागेन मध्या या हीनां विद्याननामिकाम्" ॥ इत्ययं अधिकः पाठः । ८ द. ख । ९ द. ष्ठ । मुद्रित पुस्तके 'कुर्वीताङ्गुष्ठकोत्येधं त्रियवान्वितमङ्गुलम् इति स्यात् । १० द. भान्वित । ११ द. विं । १२ द. ही । १३ द. लै ।

षडङ्गुलपरीणाहं कोशस्तु चतुरङ्गुलः । अष्टादशाङ्गुलमिता विस्तारेण कटिर्भवेत् ॥ ३८ ॥ अङ्गुलार्धं (भवेन्नारीरोधोध्वश्वाङ्गुलं ?) भवेत् । नाभिमध्ये परीणाहः षट्चत्वारिंशदङ्गुलः ॥ ३९ ॥ द्वादशाङ्गुलमात्रं तु स्तनयोरन्तरं विदुः । स्तनयोरुपरिष्टात्तु कक्षप्रान्तौ षडङ्गुलौ ॥ ४० ॥ उत्सेधात् पृष्ठविस्तारो विंशतिश्चतुरन्विता । उरसः सह पृष्ठेन परीणाहः प्रकीर्तितः ॥ ४१ ॥ षडङ्गात् परीमाणादङ्गुलानीति निश्चयः (?) । परीणाहाच्चतुर्विंशत्यङ्गुलाष्टौ च विस्तृता ॥ ४२ ॥ ग्रीवा(वा ?) कार्या भुजायामः षट्चत्वारिंशदङ्गुलः । पर्वोपरितनं बाहोः कार्यमष्टादशाङ्गुलम् ॥ ४३ ॥ षोडशाङ्गुलमात्रं तु द्वितीयं पर्व कथ्यते । बाहुमध्ये परीणाहो भवेदष्टादशाङ्गुलः ॥ ४४ ॥ प्रबाहोस्तु परीणाहो भवति द्वादशाङ्गुलः । आयामेन (तैलत्वापि ?) कीर्तिते(तो) द्वादशाङ्गुलः ॥ ४५ ॥ अङ्गुलीरहितः प्राज्ञो(ज्ञैः) सप्ताङ्गुल उदाहृतः । पञ्चाङ्गुलानि विस्तीर्णा(र्णो) लेखालक्षणलक्षितः ॥ ४६ ॥ पञ्चाङ्गुलानि मानेन कर्तव्या मध्यमाङ्गुलिः । पर्वणोऽर्धं(तु)मध्याया हीनां विद्यात् प्रदेशिनीम् ॥ ४७ ॥ प्रदेशिनीसमा चैव स्यादायामादनामिका । पर्वाधंमानहीना च प्रमाणेन कनिष्ठिका ॥ ४८ ॥ अङ्गुलीनां नखाः कार्याः सर्वे पर्वाधंसंमिताः । आयाममात्रमेतासां परीणाहं प्रचक्षते ॥ ४९ ॥ १ द. श्वा । २ द. र्या । ३ द. मो । ४ मुद्रित पुस्तके 'तलश्वापि' इति स्यात् । ५ द. प्रदेशिनी ।

प्रतिमालक्षणं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः । ६०१ अङ्गुष्ठकस्य दैर्घ्यं स्यादाङ्गुलानां चतुष्टयम् । पञ्चाङ्गुल(लं) परीणाहं¹(हः) स्पष्टचारुयवाङ्कितं(तः) ॥ ५० ॥ तुङ्गास्थ(त्त)मानपर्यन्तात् किञ्चिद्धीना नखा मताः । अङ्गुष्ठकप्रदेशिन्योरन्तरं द्वयङ्गुलं भवेत् ॥ ५१ ॥ स्त्रीणामप्येवमेतत् स्यात् स्तनोरुजघनाधिकम् । त्रीणि चत्वारि चत्वारि त्रीणि चत्वार्यथोपि च ॥ ५२ ॥ एकादशैकादश वा दशधौ(वा) विंशतित्र(स्त्र)यम् । विंशतित्रीणि च स्त्रीणां मानमेतत् प्रकीर्तितम् ॥ ५३ ॥ कनिष्ठं मानमेतत् स्यान्मध्यं सत्र्यंशमष्टकम् । प(क)लानाष्टमंकं सार्धमुत्तमं परिकीर्तितम् ॥ ५४ ॥ उरसश्च भवेत् तासां विस्तारोऽष्टादशा लः । कर्तव्यः कटिविस्तारो विंश(ति चतुरुँताः?) । एतत् प्रमाणमुद्दिष्टं प्रतिमानां समासतः ॥ ५५ ॥ प्रमाणमेतत् सक(लांशराणा- मर्धास्तु ?) निर्दिष्टमनुक्रमेण । कार्यं सदा शिल्पिभि(रंशुमत्तै ?)- र्यथोचितद्रव्यसमुद्भवासु ॥ ५६ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे प्रतिमालक्षणं नाम पञ्च(षट्)सप्ततितमोऽध्यायः ॥ १ द. म। २ द. थोपि वा। ३ द. धो। ४ द. मष्टकं । ५ द. द्वा । ६ मुद्रित प्रतौ 'तिश्व- तुरन्विता' इति स्यात् । ७ द. रन्विताः । ८ मुद्रित प्रतौ 'लामराणामर्धासु' इति स्यात् । ९ मुद्रित प्रतौ 'रप्रमत्तै' इति स्यात् । वा. ७६