भारतकोश
संग्रह पर लौटें

सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

Satvata Samhita of Pancharatra Agama with Commentary

भगवान् सङ्कर्षण / महर्षि नारद द्वारा

DevanagariHindipublished837 पृष्ठ

द्वितीयः परिच्छेदः १९ फिर उससे तृतीय रेफ वर्ण का उद्धार करे । उसे नाभि के तृतीय वर्ण इकार से संयुक्त करे (र्शि), इसके बाद दशम से द्वितीय वर्ण नकार, जिसे नाभि के एकादश वर्ण एकार से संयुक्त कर देवे (ने) । इसके बाद सनमस्कं नमस्कार शिरस्थ 'चैतन्याय' इस चार अक्षर का उद्धार करे । यहाँ २२ अक्षर का मन्त्र कहा गया जो छः पदों से अलङ्कृत है ॥ २३-३२ ॥ तत्रैकार्णं पदं ज्ञानं चतुर्वर्णं पदं बलम् । षडक्षरं चाप्यैश्वर्यं वीर्यं पञ्चाक्षरं परम् ॥ ३३ ॥ चतुर्वर्णं पदं तेजः शाक्तं स्याद् द्व्यक्षरं च यत् । तेषामेव षण्णां पदानामक्षरसंख्याकथनपूर्वकं ज्ञानादिगुणवाचकत्वमाह—तत्रेति सार्धेन । अथ बलस्य ज्ञानोपसर्जनत्वात् तद्व्यवहितमेव तदुक्तम् । एवमेव ऐश्वर्यो- पसर्जनं वीर्यम्, वीर्यशक्त्युपसर्जनं तेजश्चोक्तमिति ज्ञेयम् । बलादीनां ज्ञानाद्युपसर्जनत्वं सुस्पष्टमुपबृंहितं लक्ष्मीतन्त्रे— तिस्रो मम स्वभावाख्या विज्ञानैश्वर्यशक्तयः ॥ उन्मिषत्यः पृथक् तत्त्वत्रयेण परिकीर्तिताः । बलं वीर्यं तथा तेज इत्येतत्तु गुणत्रयम् ॥ श्रमाद्यविद्याभावाख्यंज्ञानादेरुपसर्जनम् । (२।४९-५१) इति । वस्तुतस्तु ऐश्वर्यादिपञ्चकमपि ज्ञानधर्म इति विज्ञेयम्, ज्ञानात्मकं परं रूपं ब्रह्मणो मम चोभयोः ॥ शेषमैश्वर्यवीर्यादि ज्ञानधर्मः सनातनम् । (२।२५-२६) इति लक्ष्मीतन्त्रोक्तेः । ज्ञानादीन्यपि तत्रैव विवृतानि— अहमित्यान्तरं रूपं ज्ञानरूपमुदीर्यते ॥ प्रकाशकादिकं रूपंस्फटिकादिसलक्षणम् । अतस्तज्ज्ञानरूपत्वं मम नारायणस्य च ॥ अव्याहतिर्यदुद्यन्त्यास्तदैश्वर्यं परं मम । इच्छेति सोच्यते तत्तत्तच्छास्त्रेषु पण्डितैः ॥ जगत्प्रभूतिभावो मे यः सा शक्तिरुदीर्यते । सृजन्त्या यच्छ्रमाभावो मम तद्बलमिष्यते ॥ भरणं यच्च कार्यस्य बलं तच्च प्रचक्षते । शक्त्यंशकेन च प्राहुर्भरणं तत्त्वकोविदाः ॥ विकारविरहो वीर्यं प्रकृतित्वेऽपि मेसदा । स्वभावं हि जहात्याशु पयो दधिसमुद्भवे ॥ जगद्भावेऽपि सा नास्ति विकृतिर्मम नित्यदा । विकारविरहो वीर्यमिति तत्त्वविदां मतम् ॥ विक्रमः कथितो वीर्यमैश्वर्यांशस्तु स स्मृतः ।

२० सात्वतसंहिता सहकार्यानपेक्षा मे सर्वकार्यविधौ हि या ॥ तेजः षष्ठं गुणं प्राहुस्तमिमं तत्त्ववेदिनः । पराभिभवसामर्थ्यं तेजः केचित् प्रचक्षते ॥ ऐश्वर्ये योजयन्त्येके तत्तेजस्तत्त्वकोविदाः । इति पञ्च गुणा एते ज्ञानस्य स्रुतयो मताः ॥(२।२६-३५) इति अथ मन्त्रार्थ उच्यते—अत्रादौ प्रणवेन तन्नादान्तगगनस्थितः परवासुदेवो विवक्ष- णीयः, इदानीं तस्य प्रकृतत्वात् । तथा च लक्ष्मीतन्त्रे— ओमित्येतत् समुत्पन्नं प्रथमं बिन्दुतारकम् । बिन्दुना भूषयेत् पश्चान्नादेन तदनन्तरम् ॥ ध्यायेत् सन्ततिनादान्तां तैलधारात्मवाक्यताम्। एतत्तद् वैष्णवं रूपं त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ अनिरुद्धस्त्वकारोऽत्र प्रद्युम्नः पञ्चमः स्वरः । सङ्कर्षणो मकारस्तु वासुदेवस्तु पञ्चकः ॥ चतुर्णामविभागं तु नादरूपं सुरेश्वर । नादस्य या परा काष्ठा साऽहन्ता परमेश्वरी ॥ शक्तिः सा परमा रूपा नादान्तगगनाह्वया । शब्दब्रह्ममयी सूक्ष्मा साहं सर्वविगाहिनी ॥ विरामे सति नादस्य यः स्पष्टीभवति ध्रुवम् । ज्योतिस्तत् परमं ब्रह्मलक्ष्मीनारायणात्मकम् ॥ एतत्ते वैष्णवं धाम कथितं पौरुषं परम् ।(२४।६-१२) इति शान्तोदितविज्ञानप्राणाय शान्तोदितं सूक्ष्मरूपम्, स्वात्ममात्रानुभवदशाविशिष्ट- मिति यावत् । यतः शान्तोदिता नित्योदिता चेति दशाद्वयमीश्वरस्य प्रसिद्धम् । तत्र शान्तोदितावस्था नाम स्वात्ममात्रानुभवदशा, नित्योदितावस्था तु स्वभूत्यनुभवदशा । तथा च श्रीगुणरत्नकोशव्याख्याने— ‘तैस्तैः कान्तेन शान्तोदितगुणविभवैः’ (२५श्लो०) इत्यत्र दशाद्वयं व्याख्यातम् । गर्गकुलीनरामानुजीये श्रीरङ्गराजस्तवव्याख्याने तु- ‘प्रथन्ते सोऽनन्तः स्ववशघनशान्तोदितदशः’ (उ० ३७ श्लो०) इत्यत्र स्वभूतिस्वगुणानुभवदशा शान्तोदितदशा, स्वरूपानुभवदशा नित्यो- दितदशेति व्युत्क्रमेणोक्तम् । तत्प्रामादिकम् । यतस्तत्कर्तृक एव वरदराजस्तव- व्याख्याने— ‘प्रशान्तानन्तात्मानुभवजमहानन्दमहिम प्रसक्तस्तैमित्यानुकृतवितरङ्गार्णवदशम्’ । (१३ श्लो०) इत्यत्र शान्तोदितदशा नाम स्वात्ममात्रानुभवदशा, इतरा नित्योदितदशेति यथा- क्रमं व्याख्यातम् । विज्ञानं तुर्यव्यूहमित्यर्थः । ‘विज्ञानं यज्ञं तनुते’ (तै०उ० २।५) इत्यत्र यथा विज्ञानशब्दस्य धर्मिवाचकत्वम्, तद्वदिहापि भगवद्वाचकत्वं बोध्यम् ।

