सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

्य - त् - व - ा - त् Wait, look at the letters after "फलान्तर": द - ा - न - [अ - श - क - ्य - त् - व - ा - त्] ? Wait, is it "दानानाशक्यत्वात्" or "दानाशक्यत्वात्"? Let's read character by character: फ (pha) ल (la with anusvara -> लान्) त (ta) र (ra) द (da with aa -> दा) न (na with aa -> ना) श (sha) क (ka) य (ya) - wait, is it 'क' attached to 'य' -> 'क्य'? Yes, 'क्य'! त् (t) व (va with aa -> वा) त् (t) Wait, between 'दा' and 'श': Is it 'ना' or just 'न'? It looks like: 'द' + 'ा' + 'न' + 'ा' + 'श' + 'क' + '्य' + 'त्' + 'व' + 'ा' + 'त्' -> "दानानाशक्यत्वात्" or "दानाशक्यत्वात्"? Wait, look at: दा-ना-श-क्य-त्वा-त्: Wait, does it have one 'न' or two? द + ा = दा न + ा = ना? Wait, is the first letter 'दा'? No, look

यन्त्राध्यायः ४३५

पादान्तस्थं विकल्पेनेत्युक्तत्वादगुरुत्वेन वृत्तदोषाभावेऽपि पठने भङ्गमिवाऽऽवहतीति ध्येयम् । कुत इत्यतो विशेषणान्तरं हेतुमाह-सप्रभमिति । छायासहितम् । सूर्यबिम्बतेजःप्रतिरोधा- दावरणच्छाया भवति । तथा च सूर्यकृतशङ्कुच्छायायाः प्रत्यक्षसिद्धायाः कालज्ञानं त्रिप्र- श्नाधिकारोक्तमिति च्छायोपजीव्यत्वेन कालज्ञाने सूर्यः कारणमिति भावः । ननु रात्रिकालावयवज्ञानेऽर्को न कारणमिति समयावबोधनविधाविति साधारणं कथ- मुक्तमत आह-प्रोद्भावितज्योतिषमिति । प्रकर्षेणोल्लासितं ज्योतिर्नक्षत्रचक्रं येन । यदेव नक्षत्राणां तेजस्तद्रवितेजःसञ्जनितमेवेत्यर्थः । चन्द्रवन्नक्षत्रगोलकानां जलमयत्वेन स्वतो 'निष्प्रभत्वात् । तथा च रात्रौ नक्षत्रज्ञानात्कालज्ञानसंभवान्नक्षत्रज्ञानं च तद्विम्बदर्शनेनेति सूर्यकिरणप्रतिफलनात्तद्विम्बमिति रात्रावपि कालज्ञाने सूर्यः परम्परया कारणमतः समया- -वबोधनविधाविति साधारणोक्तिः संगतेति भावः । मयामुष्य प्रोद्बोधितं ज्ञापितं ज्योतिषः शास्त्रं येनेति केचित् । ननु यन्त्रनिरूपणावश्यकतापूर्वपक्षोत्तरं न सिद्धमतो यन्त्रविशेषणमाह-एतद्गुणमिति । एतत्सूर्यसंबद्धं विशेषणजातं गुणा यन्त्रान्तरेभ्य उत्कर्षसंपादका यस्येति । तथा चास्य 'निरूपणेन विशेषान्तरज्ञानसंभवादेतन्निरूपणमावश्यकमिति भावः । एतद्गुणमिति पदद्वयम् । तत्र यन्त्रमित्यत्रैतदन्वयः । एतत्फलकाख्ययन्त्रमित्यर्थः । गुणमिति सूर्यविशेषणम् । सत्त्वरजस्तमोलक्षणत्रिगुणात्मकमित्यर्थः । यन्त्रस्यापीदं विशेषणं ज्याङ्कितमित्यर्थकमिति केचित् । अथैतद्गुणं कथमतो नित्यमित्यादि यन्त्रे व्याख्यायते । नित्यं