भारतकोश
संग्रह पर लौटें

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

५२० सात्वतसंहिता अब हे सङ्कर्षण! पुत्रक शिष्य में जो विशेषता है, उसे सुनिये। जिसके विनियोग (क्रिया संकल्प) से स्वल्प, मध्य, उत्तम प्रकार के द्वारा शिक्षित आगम से गुरु जिसकी कृतार्थता जान लेता है उस पर अनुग्रहदृष्टि रख कर उसे विष्णु- मन्दिर में बुलावे और पुनः उसका अवलोकन करे। फिर उसे देवधाम (मण्डल) में रखे। उस पर सन्तुष्ट होकर उसकी अञ्जलि में अर्घ्य, पुष्प एवं अक्षत से पूर्णकर मण्डल में पुष्प प्रक्षेप कराकर मन्त्र प्रदान करे। किन्तु ध्यान एवं न्यास का उपदेश न करे। अग्नि के तर्पण (होम मन्त्र) के बिना मन्त्र मात्र के पूजन का उपदेश करे। उसकी योग्यता की सिद्धि के लिये गुरु सामान्य विधि से उपदेश करे कि आप बिम्ब के जल में अथवा स्थल में अच्युत का अर्चन कीजिये। फिर गुरु द्वारा उपदिष्ट होने पर प्रसन्नचित्त हो शिष्य 'तथास्तु' कहे। फिर स्वमुद्रा से मुद्रित शास्त्रार्थ का परिशीलन करे। अपनी शक्ति के अनुसार गुरु के योग-क्षेमादि का निरीक्षण करता रहे। उनकी आराधना में तत्पर रहकर तच्चित्त एवं तत्परायण रहे ॥ ३२-३८ ॥ समाक्षिप्तस्तदादेशान्मन्त्रमुद्राद्वयं विना। कीर्त्यर्थं स्वगुरोर्ब्रूयात् ज्ञातं शास्त्रार्थमुत्तमम्॥ ३९ ॥ उनकी आज्ञा होने पर मन्त्र एवं मुद्रा दोनों के बिना अपनी कीर्ति के लिये गुरु के द्वारा उपदिष्ट उत्तम शास्त्रार्थ उन्हें सुना देवे ॥ ३९ ॥ विचार्य स्वधिया सम्यग् वैष्णवानां हि संसदि। यथा नैति जनानां च मध्ये मात्सर्यभूमिताम्॥ ४० ॥ वैष्णवों की सभा में तथा सामान्य जनों की सभा में जिस प्रकार वह मात्सर्य की भूमि (ईर्ष्या का स्थान) न बने, वैसा अपनी बुद्धि से विचार करता रहे ॥४०॥ स शिष्यः पुत्रको नाम स्वपुत्रादधिकः सदा। ऐसा शिष्य 'पुत्रक' कहा जाता है। वह अपने पुत्र से भी अधिक प्रिय होता है ॥ ४१ ॥ ३. साधकलक्षणकथनम् साधकाख्ये विशेषो यस्तमिदानीं निबोध मे॥ ४१ ॥ पूर्ववल्लब्धदीक्षस्तु मन्त्राराधनतत्परः। स्नानादिनाऽखिलेनैव देवभूतेन कर्मणा॥ ४२ ॥ सिद्धये स्वात्मनश्चैव न लोकाराधनाय च। वने वायतनोद्देशे स्वगृहे वा मनोरमे॥ ४३ ॥ मन्त्रसेवार्घ्यदानं च कुर्यान्मन्त्रव्रतं महत्।

द्वाविंशः परिच्छेदः ५२१ परमः पालनीयश्च तेनैष समयः सदा ॥ ४४ ॥ अथ साधकलक्षणमाह—साधकाख्ये विशेषो य इत्यारभ्य साधको भगवन्मय इत्यन्तम् । एवं च यावन्तं पूर्वोक्तदीक्षया संस्कृत आयतने वने भवने वा यथाविधि ध्यानन्यासादिभिः सह मन्त्रार्चनं कुर्वन् जपादिभिस्तत्साधनपरो यः स साधक इति बोध्यः ॥ ४१-४६ ॥ अब हे सङ्कर्षण ! साधक शिष्य में जो विशेषता है उसे मुझसे सुनिये— साधक शिष्य पूर्व की भाँति दीक्षा प्राप्त कर समस्त स्नानादि तथा दैवी कर्म से युक्त होकर लोकाराधन के लिये नहीं, अपनी सिद्धि के लिये मन्त्राराधन में तत्पर रहे । वन में, अथवा किसी देवतायतन में, अथवा अपने गृह में, अथवा किसी मनोरम स्थान में निवास करते हुए मन्त्र, सेवा एवं अर्घ्यदानपूर्वक महान् मन्त्र- व्रत का पालन करे । सब प्रकार से यही पालनीय है इसीलिये इसे समय कहा जाता है ॥ ४१-४४ ॥ यदतीव च संलब्धं यच्छक्त्यानन्दमात्मनि । तदाश्चर्यं न वक्तव्यं पूजापूर्वं गुरोर्विना ॥ ४५ ॥ आत्मीयमुद्रासंयुक्तो नित्योद्युक्तः स्वकर्मणि । श्रद्धया यः स बोद्धव्यः साधको भगवन्मयः ॥ ४६ ॥ जो अत्यन्त रूप से प्राप्त हो तथा जिसकी शक्ति से अपूर्व आनन्द हो, उसे बहुत आश्चर्य न समझे, वह अपूर्व गुरु की पूजा का फल है । इस प्रकार जो श्रद्धापूर्वक आत्मीय मुद्रा से संयुक्त हो, अपने कर्म में सर्वदा सावधानी रखने वाला हो, उस भगवन्मय को साधक शिष्य समझना चाहिये ॥ ४५-४६ ॥ ४. आचार्यलक्षणकथनम् लिङ्गैः पूर्वोदितैर्युक्तस्त्वभियुक्तो विशेषतः । अनुग्रहार्थं गुरुणा भक्तानां विनियोजितः ॥ ४७ ॥ पदानि पदमन्त्राणां सार्थकानि च वेत्ति यः । वाच्यवाचकभावेन साङ्गानङ्गवशेन वा ॥ ४८ ॥ करविग्रहकह्लारचक्रन्यासार्थमेव च । समेन विषमेणैव सकृच्चित्रादिकेन च ॥ ४९ ॥ तेषामर्थवशाच्चैव विनियोगं हि वस्तुषु । ध्यानदैवतविज्ञानाद् व्यापकत्वं तु चाध्वनि ॥ ५० ॥ निर्लिङ्गं देवतानां च शब्दब्रह्मत्वमेव हि । यथावदनुजानाति स्ववर्णैः प्रागुदीरितम् ॥ ५१ ॥ सा० सं० - 37