द्वितीयः परिच्छेदः २१ तत्त्राणयतीति तथोक्तः । शान्तोदितसंज्ञकपररूपं प्रति नित्योदितसंज्ञकपरात्परवासु- देवस्य कारणत्वात् तत्त्राणत्वमस्येति भावः । तथा च तत्त्वत्रयव्याख्याने— नित्योदितात् संभूय तथा शान्तोदितो हरिः । चातुरात्म्यमथापीदं कृपया परमेष्ठिनः । उपासकानुग्रहार्थं यः परश्चेति कीर्त्यते ॥ शान्तोदितात् प्रवृत्तं च चातुरात्म्यत्रयं तथा । उपासकानुग्रहार्थं सेनेश मम तत्पुनः ॥ सुषुप्तिस्वप्नसंज्ञं यज्जाग्रद्व्यूहं तथा परम् । चातुरात्म्यं महाभाग पञ्चमं पारमेश्वरम् ॥ (पृ० १३३) इति । सर्वदर्शिने सर्वज्ञाय चैतन्याय ज्ञानरूपाय परात्परवासुदेवायेत्यर्थः । 'ज्ञानात्मकं परं रूपं ब्रह्मणो मम चोभयोः' (२।२५) इति लक्ष्मीतन्त्रे । नमस्तस्मै सकलविधकैङ्क- र्याणि करवाणि मदर्थं न करवाणीति प्रसिद्धोऽयं नमश्शब्दार्थः ॥ ३३-३४ ॥ मन्त्र का स्वरूप है—ॐ शान्तोदितविज्ञानप्राणाय सर्वदर्शिने चैतन्याय नमः । इस मन्त्र में २२ अक्षर एवं ६ पद इस प्रकार हैं—ॐ (१), शान्तोदित (२), विज्ञानप्राणाय (३), सर्वदर्शिन (४), चैतन्याय (५), नमः (६) । उसमें एक अक्षर वाला पद (ॐ) ज्ञान का वाचक है, चार अक्षर वाला पद (शान्तोदित) बल का वाचक है, षडक्षर पद (विज्ञानप्राणाय) ऐश्वर्य का वाचक है, पञ्चाक्षर पद (सर्वदर्शिन) वीर्य का वाचक है । चार वर्णों वाला पद (चैतन्याय) तेज का वाचक है । दो अक्षर वाला (नमः) पद शक्ति का वाचक है ॥ ३३-३४ ॥ तेजो वीर्यं बलं शक्तिरैश्वर्यं ज्ञानमेव च ॥ ३४ ॥ दृगस्त्रं कवचं शैखं शिरो हृत् षड् यथाक्रमम् । अङ्गमन्त्रसिद्ध्यर्थमुक्तानां ज्ञानादीनां हृदयाद्यङ्गैः सह योजनक्रममाह—तेज इत्या- दिना । तथा चैवं प्रयोगः—ॐ ॐ ज्ञानाय हृदयाय नमः । ॐ विज्ञानप्राणाय ऐश्वर्याय शिरसे स्वाहा । ॐ नमः शक्त्यै शिखायै वौषट् । ॐ शान्तोदित बलाय कवचाय हुं । ॐ सर्वदर्शिन वीर्याय अस्त्राय फट् । ॐ चैतन्याय तेजसे नेत्राभ्यां वौषट् । एवमेषां मन्त्राणां प्रणवादित्वं नमः स्वाहादिजात्यन्तत्वं च नृसिंहकल्पपरिच्छेदे वक्ष्यति— सर्वेषां प्रणवः पूर्वः स्वसंज्ञान्ते नियोज्य तु । स्वकीया जातयश्चान्ते वौषडन्ताः क्रमेण तु ॥ (१७।१०-११) इति ॥ ३५ ॥ अङ्ग मन्त्र की सिद्धि के लिये उक्त षट् ज्ञानादिक का हृदयादि छः अङ्गों के साथ योजना का क्रम कहते हैं—तेज, वीर्य, बल, शक्ति, ऐश्वर्य और ज्ञान । उसका प्रयोग इस प्रकार करे—१. ॐ ॐ ज्ञानाय हृदयाय नमः, २. ॐ विज्ञानप्राणाय ऐश्वर्याय शिरसे स्वाहा, ३. ॐ नमः शक्त्यै शिखायै वौषट्, ४. ॐ शान्तोदित बलाय कवचाय हुं, ५. ॐ सर्वदर्शिन वीर्याय अस्त्राय फट्, ६. ॐ चैतन्याय तेजसे नेत्राभ्यां वौषट् ।

२२ सात्वतसंहिता विमर्श—यहाँ अस्त्र मन्त्र और नेत्र मन्त्र का क्रम विपर्यस्त दिखाई पड़ रहा है, जबकि सर्वत्र सामान्य रूप से नेत्र मन्त्र के बाद अस्त्र मन्त्र का प्रयोग किया जाता है, जो भी हो किन्तु सात्त्वतग्रन्थ में यही तथा अन्यत्र भी इसी क्रम का उपदेश किया गया है ॥ ३४-३५ ॥ मन्त्रः समाधिविषये नानाभूमिजयेषु च॥ ३५ ॥ निराकारो निरङ्गश्च स्मर्तव्यो ब्रह्मलक्षणः । तत्प्राप्त्युपाये प्रथमे यागहोमादिके तु वै॥ ३६ ॥ साकारं संस्मरेत् साङ्गं परिवारेण चावृतम् । उक्तस्यास्य मूलमन्त्रस्य विषयभेदेन साकारत्वं निराकारत्वं चाह—मन्त्रः समाधिविषय इति द्वाभ्याम् । यागहोमादिके = यागो बिम्बादिषु भगवदर्चनम्, होमो वह्निसन्तर्पणम्, आदिशब्देनावशिष्टं पाञ्चकालिकं कर्मोच्यते । प्रथमे तत्प्राप्त्युपाये = कर्मज्ञानभक्तिप्रपत्तिनाम्नां चतुर्विधानां भगवत्प्राप्त्युपायानां प्रथमे उपाये, कर्मयोग इत्यर्थः ॥ ३६-३७ ॥ आनीता व्यक्ततां येन स्वयं ज्ञानादयो गुणाः ॥ ३७ ॥ शश्वद् यागसमाप्त्यर्थं कर्मिणामनुकम्पया । सोऽनङ्गः संस्मृतो मन्त्रो भक्तिश्रद्धावशेन तु ॥ ३८ ॥ फलं यच्छति वै नूनं नित्यं तद्भावितात्मनाम् । एतत्कर्मयोगनिष्ठानां साकारस्मरणं विना भगवदर्चनादेः कर्तुमशक्यतया भगवान् स्वयमेव तेषु कृपातिशयेन षाड्गुण्यात्मकं निजाकारं प्रकाशयति । योगिनां तु ‘सर्वत्र विदितात्मनाम्’ इत्युक्तरीत्या तन्निरपेक्ष्यान्निराकारं संस्मृतोऽपि तद्भक्त्यतिशय- सन्तुष्टः फलं प्रयच्छतीत्याह—आनीता इति द्वाभ्याम् ॥ ३८-३९ ॥ यह ब्रह्मलक्षण मन्त्र विषयभेद से निराकार तथा साकार दोनों है—समाधि विषय में तथा नानाभूमि जय में निराकार और निरङ्ग रूप में इसका स्मरण करे । कर्म, ज्ञान, भक्ति और प्रपत्ति इन चार प्रकार के भगवत् प्राप्ति के उपायों में प्रथम यागहोमादिकर्म में साङ्ग एवं परिवारावृत साकार विग्रह का स्मरण करे । क्योंकि इस कर्म में निष्ठा रखने वाले भक्तों के लिए साकार स्मरण के बिना अर्चनादि कर्म सर्वथा अशक्य होते हैं । इसलिये भगवान् स्वयं उन भक्तों पर कृपा कर स्वयं अपना षड्गुण्यात्मक स्वरूप प्रकाशित करने के लिये साकार रूप में व्यक्त हो जाते हैं । किन्तु योगियों द्वारा निराकार रूप का संस्मरण किये जाने पर तथा साकार रूप से निरपेक्ष होने पर भी केवल उनकी भक्ति से प्रसन्न होकर वह निराकार रूप से भी उन्हें फल प्रदान करते हैं ॥ ३५-३९ ॥ प्राधान्येन क्रतोः स्थैर्यं मोक्षो यत्रानुषङ्गतः ॥ ३९ ॥ तत्र तद्विघ्नशान्त्यर्थं मन्त्रार्थं विद्धि मन्त्रपम् ।

द्वितीयः परिच्छेदः २३ विपर्यये तु नेत्रान्तो मन्त्रो यस्मान्महामते ॥ ४० ॥ दृग्दृष्टिशुद्धमार्गाणां क्व विघ्नाः शान्तचेतसाम् । ऐश्वर्यप्रधाने कर्मण्यस्य मन्त्रस्याङ्गन्यासादिष्वस्त्रान्तत्वं मोक्षप्रधाने कर्मणि नेत्रा- न्तत्वं चाह—प्राधान्येनेति द्वाभ्याम् । तत्र तस्मिन् कर्मणि तद्विघ्नशान्त्यर्थं तस्य कर्मण- स्तज्जन्यैश्वर्यस्य तदानुषङ्गिकमोक्षस्य च ये विघ्नाः सम्भवन्ति, तत्तच्छान्त्यर्थमित्यर्थः । विपर्यये तु मोक्षस्य प्राधान्ये ऐश्वर्यस्यानुषङ्गिकत्वे इत्यर्थः । दृग्दृष्टिशुद्धमार्गाणां दृग् नेत्रमन्त्रः, तेन दृष्टिः अवलोकनम्, तेन शुद्धः पावनीकृतो मार्गो येषां तेषां तथोक्तानाम् । नेत्रमन्त्रावलोकनस्य परिशुद्यावहत्वं व्यक्तमुक्तमीश्वरपारमेश्वरयोः— देवं हृत्कमलाकाशे तेजोरूपतया स्थितम् । तस्मात् स्थानात् समानीय तं कुर्यान्नेत्रमध्यगम् ॥ वासुदेवाभिधानं तु प्रागुक्तं च समाश्रयेत् । ततो लोचनयुग्मेन स्तब्धेन मुनिपुङ्गवाः ॥ जपन् लोचनमन्त्रं तु पश्येद् यागोपयोगिनम् । संभारमखिलं तेन द्रव्यसंघो विशुध्यति ॥ इति ॥ ३९-४१ ॥ —(ई० सं० ३।२-५; पा० सं० ६।८-१०) जहाँ ऐश्वर्य प्रधान है और मोक्ष आनुषङ्गिक है वहाँ विघ्न शान्ति के लिये मन्त्रार्थ को मन्त्र समझे अर्थात् वहाँ नेत्र अस्त्रान्त न्यास करे । किन्तु जहाँ मोक्ष प्रधान है तथा ऐश्वर्य आनुषङ्गिक है, वहाँ नेत्रान्त ही अङ्गन्यास करे, क्योंकि हे महामते ! वहाँ हर दृष्टि से मार्ग शुद्ध करने वाले शान्तचित्त भगवद् भक्तों के लिये विघ्न की संभावना ही किस प्रकार संभव है? ॥ ३९-४१ ॥ स्वकमन्तर्गतं तेजः स्वातन्त्र्याच्च बहिष्कृतम् ॥ ४१ ॥ येन येन हि मन्त्रेण स च नेत्रान्वितः स्मृतः । स्वप्रकाशस्त्वनुपमो येन येन हृदन्तरे ॥ ४२ ॥ सितासितः समाकृष्यः स स तद्वाचकोत्थितः । बहिः प्रकटिततेजसां मन्त्राणां तेजोवाचकशब्दसहितत्वम् अन्तर्निगूढतेजसां तु तद्वाचकरहितत्वं चाह—स्वकमिति द्वाभ्याम् । एवं च तेजोवाचकरहितानां मन्त्राणां पञ्चाङ्गत्वमेव बोध्यम् । तदुक्तमीश्वरपारमेश्वरयोर्गरुडार्चनप्रकरणे— पञ्चाक्षर इति ख्यातो गारुडो मुनिसत्तमाः । पञ्चाङ्गानि यथापूर्वमक्षरैः स्युः सबिन्दुकैः ॥ इति । —(ई० सं० ८।१४; पा० सं० ८।१४) पारमेश्वरव्याख्याने त्वेतच्छ्लोकव्याख्यानावसरे—'अत्र पञ्चाङ्गोऽयं मन्त्रः पाद्म- सात्वतयोः षडङ्गः प्रतिपादितः। षडङ्गानि पुनः स्वयमिति—'नेत्रकर्मणि हृद्बीजं पञ्चा- ङ्गानां विधीयते' (१९।१७३) इतीत्युक्तम्, तदसङ्गतम् । यतः श्रीसात्वतेऽयं गरुड-