प्रत्यहम् । जाड्यम- ज्ञानं तदेवान्धकारस्तं दूरीकरोति । एतदङ्गीकर्तुरुत्तरोत्तरमज्ञाननाशि भवतीत्यर्थः । ननु येषामज्ञानं तेषामेवं येषां त्वज्ञानाभावस्तेषामेवं नेति कोऽस्योपयोग इत्यत आह-सुमनसामिति । सुगुणकानामुल्लासनम् । एतद्रीत्यान्ययन्त्रकल्पकत्वेनाधिकज्ञान- संपादकमित्यर्थः । ननु तथाऽपि यन्त्रान्तरेभ्योऽस्योत्कर्षो न सिद्ध इत्यत आह-विक्लेश- मिति । समयावबोधनविधौ विगताः क्लेशाः श्रमा जनानां यस्मात् । अत्र सुखेन कालज्ञानं भवतीत्युत्कर्षः स्वतःसिद्ध इति भावः । कुतो भवतीत्यत आह-सुप्रभमिति । यन्त्रमध्य- स्थकीलच्छायासहितमित्यर्थः । तथा च च्छायाग्रे कीलप्रोतपट्टीसंनिवेशन तत्कालमेव घटीज्ञानं स्यादिति भावः । ननु च्छायाप्राप्तिमात्रपट्टीसंनिवेशः कथं भवतीत्यत आह-मण्डलमध्यगमिति । मण्डलं वृत्तं मध्यगतं यस्येति । तथा च तत्र वृत्तेनावधिकरणात्कीलच्छाया यत्र लगति तत्र पट्टीसंनिवेशेन कालज्ञानं सुकरमिति भावः । नन्वेवं गोलयुक्त्यसिद्धत्वेन सदूषणं भविष्यतीत्यत आह-अमलमिति । निर्दूषणम् । गोलयुक्तिसिद्धत्वात् । नन्वेवमपि स्वल्पान्तरेण स्थूलज्ञापकं भविष्यतोत्यत आह-स्फुटमिति । स्वल्पान्तराभावेनापि सूक्ष्मकाल- ज्ञापकमित्यर्थः । अत एव प्रोद्भावितं ज्योतिषमुज्ज्वलीकृतं ज्योतिःशास्त्रं येन । ज्योतिषः- शास्त्रसारभूतमिति भावः । अत एव च सुकृतिभिः सुगुणकैः सेव्यमङ्गीकृतमित्यर्थः । अथैतानि विशेषणानि ग्रन्थकर्तरि विभक्तिपरिणामाद्व्याख्यायन्ते । प्रत्यहं जाड्यत-

४३६ गोलाध्याये मोहरः शिष्यमौर्ध्यान्धकारनाशकः । एतच्छिष्याणां ज्योतिःशास्त्राभिज्ञत्वात् । सुमनांसं सुबुद्धीनां गोलगणिताभिज्ञानाम् । उल्लासकः सन्तोषकारी । कल्पकत्वात् । सप्रभः प्रतिभायुक्तः । ब्रह्मगुप्तोक्तिदूषकत्वात् । कालज्ञानविषये श्रमरहितः । स्वयुक्त्या लाघवेन कालानयनप्रकारकल्पकत्वात् । प्रोद्बोधितं ज्योतिषं येन सिद्धान्तशिरोमणिकर्तृकत्वात् । सुकृतिभिः सुगुणकैः शिष्यभूतैः सेव्य उपास्यः । अत एव मण्डलमध्यमः शिष्यमण्डलमध्य- वर्ती । अमलो निष्पापः श्रुतिस्मृत्युक्तकर्मानुष्ठानात् । प्रत्यक्षभूतो देव एवेत्यलं व्यर्थ- विस्तरेण ॥१७॥ केदारदत्तः—दोष रहित स्वयं का रचित प्रसिद्ध फलक यन्त्र निर्माण में स्वेष्टदेव ग्रहाधीश त्रैलोक्य दीपक सूर्य को नमन पूर्वक— नित्य रहने वाला, मूर्खत्वरूपी शैत्य अर्थात् अन्धकार का विनाशक, मण्डल मध्यगत, कमल पुष्पादिकों को या प्राणिमात्र का उल्लासक, सुप्रकाशप्रद, क्लेश रहित, कालज्ञान विधान में तारकामण्डल को उल्लसित कारक, तारामण्डल में (स्वतेजदायक होने से) पुण्यकृत् महान् महात्माओं