५२२ सात्वतसंहिता साङ्कर्यमागमानां च वेत्ति वाक्यवशात् तु यः । अथाचार्यलक्षणमाह—लिङ्गैः पूर्वोदितैर्युक्त इत्यारभ्य सर्वैः सामयिकैर्गुणैरित्य- न्तम् । अथ प्रसङ्गात् शास्त्रसङ्करभेदं दिव्यादिभेदैरागमत्रैविध्यमपि दर्शितम् । तत्र मुनि- भाषितस्यापि सात्त्विकादिभेदैस्त्रैविध्यमैश्वर (१।५७-६३)परमेश्वरा(१०।३४७- ३७४)दिषूपबृंहितं ग्राह्यम् । एतत्साङ्कर्यविचारः श्रीपाञ्चरात्ररक्षायां बहुशः प्रतिपादितो द्रष्टव्यः । "अनिवाहकमाद्योक्तेरिति दिव्यमुनिभाषितयोर्विरुद्धार्थत्वमुच्यते । असम्बद्ध- मिति पूर्वापरविरुद्धत्वम्" (पृ० २९) इति पौरुषवाक्यलक्षणप्रकरणोक्तं पदद्वयमपि तत्रैव व्याख्यातम् । एवं च पूर्वोक्तलक्षणैर्युक्तो व्रतादिभिः सिद्धमन्त्र आचार्याभिषेकेना- भिषिक्तः पदमन्त्रार्थज्ञानसम्पन्नो यः स आचार्य इति बोध्यः । ननु "पूर्ववल्लब्धदीक्षः" (२२।४२) इति साधकस्य, 'लिङ्गैः पूर्वोदितैर्युक्तः' (२२।४७) इत्याचार्यस्य च प्राप्तदीक्षत्वमुक्तं भवति, समयिपुत्रकयोस्तु तन्नास्ति, तथापि तयोर्मन्त्रमात्रार्चने कथमधिकारः सिद्ध्यति? दीक्षाकालमन्तरा तयोर्मन्त्रः कदा प्राप्त इति चेत्, मध्ये (कमनीया?किमनया) शङ्कया? वचनात् प्रवृत्तिः, वचनान्नि- वृत्तिः । अदीक्षितानामर्चना(न)धिकारप्रतिपादकानि वचनानि तु मुद्रान्याससहितार्चना- धिकारनिषेधपराणि बोध्यानि । मन्त्रस्तु मण्डलदर्शनानन्तरं शास्त्राभ्याससमय एव संगृह्यते ॥ ४७-६१ ॥ पूर्वोक्त चिह्नों से विशेष रूप से युक्त ऐसा अभियुक्त जिसे गुरु ने भक्तों पर अनुग्रह करने के लिये विनियोजित किया हो । जो साङ्ग अथवा बिना अङ्ग के अर्थ सहित पदों को तथा पदमन्त्रों को वाच्यवाचकभावरूप से जानने वाला हो, कर- विग्रह कह्लार तथा चक्रन्यास के लिये सम, विषम, सकृत् चित्रादिक के द्वारा जो पदों के अर्थ के अनुसार वस्तुओं में विनियोग, ध्यान एवं देवता का ज्ञान रखते हुए, अध्व में व्यापकता ज्ञान रखने वाला हो, जो अपने-अपने वर्णों के अनुसार पहले कहे गये देवताओं की निर्लिङ्गता तथा शब्द ब्रह्ममितत्त्व को ठीक-ठीक जानने वाला हो, जो वाक्यों के अनुसार वाक्य-वश आगमों के साङ्कर्य को जानने वाला हो वह आचार्य के योग्य है ॥ ४७-५२ ॥ तत्र वै त्रिविधं वाक्यं दिव्यं च मुनिभाषितम् ॥ ५२ ॥ पौरुषं चारविन्दाक्ष तद्भेदमनवधारय । यदर्थाढ्यमसन्दिग्धं स्वच्छमल्पाक्षरं स्थिरम् ॥ ५३ ॥ तत्पारमेश्वरं वाक्यमाज्ञासिद्धं च मोक्षदम् । प्रशंसकं वै सिद्धीनां सम्प्रवर्तकमप्यथ ॥ ५४ ॥ सर्वेषां रञ्जकं गूढं निश्चयीकरणक्षमम् । मुनिवाक्यं तु तद्विद्धि चतुर्वर्गफलप्रदम् ॥ ५५ ॥ यह आगमों का साङ्कर्य भेद दिव्यादिभेद तीन प्रकार का कहा गया है । हे

द्वाविंशः परिच्छेदः ५२३ अरविन्दाक्ष ! हे सङ्कर्षण ! ये आगमों के भेद दिव्य, मुनि तथा पौरुष रूप से तीन प्रकार के कहे गये हैं । जो विशिष्ट अर्थों से युक्त होने के कारण (दृढ़) अकाट्य हो, स्वल्प एवं अल्पाक्षर हो, स्थित हो, ऐसा आज्ञासिद्ध मोक्षप्रद ईश्वर का वाक्य ‘दिव्य’ कहा जाता है । जो सिद्धियों का प्रशंसक हो, संसार में अथवा स्वर्ग में प्रवृत्त कराने वाला हो, सभी का रञ्जन करने वाला हो, गूढ (गुप्त रूप से कहा गया हो) जिससे निश्चय करने की क्षमता हो, ऐसे धर्म, अर्थ, काम, मोक्षपरक वाक्यों को ‘मुनि वाक्य’ कहा जाता है ॥ ५२-५५ ॥ अनर्थकमसम्बद्धमल्पार्थं शब्दडम्बरम् । अनिर्वाहकमाद्योक्तेर्वाक्यं तत्पौरुषं स्मृतम् ॥ ५६ ॥ अर्थहीन, पूर्वापर विरुद्ध, अल्पार्थ, शब्दाडम्बर से परिपूर्ण दिव्यवाक्य का निर्वाह करने में अशक्य, ऐसे वाक्य को ‘पौरुष वाक्य’ कहा जाता है ॥ ५६ ॥ हेयं चानर्थसिद्धीनामाकरं नरकावहम् । प्रसिद्धाथानुवादं यत् संगतार्थं विलक्षणम् ॥ ५७ ॥ अपि चेत् पौरुषं वाक्यं ग्राह्यं तन्मुनिवाक्यवत् । यह पौरुषवाक्य अनर्थ सिद्धियों का समूह नरक प्रदान करने वाला है । किन्तु जो प्रसिद्ध अर्थों का अनुवाद करने वाला है, जिसका अर्थ संगत तथा विलक्षणता से परिपूर्ण है, ऐसा पौरुषवाक्य मुनिवाक्य के समान ग्राह्य है ॥ ५७-५८ ॥ एवमादेयवाक्योत्थ आगमो यो महामते ॥ ५८ ॥ सन्मार्गदर्शनं कृत्स्नं विधिवादं च विद्धि तम् । तत्रामाण्यात् तु यत्किञ्चित् समभ्यूह्य यथार्थतः ॥ ५९ ॥ पूर्वापराविरोधेन निर्वाहयति सर्वदा । भक्तानां चोदितस्त्वेवं पदवाक्यप्रमाणवित् ॥ ६० ॥ स्वमुद्रालङ्कृतश्चापि यः सदा चक्रधृक् चरेत् । स देशिको निबोद्धव्यः सर्वैः सामयिकैर्गुणैः ॥ ६१ ॥ इसी प्रकार हे महामते ! जो आगम उपादेय वाक्य वाला है, ऐसे सम्पूर्ण सन्मार्ग दर्शक वाक्य को विधिवाद जानो । भक्तों की प्रेरणा से विधिवाद से यथार्थता का ठीक-ठीक ज्ञान कर पूर्वापर का विरोध न करते हुए ऐसे वाक्यों का सर्वदा निर्वाह करे । आचार्य पद (व्याकरण), वाक्य (मीमांसा), प्रमाण (न्याय), शास्त्र का वेत्ता हो, जो मुद्रा से अलङ्कृत होकर चक्रधारण करते हुए, सञ्चरण करे । इस प्रकार जो सभी सामायिक गुणों से संयुक्त हो, उसे आचार्य समझना चाहिये ॥ ५८-६१ ॥

५२४ सात्वतसंहिता वेदयत्यन्यथात्मानं योऽन्यस्मिन् योजितं पदे। कृत्वापेक्षां तु हृदये स याति नरकेऽधमः ॥ ६२ ॥ नो भाजनं स्यात् सिद्धीनां क्रमत्यागे कृते सति। स्वमाचारं स्वकां जातिं स्वगोत्रं स्वगुरोर्गृहम् ॥ ६३ ॥ समयिपुत्रकाद्यवरपदस्थोऽपि प्रतिष्ठापेक्षया साधकाचार्यपदारूढत्वेनात्मानं वेद- यति, तस्य महत्तरं दोषमाह—वेदयतीति सार्धेन ॥ ६२-६३ ॥ स्वपदं च स्वसंस्कारं प्राङ्‌निषिद्धेन वै विना। गोपायत्यचिराद् यो वै पातित्यमुपयाति सः ॥ ६४ ॥ एवं स्वाचारजातिगोत्रादिगोपनेऽपि पातित्यं संभवतीत्याह—एवमिति सार्धेन। प्राङ्‌निषिद्धेन मन्त्रमुद्रादिनेत्यर्थः, समाक्षिप्तस्तदादेशान्मन्त्रमुद्राद्वयं विना। कीर्त्यर्थं स्वगुरोर्ब्रूयाद् ज्ञातं शास्त्रार्थमुत्तमम् ॥ (२२।३९) इत्यादिभिस्तेषां प्रकाशन(स्य) निषिद्धत्वात्। अतस्त्वहङ्कारादुत्कृष्टत्वकथनं च न कार्यम् ॥ ६३-६४ ॥ क्रमत्याग करने के कारण उसे सिद्धियाँ नही प्राप्त होती । जो अपना आचार, अपनी जाति, अपना गोत्र, अपने गुरु का गृह, अपना पद, अपना संस्कार, अपनी मुद्रा, अपना मन्त्र, नहीं छिपाता वह सिद्धि प्राप्त कर लेता है किन्तु जो उसे छिपाता है वह अवश्य पतित होता है ॥ ६३-६४ ॥ तस्माच्छ्रेयोऽर्थिना नित्यं नाभिमानं न तत्क्षयात्। अधरोत्तरता सम्यग् आचर्त्तव्या च कुत्रचित् ॥ ६५ ॥ वास्तवार्थेकथनं श्रेयस्करमित्याह—तस्मादिति ॥ ६५ ॥ इसलिये साधक को चाहिये कि वह अहङ्कार वश अपने को अपनी अवस्था से उत्कृष्ट की अभिव्यक्ति न करे। ऐसा करने से उसका क्षय निश्चित है ॥ ६५ ॥ सङ्कर्षण उवाच मुद्राचतुष्टयं देव कीदृग्लक्षणलक्षितम्। ज्ञायते यत्परिज्ञानाद् देशिकान्तं चतुष्टयम् ॥ ६६ ॥ पूर्वोक्तसमयिपुत्रकादिज्ञापकतत्तन्मुद्राचतुष्टयलक्षणं पृच्छति सङ्कर्षणः— मुद्रेति ॥ ६६ ॥ भगवान् सङ्कर्षण ने कहा—हे भगवन्! अब मैं पूर्व में कहे गये समयी साधकादि के मुद्रा का लक्षण जानना चाहता हूँ। वह किस लक्षण से लक्षित होता है ॥ ६६ ॥