२४ सात्वतसंहिता पञ्चाक्षरमन्त्रो वा तदङ्गविचारो वा न दृश्यते । न चैतद् गरुडमन्त्राङ्गविचारदर्शनेऽपि 'नेत्रकर्मणि हृद्बीजं पञ्चाङ्गानां विधीयते' (१९।१७३) इति तत्रोक्तत्वात् पञ्चाङ्गमन्त्र- सामान्यस्य हृद्बीजयोजनया षडङ्गत्वसिद्धेरस्यापि तथा षडङ्गत्त्वं सिद्धमिति वाच्यम्, यत एवं हृद्बीजेन सह षडङ्गत्त्वे संभवति सात्वते पञ्चाङ्गानामित्युक्तिरेव न संभवेत् । किञ्च सात्वतोपबृंहणे ईश्वरे (८।१४) पारमेश्वरे (८।१४) च गरुडमन्त्रस्य षडङ्गत्त्वकथनं विना पञ्चाङ्गत्वमात्रोक्तिरपि न घटते । अतस्तदर्थमिदं सावधानं शृणु—पञ्चाङ्गानां मन्त्राणां दीक्षादाविति शेषः । नेत्रकर्मणि नेत्रमन्त्रेण कर्तव्ये कर्मणि, पाचयेत् मूलमन्त्रेण दृष्ट्वा नेत्रेण संस्कृतम् । (१८।१०२) इति, वर्मणा तत्फलप्राप्तिं तल्लयत्वमपि स्मरेत् ॥ सुतृप्तिमथ नेत्रेण कुर्यात्तेनैव तत्स्थितिम् । (१९।८८-८९) इति चैवमादिके हृद्बीजं विधीयते । पञ्चाङ्गानां नेत्रबीजाभावात् तत्स्थाने हृद्- बीजं योजयेदिति भावः । एवमेव निरङ्गानां मन्त्राणामङ्गमन्त्रसामान्याभावात् तत्साध्येषु कर्मसु प्रणवो नियोक्तव्य इति च सात्वते उक्तम्— निरङ्गानां तुमन्त्राणामङ्गमन्त्रोक्तकर्मणाम् । प्रणवो विनियोक्तव्यः सह कर्मपदेन तु ॥ इति । (१९।१७३-१७४) नैतावता पञ्चाङ्गानां षडङ्गत्त्वं निरङ्गानां साङ्गत्त्वं च सिध्यतीति बोध्यम् ॥ ४१-४३ ॥ अपना तेज बाहर प्रगट करने वाले मन्त्रों को तेजोवाचक शब्द के सहित तथा अपने अन्तरात्मा में तेज को छिपाने वाले मन्त्रों को तेजोवाचक शब्द से रहित होना ही चाहिये । अतः वहाँ पञ्चाङ्गन्यास ही करे । षडङ्गन्यास (नेत्रन्यास) न करे ॥ ४१-४३ ॥ अथ मन्त्रवरस्यास्य शृणुष्वाराधनं यथा ॥ ४३ ॥ सबाह्याभ्यन्तरावस्थं समासादमलेक्षण । एतावदन्तं मन्त्रस्वरूपमुक्त्वा इतः परमर्चनप्रकारं शृणुष्वेत्याह—अथेति । स- बाह्याभ्यन्तरावस्थं = मानस बाह्योभयाराधनमित्यर्थः ॥ ४४ ॥ अब हे संकर्षण ! इस मन्त्र की आराधना जिस प्रकार से की जाती है आप उस विधि को सुनिए—हे अमलेक्षण ! वैष्णव साधक बाहरी और भीतरी मलों को बाहर निकाल कर स्नान करे ॥ ४४ ॥ परिच्युतमलः स्नातः शुद्धवासा जितेन्द्रियः ॥ ४४ ॥ वाग्यतः पुष्पदूर्भाद्यैर्द्वाराग्रस्थं पतत्रिणम् । सचक्रं पूजयित्वादौ संविशेद् भगवद्गृहम् ॥ ४५ ॥ आदौ पूजकस्य स्नानादिनियममाह—परिच्युतेति सार्धेन । परिच्युतमलः ब्राह्म- मुहूर्तसमुत्थानभगवद्ध्याननामसंकीर्तनादिभिः परिहृतान्तरमलः, शौचाचमनदन्तधाव- नादिभिः परिहृतबाह्यमलश्चेत्यर्थः । स्नातः— दिव्याप्यमान्त्रवायव्यभौमतैजसमानसैः ।

द्वितीयः परिच्छेदः २५ एतैः समस्तैर्व्यस्तैर्वा कृतशुद्धिर्यथाबलम् ॥ इत्युक्तरीत्याऽनुष्ठितस्नानः । एतेषामनुष्ठानप्रकारास्तु पारमेश्वरादिषु द्रष्टव्याः । यद्यपि जयाख्योक्तं पारमेश्वरे चोपबृंहितमौदकस्नानं ग्राह्यम्, तथापि स्वसूत्रोक्तस्नानाद्य- नुष्ठानपारम्पर्ये सति तत्परित्यज्यान्यत्र ग्राह्यमिति निर्णीतं पाञ्चरात्ररक्षायाम् । अत्र स्नात इत्यनेनैव पार्थिवस्नानरूपमूर्ध्वपुण्ड्रधारणमपि संगृहीतम्, सन्ध्यावन्दनादिकमप्युपल- क्षितम् । शुद्धवासा इत्यनेन— गन्धैः स्रग्भिरलङ्कारैः सोत्तरीयैश्चभूषितः । कर्णभूषणहाराद्यैः कटकैरङ्गुलीयकैः ॥ इत्याद्यर्थः संगृहीतः । क्षिप्तः । जितेन्द्रिय इत्यनेनाभिगमनं सूचितं भवति । यतः— जपध्यानार्चनस्तोत्रैः कर्मवाक्चित्तसंयुतैः ॥ अभिगच्छेज्जगद्योनिं तच्चाभिगमनं स्मृतम् । (ज.सं. २२।६८-६९) इत्युक्ताभिगमनेन हीन्द्रियजयः सिद्ध्यति । पुष्पदर्भैधैरित्यनेनोपादानमुक्तं भवति । आदौ द्वाराग्रस्थं सचक्रं पतन्त्रिपं पूजयित्वेत्यनेनानयोः सर्वद्वारपालमुख्यत्वं सूच्यते । अत एवेश्वरपारमेश्वरयोश्चण्डादिषु जागरुकेष्वपि— 'नियोज्य तत्र रक्षार्थं चक्रं च पतगेश्वरम्' (ई० सं० ६।११६; पार०सं० ७।५२३) इत्युक्तम् । किञ्च, यागगेहद्वारार्चनप्रकरणेऽपि चण्डादीनामप्यर्चनाशक्तौ 'सर्वद्वारेषु वा पूज्यः सहेतीशः पतत्रिपः' (ई० सं० ९।३००; पार० सं० ११।३०३) इत्युक्तम् । अर्चनस्थानं च तत्रैव व्यक्तमुक्तम्— 'ध्यायेद् द्वाराग्रदेशे तु गरुडं काञ्चनप्रभम्' (ई० सं० ९।२२; पार० सं० ११।२१) इति प्रक्रम्य, प्राणाधिदैवतं चक्रे बलिमण्डलमध्यगे । संस्थितं संस्मरेत् सर्वैरङ्गैः पुरुषरूपिणम् ॥ इति । —(ई० सं० ९।२५-२६; पार० सं० ११।२५) बलिमण्डलाभावस्थले गोमयादिना सद्यः कल्पितेनाऽर्चनमुक्तं तत्रैव— स्थिते वा कल्पिते तत्र पूजयेद् बलिमण्डले । सर्वं खगेशपूर्वं तु परिवारं हि साच्युतम् ॥ इति (ई.सं.२।९-१०) अस्मिन्नवसरे गर्भगेहद्वारपालार्चनमपि कार्यम् । तदत्रैव वक्ष्यति नृसिंह- कल्पपरिच्छेदे— स्नातो बद्धकचो मौनी शुद्धवासोऽर्घ्यपुष्पधृक् । कृत्वा द्वास्थ्यर्चनाद्यं तु उपविश्यासने ततः ॥ (१७।१६) इति । इदमेवोपबृंहितमीश्वरेऽपि— 'वास्तूपूरुषमन्यांश्च समभ्यर्च्य यथाक्रमम्' (२।११) इति । संविशेद भगवद्गृहमित्यत्र ईश्वरे द्वारविभाग उक्तः— प्रासादान्तःप्रवेशार्थं ततो द्वारं तु चेतसा । त्रिभागीकृत्य तन्मध्यभागमेकं द्विधा पुनः ॥ सा० सं० - 6