से सेवित श्री भगवान् सूर्य नारायण को नमस्कार पूर्वक नित्य जाड्यतम रूपी मूर्खता रूप शीत अन्धकार का नाशक, खगोलज्ञ विद्वानों के लिये आनन्द कारका, क्लेश रहित, छाया से युक्त, अक्लेश से समय का उद्बोधक, ज्योतिष शास्त्र को अपनी ज्योति से उज्ज्वलता प्रदान कारक, सुरुचिक खगोलज्ञों से सुसेवित, मण्डल मध्यगत अर्थात् यन्त्रमध्य लिखित मण्डल युक्त यन्त्रराज "फलक" यन्त्र शिरोमणि को फलक निर्माता आचार्य भास्कर स्वयं नमस्कार कर रहे हैं ॥१७॥ इदानीं यन्त्रलक्षणमाह— कर्तव्यं चतुरस्रकं सुफलकं खाङ्गा९०ऽङ्गुलैर्विस्तृतं विस्ताराद्द्विगुणा१८०यतं सुगणकेनाऽऽयाममध्ये तथा । आधारः श्लथभृङ्खलादिघटितः कार्या च रेखा तत- स्त्वाधारादवलम्बसूत्रसदृशी सा लम्बरेखोच्यते ॥१८॥ लम्बं नवत्य९०ङ्गलकैर्विभज्य प्रत्यङ्गुले [तिर्यगतः प्रसार्य । सूत्राणि तत्राऽऽयतसूक्ष्मरेखा जीवाभिधानाः सुधिया विधेयाः ॥१९॥ आधारतोऽधः खगुणा३०ऽङ्गुलेषु ज्यालम्बयोगे सुषिरं च सूक्ष्मम् । इष्टप्रमाणा सुषिरे शलाका क्षेप्याऽक्षसंज्ञा खलु सा प्रक- ल्प्या॥२०॥

यन्त्राध्यायः ४३७ षष्ट्यङ्गुलव्यासमतश्च रन्ध्रात् कृत्वा सुवृत्तं परिधौ तदङ्क्यम् । षष्ट्या घटीनां भगणांश ३६० कैश्च प्रत्यंशकं चाम्बुपलैश्च दिग्भिः ॥२१॥ अग्रे सरन्धा तनुपट्टिकैका षष्ट्यङ्गुला दीर्घतया तथाऽङ्क्या । वा० भा०—अत्राऽऽदौ धातुमयं श्रीपर्ण्यादिदारुमयं वा फलकं चतुरस्रं श्लक्ष्णं समं कर्तव्यम् । तच्च नवत्यङ्गुलविस्तारं द्विगुणविस्तारदैर्घ्यम् । तत्समीपे दैर्घ्यमध्ये तस्याऽऽधारः शिथिलः शृङ्खलादिः कार्यः । आधारे धृतं यन्त्रं यथा लम्बमानं स्यात्तथा धृते फलक आधारादधः सूत्रमवलम्बरेखा कार्या । सा च लम्बसंज्ञा । तं लम्बं नवतिभागं कृत्वा भागे भागे तिर्यग्रेखा दीर्घा कार्या । तिर्यक्त्वं तु लम्बभवान्मत्स्यात् । सा रेखा ज्यासंज्ञा ज्ञेया । आधारादधस्त्रिंशद- ङ्गुलान्तरे या ज्या तस्या लम्बस्य च संपाते सुषिरम् । तत्रेष्टप्रमाणा शलाका क्षेप्या । साऽक्षसंज्ञा । तस्माद्रन्ध्रात् त्रिंशदङ्गुलेन कर्कटेन वृत्तरेखा कार्या । सा षष्टि६०घटिकाभिर्भगणांशकैः खषडग्निसंख्यैः ३६० प्रत्यंशं दशभिर्दशभिः पानीयपलैश्चाऽङ्क्या । अथ ताम्रादिमयी वंशशलाकामयी वा पट्टिका षष्ट्यङ्- गुला ६० दीर्घतया तैरेव फलकाङ्ङ्गुलैस्तथैवाङ्किता कार्या । सा पट्टिकाऽर्धाङ्- गुलविस्तृता । एकस्मिन्नग्रेऽङ्गुलविस्तृता कुठाराकारा कार्या । तत्र विस्तारमध्ये छिद्रं कार्यम् । अक्षप्रोतायाः पट्टिकाया लम्बोपरि धृताया एकं पार्श्वं यथा लम्बरेखां न जहाति तथा सरन्धा कार्येत्यर्थः ॥१८॥१९॥२०॥२१॥ मरीचिः—अथ प्रतिज्ञातयन्त्रस्वरूपं शार्दूलविक्रीडितेनाऽह—कर्तव्यं चतुरस्रकमिति । सुगुणेकेन । धातुमयं श्रीपर्ण्यादिसुदारुमयं वा । सुफलकं यन्त्रं श्लक्ष्णं समं चतुरस्रमायत- चतुरस्रम् । कप्रत्ययेन समचतुरस्रस्य वृत्ताकारादेर्वा निरासः । कर्तव्यम् । आयतचतुरस्रकरणे विस्तारः कियान् कर्तव्य इत्यत आह—खाङ्काङ्ङ्गुलैरिति । नवत्यङ्गुलैर्विस्तृतमित्यर्थः । विस्ताराद्दैर्घ्यस्याऽधिक्येऽपि कियन्मितं कार्यमत आह- विस्तारादिति । विस्तारमानापेक्षया द्विगुणमायतं दैर्घ्यं यस्य अशीत्यधिकशताङ्गुलमितं दैर्घ्यं कार्यमित्यर्थः । ततोऽनन्तरम् । यन्त्रविस्तारप्रान्ते । आयाममध्ये । यन्त्रदैर्घ्यमध्ये श्लथशृङ्खलादिना घटितः कृत आधारस्तथा कार्यः । यन्त्रस्यार्धभागे दैर्घ्यनेम्याम्याधार- शृंखला योज्या यथा तत्र धृतं यन्त्रं लम्बमानं स्यादित्यर्थः । ततोऽन्तरमाधारादाधार- स्थानात् । अवलम्बसूत्रसदृशी । यथा लम्बायमानयन्त्रे आधारादवलम्बसूत्रं पतति तदनु- कारा रेखा कार्या । चकारः समुच्चये । तुकारादाधारातिरिक्तस्थला तादृशी रेखा आधा- राद्वक्रा रेखा वा न कार्येति लाभः । सा रेखा अस्मिन् यन्त्रे । लम्बरेखा । गणकैर्नोच्यते । लम्बसंज्ञा रखेति तात्पर्यम् ॥१८॥ Indological Truths

अथात्र जीवाङ्कनमिन्द्रवज्रयाऽऽह - लम्बं नवत्यङ्गुलकैरिति । लम्बं रेखात्मकम् । नवतिसंख्याभिरङ्गुलैर्विभज्य भक्त्वा लम्बरेखायां विस्ताराङ्गुलमिता अङ्गुलान्तरेण प्रदेशा अङ्कनादिना कार्या इत्यर्थः । अतश्चिह्नेभ्यः । प्रत्यङ्गुलम् । अङ्गुलमङ्गुलं प्रतीति प्रत्यङ्गुलम् । अङ्गुलान्तरेण सूत्राणि तिर्यग्दैर्ध्याकाराणि प्रसार्य विस्तार्य । तत्र फलकाख्येयन्त्रे । आयतसूक्ष्मा रेखाः प्रसारितसूक्ष्मानुरोधेन दैर्ध्याकारसूक्ष्मरेखा जीवा- भिधाना ज्यासंज्ञाः सुधिया गणकेन विधेयाः । मध्या(स्या )दिलिप्तसूत्रादिभिः कार्याः सुधियेत्यनेन विस्ताराङ्गुलमिताः समानान्तरेण दैर्घ्यरेखाः सरलाः कार्या इति तात्पर्यम् ॥१९॥ अथ कीलकर्तनिवेशमिन्द्रवज्रयाऽऽह-आधारतोऽध इति । आधारस्थानादधोभागे त्रिश- दङ्गुलेषु ज्यालम्बयोगे । त्रिंशज्जीवारेखालम्बरेखयोः संपाते सुषिरं छिद्रं सूक्ष्मं चका- रात्कार्यम् । अस्मिन्सुषिरे छिद्रे । इष्टाङ्गुलप्रमाणा शलाका । सूक्ष्मा क्षेप्या । सा शलाका । अत्र यन्त्रे । खलु निश्चयेन । अक्षसंज्ञा प्रकल्प्या । यथा त्रिंशदङ्गुलानन्यूना छाया भवति तथेष्टशलाका क्षेप्येति ध्येयम् ॥२०॥ अथ प्रधानभूतं वृत्तमिन्द्रवज्रयाऽऽह-षष्ट्यङ्गुलव्यासमिति । अतः । अक्षमूलभूता- च्छिद्रात् । षष्ट्यङ्गुलव्यासम् । षष्ट्यङ्गुलपरिमितो व्यासो यस्येत्येतादृशं सुवृत्तम् । चकारात्सुधिया गणकेन कृत्वा छिद्रे केन्द्रं प्रकल्प्य त्रिंशदङ्गुलमितव्यासार्धेन वृत्तं कृत्वेत्यर्थः । तद्वृत्तम् । परिधिस्थाने । घटानां षष्ट्या । षष्टिघटीभिरित्यर्थः । भगणांश- कैर्द्वादशराशीनामंशैः । चः समुच्चये । अङ्क्यम् । अङ्कनीयम् । नन्वेकं वृत्तं घट्यंशाभ्यां कथमङ्क्यमत आह-प्रत्यंशकमिति । अंशमंशं प्रतीति प्रत्यंशकम् । दिग्भिरम्बुपलैर्दशभिः पानीयपलैः । चकारादङ्क्यम् । प्रथमतस्तु वृत्तपरिधौ षष्ट्यधिकशतत्रयभगणांशा अङ्क्या- स्तत एभिः षष्टिघटीपलानिषट्त्रिंशच्छतमितानि तदैकेनांशेन कानीत्यनुपातेन प्रत्यंशं दश- पलान्यङ्कयानि । चकारात्षडंशेष्वेका घटिका । अंशो षष्टिकलाः षष्ट्यसुतुल्या अङ्क्या इति सूचितम् ॥२१॥ केदारदत्तः- फलक यन्त्र निर्माण विधि- किसी धातु विशेष से अथवा दीर्घकाल में भी विकृत न होने वाली सुन्दर चिक्कन समतल लकड़ी में कालज्ञान प्रदर्शक सुफलद चतुष्कोण चकोर आयताकार फलक यन्त्र की रचना करनी चाहिए । जिसका विस्तार ९० अंगुल और जिसकी लम्बाई ९० x २ = १८० अंगुल होनी चाहिए । अर्थात् विस्तार ३ १/२ हाथ के तुल्य और लम्बाई ३ १/२ x २ = ७ हाथ होनी चाहिए । अर्थतः पादांगुल से शिर की चोटी मूल तक की पुरुष की ऊँचाई ३ १/२ हाथ हो तथा विस्तार x २ = दैर्घ्य = (१ हाथ हो) । लम्बाई के समीप में यंत्र स्थापित किया जाने वाला कोई ऐसा शिथिल आधार होना चाहिए जिससे यन्त्र को लम्बरूप स्वरूप दिया जा सकता है । तथा आधार से नीचे यन्त्र

यन्त्राध्यायः ४३९ में एक लम्बरूप रेखा करनी चाहिए जिसका नाम लम्ब होता है। इस लम्ब को ९० भागों में वितरित कर प्रत्येक भाग में एक एक लम्बरूपिणी दोनों छोरों तक गमन करने वाली रेखा देनी या करनी चाहिए जो आधार गत लम्ब रेखा पर लम्ब रूपिणी होती है। प्रत्येक अंगुल गत तिर्यक् रेखाओं को एक से ९० अंश तक की पृथक् पृथक् ज्या समझनी चाहिए। आधार के नीचे ३० अंगुल पर जो ज्या और उसका ऊर्ध्वाधर लम्ब के सम्पात पर एक सुषिर = छिद्र करना चाहिए। उसमें अभीष्ट प्रमाण की एक शलाका स्थापित करनी चाहिए जिससे छाया उत्पन्न हो सके। इस शलाका का नाम अक्ष रेखा है। इस छिद्र से ३० अंगुल व्यासार्ध से एक वृत्त बनाना चाहिए इस वृत्त में काल ज्ञानाय ६० घटि- कायें एवं ग्रह ज्ञानाय ३६०° १२ राशियाँ कलादि से युक्त वृत्त में चिह्न करने चाहिए। प्रत्येक अंश १०, दश दश पालीयपल से अङ्कित करने चाहिए। ताम्रादि धातु को या वंशादि बांस आदि की ६० अंगुल की एक पट्टिका जिस अंगुल मान से फलक यन्त्र निर्मित हुआ है उसी अंगुल माप की पट्टिका भी होनी