द्वाविंशः परिच्छेदः ५२५ श्रीभगवानुवाच यत्पूर्वं नृहरेः प्रोक्तं शिरोमुद्रादिपञ्चकम् । तदङ्गुष्ठविनिर्मुक्तं विद्धि न्यूनाङ्गुलैः क्रमात् । चतुष्टयं चतुर्णां तु गुर्वन्तानां यथास्थितम् ॥ ६७ ॥ ॥ इति श्रीपाञ्चरात्रे श्रीसात्वतसंहितायां अधिकारिमुद्राभेदविधिर्नाम द्वाविंशः परिच्छेदः ॥ २२ ॥ — ❧ — एवं पृष्टो वासुदेवः पूर्वं नृसिंहकल्पोक्त(१७।१०२)शिखामुद्रादिचतुष्टयमेव समयिपुत्रका(णां?दीनां) मुद्राचतुष्टयमित्याह—यदिति सार्धेन ॥ ६७ ॥ ॥ इति श्रीमौज्यायनकुलतिलकस्य यदुगिरीश्वरचरणकमलार्चकस्य योगानन्दभट्टाचार्यस्य तनयेन अलशिङ्गभट्टेन विरचिते सात्वततन्त्रभाष्ये द्वाविंशः परिच्छेदः ॥ २२ ॥ — ❧ — श्री भगवान् के कहा—हे सङ्कर्षण हमने पूर्व में नृसिंह कल्प (सत्रहवें अध्याय) में शिखामुद्रादि चतुष्टय तथा सामयिकादि चतुष्टय का मुद्रा लक्षण वह जिस प्रकार होता है उसे कह दिया है ॥ ६७ ॥ ॥ इस प्रकार डॉ० सुधाकर मालवीय कृत सात्त्वत संहिता के अधिकारिमुद्राभेदविधि नामक बाइसवें परिच्छेद की हिन्दी समाप्त हुई ॥ २२ ॥ — ❧ —

त्रयोविंशः परिच्छेदः अधिवासदीक्षाविधिः नारद उवाच कामपालेन देवेशस्त्वथ ब्राह्मणसत्तमाः । चोदितो यत् तदधुना कथयामि समासतः ॥ १ ॥ अथ त्रयोविंश परिच्छेदो व्याख्यास्यते । इह सङ्कर्षणेन वासुदेवो यत्पृष्टस्तत् कथयामीत्याह—कामपालेनेति ॥ १ ॥ नारद जी ने कहा—हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो ! इतना सुन लेने के अनन्तर सङ्कर्षण द्वारा पूछे जाने पर देवाधिदेव श्रीकृष्ण ने जो कहा उसे संक्षेप में कहता हूँ ॥ १ ॥ सङ्कर्षण उवाच ज्ञातो विभवदेवानां देव बीजगणो मया । अधुना ज्ञातुमिच्छामि तत्पिण्डनिचयो हि यः ॥ २ ॥ प्रश्नप्रकारमाह—ज्ञात इति ॥ २ ॥ सङ्कर्षण ने कहा—हे देव! मैंने विभव देवताओं का बीजगण जान लिया है। अब जो उनके पिण्डमन्त्र हैं, उन्हें जानना चाहता हूँ ॥ २ ॥ श्रीभगवानुवाच यथाक्रमोदितानां च देवानां विनिबोधतु । पिण्डमन्त्रगणं मत्तः सावधानेन चेतसा ॥ ३ ॥ एवं पृष्टो वासुदेवः पिण्डमन्त्रान् शृण्वित्याह—यथेति । यथाक्रमोदितानां देवानां पद्मनाभध्रुवाणामित्यर्थः ॥ ३ ॥ श्री भगवान् ने कहा—पूर्व में यथाक्रम कहे गये पद्मनाभ एवं ध्रुवादि विभव देवताओं के पिण्डमन्त्रगणों को सावधान चित्त होकर सुनिये ॥ ३ ॥ नाभेरष्टमबीजं यत् स्थितं तत् सप्तमोपरि । तदधश्चोत्तरं चाक्षादरान्तेन विभूषयेत् ॥ ४ ॥

त्रयोविंशः परिच्छेदः ५२७ अथोत्तरं चाक्षदेशादादाय तदधो न्यसेत्। बीजं नेमेर्द्वितीयं यन्मध्यान्मध्यं तदासने ॥ ५ ॥ आधारषष्ठसंरूढं कुर्याद् वै नाभिसप्तकम्। अष्टमं च तदूर्ध्वे तु एतद् विद्धि तृतीयकम् ॥ ६ ॥ नाभ्यष्टममथादाय अरात् षष्ठासनस्थितम्। ततो नाभिद्वितीयस्य क्रमेणाधो निवेश्य च ॥ ७ ॥ तदुद्देशात् तृतीयं च सप्तमं तुर्यमेव च। अथादाय च नेमेः प्राक् तदधो नाभिसप्तमम् ॥ ८ ॥ तस्याप्यधस्तदुद्देशात् तृतीयं विनिवेश्य च। ततस्तु नवमं नाभेस्तस्योर्ध्वाधोगतं न्यसेत् ॥ ९ ॥ तत्रैव यद् द्वितीयं तु तत्पिण्डं विद्धि सप्तमम्। अरात् षष्ठस्य चोर्ध्वे तु नाभिपूर्वं तु विन्यसेत् ॥ १० ॥ सप्तमं चाष्टमं चापि ह्युपर्युपरि वै क्रमात्। अथाष्टमं नाभिदेशादारूढं सप्तमोपरि ॥ ११ ॥ तदधो मध्यगं चाक्षान्नवमं परिकीर्तितम्। भूयोऽरात् पञ्चमस्योर्ध्वे दद्यान्नाभितृतीयकम् ॥ १२ ॥ बाह्यात् तृतीयं तन्मूर्ध्ना पिण्डोऽयं दशमः स्मृतः। द्वितीयं नाभिदेशाच्च तत्तृतीयं तदूर्ध्वगम् ॥ १३ ॥ नेमेराद्यन्तमूर्ध्वं तु स्मृतमेकादशं त्विदम्। अथो नाभिचतुर्थस्य सप्तमं विनिवेश्य च ॥ १४ ॥ तदधो नेमिपूर्वं तु एतद् द्वादशमं स्मृतम्। नेमेस्त्रिदशमादाय तदधो योजयेत् क्रमात् ॥ १५ ॥ सप्तमं च चतुर्थं च पूर्वं नाभेर्महामते। अरषष्ठासनाः सर्वे पिण्डमेतत् त्रयोदशम् ॥ १६ ॥ नाभेेश्चतुर्थमादाय तदूर्ध्वे सप्तमं न्यसेत्। नवमं चापि तन्मूर्ध्नि एतद्विद्धि चतुर्दशम् ॥ १७ ॥ नेमेश्चतुर्थसंख्यस्य ऊर्ध्वाधोभ्यां निवेश्य च। वर्णं नाभिद्वितीयं यत् तत्पञ्चदशमं स्मृतम् ॥ १८ ॥ यद्विंशसंख्यकं बाह्यादादायाराख्यमण्डलात्। सान्तिमेन च षष्ठेन युक्तं कुर्यादनन्तरम् ॥ १९ ॥ नेमेः सप्तमवर्णस्य ऊर्ध्वाधोभ्यां निवेश्य च।