२६ सात्वतसंहिता विभज्य वामदेशेन दक्षिणेनाङ्घ्रिणा ततः । शनैः शनैः प्रविश्यान्तः ................. ॥ (२।१४-१५) इति । अन्ये चात्र तत्र तत्रापेक्षिता बहवो विशेषा एतदुपबृंहणयोरीश्वरपारमेश्वरयोरेव संगृहीता ग्राह्याः ॥ ४४-४५ ॥ शुद्ध वस्त्र धारण करे और इन्द्रियों को वश में कर चित्त को स्थिर रखे । फिर मौन धारण कर पुष्प दर्भादि से द्वार के अग्रभाग में स्थित चक्र सहित गरुड की पूजा कर भगवान् के मन्दिर में प्रवेश करे ॥ ४४-४५ ॥ उपार्जितं पुरा यद्वै यागोपकरणं महत् । तत्सर्वं दक्षिणे कृत्वा वामे तु करकं न्यसेत् ॥ ४६ ॥ गालितेनाम्भसा पूर्णं मध्ये भद्रासनं न्यसेत् । मृत्काष्ठोपलधातूत्थमेकद्वित्रिशमं तु वा ॥ ४७ ॥ चतुरश्रमथाष्टाश्रं चतुरश्रायतं तु वा । चतुष्पादसमायुक्तं चतुरावरणाङ्कितम् ॥ ४८ ॥ मकरस्यप्रणालं तु प्रमाणेनोपलक्षितम् । यागोपकरणानामासादनस्थाननियममाह—उपार्जितमिदमिति सपादेन । गर्भगृह- मध्ये भद्रपीठस्थापनं तल्लक्षणादिकं चाह—मध्य इत्यादिभिः । एकद्वित्रिशमं तु वा चतुरङ्गुलमष्टाङ्गुलं द्वादशाङ्गुलं वेत्यर्थः । ‘शमं तु चतुरङ्गुलम्' (३।१।५२) इति वैजयन्ती ॥ ४६-५० ॥ यज्ञ के निमित्त जो-जो यज्ञोपकरण उपार्जित किया गया है, उसे अपनी दाहिनी ओर रखे और बाईं ओर करके बायीं ओर करवा (= करक) रखे ॥ ४६ ॥ वह करक वस्त्र से छने हुये पवित्र जल से पूर्ण होना चाहिये तथा इन दोनों के मध्य में भद्रासन रखे । वह भद्रासन मिट्टी, काष्ठ, पत्थर अथवा धातु से निर्मित एक शम (चार अङ्गुल), दो शम (आठ अङ्गुल), तीन शम (बारह अङ्गुल) ऊँचा होना चाहिये । चार कोणों का या आठ कोणों का चौकोर होना चाहिये । वह भद्रासन, चतुष्पाद तथा चार आवरणों से युक्त होना चाहिये । प्रमाण में वह मकर के मुख के समान उसका प्रणाल (= नाली) होना चाहिये ॥ ४७-४९ ॥ तदधश्चोत्तरस्यां वै चलं वा क्ष्मातलाश्रितम् ॥ ४९ ॥ शङ्खचक्राङ्कितं कुर्याज्जलाधारं सुलक्षणम् । उसके बाद उसके उत्तर दिशा में कुछ नीचे जल अथवा पृथ्वी के आश्रित शङ्ख चक्राङ्कित सुलक्षण जलाधार स्थापित करे ॥ ४९-५० ॥ अथोपविश्य वै दार्भे काष्ठजे वाऽजिनासने ॥ ५० ॥ बद्धपद्मासनः कुर्यान्न्यासं मन्त्रवरेण तु ।

द्वितीयः परिच्छेदः २७ अभिन्नं मस्तके तावदादित्यातपवन्न्यसेत् ॥ ५१ ॥ व्यापकत्वेन तदनु विन्यसेद् भिन्नलक्षणम् । अङ्गुष्ठद्वितयाद् यावत् कनिष्ठाद्वितयावधिः ॥ ५२ ॥ ज्ञानाद्यं वीर्यपर्यन्तं विन्यसेदङ्गपञ्चकम् । मूलवद् व्यापकत्वेन नेत्रमूर्ध्वाङ्गुलीषु च ॥ ५३ ॥ आब्रह्मरन्ध्रात् पादान्तमथ मन्त्रं तु विग्रहे । ततस्तु हृदये ज्ञानं यतो व्यज्येत तत्र तत् ॥ ५४ ॥ ऐश्वर्यं शिरसो देशे यस्मादुपरि तिष्ठति । प्राकृतं तात्त्विकं वापि सर्वत्र कमलेक्षण ॥ ५५ ॥ हृदग्नेरूर्ध्वगायां तु शिखायां शक्तिमन्त्रराट् । बलं चाखिलगात्राणां तद्गतं वायुना सह ॥ ५६ ॥ मूर्च्छितं सर्वगात्रैर्यत्तद्वीर्यं हस्तयोर्न्यसेत् । अन्तर्बोधस्वरूपं यत् प्राकृतध्वान्तशान्तिकृत् ॥ ५७ ॥ तेजस्तत्तैजसे स्थाने न्यासकाले समस्यते । इदानीमेवं भद्रासनन्यासोक्तिश्चलबिम्बादीनां तदुपरि स्थापनार्थं वा बिम्बाधिकं विना तत्रैवार्चनार्थं वेति ज्ञेयम् । स्थिरबिम्बानां पीठस्तु प्रतिष्ठाकाल एव स्थाप्यते । स्वासनोपवेशनपूर्वकं मन्त्रन्यासविधिमाह—अथोपविश्येत्यादिभिः । अत्र न्यासात् पूर्वं प्राणायामभूतशुद्धेः, मन्त्रन्यासानन्तरं भूषणादिन्यासस्य चानुक्तावपि नृसिंहकल्पे वक्ष्य- माणरीत्या ग्राह्यम् ॥ ५०-५८ ॥ इसके बाद साधक कुशा के आसन पर अथवा काष्ठ के आसान पर अथवा मृग चर्म के आसन पर पद्मासन से बैठकर श्रेष्ठ मन्त्र से न्यास करे । सर्वप्रथम मस्तक पर आदित्य के आतप के समान अभिन्न न्यास करे । इसके बाद व्यापक से अङ्गुष्ठ द्वितय से आरम्भ कर कनिष्ठ द्वितय पर्यन्त भिन्न लक्षण न्यास करे । फिर ज्ञानादि से लेकर वीर्य पर्यन्त पञ्चाङ्गन्यास करे । मूल युक्त व्यापक से नेत्र एवं ऊपर तथा अङ्गुलियों में न्यास करे । फिर शिर से लेकर पाद पर्यन्त शरीर में मन्त्र न्यास करे । हृदय में ज्ञान से न्यास करे क्योंकि ज्ञान हृदय से ही प्रगट होता है । ऐश्वर्य का न्यास शिरःप्रदेश में करे, क्योंकि वह सबसे ऊपर रहता है ॥ ५०-५५ ॥ हे कमलेक्षण सङ्कर्षण ! प्राकृत तथा तात्त्विक न्यास सर्वत्र करे । हृदय रूप अग्नि के ऊपर जाने वाली शिखा में शक्ति मन्त्रराट् से न्यास करे । वायु के साथ समस्त शरीर में सञ्चार करने वाले बल का न्यास समस्त शरीर में करे जो समस्त शरीर में फैल हुआ है । उस वीर्य का न्यास दोनों हाथों में करे जो अन्तःकरण में ज्ञान स्वरूप से बोध कराता है तथा प्राकृत न्यास अन्धकार को (विनष्ट) करने वाला है अतः वह तेज न्यास काल में तैजस स्थान (नेत्र) में स्थापित करे ॥ ५५-५८ ॥

२८ सात्वतसंहिता चतुश्चक्रे नवद्वारे देहे देवगृहे पुरा ॥ ५८ ॥ न्यस्यैवमभिमानं तु मन्त्राख्यमवलम्ब्य च । एवमाधारनाभिहृत्कण्ठचतुश्चक्रविशिष्टे नवद्वारान्विते स्वशरीरे भगवन्मन्दिरत्व- बुद्ध्या पूर्वं मन्त्रान् विन्यस्य ‘नादेवो देवमर्चयेत्’ इति न्यायेन स्वस्मिन् देवत्वाभिमाना- वलम्बनं च कुर्यादित्याह—चतुश्चक्र इति । मन्त्राख्यमभिमानं स्वस्मिन् मन्त्रनाथत्वा- हङ्कारमित्यर्थः। वक्ष्यति च—‘देवोऽहमिति भावयेत्’ (१७।३६) इति । जयाख्येऽपि व्यक्तमुक्तम्— अहं स भगवान् विष्णुरहं नारायणोहरिः । वासुदेवो ह्यहं व्यापी भूतावासो निरञ्जनः ॥ एवंरूपमहङ्कारमासाद्य सुदृढं मुने । (१९।४१-४२) इति ॥ ५९ ॥ इस प्रकार आधार, नाभि, हृदय और कण्ठ रूप चार चक्रों वाले नवद्वारों वाले अपने शरीर को ही मन्दिर समझकर पूर्व मन्त्रों के द्वारा न्यास कर ‘नादेवो देवमर्चयेत्’ इस न्यास से अपने शरीर में देवत्वावलम्बन करे ॥ ५८-५९ ॥ मनस्युपरतं कुर्यादिक्षग्रामं बहिःस्थितम् ॥ ५९ ॥ चित्तं बुद्धौ विनिक्षिप्य तां बुद्धिं ज्ञानगोचरे । ज्ञानभावनया कर्म कुर्याद् वै पारमार्थिकम् ॥ ६० ॥ अथ मानसिकयागमुपदिशन् निरन्तरायभगवज्ज्ञानभावनासिद्ध्यर्थं बाह्येन्द्रिया- दीनामन्तर्नियमनमाह—मनसीति सार्धेन । एवं ज्ञानभावनया क्रियमाणस्य कर्मणः शुद्धसत्त्वमयत्वं बाह्यस्य त्रिगुणमयत्वात् शुद्ध्यपेक्षत्वं चोक्तं लक्ष्मीतन्त्रे— मानसीर्निर्वपेत् सर्वाः क्रिया ज्ञानसमाधिना ॥ ज्ञानेन क्रियते यद्यत् कर्म ब्रह्मसमाधिना । शुद्धसत्त्वमयं तत्तदक्षयं भवति ध्रुवम् ॥ बाह्या द्रव्याश्रिता यस्माद् दोषाराजसतामसाः । ततस्तच्छोधनमपि कर्मणा मनसा गिरा ॥ तस्मादेकान्तनिर्दोषं भावनावासितं तथा । तस्माज्ज्ञानं समास्थाय शुद्धं संवित्समुद्भवम् ॥ ज्ञानभावनया कर्म कुर्याद्वै पारमार्थिकम् । (३४।१३७-१४१) इति ॥ ५९-६० ॥ अब मानसिक याग का उपदेश करते हुये ‘निरन्तराय भगवद् भावना सिद्ध्यर्थं बाह्येन्द्रियादि’ के नियमन का प्रकार कहते हैं—समस्त बाह्येन्द्रियों को मन में उपरत करे और चित्त को बुद्धि में तथा उस बुद्धि को ज्ञान में स्थापित करे । फिर ज्ञान भावना से तथा ब्रह्मसमाधि से भगवान् के मन्त्रमय स्वरूप का स्वशरीर में ध्यान करे ॥ ५९-६० ॥