चाहिए। पट्टिका का विस्तार ३ अंगुल होता है तथा दैर्घ्य = ६० अंगुल होना चाहिए। पट्टिका के अग्र भाग में एक अंगुल विस्तार कुठाराकारा (कुल्हाड़ी) होना चाहिए। कुठार के विस्तार में भी एक छिद्र करना चाहिए। उक्त अक्ष रेखा प्रोत इस पट्टी को लम्ब रेखा में ऐसे रखना चाहिए जिससे अक्ष रेखा का एक भाग जिस प्रकार लम्ब रेखा का त्याग न करै, ऐसे यन्त्र को स्थापित करना चाहिए। १८।१९।२०।२१। इदानीं यन्त्रोपकरणमाह— यत् खण्डकैः स्थूलचरं पलाद्यं तद्गोकु १९ हृत् स्याच्च- रशिञ्जिनीह ॥२२॥ वा० भा०—यत्खण्डकोत्थं चरार्धं पानीयपलात्मकं तस्यैकोनविंशति १९ भागोऽत्र चरज्याज्ञेया। तानि चरखण्डानि। दिङ्नागसत्र्यंशगुणैः १०।८।३।२०। विनिघ्नो पलप्रभा स्युश्चरखण्डकानीति। तानि यथा सार्धचतुरङ्गुले ४।३० पल प्रभादेशे ४५।३६।१५। अत्रोपपत्तिः खण्डकैश्चरसाधने कथितैव। तच्चरं रूपतश्चरज्यारूपमेवाऽऽ- गच्छति। तच्च पानीयपलात्मकम्। अतस्तत् षड्गुणितमस्वात्मकं स्यात्। (स्वल्पत्वादस्य ज्या तावत्येव भवति)। ततोऽनुपातः। यदि त्रिज्याव्यासार्धे एतावती चरज्या तदा त्रिशद्व्यासार्धे कियतीति। अत्र त्रिंशच्चरज्याया गुणक- स्त्रिंज्या हरः। अतः षड्भिस्त्रिंशता च त्रिज्यापवर्तने कृते जात एकोनविंशतिर्हरः १९। रूपं १ गुणः। फलमत्र यन्त्रे चरज्येत्युपपन्नम् ॥२२॥

४४० गोलाध्याये मरीचिः—अथात्र पट्टीसंनिवेशं चरज्याप्रतिपादनं चेन्द्रवज्रयाऽऽह—अग्रे सरन्ध्रेति । एका । तनुपट्टिका । अर्धाङ्गुलविस्तृता । ताम्रादिधातुमयी वंशशलाकामयी वा पट्टी । अग्रे एकस्मिन्प्रान्ते इत्यर्थः । सरन्ध्रा । तस्मिन्प्रान्तेऽङ्गुलप्रमाणविस्तृता । कुठाराकारा कार्या । ततस्तत्र विस्तारमध्येऽक्षप्रोतनयोग्यं छिद्रं कार्यम् । अक्षप्रोतपट्टिकाया लम्बोपरि धृताया एकः पार्श्वो लम्बरेखां न जहाति तथा सरन्ध्रा । कार्येत्यर्थः । सा पट्टिका छिद्रमारभ्यापर- प्रान्तपर्यन्तम् । दीर्घतया दैर्घ्येण षष्ट्यङ्गुलप्रमाणा । अङ्कया । अक्षप्रोता तथा कार्या । अङ्गुलमानं पूर्वाभिन्नमेव ज्ञेयम् । अथैतद्यन्त्रयोग्यां चरज्यामाह—यदिति । खण्डकैः । दिङ्नागसत्र्यंशगुणैर्वनिघ्नी पलप्रभा तोयपलात्मकानि । स्थूलानि वा स्युश्चरखण्डकानीत्युक्तैः । लघुज्यकावद्रविदोस्त्रिभागादि- त्यनेन । स्थूलचरं पलादिकं यत्तत् । एकोनविंशतिभक्तम् । इह फलकयन्त्रे क्रियोपयोगिनी चरज्या स्यात् ॥२२॥ केदारदत्तः—पूर्वसाधित चरज्या का १९वां भाग यहाँ यन्त्र में चरज्या समझनी चाहिए । तथा पूर्व में उक्त चर खण्डों का साधन जो बताया गया है तदनुसार पलभा × १०, ८, १०/३ = चरखण्डों से ४-३० पलभा देश में चरखण्डों का मान ४५, ४।