५२८ सात्वतसंहिता नाभिदेशाद् द्वितीयं यद् विद्धि सप्तदशं तु तत् ॥ २० ॥ नवमं नाभिदेशाच्च सप्तमस्योपरि न्यसेत् । अथाष्टमं नाभिदेशात् कुर्यात् सप्तममूर्ध्वगम् ॥ २१ ॥ द्वितीयमपि तस्याधस्तस्माद् वै नाभिमण्डलात् । अरात् त्रयोदशादूर्ध्वं न्यूनविंशतिमं तु तत् ॥ २२ ॥ नाभेश्चतुर्थं तस्योर्ध्वे तत्तृतीयं तदूर्ध्वगम् । तत्रैव सप्तमं यद् वै विद्धि विंशतिमं त्विदम् ॥ २३ ॥ द्वितीयस्याष्टमं नाभेर्वर्णस्योर्ध्वे नियोज्य च । अरात् षष्ठं च तस्याधः कुर्यात् तदनु लाङ्गलिन् ॥ २४ ॥ नवमं नाभिदेशाच्च तृतीयस्योपरि न्यसेत् । द्वितीयं तदधः कुर्यात् त्रयोविंशतिमं शृणु ॥ २५ ॥ अष्टमं सप्तमं नाभेर्द्वितीयं प्रथमं ततः । क्रमेण योजयेच्चैव अरात् षष्ठस्य मूर्धनि ॥ २६ ॥ नेमेः सप्तममादाय तदधो नाभिसप्तमम् । तत्तृतीयं च तस्याधश्चतुर्विंशतिमं स्मृतम् ॥ २७ ॥ नाभेस्तृतीयं तस्योर्ध्वे द्वितीयं तस्य चोपरि । निवेश्य नेमिपूर्वं तु षड्विंशमधुनोच्यते ॥ २८ ॥ अरात् षष्ठासनं कुर्याद् वर्णं नाभितृतीयकम् । तदूर्ध्वे सप्तमं चैव अतोऽन्यमवधारय ॥ २९ ॥ न्यूनं षड्विंशतिं नेमेस्तस्योर्ध्वाधोगतं न्यसेत् । सप्तमं नाभिवर्णेभ्यस्त्वरवर्गाच्च पञ्चमम् ॥ ३० ॥ नेमेराद्यद्वितीयं च आदाय तदधो न्यसेत् । मध्यमक्षान्महाबुद्धेरष्टाविंशतिमं स्मृतम् ॥ ३१ ॥ नवमं सप्तमं नाभेस्तृतीयं च तृतीयकम् । अथोत्तरस्थमक्षाच्च आदाय तदधो न्यसेत् ॥ ३२ ॥ तृतीयं च द्वितीयं च नाभिदेशादनन्तरम् । नाभिद्वितीयमादाय सप्तमं तुर्यमेव च ॥ ३३ ॥ तृतीयस्याथ वै नाभेर्बाहादाद्यं तु मूर्धगम् । ततस्तु नवमं नाभेरक्षमध्यस्थमूर्ध्वगम् ॥ ३४ ॥ अष्टमस्याथ वै नाभेरथ ऊर्ध्वे द्वितीयकम् ।

त्रयोविंशः परिच्छेदः ५२९ दद्यात् तदन्वरात् षष्ठं तस्यैवाधोगतं तु वै ॥ ३५ ॥ अरात् षष्ठस्य चोर्ध्वं तु नाभिपूर्वं च तत्परम् । विनिवेश्याष्टमं चापि षट्त्रिंशमवधारय ॥ ३६ ॥ सप्तमं च तृतीयं च चतुर्थं नाभिमण्डलात् । योजयित्वा तदूर्ध्वं चाप्यराणां त्रिदशं न्यसेत् ॥ ३७ ॥ अथवा नवमं नाभेस्तृतीयं च द्वितीयकम् । तत्सप्तत्रिंशकं विद्धि नाभिदेशादथाहरेत् ॥ ३८ ॥ अरात् षष्ठासनं पूर्वं द्वितीयं च तदूर्ध्वतः । नवमं चापि तस्योर्ध्वं पिण्डास्त्वद्यादिमं विना ॥ ३९ ॥ आरान्ताद्येन वै मूर्ध्ना सर्वे कार्या ह्यलङ्कृताः । नमोऽन्ताः प्रणवाद्याश्च युक्ताः संज्ञापदैः स्वकैः ॥ ४० ॥ तेषामुद्धारक्रममाह—नाभेरष्टमबीजं यदित्यारभ्य नमोऽन्ताः प्रणवाद्याश्च युक्ताः संज्ञापदैः स्वकैरित्यन्तम् । नाभेरष्टमबीजं यद् हकारं तत्सप्तमोपरि सकारोपरि स्थितं कृत्वा तदधः सकारस्याधस्ताद् अक्षरादुत्तरं नकारं संयोज्य अरान्तेन विसर्गेण भूषयेत् । पद्मनाभस्य पिण्डाक्षरमिदम् । उत्तरत्राप्येवं रीत्या बोध्यम् । तथा चैषां प्रयोगः—ह्स्र्नः, न्ख्मं, ह्स्यूं, हूं, ल्स्वं, क्स्लं, क्षं, ह्सयूूं, ह्समं, ग्लुं, क्स्त्रं, ख्स्कं, क्स्व्थं, क्स्वं, श्वं, ग्रं, भुं, द्भ्रं, क्ष्सं, स्त्रों, स्ल्र्वं, ह्धूं, क्ष्लं, ह्स्यूं, जुस्वं, क्यं, स्त्र्यूं, स्वूं, क्ख्भं, ह्लं, न्रं, स्वं, क्षं, क्ष्मं, ह्धं, ह्वां, स्ल्र्वां, क्षरुं, क्ष्रूूं । इत्यष्टत्रिंशत् पिण्डमन्त्राः । अत्राद्यं पिण्डं विनाऽन्ये सर्वेऽप्यनुस्वारेण योज्याः, प्रणवादिनमोन्ताश्च चतुर्थ्यन्तपद्मनाभादिसंज्ञायुक्ताश्च कार्याः ॥ ४-४० ॥ पद्मनाभादि अड़तीस विभवदेवताओं के नाम इस प्रकार हैं— १. पद्मनाभ, २. ध्रुव, ३. शक्त्यात्मा, ४. मधुसूदन, ५. विद्याधिदेव, ६. कपिल, ७. विश्वरूप, ८. विहङ्गम, ९. क्रोडात्मा, १०. बड़वावक्त्र, ११. धर्म, १२. वागीश्वर, १३. देव एकावर्णवशाय, १४. पातालधारककूर्म्म, १५. वाराह, १६. नरसिंह, १७. अमृतातहरण, १८. दिव्यदेह श्रीपति, १९. अमृतधारक कान्तात्मा, २०. राहुजित्, २१. कालनेमिघ्न, २२. महान् परिजातहर, २३. शान्तात्मा लोकनाथ, २४. महाप्रभु दत्तात्रेय, २५. भगवान् न्यग्रोधशायी, २६. एक शृङ्ग, २७. दिव्य वामनै, २८. सर्वव्यापी त्रिविक्रम, २९. नर, ३०. नारायण, ३१. हरि, ३२. कृष्ण, ३३. ज्वलत्परशुधुकराम, ३४. धनुर्धर राम, ३५. वेदवित् भगवान्, ३६. कल्की, ३७. पातालशयन, ३८. प्रभु । नाभि का अष्टमबीज हकार उसको उससे सप्तम सकार पर स्थापित करे । उस सकार से उत्तर नकार को संयुक्त करे । उसके बाद उसे अरान्त (विसर्ग) से भूषित करे । उसके आदि में ॐ लगावे और अन्त में नमः लगावे । फिर उसकी