द्वितीयः परिच्छेदः २९ चतुश्चक्रे नवद्वारे देहे देवगृहे पुरा । कण्ठकूपधरास्रूढं हृत्पद्मं यदधोमुखम् ॥ ६१ ॥ तत्कर्णिकावनेर्मध्ये रूढमूर्ध्वमुखं तु यत् । शब्दव्यक्तिस्तदूर्ध्वं तु स्थिताकेन्द्वग्निलक्षणा ॥ ६२ ॥ स्वहृदये भगवदभिव्यक्तिस्थाननिरूपणार्थं प्रथमतः शब्दब्रह्मावस्थानमाह—चतु- श्चक्र इति द्वाभ्याम् । कण्ठकूपधरास्रूढं = गलकूपस्थलसमुत्पन्नमधोमुखं यद् हृत्पद्मं तत् कर्णिकावनेर्मध्ये रूढं समुत्पन्नं यद् हृत्पद्ममित्यनुषज्यते । तदूर्ध्वं तत्कमलद्वय- सम्पुटमध्ये अधः = कमलोपरीत्यर्थः । अर्केन्द्वग्निलक्षणा = ज्योतिः स्वरूपा शब्द- व्यक्तिः = शब्दब्रह्म स्थिता वर्तत इत्यर्थः ॥ ६१–६२ ॥ इस प्रकार आधार, नाभि, हृदय एवं कण्ठ में होने वाले चार चक्रों वाले, नव- द्वारों वाले, देवगृहात्मक स्वशरीर के कण्ठ कूपधरा में उत्पन्न अधोमुख हृत्पद्म स्थित है। उसकी कर्णिका में उत्पन्न ऊर्ध्वमुख दो कमलों के सम्पुट के मध्य में स्थित अधः कमल के ऊपर सूर्यचन्द्राग्नि लक्षण ज्योतिः स्वरूप शब्दब्रह्म विराजित है ॥६१-६२॥ त्रिदीप्तिभास्वरा नाडी त्वव्यक्तध्वनिविग्रहा । व्यक्तं चक्रत्रयस्योर्ध्वे वर्तते या महामते ॥ ६३ ॥ निस्स्रुता ब्रह्मरन्ध्रेण गता सूर्यपथात् परम् । वायुद्वारेण पातालं भित्वा याता सुगोचरम् ॥ ६४ ॥ सङ्कल्पविषयः सर्वः सम्बन्धः प्रतितिष्ठति । सूत्रे मणिगणो यद्वन्मध्यनाडी ह्यतः स्मृता ॥ ६५ ॥ लक्ष्यस्थाने तु पूर्वोक्ते तस्यामभ्यन्तरे तु वै । सम्पुटे शशिसूर्याख्ये निमेषोन्मेषलक्षणे ॥ ६६ ॥ तत्रार्कं चाब्जमालम्ब्य परा वाग्भ्रमरी स्थिता । या सर्वमन्त्रजननी शक्तिः शान्तात्मनो विभोः ॥ ६७ ॥ नदन्ती वर्णजं नादं शब्दब्रह्मेति यत् स्मृतम् । अकारपूर्वो हान्तश्च धारासन्तानरूपधृक् ॥ ६८ ॥ एवं संग्रहेण शब्दब्रह्मावस्थानमुक्त्वा पुनः सुषुम्नानाडीस्वरूपकथनपूर्वकं तदेव विशदयति—त्रिदी(प्ती)ति षड्भिः । अस्या त्रिदीप्तिभास्वरत्वं तेजस्त्रयात्मकशब्द- ब्रह्माधारत्वात् । अव्यक्तध्वनिविग्रहा अव्यक्तध्वनिः शब्दब्रह्म— शब्दब्रह्मस्वरूपेण स्वशक्त्या स्वयमेव हि । मुक्तयेऽखिलजीवानामुदेति परमेश्वरात् ॥ तदव्यक्ताक्षरं विद्धि तन्त्रीशब्दो यथा कलः । (२०।७-८) इति लक्ष्मीतन्त्रोक्तेः, स विग्रहो यस्या तथोक्ता । चक्रत्रयस्योर्ध्व आधारनाभि-

३० सात्वतसंहिता क(ण्ठ)चक्रत्रयोपरि प्रकाशमाना ब्रह्मरन्ध्रेण निःसृता सूर्यपथात् परं गता वायुद्वारेण पातालं भित्त्वा स्वगोचरं याता, आमूलाग्रं यावदन्तं व्याप्तेत्यर्थः । अत एव भगवत्सं- कल्पविषयः सर्वोऽपि सूत्रे मणिगण इव सुषुम्नानाडीसम्बन्धः प्रतितिष्ठति, अतो मध्य- नाडीति स्मृता प्रसिद्धा । तस्यामभ्यन्तरे पूर्वोक्ते लक्ष्यस्थाने, हृदयकमलस्थान इत्यर्थः । निमेषोन्मेषलक्षणे निमीलनोन्मीलनविशिष्टे शशिसूर्याख्ये, निमीलितोर्ध्वकमलस्य शशि- संज्ञत्वम्, उन्मीलिताधःकमलस्य सूर्याख्यत्वम् । तत्र सम्पुटे कमलद्वयसम्पुटे, आर्कम् अर्कसम्बन्धि, अब्जम् अधः कमलमित्यर्थः । आलम्ब्य आश्रित्य, परा सूक्ष्मा, वाग्भ्रमरी वागेव भ्रमरी स्थिता । तां विशिनष्टि—या वाग्भ्रमरी सर्वमन्त्रजननी शान्तात्मनः सूक्ष्मस्य परस्येति यावत्, विभोः शक्तिरित्यनेन इयमपि तथा सूक्ष्मेत्यर्थः । अकारपूर्वो हान्तः अकारादिहकारान्तः, धारासन्तानरूपधृक् तैलधारावदविच्छिन्नः शब्दब्रह्मेति यत् यो नादः, तं वर्णजं नादं नदन्तीति । एवमेव नादस्वरूपमुक्तं लक्ष्मीतन्त्रेऽपि— पृथग्वर्णात्मना याति स्थितयेऽनेकधा स तु ॥ सूक्ष्मवर्णस्वरूपोऽसौ धारासन्तानरूपधृक् । पञ्चाध्वकोशमुक्तस्य मन्त्रिष्ठस्य विवेकिनः ॥ सोऽनुभूतिपदं याति प्रसादात् परमात्मनः । (२०।८-१०) इति । एतादृशं नादं नदन्त्या वाक्शक्तेः स्वरूपमपि तत्रैवोक्तम्— प्रकाशानन्दसाराहं सर्वमन्त्रप्रसूः परा । शब्दानां जननी शक्तिरुदयास्तमयोग्झिता ॥ व्यापकं यत् परं ब्रह्म नारायणसमाह्वयम् । शान्तता नाम याऽवस्था साहं शान्ताखिलप्रसूः ॥ (१८।१८-१९) इति ॥ ६३–६८ ॥ हे महामते ! यही आधार, नाभि और हृदय पर स्थित तीन चक्रों पर तीन ज्योतियों से भासित अव्यक्त ध्वनि की विग्रह वाली सुषुम्ना नाडी विद्यमान है, जो ब्रह्मरन्ध्र से निकल कर सूर्यपथ से बाहर निकल कर वायु द्वार से पाताल भेदन कर मूल से लेकर समस्त शरीर में व्याप्त है जिसमें भगवत् संकल्पित समस्त बाह्य विषय सूत्र में मणिगण के समान सम्बद्ध होकर स्थित हैं । इसलिये उसे मध्यनाडी भी कहा जाता है । उसके भीतर पूर्वोक्त हृदय कमल स्थान में निमेषोन्मेष लक्षण वाले निमलिनोन्मीलन विशिष्ट लक्षण वाले चन्द्र और सूर्य नाम वाले दो कमल स्थित हैं । वहाँ उस कमल द्वय सम्पुट में सूर्य सम्बन्धि अधः कमल को आश्रय लेकर सूक्ष्मा वाग्भ्रमरी स्थित है । वह परा वाग् भ्रमरी सर्वमन्त्रमयी है और पर सूक्ष्म उस शान्तात्मा विभु की शक्ति है जो उसी प्रकार सूक्ष्म भी है । यह परा वाग्भ्रमरी तैलधारावद् अविच्छिन्न रूप से निरन्तर अकार से हकार वर्ण पर्यन्त शब्दब्रह्म नामक नाद करती हुई वहीं शोभित रहती है । विमर्श—नाद, बिन्दु, मध्यमा और बैखरी इन चार अवस्था वाले शब्दब्रह्म की यह वाग्भ्रमरी प्रथमावस्था है यह बात आगे चल कर कहेंगे ॥ ६३-६८ ॥