५३० सात्वतसंहिता संज्ञा से संयुक्त करे—यथा 'ॐ हसूनः नमः पद्मनाभाय' इसी प्रकार अन्य पिण्ड मन्त्रों को समझे । ३८ विभवदेवताओं के पिण्ड-मन्त्र इस प्रकार हैं—हसूनः, न्खमं, हस्यूं, हूं, ल्स्वं, क्स्लं, श्वं, हसूमं, ग्लुं, क्स्त्रं, ख्स्कं, क्स्वं, क्ष्स्वं, श्वं, घ्रं, ध्रुं, द्ध्रं, क्ष्सं, स्त्रों, स्ल्वं, हूं, क्ष्तुं, हस्यूं, ज्स्वं, क्यं, स्त्र्यूं, स्सूं, क्ख्खं, हस्र्लं, न्त्रं, स्वं, क्षं, क्ष्मं, हूं, हूं, स्ल्वों, क्षूं, क्ष्रूं । यहाँ प्रथम पिण्ड को विसर्ग से संयुक्त करे और शेष ३७ पिण्ड मन्त्रों को अनुस्वार से युक्त करे ॥ ४-४० ॥ अरान्ताद्यं विना यस्य य ऊर्ध्वे वर्तते स्वरः । अधो वा नाभिपूर्वेण सह वा केवलं हि तम् ॥ ४१ ॥ अपास्य च ततः कुर्यात् सर्वेषां पूजनाय च । स्वेन स्वेन तु पिण्डेन सिंहवच्चाङ्गकल्पनम् ॥ ४२ ॥ नमः प्रणवसंज्ञाऽस्या जातिः कर्मवशात् पुनः । आ तदुक्तात् तु यजनाद् मोक्षनिष्ठः समाचरेत् ॥ ४३ ॥ बीजपिण्डपदोत्थानां विनियोगं तु चाखिलम् । किन्त्वेषां वैभवी मुद्रा देयाऽऽराधनकर्मणि ॥ ४४ ॥ तदङ्गमुद्राश्चाङ्गानां योज्या मन्त्रैः स्वकैः सह । अथ तत्तत्पिण्डं विहायाकारादिस्वरैः पूर्वोक्तविश्वत्रातृनृसिंहमन्त्रवद् हृदयाद्यङ्ग- कल्पनां सर्वेषां मन्त्राणामप्यविशेषेण दशमपरिच्छेदोक्त(१०।४८) वैभवमुद्राप्रदर्शनं हृदयादीनां नृसिंहकल्पोक्त(१७।९७-१०६)तत्तन्मुद्राप्रदर्शनं नृसिंहमन्त्रवदेव तेषामपि दीक्षापूर्वमर्चनादिभिश्चतुर्विधपुरुषार्थसाधनं चाह—अरान्ताद्यं विना यस्येत्यारभ्य चतु- र्वर्गं हि साधनमित्यन्तम् ॥ ४१-४६ ॥ तत्तत् पिण्ड को छोड़कर केवल अकारादि स्वर से पूर्वोक्त विश्वमान् नृसिंह मन्त्र के समान उसी से हृदयादि अङ्ग की कल्पना कर सभी मन्त्रों की सामान्यतः वैभवमुद्रा, जैसा कि दशम परिच्छेद (१०.४८) में कही गयी है, उसी प्रकार करे । हृदयादि मुद्रा नृसिंह कल्पोक्त (द्र. १७.९७-१०६) की भाँति करे ॥ ४१-४५ ॥ सर्वं साधारणमुद्दिष्टं सैंहमन्त्रोदितं मया ॥ ४५ ॥ दीक्षापूर्वं हि मन्त्राणां चतुर्वर्गं हि साधनम् । भगवान् कहते हैं—यहाँ तक हमने साधार सभी बातें नृसिंह मन्त्र में कह दी हैं । दीक्षापूर्वक अर्चनादि से चतुर्विध पुरुषार्थ की सिद्धि होती है । लक्षणं पदमन्त्राणामथेदानीं निबोधतु ॥ ४६ ॥

त्रयोविंशः परिच्छेदः ५३१ यैर्विना लब्धसत्तानामर्चनं हि न जायते । विश्वातीताय विमलं पदं विद्याविधायिने ॥ ४७ ॥ पद्मनाभाय वै विश्वव्यापिने तदनन्तरम् । चतुर्विंशाक्षरं विद्धि एतत्संख्यं परं शृणु ॥ ४८ ॥ अथ पदमन्त्रानाह—लक्षणं पदमन्त्राणामित्यारभ्य भक्त्या सत्कर्मणां भुवीत्य- न्तम् । तथा चैषां प्रयोगः— ॐविश्वातीताय विमलविद्याविधायिने पद्मनाभाय विश्वव्यापिने नमः । ॐज्योती- रूपाय गगनमूर्तये ध्रुवाय परमपदप्राप्तिहेतवे नमः । ॐअनन्तायाऽपरिमित्याय सर्वा- श्रयाय धृतशक्तये नमः । ॐनमो भगवते वासुदेवाय सर्वशक्त्यात्मनेऽनन्तमूर्तये नमः । ॐवीर्यात्मने महापुरुषाय मोहमायाविध्वंसिने सदोदिताय सर्वशक्तये नमः । ॐवेदविदे विश्वरञ्जकाय विश्वपतये परमात्मने नमः । ॐज्ञानात्मने संवित्प्रकाशाशयाय शान्त- रूपाय नमः । ॐअनन्तशक्तये सर्वव्यापिने जगन्मयाय विश्वरूपाय नमः । ॐसतसत्त्व- गुहा(शया)य परहंसाय मानसचारिणे नमः । ॐयज्ञमूर्तये विश्वान्तर्वर्तिने भुवनवराहाय विभूतिस्वामिने नमः । ॐनमो भगवते वडवाग्नये जगज्जलेन्धनप्रदीप्तवीर्याय फट् नमः । ॐसर्वान्तश्चारिणे प्रसन्नमूर्तये धर्मात्मने नमः । ॐसर्वविद्येश्वराय वाक्पतये वद वद वाग्विभवं नमः । ॐयोगैश्वर्यप्रदाय योगनिद्रारसाय नीरदाय भगवज्जलशायिने नमः । ॐभगवदनन्तबलशक्तये तेजोमयाय भुवनधृते कच्छपात्मने नमः । ॐयज्ञाङ्ग- देहाय महावराहाय पुराणपुरुषाय प्रजापतये नमः । ॐनमो भगवते नारसिंहाय तेजोनिधये हन हन विकर्मजात्यं दुष्कृतं नमः । ॐअमृतमूर्ते ज्ञानबलात्मने सर्वेश्वराय भगवन्नमः । ॐपुण्डरीकाक्ष परमेश्वर सकलसुखसौभाग्यनिधे वाञ्छितसिद्धिप्रदा- खिलदुःखशमनाग्नये आनन्दसुन्दरलक्ष्मीपतये नमः । ॐसदसन्मूर्तये विश्वोत्तमायामृत- निधये नमः । ॐपुरुषोत्तमायाप्रतिहतशक्तये सर्वेश्वराय समग्रोग्रभयनिवारणाय नमः । ॐनियन्त्रे विश्वहेतवे परब्रह्मसेतवे ॐ नमः । ॐअप्रतिमप्रभावमहाविभूते महामाया- दर्शकतालकेतवे नमः । ॐशान्तात्मने यमनियमाश्रयाय परमर्धिप्रदाय नारायणाय नमः । ॐभवभङ्गकारिणे भगवते दत्तात्रेयाय वर्णाश्रमधर्मपरिग्रहाय ॐ नमः । ॐसर्वज्ञाय विश्वात्मने विमलसर्वेश्वराय न्यग्रोधशयनाय नमः । ॐभूतभावनाय विश्वात्मने विमलनिकेतनाय कन्थराय नमः । ॐविष्णवे निरस्तास्त्राय ब्रह्ममयाय जटिने दण्डिने विदितविभवाय नमः । ॐसर्वव्यापिने सहस्रार्चिषे त्रिविक्रमायाऽपरिमित- प्रभावाय नमः । ॐनरनाथाय पुरुषप्रवराय आत्मध्यानपरायणाय नमः । ॐनारायणाय निरतिशयानन्दमयाय निरभिमानपदासक्ताय नमः । ॐपराय परमात्मने योगेश्वराय हरये नमः । ॐनमः परमात्मने कृष्णाय कमलदलविततनेत्राय ब्रह्मिष्ठाय ब्रह्मणे नमः । ॐभगवन् युगान्तदहनदीप्तये संसारबन्धविच्छेदकर्त्रे नमः । ॐचतुर्मूर्तये चतुर्गतमयाय शरशाङ्गभृते शरदिन्दीवरत्विषे भगवतेऽभिरामशरीराय नमः । ॐविशदपरमार्थवेद- विदे विदुषे व्यापकाय स्वामिन् नमः । ॐगरुडवाहन सर्वशस्त्रास्त्रोद्यत शमयाऽशुभं धुन धुन कर्मबन्धान् धर्मं पाहि जहाधर्मं नमः । ॐसंहारमूर्तये कालवैश्वानरार्चिषे पाताल- शयनाय अज्ञाननिगडनिचयं हन हन ॐनमः । इत्यष्टत्रिंशत्पदमन्त्राः ॥ ४६-११३ ॥