द्वितीयः परिच्छेदः ३१ नादावसानगगने देवोऽनन्तसमन्वितः । शान्तः संवित्स्वरूपस्तु भक्तानुग्रहकाम्यया ॥ ६९ ॥ अनौपम्येन वपुषा ह्यमूर्तो मूर्त्ततां गतः । विश्वमाप्याययन् कान्त्या पूर्णेन्दुयुततुल्यया ॥ ७० ॥ वरदाभयदेनैव शङ्खचक्राङ्कितेन तु । त्रैलोक्योद्धृतिक्षेण युक्तः पाणिद्वयेन तु ॥ ७१ ॥ रश्मिभिर्भास्करो यद्वत् समुद्र इव चोर्मिभिः । स्वमूर्तिभिरमूर्त्तिभिरच्युताद्याभिरन्वितः ॥ ७२ ॥ दीप्तिमद्भिरमूर्तैस्तु सुधाकल्लोलसङ्कुलैः । पूर्ण आभरणैः सर्वैर्निर्विकाराङ्घ्रिविग्रहः ॥ ७३ ॥ एवं हृदयकमले शब्दब्रह्मावस्थानमुक्त्वा तदन्ते द्योतमानपरब्रह्मस्वरूपमाह— नादावसानेति पञ्चभिः । नादावसानगगने नादो नाम नादबिन्दुमध्यमावैखर्याख्ये शब्द- ब्रह्मणोऽवस्थाचतुष्टये प्रथमावस्था पूर्वोक्तलक्षणा, तदवसानं तत्पराकाष्ठा, तत्र यद् गगनं गगनात्मिका शक्तिः, तत्रेत्यर्थः । तथा च लक्ष्मीतन्त्रे— नादस्य या परा काष्ठा साऽहन्ता परमेश्वरी ॥ शक्तिः सा परमा सूक्ष्मा नादान्तगगनाह्वया । शब्दब्रह्ममयी सूक्ष्मा साहं सर्वावगाहिनी ॥ विरामे सति नादस्य यः स्फुटीभवति ध्रुवम् । ज्योतिस्तत्परमं ब्रह्म लक्ष्मीनारायणात्मकम् ॥ (२४।९-११) इति शङ्खचक्राङ्कितेनेत्यत्र पाणिद्वये केवलरेखारूपशङ्खचक्राङ्कितत्वं ज्ञेयम् । यतोऽ- न्यथा पाणिद्वयमात्रस्य वरदाभयमुद्रान्वितत्वमपि न संभवति, तथा चोपबृंहितं लक्ष्मी- तन्त्रे— व्यापको भगवान् देवो भक्तानुग्रहकाम्यया ॥ अनौपम्यमनिर्देश्यं वपुः स भजते परम् । विश्वाप्यायनकं कान्त्या पूर्णेन्दुयुततुल्यया ॥ वरदाभयहस्तं च द्विभुजं पद्मलोचनम् । रेखामयेन चक्रेण शङ्खेन च करद्वये ॥ अङ्कितं निर्विकाराङ्घ्रिस्थितं परमशोभनम् । अन्यूनानतिरिक्तैः स्वैर्गुणैः षड्भिरलङ्कृतम् ॥ समं समविभक्ताङ्गं सर्वावयवसुन्दरम् । पूर्णमाभरणैः शुभ्रैः सुधाकल्लोलसंकुलैः ॥ रश्मिभूतैरमूर्तैः स्वैरच्युताद्यैरविच्युतम् । एका मूर्तिरियं दिव्या पराख्या वैष्णवी परा ॥ योगसिद्धा भजन्त्येनां हृदि तुर्यपदाश्रिताम् । —(१०।११-१७) इति ।

३२ सात्वतसंहिता स्वमूर्तिभिरच्युता(द्या)भिरन्वित इत्यत्राच्युताद्या मूर्तयस्तिस्र इति ज्ञेयम् । तदुक्तं पारमेश्वरे प्रतिष्ठाध्याये— तथा च सर्वजगतामेकबीजात्मकस्य च ॥ सदोदितस्वरूपस्य वासुदेवस्य वै विभोः । त्रयाणामच्युतादीनां तद्भेदानां तथैव च ॥ (१५।२२-२३) इति एवं च सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धानामेवाच्युतसत्यपुरुषापरनामधेयत्वं बोध्यम् । ननु— पुरुषं च ततः सत्यमच्युतं च युधिष्ठिर ॥ अनिरुद्धं च मां प्राहुर्वैखानसविदो जनाः । अन्ये त्वेवं विजानन्ति मां राजन् पाञ्चरात्रिकाः । वासुदेवं च राजेन्द्र सङ्कर्षणमथापि च । प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च चतुर्मूर्तिं प्रचक्षते ॥ —(महाभा० आश्व० ९२ अ० । पृ० ६३४२) इति वासुदेवादीनां पुरुषादिशब्दवाच्यत्वं दृश्यते, भवता व्युत्क्रमेणानिरुद्धादीनां पुरुषादिशब्दवाच्यत्वं कथं व्याख्यातमिति चेत्, सत्यम् । अत्र वैखानसानां तथा व्यवहार इत्युक्त्या नास्मद्व्याख्याविरोधः । अपि त्वनिरुद्धादीनां पुरुषादिशब्दवाच्यत्वमत्रैव वक्ष्यति पञ्चमे परिच्छेदे मन्त्रोद्धारप्रकरणे 'अप्यावावसरे' (५।६८) इत्यादिभिः । एवमत्र परात्परदशायामच्युतादिसमन्वितत्वेऽपि वासुदेवस्यैव प्राधान्यं बोध्यम्, तत्रैकमूर्ति- प्राधान्यात् । ननु तर्हि शान्तोदितापरनामधेयतुर्यव्यूहचतुर्मूर्तिप्राधान्यं किमिति चेन्न, 'अभेदे- नादिमूर्तेर्वै संस्थितं वटबीजवत्' (५।८१) इति वक्ष्यमाणानुसारेण परसंज्ञस्य तद्- व्यूहस्य परात्परवासुदेवाद्यभिन्नत्वात् । अत एव सुषुप्त्यादिव्यूहवत् प्रत्येकं तद्व्यूह- वाचकमन्त्राणामनुक्तत्वात् परात्परमन्त्रेणैव तस्यापि चारितार्थ्याच्च परात्परत्वद- शायामिव परत्वेऽपि वासुदेवस्यैकस्यैव प्राधान्यं ज्ञेयम् । तर्हि एवमभिन्नत्वे पुनः केन तयोर्भेद इति चेत्, नित्योदितत्वेन चेति बोध्यम् । नित्योदितत्वं नाम स्वविभूत्यनुभव- दशाविशिष्टत्वम् । शान्तोदितत्वं नाम स्वात्ममात्रानुभवदशाविशिष्टत्वम् । ननु चैवं शान्तोदितव्यूहेऽप्येकमूर्तिप्राधान्ये व्यूहशब्दस्य स्वारस्यं न संभवतीति चेदुच्यते—किं व्यूहशब्दमात्रेण चतुर्णां प्राधान्यमङ्गीकार्यम्? तथा सति परात्परत्वदशा- यामपि व्यूहशब्दो जागर्त्येव । तथाहि ईश्वरे (८।५२) पारमेश्वरे (८।५१) च गरुडा- र्चनप्रकरणे—'नित्योदितस्य व्यूहस्य तथा शान्तोदितस्य च' इति, सिद्धान्तलक्षण- निरूपणप्रकरणेऽपि—'यत्र शान्ततरं व्यूहं शान्तोदितमनन्तरम्' (ई० सं० २०।१९८; पार० सं० १९।५३३) इति । पारमेश्वरे प्रतिष्ठाध्याये— परात्परस्वरूपस्य परस्य चतुरात्मनः । शान्तोदितादिव्यूहानां केशवाद्यखिलस्य च ॥ (१५।२१) इति, तथा च सर्वजगतामेकबीजात्मकस्य च ॥