५३२ सात्वतसंहिता अब हे सङ्कर्षण! पद मन्त्रों के लक्षण सुनिये । जिसके बिना सत्ता (अधिकार) प्राप्त होने पर भी अर्चन संभव नहीं होता ॥ ४६-४७ ॥ १. ॐ विश्वातीताय विमलविद्याविधायिने पद्मनाभाय विश्वव्यापिने नमः ॥ ४७-४८ ॥ ज्योतीरूपाय पञ्चार्णं पदं गगनमूर्तये । ध्रुवाय दद्यात् तदनु परमं त्र्यक्षरं ततः ॥ ४९ ॥ पदप्राप्तिचतुर्वर्णं हेतवे त्र्यक्षरं त्विति । अनन्ताय पदं दद्यात् ततोऽपरिमिताय च ॥ ५० ॥ २. ॐ ज्योतीरूपाय गगनमूर्त्तये ध्रुवाय परमपदप्राप्तिहेतवे नमः ॥ ४९-५० ॥ सर्वाश्रयाय तदनु तदन्ते धृतशक्तये । एतद्विंशतिसंख्यं च द्वाविंशार्णमतः शृणु ॥ ५१ ॥ ३. ॐ अनन्तायाऽपरिमिताय सर्वाश्रयाय धृतशक्तये नमः ॥ ५१ ॥ नमो भगवते कृत्वा वासुदेवाय वै ततः । सर्वशक्त्यात्मनेऽनन्तमूर्तये तु पदं त्विति ॥ ५२ ॥ ४. ॐ नमो भगवते वासुदेवाय सर्वशक्त्यात्मनेऽनन्तमूर्तये नमः ॥ ५२ ॥ वीर्यात्मने महाशब्दं पुरुषाय पदं ततः । मोहमायापदं चैव ततो विध्वंसिने तु वै ॥ ५३ ॥ सदोदिताय शब्दं तु सर्वशक्तिपदं ततः । नियोक्तव्यं चतुर्वर्णं सप्तविंशाक्षरं स्मृतम् ॥ ५४ ॥ ५. ॐ वीर्यात्मने महापुरुषाय मोहमायाविध्वंसिने सदोदिताय सर्वशक्तये नमः ॥ ५३-५४ ॥ पदं वेदविदे विश्वरञ्जकाय ततो भवेत् । तदन्ते विश्वपतये ततो वै परमात्मने ॥ ५५ ॥ ६. ॐ वेदविदे विश्वरञ्जकाय विश्वपतये परमात्मने नमः ॥ ५५ ॥ एष विंशतिभिर्वर्णैः शृणु सप्तदशाक्षरम् । ज्ञानात्मने पदं कुर्यात् संविच्छब्दमतः परम् ॥ ५६ ॥ पदं प्रकाशाशयाय शान्तरूपाय वै ततः । अनन्तशक्तये सर्वव्यापिने तदनन्तरम् ॥ ५७ ॥ जगन्मयाय तदनु विश्वरूपाय वै पदम् । एकविंशतिभिर्वर्णैरयमुक्तोऽपरं शृणु ॥ ५८ ॥

त्रयोविंशः परिच्छेदः ५३३ ७. ॐ ज्ञानात्मने संवित्प्रकाशाशयाय शान्तरूपाय नमः । ८. ॐ अनन्तशक्तये सर्वव्यापिने जगन्मयाय विश्वरूपाय नमः ।। ५७-५८ ।। सत्सत्त्वपदमादाय गुहाशयपदं ततः । ततः परमहंसाय ततो मानसचारिणे ।। ५९ ।। ९. ॐ सत्सत्त्वगुहाशयाय परमहंसाय मानसचारिणे नमः ।। ५९ ।। न्यूनविंशत्यक्षरश्चैवाथातो यज्ञमूर्तये । पदमादाय तदनु विश्वान्तर्वर्तिने तु वै ।। ६० ।। ततो भुवनशब्दं तु वराहाय पदं त्वथ । विभूतिस्वामिने चेति चतुर्विंशाक्षरस्त्वयम् ।। ६१ ।। १०. ॐ यज्ञमूर्तये विश्वान्तर्वर्तिने भुवनवराहाय विभूतिस्वामिने नमः ।। ६०-६१ ।। नमो भगवते दद्यात् ततो वै वाडवाग्नये । जगज्जलेन्धनपदं प्रदीप्तपदमेव तु ।। ६२ ।। वीर्याय फट् तदन्ते तु एतत्संख्यस्त्वयंस्मृतः । ११. ॐ नमो भगवते वडवाग्नये जगज्जलेन्धनप्रदीप्तवीर्याय फट् नमः ।।६२।। सर्वान्तश्चारिणे दद्यात् प्रसन्नपदमेव च ।। ६३ ।। मूर्तयेऽथ तदन्ते वै दद्याद् धर्मात्मने पदम् । षोडशाक्षरमेतद् वै अतो गुह्यतमं शृणु ।। ६४ ।। १२. ॐ सर्वान्तश्चारिणे प्रसन्नमूर्तये धर्मात्मने नमः ।। ६३ ।। सर्वविद्येश्वरायाथ दद्यात् वाक्पतये ततः । पदं वद वदादाय ततो वाग्विभवं त्विति ।। ६५ ।। न्यूनविंशाक्षरो ह्येष त्वपरं कथयामि ते । १३. ॐ सर्वविद्येश्वराय वाक्पतये वद वद वाग्विभवं नमः ।। ६४-६५ ।। योगैश्वर्यप्रदायाथ योगनिद्रारसाय वै ।। ६६ ।। निरताय पदं दद्याद् भगवज्जलशायिने । त्रिराष्टवर्णसंख्यश्च अयमेकाधिकस्तु वै ।। ६७ ।। १४. ॐ योगैश्वर्यप्रदाय योगनिद्रारसाय नीरदाय भगवज्जलशायिने नमः ।। ६७ ।। भगवत्पदमादाय अनन्तबलशक्तये । तेजोमयाय भुवनभृतेऽथ द्व्यक्षरं पदम् ।। ६८ ।।

५३४ सात्वतसंहिता तदन्ते विनियोक्तव्यं पदं वै कच्छपात्मने । षड्विंशार्णमिमं विद्धि मन्त्रं मन्त्रविदांवर ॥ ६९ ॥ १५. ॐ भगवदनन्तबलशक्तये तेजोमयाय भुवनधृते कच्छपात्मने नमः ॥ ६८-६९ ॥ यज्ञाङ्गदेहायाद्याय महापदमत्ः परम् । वराहाय ततो दद्यात् पुराणपुरुषाय वै ॥ ७० ॥ दद्यात् ततः प्रजाशब्दं तदन्ते पतये पदम् । चतुर्विंशाक्षरं मन्त्रमेतन्मन्त्रविदांवर ॥ ७१ ॥ १६. ॐ यज्ञाङ्गदेहाय महावराहाय पुराणपुरुषाय प्रजापतये नमः ॥ ७०-७१॥ नमो भगवते कृत्वा नारसिंहाय वै ततः । तेजोनिधे पदं दद्यात् पदं हन हनेति च ॥ ७२ ॥ ततो विकर्मजाद्यं वै शब्दं पञ्चाक्षरं भवेत् । दुष्कृतं हि तदन्ते वै सप्तविंशाक्षरस्त्वयम् ॥ ७३ ॥ आदायामृतमूर्ते वै ततो ज्ञानबलात्मने । सर्वेश्वराय भगवन्न्यूनविंशाक्षरस्त्वयम् ॥ ७४ ॥ १७. ॐ नमो भगवते नारसिंहाय तेजोनिधये हन हन विकर्मजात्यं दुष्कृतं नमः ॥ ७२-७३ ॥ १८. ॐ अमृतमूर्ते ज्ञानबलात्मने सर्वेश्वराय भगवन्नमः ॥ ७३-७४ ॥ आदाय पुण्डरीकाक्षपदं वै परमेश्वर । ततः सकलशब्दं तु सुखसौभाग्य वै पदम् ॥ ७५ ॥ निधे वाञ्छितशब्दं तु ततः सिद्धिप्रदेति वै । पदं चाखिलदुःखेति ततस्तु शमनाग्नये ॥ ७६ ॥ आनन्दसुन्दरपदं ततो लक्ष्मीपदं न्यसेत् । पतये शब्दमुच्चार्य पञ्चाशार्णस्त्रिरुज्झितः ॥ ७७ ॥ १९. ॐ पुण्डरीकाक्ष परमेश्वर सकलसुख सौभाग्यनिधे वाञ्छित सिद्धि- प्रदाखिलदुःखशमनाग्नये आनन्दसुन्दरलक्ष्मीपतये नमः ॥ ७५-७७ ॥ सदसत्पदमादाय मूर्तये तदनन्तरम् । विश्वोत्तमाय तदनु ततोऽमृतनिधे तु वै ॥ ७८ ॥ षोडशार्णस्त्वयं मन्त्र उक्तः कान्तात्मनोविभोः । २०. ॐ सदसन्मूर्तये विश्वोत्तमायामृतनिधये नमः ॥ ७८-७९ ॥