द्वितीयः परिच्छेदः ३३ सदोदितस्वरूपस्य वासुदेवस्य वै विभोः । त्रयाणामच्युतादीनां तद्भेदानां तथैव च ॥ शान्तोदितस्वरूपस्य परस्य चतुरात्मनः । (१५।२२-२४) इत्येवं सर्वत्र परात्परत्वसंज्ञायां नित्योदितत्वदशायां परत्वसंज्ञायां शान्तोदितत्व- दशायां च वासुदेवादिचातुरात्म्यसद्भावाद् व्यूहशब्दचातुरात्म्यशब्दौ स्वरसावेव । किन्तु परत्वदशाद्वयेऽपि वासुदेवस्यैव प्राधान्यम्, एक एव मन्त्रः, तदर्चनेनैवोपसर्जनभूताना- मन्येषामप्यर्चनसिद्धिरित्यादिकं बोध्यम् ॥ ६९-७३ ॥ इस प्रकार हृदयकमल में शब्दब्रह्म के स्थान का निरूपण कर उसके अन्त में परब्रह्म के स्वरूप का निरूपण करते हैं—शब्दब्रह्म की अन्तिम अवस्था में अनन्त समन्वित संवित्स्वरूप शान्तदेव, भक्तों पर अनुग्रह करने की इच्छा से अमूर्त्त होकर भी अत्यन्त मनोहर शरीर धारण कर मूर्त्त रूप में प्रगट हो जाते हैं और अयुत चन्द्रमा के समान अपनी उस मनोहर कान्ति से विश्व का आप्यायन करते हैं ॥ ६९-७० ॥ वे भगवान् शङ्खचक्र के चिह्नों वाले वर और अभयमुद्रा धारण किये हुये, त्रैलोक्य का उद्धार करने में समर्थ अपने दो हाथों से संयुक्त हैं, जिस प्रकार भगवान् सूर्य अपनी अनन्त किरणों से तथा जिस प्रकार समुद्र अपनी अनन्त ऊर्मियों (=लहरों) से संयुक्त हैं उसी प्रकार भगवान् अमूर्त्ति होकर अपने अच्युतादि अनन्त मूर्तियों से समन्वित हैं ॥ ७१-७२ ॥ अर्थात् परात्पर दशा में अच्युतादि मूर्तियों से समन्वित होकर भी वासुदेव रूप से प्रधान बने रहते हैं । वे सम्पूर्ण आभरणों से पूर्ण हैं किन्तु उनके पादादि विग्रह में कोई विकार नहीं होता ॥ ७३ ॥ ततः खाब्जकमध्यात्तु ह्यूर्ध्वस्थ्यात् संस्मरेच्च्युताम् । गङ्गां भगवतो मूर्ध्नि तेनामृतजलेन तु ॥ ७४ ॥ अर्घ्याद्यखिलभोगानां कार्या वै शुभकल्पना । अर्घ्यादिपरिकल्पनार्थं गङ्गावतणभावनाप्रकारमाह—तत इति सार्धेन । ऊर्ध्व- स्थादित्यब्जविशेषणम्, हृदयकमलद्वयसम्पुटे ऊर्ध्वकमलादित्यर्थः । ऊर्ध्वस्थितामिति पाठे गङ्गाविशेषणं सुस्पष्टम् । इममर्थं विस्तरेण वक्ष्यति नृसिंहकल्पपरिच्छेदे आप्या- यनप्रकरणे । अत्रापेक्षितं पीठकल्पनं नृसिंहकल्पे वक्ष्यति— अथ प्रणवपूर्वेण स्वनाम्ना नतिना सह ॥ शेषपूर्वं तु वह्न्यन्तमासनं परिकल्पयेत् । तथाक्रम्याथ तस्यैव कार्या स्वहृदि कल्पना ॥ (१७।३६-३७) इति ॥ ७४-७५ ॥ अब निर्विकार भगवान् की मानसी पूजा के लिये उपयुक्त अर्घ्यादि की भावना-

३४ | सात्वतसंहिता वश गङ्गावतरण कहते हैं—तदनन्तर भावनावश हृदयकमल रूप दो सम्पुटों में ऊपर रहने वाले कमल से गिरती हुई भगवती गङ्गा के जल से भगवान् के शिर पर अर्घ्य प्रदान करे। इसी प्रकार अर्घ्यादि की तरह समस्त भोगों की कल्पना कर भगवदाराधन करे ॥ ७४-७५ ॥ तैः क्रमात् प्रीणयेद् देवमाद्यं तुर्यपदे स्थितम् ॥ ७५ ॥ प्रणवद्वितयं चोक्त्वा प्रीयतां मे परः प्रभुः । अर्घ्यादिभिर्भगवत्प्रीणनं प्रति मन्त्रं चाह—तैरिति । आद्यं परव्यूहविभवाख्य- रूपत्रये प्रथमं तुर्यपदे स्थितं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुर्याख्यपदचतुष्टये परिशुद्धये तुर्यपदा- रूढमित्यर्थः । जाग्रदादिपदार्थविवरणं तु लक्ष्मीतन्त्रे सुस्पष्टमुक्तम्— जाग्रत्स्वप्नं सुषुप्तिश्च तुर्यं चेति चतुष्टयम् ॥ ज्ञेयं पदाध्वनो रूपं जाग्रद्बाह्येन्द्रियक्रमः । बाह्येन्द्रियाणां तमसाऽभिभूते विभवे सति ॥ अन्तःकरणवृत्तिर्या संस्कारपरिशेषिणी । सा स्वप्न इति विज्ञेया तदभावे सुषुप्तिका ॥ तमसाऽनभिभूतस्य सत्त्वस्थस्य विपश्चितः । बाह्यान्तःकरणस्थाया वृत्तेरुपरमे सति ॥ शुद्धसत्त्वस्वभावस्य सन्ततिस्तुर्यसंज्ञिता । एवं चतुर्विधे मार्गे निर्दिष्टेऽस्मिन् पदाभिधे ॥ तुर्यवर्जं सुषुप्त्यादिरशुद्धां भजते गतिम् । (२२।२२-२७) इति । अत्र ॐ ॐ प्रीयतां मे परः प्रभुरिति परस्य भगवतोऽर्चनप्रकरणात् परशब्द- घटितोऽयं मन्त्रः । व्यूहाद्यर्चनप्रकरणे तु परशब्दस्थाने व्यूहादिशब्दो योज्यः । अथवा सर्वसाधारण्येन नारायणवासुदेवविष्णुशब्देष्वन्यतमो योज्यः । तथा च लक्ष्मीतन्त्रे— 'ॐ ॐ प्रीयतां भगवान् वासुदेव इति ब्रुवन्' (३६।११०) इति । अत्रैवं प्रीति- मन्त्रमात्रमुक्तम् । संकल्पभोगदानमन्त्रावप्यपेक्षितावन्यतो ग्राह्यौ, प्रतिभोगसमर्पणमेत- मन्त्रत्रयस्याप्यावश्यकत्वात् । तथोक्तं लक्ष्मीतन्त्रे— संकल्पश्च प्रदानं च प्रीतिश्चेति त्रयं त्रयम् ॥ कुर्यात् सर्वेषु भोगेषु देशकालाद्यपेक्षया । (३६।१०७-१०८) इति अत एव सात्वतोपबृंहणे ईश्वरे (७।१४७-१४९) सुदर्शनार्चनप्रकरणे जया- ख्योक्तो भोगदानमन्त्रः संगृहीतः । संकल्पमन्त्रस्तु लक्ष्मीतन्त्रे उक्तः— समाहितोऽञ्जलिं कृत्वा तत ॐ भगवन्निति ॥ आसनेनार्चयिष्यामीत्युक्त्वा दद्यादथासनम् । (३६।१०८-१०९) इति ॥ ७५-७६ ॥ इस प्रकार चतुर्थपद पर स्थित आद्य देव भगवान् वासुदेव को मानस पूजा से प्रसन्न करे। फिर ॐ ॐ दो बार उच्चारण कर 'प्रीयतां मे परः प्रभुः' ऐसा कहे ॥ ७५-७६ ॥

द्वितीयः परिच्छेदः ३५ अथ कर्मात्मतत्त्वे तु कृतकृत्ये सति प्रभुः । आस्ते विलाप्य स्वं रूपं नित्यं व्यक्तीकृतं च यत् ॥ ७६ ॥ ॥ इति श्रीपाञ्चरात्रे श्रीसात्वतसंहितायां तुरीयव्यूहसमाराधनं नाम द्वितीयः परिच्छेदः ॥ २ ॥ — ❦ ❧ — एवं मानसारोधने सम्पन्ने सत्यव्यक्तस्य गुणमात्रलक्ष्यस्य 'अभेदनादिमूर्तेर्वे संस्थितं वटबीजवत्' (५।८१) इति वक्ष्यमाणरीत्या भगवान्नेव भक्तानुग्रहकाम्यया व्यक्तीकृतं निजस्वरूपमुपसंहरतीत्याह—अथेति । एवमेव वक्ष्यत्युत्तरत्रापि—'विसर्जनं तु बोद्धव्यं सम्पन्ने तु क्रिया क्रमे' (१७।४०) इति ॥ ७६ ॥ ॥ इति श्रीमौज्यायनकुलतिलकस्य यदुगिरीश्वरचरणकमलार्चकस्य योगानन्दभट्टाचार्यस्य तनयेन अलशिङ्गभट्टेन विरचिते सात्वततन्त्रभाष्ये द्वितीयः परिच्छेदः ॥ २ ॥ — ❦ ❧ — तदनन्तर समस्त अर्चना कर्म समाप्त होने पर अपने समस्त व्यक्तिरूप को अपने में समेट कर स्थित हो जाते हैं । विमर्श—जैसे यहाँ तुर्य रूप के अर्चन समाप्ति पर ‘ॐ ॐ प्रीयतां परप्रभुः’ ऐसा उच्चारण किया गया है, उसी प्रकार व्यूहरूप की समाप्ति में भी ‘प्रीयतां व्यूहरूप परप्रभुः’ स्वरूप मन्त्र की कल्पना कर लेनी चाहिए ॥ ७६ ॥ ॥ इस प्रकार डॉ० सुधाकर मालवीय कृत सात्त्वत संहिता के तुरीयव्यूहसमाराधन नामक द्वितीय परिच्छेद की हिन्दी समाप्त हुई ॥ २ ॥ — ❦ ❧ —