त्रयोविंशः परिच्छेदः ५३५ पुरुषोत्तमाय शब्दं तु ततोऽप्रतिहतेति च ॥ ७९ ॥ शक्तयेऽथ पदं दद्यात् सर्वेश्वरपदं ततः । समग्रोग्रभयेत्यत्र निवारणपदं ततः ॥ ८० ॥ सप्तविंशाक्षरो मन्त्र उक्तश्चातः परं शृणु । नियन्त्रे पदमुद्धृत्य तदन्ते विश्वहेतवे ॥ ८१ ॥ परब्रह्मसमेतं च सेतवे ओमनन्तरम् । मन्त्रो द्विरष्टवर्णश्च कथितो वक्ष्यतः परम् ॥ ८२ ॥ २१. ॐ पुरुषोत्तमायाप्रतिहतशक्तये सर्वेश्वराय समग्रोग्रभयनिवारणाय नमः ॥ ७९-८१ ॥ २२. ॐ नियन्त्रे विश्वहेतवे परब्रह्मसेतवे ॐ नमः ॥ ८१-८२ ॥ पदमप्रतिमेत्यादौ प्रभावं तदनन्तरम् । महाविभूते तदनु महामायापदं ततः ॥ ८३ ॥ अथ दर्शकिशब्दं तु तदन्ते तालकेतवे । चतुर्विंशाक्षरो मन्त्रस्त्वयमुक्तः समासतः ॥ ८४ ॥ २३. ॐ अप्रतिमप्रभाव महाविभूते महामायादर्शकितालकेतवे नमः ॥८३-८४॥ शान्तात्मने पदं दद्यात् तदन्ते यम विन्यसेत् । नियमाश्रयाय दद्यात् परमर्धिप्रदाय च ॥ ८५ ॥ नारायणाय शब्दं तु पूर्वसंख्यासमं स्मृतम् । भवभङ्गपदं चैव कारिणे तदनन्तरम् ॥ ८६ ॥ २४. ॐ शान्तात्मने यमनियमाश्रयाय परमर्धिप्रदाय नारायणाय नमः ॥ ८५-८६ ॥ ततो भगवते शब्दं दत्तात्रेयाय वै ततः । वर्णाश्रमपदं चाथ धर्मशब्दमतः परम् ॥ ८७ ॥ परिग्रहाय प्रणवमष्टाविंशाक्षरः स्मृतः । सर्वलोकमयायेति सर्वज्ञाय पदं ततः ॥ ८८ ॥ सर्वेश्वराय न्यग्रोधशयनाय पदं त्वथ । त्रयोविंशत्यक्षरश्च त्वयमन्यं निबोधतु ॥ ८९ ॥ २५. ॐ भवभङ्गकारिणे भगवते दत्तात्रेयाय वर्णाश्रमधर्म परिग्रहाय ॐ नमः ॥ ८७-८८ ॥

५३६ सात्वतसंहिता २६. ॐ सर्वज्ञाय विश्वात्मने विमलसर्वेश्वराय न्यग्रोधशयनाय नमः ॥८८-८९॥ भूतशब्दमथादाय भावनाय पदं ततः । शब्दं विश्वात्मने चाथ विमलेतिपदं ततः ॥ ९० ॥ निकेतनाय तदनु कन्थराय पदं ततः । अयं विंशतिभिर्वर्णैर्द्वयधिकैर्मन्त्रराट् स्मृतः ॥ ९१ ॥ विष्णवे पदमादाय निरस्तास्त्राय वै ततः । पदं ब्रह्ममयायाऽथ जटिने दण्डिने ततः ॥ ९२ ॥ २७. ॐ भूतभावनाय विश्वात्मने विमलनिकेतनाय कन्थराय नमः ॥९०-९२॥ दद्याद् विदितशब्दं वै तदन्ते विभवाय च । षड्विंशार्णस्त्वयं मन्त्रः परमस्मान्निबोधतु ॥ ९३ ॥ २८. ॐ विष्णवे निरस्तास्त्राय ब्रह्ममयाय जटिने दण्डिने विदितविभवाय नमः ॥ ९३ ॥ सर्वशब्दमथादाय व्यापिने तदनन्तरम् । पदं सहस्रार्चिषे तु दद्यात् पञ्चाक्षरं शुभम् ॥ ९४ ॥ त्रिविक्रमायाथ पदं ततोऽपरिमितेति च । प्रभावाय पदं दद्यात् त्रयोविंशाक्षरः स्मृतः ॥ ९५ ॥ २९. ॐ सर्वव्यापिने सहस्रार्चिषे त्रिविक्रमाया परिमितप्रभावाय नमः ॥९४-९५॥ नरनाथाय शब्दं तु पुरुषप्रवराय वै । आत्मध्यानपरायेति णाय वै द्व्यक्षरं ततः ॥ ९६ ॥ ३०. ॐ नरनाथाय पुरुषप्रवराय आत्मध्यानपरायणाय नमः ॥ ९६ ॥ एकविंशाक्षरो मन्त्रस्त्वतोऽन्यमवधारय । नारायणाय शब्दं तु दद्यान्निरति वै पदम् ॥ ९७ ॥ शयानन्दमयायेति पदं निरभिमान वै । पदासक्ताय तदनु पञ्चविंशाक्षरस्त्वयम् ॥ ९८ ॥ ३१. ॐ नारायणाय निरतिशयानन्दमयाय निरभिमानपदासक्ताय नमः ॥९७-९८॥ पराय पदमादाय ततो वै परमात्मने । योगेश्वराय हरये मन्त्रोऽयं षोडशाक्षरः ॥ ९९ ॥ ३२. ॐ पराय परमात्मने योगेश्वराय हरये नमः ॥ ९९ ॥

त्रयोविंशः परिच्छेदः ५३७ सप्ताणं पदमादाय प्राङ्नमः परमात्मने । कृष्णाय शब्दं तदनु कमलं त्र्यक्षरं ततः ॥ १०० ॥ दलशब्दं तु विततनेत्राय तदनन्तरम् । ब्रह्मिष्ठाय ब्रह्मणे वै अष्टाविंशाक्षरस्ततः ॥ १०१ ॥ ३३. ॐ नमः परमात्मने कृष्णाय कमलदलविततनेत्राय ब्रह्मिष्ठाय ब्रह्मणे नमः ॥ १००-१०१ ॥ भगवन् पदमादाय युगान्तदहनेति च । दीप्तयेऽथ पदं दद्यात् संसारपदमेव हि ॥ १०२ ॥ बन्धविच्छेदकर्त्रे वै द्वाविंशार्णस्त्वयं स्मृतः । ३४. ॐ भगवन् युगान्तदहनदीप्तये संसारबन्धविच्छेदकर्त्रे नमः ॥ १०२ ॥ पदं चतुर्मूर्तये वै चतुर्गतिमयाय च ॥ १०३ ॥ शरशार्ङ्गभृते दद्याच्छरदिन्दीवरत्विषे । ततो भगवते दद्यादभिरामपदं ततः ॥ १०४ ॥ शरीराय पदं चैव त्वष्टत्रिंशाक्षरः स्मृतः । ३५. ॐ चतुर्मूर्तये चतुर्गतिमयाय शरशार्ङ्गभृते शरदिन्दीवरत्विषे भगवतेऽ- भिरामशरीराय नमः ॥ १०३-१०४ ॥ दद्याद् विशदशब्दं वै परमार्थपदं ततः ॥ १०५ ॥ ततो वेदविदे शब्दं विदुषे व्यापकाय च । स्वामिंस्तदनु वै दद्याद् द्व्यक्षरं चापरं पदम् ॥ १०६ ॥ अयं विंशतिभिर्वर्णैरुक्तस्त्वन्यमतः शृणु । ३६. ॐ विशदपरमार्थवेदविदे विदुषे व्यापकाय स्वामिन् नमः ॥ १०६ ॥ दद्याद् गरुडशब्दं तु तदन्ते वाहनेति च ॥ १०७ ॥ सर्वशस्त्रास्त्रोद्यतेति शमयाऽशुभमेव च । ततो धुन धुनादाय कर्मबन्धांस्ततो वदेत् ॥ १०८ ॥ धर्मं पाहि ततो दद्याद् जह्यधर्मं ततो वदेत् । चतुस्त्रिंशाक्षरो मन्त्र एष वक्ष्याम्यतः परम् ॥ १०९ ॥ ३७. ॐ गरुडवाहन सर्वशस्त्रास्त्रोद्यत शमयाऽशुभं धुन धुन कर्मबन्धान् धर्मं पाहि जह्यधर्मं नमः ॥ १०७-१०९ ॥ संहारमूर्तये शब्दं कालवैश्वानरार्चिषे । सा० सं० - ३८

५३८ सात्वतसंहिता पातालशयनायेति त्वज्ञाननिगडेति वै ॥ ११० ॥ निचयं हन वीप्सातः प्रणवं तदनन्तरम् । पञ्चत्रिंशाक्षरो ह्येष सर्वसिद्धिकरः स्मृतः ॥ १११ ॥ ३८. ॐ संहारमूर्तये कालवैश्वानरार्चिषे पातालशयनाय अज्ञान निगड निचयं हन हन ॐ नमः ॥ ११०-१११ ॥ प्रणवालङ्कृताः सर्वे नमस्कारविभूषिताः । संस्मृताः पूजिताश्चैव ध्याता जप्ता विशेषतः ॥ ११२ ॥ तन्नास्ति यन्न यच्छन्ति भक्त्या सत्कर्मणां भुवि । ये सभी मन्त्र प्रणव (ॐ) से अलङ्कृत हैं । सभी अन्त में नमस्कार से विभूषित हैं । इन मन्त्रों का स्मरण करने से, पूजा करने से, ध्यान करने से तथा जप करने से इस भूलोक में ऐसी कोई वस्तु नहीं है जो सत्कर्म परायण भक्तों को ये मन्त्र न दे सकें ॥ ११२-११३ ॥ किरीटादिलाञ्छनमन्त्रोद्धारः अथ लाञ्छनमन्त्राणां सास्त्राणां लक्षणं शृणु ॥ ११३ ॥ सहस्त्रदीधितिपदं दद्याच्छुरित वै ततः । विग्रहाय दशार्णं च त्र्यधिकं मकुटस्य च ॥ ११४ ॥ आदाय वाञ्छितपदं ततः सिद्धिप्रदाय वै । महाचिन्तापदं दद्यान्मणये तदनन्तरम् ॥ ११५ ॥ विद्धि पञ्चदशार्णं च दशार्णमपरं शृणु । सर्वलक्षणशब्दं तु ततः सम्पत्प्रदाय वै ॥ ११६ ॥ अथ तेषां किरीटादिलाञ्छनमन्त्रान् (वराहमन्त्रं ?) चक्राद्यायुधमन्त्रांश्चाह—अथ लाञ्छनमन्त्राणामित्यारभ्य यावत् परिच्छेदपरिसमाप्ति । तथा चैषां प्रयोगः—ॐ- सहस्त्रदीधितिच्छुरितविग्रहाय किरीटाय नमः । ॐ वाञ्छितसिद्धिप्रदाय महाचिन्तामणये कौस्तुभाय नमः । ॐ सर्वलक्षणसम्पत्प्रदाय श्रीवत्साय नमः । ॐ सौभाग्यजननि सर्व- प्रदे वनमालायै नमः । ॐ प्राणात्मने सत्याय नमः । ॐ कालकत्रे चक्राय फट् । ॐ विश्वात्मने विश्वप्रदाय पद्माय फट् । ॐ विद्ये विद्येश्वरार्चिते गदायै फट् । ॐ शब्दमूर्तये शङ्खाय फट् । ॐ रसनिधे भीमभीषणाय लाङ्गलाय फट् । ॐ भुवना- धिपतये स्तम्भभूताय मुसलाय फट् । ॐ इन्द्रियकोशाय इष्वस्त्राय फट् । ॐ कल्पान्तानिलघोषाय विद्युल्लसितप्रभाय शार्ङ्गाय फट् । ॐ महामायाबन्धध्वंसिने खड्गाय फट् । ॐ सर्वस्त्रिग्रसनपराय खेटकाय फट् । ॐ सन्तापकाय दर्पविध्वंसिने दण्डाय फट् । ॐ अज्ञानखण्डनपराय परशवे फट् । ॐ त्रैलोक्यमोहनमूर्तये पाशाय फट् । ॐ सर्वाकर्षकपरमहामायामयाय अङ्कुशाय फट् । ॐ अखण्डितपराक्रमाय मुद्ग-

त्रयोविंशः परिच्छेदः ५३९ राय फट् । ॐदर्पप्रशमकर्त्रे वज्राय फट् । ॐतेजोमालिनि शक्त्यै फट् । इति च द्वाविंशतिमन्त्राः ॥ ११३-१३२ ॥ ॥ इति श्रीमौञ्ज्यायनकुलतिलकस्य यदुगिरीश्वरचरणकमलार्चकस्य योगानन्दभट्टाचार्यस्य तनयेन अलशिङ्गभट्टेन विरचिते सात्वततन्त्रभाष्ये त्रयोविंशः परिच्छेदः ॥ २३ ॥ — ❧ ❁ ❧ — अब उनके किरीटादि चिह्न वाले मन्त्रों को तथा चक्रायुधादि मन्त्रों को कहते हैं—१. ॐ सहस्रदीधितिच्छुरितविग्रहाय(१३) किरीटाय नमः ॥ ११४ ॥ २. ॐ वाञ्छितसिद्धिप्रदाय महाचिन्तामणये(१५) कौस्तुभाय नमः ॥११५॥ ३. ॐ सर्वलक्षणसम्पत्प्रदाय(१०) श्रीवत्साय नमः ॥ ११६ ॥ सौभाग्यशब्दमादाय जननि त्र्यक्षरं ततः । सर्वप्रदे तु तदनु अयमेव दशाक्षरः ॥ ११७ ॥ प्राणात्मनेऽथ सत्याय विद्धि सप्ताक्षरं त्विदम् । कालकर्त्रेऽथ चक्राय फडष्टाणर्ः प्रकीर्तितः ॥ ११८ ॥ ४. ॐ सौभाग्यजननि सर्वप्रदे वनमालायै नमः ॥ ११७ ॥ ५. ॐ प्राणात्मने सत्याय नमः ॥ ११८ ॥ यहाँ तक लाञ्छन (भूषण) मन्त्र कहे गये, अब अस्त्र मन्त्रों को कहते हैं— १. ॐ कालकर्त्रे चक्राय फट् ॥ ११८ ॥ विश्वात्मने पदं दद्यात् ततो विश्वप्रदाय च । नवाक्षरमिदं विद्धि परमष्टाक्षरं शृणु ॥ ११९ ॥ २. ॐ विश्वात्मने विश्वप्रदाय पद्माय फट् ॥ ११९ ॥ समादायपदं विद्ये ततो विद्येश्वरार्चिते । प्राक् शब्दमूर्तये कुर्याच्छङ्खायाष्टाक्षरः स्मृतः ॥ १२० ॥ ३. ॐ विद्ये विद्येश्वरार्चिते गदायै फट् ॥ १२० ॥ ४. ॐ शब्दमूर्तये शङ्खाय फट् ॥ १२० ॥ पदं रसनिधे कुर्यात् भीमशब्दमतः परम् । भीषणाय तदन्ते वै दशाक्षरमिदं स्मृतम् ॥ १२१ ॥