तृतीयः परिच्छेदः सुषुप्तिव्यूहसमाराधनम् नारद उवाच पुनराह जगन्नाथः प्रसङ्गेन मुनीश्वराः । परमाराधनं प्राग्वत् परस्य चतुरात्मनः ॥ १ ॥ अथ तृतीयो व्याख्यास्यते । त्रिविधं चातुरात्म्यं तु सुषुप्यादिपदत्रिके । सुव्यक्तं तत्पदे तुर्ये गुणलक्ष्यं परं स्थितम् ॥ (१०।४२) इति लक्ष्मीतन्त्रोक्तरीत्या अव्यक्तस्य गुणमात्रलक्ष्यस्य 'अभेदेनात्ममूर्तेर्वै संस्थितं वटबीजवत्' (५।८१) इति वक्ष्यमाणरीत्या पराभिन्नस्य तुर्यव्यूहस्य 'स्वमूर्तिभिर- मूर्ताभिरच्युताद्याभिरन्वितः' (२।७२) इति पूर्वमेव तुर्यपदाश्रितेन परेण भगवता सहै- वोक्तत्वात् तत्प्रसङ्गेन पुनः सुषुप्तिपदाश्रितस्य व्यूहस्यार्चनं भगवान् सङ्कर्षणायो- पदिशतीत्याह—पुनरिति ॥ १ ॥ नारद जी ने कहा—हे मुनीश्वरो ! पुनः भगवान् जगन्नाथ ने प्रसङ्गवश पूर्ववत् पर चतुरात्मा का आराधन कहा ॥ १ ॥ विमर्श—इस परिच्छेद में सुषुप्तिपदाश्रित व्यूहात्मक भगवान् के स्वरूप की विवेचना की गई है तथा उनके समाराधन का प्रकार भी प्रदर्शित किया गया है । श्रीभगवानुवाच हवर्णकर्णिकायां तु सुषुप्याख्यपदे त्वधः । चतुर्धा प्रभवाख्येन क्रमेण तमजं यजेत् ॥ २ ॥ ज्ञानविद्याचतुष्केण यथा तदवधारय । वेदकत्वेन भगवान् ब्रह्मसंवलिताकृतिः ॥ ३ ॥ स्तम्बवत् कर्णिकामध्ये स्थित्वा वेद्यत्वमेति च । स्वयमेवोपकाराय कर्मिणां ब्रह्मयाजिनाम् ॥ ४ ॥ सुषुप्तिव्यूहस्यार्चनक्रमं शृणुष्वेत्याह—हवर्णेति सार्धेन । हवर्णकर्णिकायां

तृतीयः परिच्छेदः ३७ हृदयकमलस्याकारादिवर्णमयत्वात् तत्कर्णिकाया हकारात्मकत्वं बोध्यम् । तथा च वक्ष्यति पञ्चमे परिच्छेदे— अनन्तसरसि क्षार्णे विश्रान्तं यन्महामते । अकाराक्षरमूलं तु नित्यं सर्वाश्रयाम्बुजम् ॥ आकाराक्षरनालं तु शेषसर्वार्णपल्लवम् । (५।२-३) इति । एतादृशकर्णिकात्मके । अधः पूर्वोक्तगगनात्मकतुर्यपदस्याधः स्थित इत्यर्थः । सुषुप्त्याख्यपदे चतुर्धा वासुदेवादिभेदैः प्रभवाख्येन क्रमेण सृष्टिक्रमेणेत्यर्थः । वासुदेवाद्यनिरुद्धान्तमिति यावत् । तमजं पूर्वोक्तं परं भगवन्तं ज्ञानविद्याचतुष्केण = वक्ष्यमाणमन्त्रचतुष्केण यथा यजेत् तद्विधिमवधारय । अत्र परस्यैव भगवतस्तुर्यादि- स्थानेषु वासुदेवादिभेदैर्बहुत्वाश्रयणात् तमजं यजेदित्यभेदोक्तिः । वक्ष्यति हि— यथाम्बरस्थः सविता एके एव महामते । जलाशयाणि चाश्रित्य बहुत्वं सम्प्रदर्शयेत् ॥ एवमेकोऽपि भगवान् नानामन्त्राश्रयेषु च । तुर्यादिपदसंस्थेषु बहुत्वमुपयाति च ॥ (४।३३-३४) इति ॥ २-३ ॥ वेद्यवेदकनिर्मुक्तमच्युतं ब्रह्म यत्परम् । अनस्तमितभास्रूपं सर्वाभिन्नमहंपदम् ॥ (लक्ष्मी० २०।४) इत्युक्तस्य कर्मिणामनवगाह्यतया तेषामुपकाराय भगवान् स्वयमेव पूर्वोक्त- हृत्कमलकर्णिकामध्ये स्थित्वा शब्दब्रह्मरूपेण वेदकत्वं पररूपेण वेद्यत्वं च यातीत्याह—वेदकत्वेनेति सार्धेन ॥ ३-४ ॥ श्रीभगवान् ने कहा—हे सङ्कर्षण ! ह वर्ण (हृदयकमल) की कर्णिका में प्रसुप्ति नामक पद के नीचे जो चतुरात्मा में विभक्त अज है, अब आप उसकी प्रभव (सृष्टि) क्रम से आराधना सुनिये ॥ २ ॥ जिस प्रकार उस अज की ज्ञान विद्या (वक्ष्यमाण चार मन्त्र) इन चारों से आराधना की जाती है, उसे सुनिये । वह ब्रह्म स्वयं ही अपने अज्ञानी भक्तों के उपकार के लिये शब्द ब्रह्मरूप से वेदकत्व तथा कर्णिका मध्य में साम्बवत् पर रूपेण स्थित होकर वेद्यत्व के रूप में हो जाता है ॥ ३-४ ॥ प्राग्भागादुत्तरं यावद् गुणभेदेन लाङ्गलिन् । विभजत्यात्मनात्मानं वासुदेवः परः प्रभुः ॥ ५ ॥ पुनः स एवं तत्र प्रागादिषु चतुर्दिक्षु गुणभेदेन चतुर्धा भवतीत्याह— प्राग्भागादिति ॥ ५ ॥ अनुज्झितस्वरूपस्तु प्राग्भागे षड्गुणात्मना । बलसंवलितेनैव ज्ञानेनास्तेऽथ दक्षिणे ॥ ६ ॥

३८ सात्वतसंहिता ऐश्वर्येण तु वीर्येण प्रत्यग्भागेऽवतिष्ठते । तेजःशक्त्यात्मना सौम्ये संस्थितः परमेश्वरः ॥ ७ ॥ तेषां गुणभेदविवरणमाह—अनुज्झितेति द्वाभ्याम् ॥ ६-७ ॥ हे सङ्कर्षण ! वह वासुदेव परं प्रभु परमात्मा पूर्व दिशा से लेकर उत्तर दिशा पर्यन्त गुणभेद से स्वयं अपने आप को विभक्त कर देते हैं, वह पूर्व भाग में अपने स्वरूप को न छोड़कर षाड्गुण्य स्वरूप से स्थित रहते हैं । दक्षिण दिशा में बल और ज्ञान से संयुक्त होकर स्थित रहते हैं । ऐश्वर्य और वीर्य से समन्वित होकर पश्चिम दिशा में स्थित रहते हैं । इसी प्रकार वह परमात्मा तेज और शक्ति से समन्वित होकर उत्तर दिशा में स्थित हो जाते हैं ॥ ५-७ ॥ यद्यप्यरूपो भगवान् व्यूहात्मा गुणलक्षणः । अत्रापि पूर्वमेवोक्तं रूपमस्योपचर्यते ॥ ८ ॥ किन्तु द्वितीयमूर्तेर्वे शुभपाणितलद्वये । स्फुटो रेखामयः शङ्खः सुव्यक्तं लाङ्गलं महत् ॥ ९ ॥ रम्येषुणा तृतीयस्य दक्षिणाश्रिह्नितः करः । तुर्यस्यासिवरेणैव शङ्खाभ्यां च करद्वये ॥ १० ॥ अस्य सुषुप्तिव्यूहस्य पूर्वोक्ततुर्यव्यूहपदरूपत्वाद् गुणमात्रलक्ष्यत्वमेव, तथापि गुणभेदवच्चक्रादिलाञ्छनभेदसत्त्वात् परोक्तं रूपमत्राप्युपचर्यत इत्याह—यद्यपीति त्रिभिः ॥ ८-१० ॥ यद्यपि व्यूहात्मा वासुदेव भगवान् उसी प्रकार गुण लक्षण युक्त एवं अव्यक्त स्वरूप हैं फिर भी द्वितीय परिच्छेदोक्त पर भगवान् का एक मूर्त्यादि स्वरूप यहाँ भी उपचार से जान लेना चाहिए । द्वितीय मूर्ति सङ्कर्षण के दोनों शुभ पाणितल में एक में रेखामय शङ्ख तथा दूसरे में स्पष्ट रूप से लाङ्गल (हल) विद्यमान है। तृतीय प्रद्युम्न के दक्षिण हाथ में सुरम्य बाण का चिह्न तथा चतुर्थ अनिरुद्ध के दाहिने हाथ में तलवार का चिह्न है । इन दोनों के बायें हाथ में शङ्ख विद्यमान है ॥ ८-१० ॥ अवाङ्मुखः करवशादूर्ध्ववक्त्रः स्वभावतः । किन्तु पररूपवद् वरदाभयमुद्रान्वितत्वं विना केवलमवाङ्मुखकरत्वमूर्ध्व- वक्त्रत्वं च चतुर्णामपि विशेषमाह—अवाङ्मुख इति ॥ ११ ॥ एतावता लक्षणेन व्यक्तीभावं गतेन च ॥ ११ ॥ भावस्थितिं निबध्नाति व्यूहेऽस्मिन् साधकस्य तु । सादृश्यात् षड्गुणत्वाच्च समत्वाच्च विशेषतः ॥ १२ ॥ शान्तत्वान्निष्कलत्वाच्च न भेदो विद्यते यतः ।