३० ४।३० ४।३० ३६, १५ होता है । गणित से १० ८ १० ÷ ३ = ४५।३६।१५ ये मेषादि तीन ─── ─── ────── ४५ ३६ १५ राशियों के चरखण्ड होते हैं । त्रिज्या = ३४३८ में १८० का भाग देने से लब्धि १९ चरज्या × १८० चरज्या होती है, अतः, ──────────── = ────── = १९ उपपन्न होता है ॥२२॥ ३४३८ ३४३८ ──── १८० इदानीं यष्टिसाधनमाह— वेदा ४ भवाः ११ शैलभुवो १७ धृतिश्च १८ विश्वे १३ च बाणाः ५ पलकर्णनिघ्नाः । अर्कोद्धृताः स्युः क्रमशः स्वदेशे राश्यर्धलभ्यानि हि खण्ड- कानि ॥२३॥ तैः क्रान्तिपातादथ रवेर्भुजज्या षष्ट्युद्धृताक्षश्रवणेन युक्ता । दिघ्नीकृताऽऽप्ता भवतीह यष्टिः सा पट्टिकायां सुचिरात् प्रदेया ॥२४॥

? If यष्टिमितिः + इष्टान्त्यका, by sandhi: यष्टिमितिः + इष्टान्त्यका = यष्टिमितिदिष्टान्त्यका? No, visarga before vowel becomes र् -> यष्टिमितिborder इष्टान्त्यका -> यष्टिमितिborder? No, यष्टिमितिरिष्टान्त्यका! Wait, look at L28: Is that an र? Let's look at the characters: य (ya) ष्टि (ṣṭi) मि (mi) ति (ti) ? Wait, does it have an 'i' matra? Look at the character after मि: It has a top loop going to the left: that's an 'i' matra! Wait, no, the line is on the right with a slant to the left: that's an 'e' matra! Wait, look at the letter: त with े = ते! Wait, what is यष्टिमित? Could it be यष्टिमिता? "यदि त्रिंशच्छङ्कोर्यष्टिमिता इष्टान्त्यका" -> "यष्टिमितेष्टान्त्यका"! YES! यष्टिमिता + इष्टान्त्यका = गुणसन्धि: यष्टिमितेष्टान्त्यका

४४२ गोलाध्याये उक्तक्रमात् । स्वदेशे गृहीतपलकर्णसंबन्धिदेशे खण्डकानि भवन्ति । ननु लघुज्याखण्डकानि भुजांशदशांशलभ्यानि तथैतानि न षण्मितत्वादन्यथा नवकथितानि स्युरत आह—राश्यर्ध- लभ्यानीति । हि निश्चयादेतानि षड् राशेरर्धं पञ्चदशभागास्तैर्लभ्यानि भुजांशपञ्चदशां- शेनैतानि लभ्यानीत्यर्थः । षण्मितत्वात् ॥२३॥ अथ यष्टेरानयनं तस्या यन्त्रे संनिवेशं चेन्द्रवज्रयाऽऽह—तैः क्रान्तिपातादथेति । तैः स्वदेशसंबन्धिभिरानीतखण्डकैः षड्भिः । क्रान्तिपातादघरवेः सायनाकार्दभुजज्या । यथा लघुज्या दशभागेनोक्तखण्डकैस्तथा पञ्चदशभागेनैभिः खण्डकैः सायनसूर्यभुजस्य ज्या कार्या । सा षष्टिभक्ता । अक्षकर्णेन पूर्वगृहीतेन युक्ता । ततो दशभिर्गुणिता चतुर्भिर्भक्ता फलमिहास्मिन्फलकयन्त्रे यष्टिर्भवति । सा षष्टिः पट्टिकायां सुषिरात्सूक्ष्मतया देया । अङ्कया । यस्मिन्दिने कालज्ञानाद्यभीष्टं तद्दिनीयोक्तप्रकारेण यष्टिरानैया तत्तुल्यान्यङ्गु- लानि पट्टिकायां सुषिराद्गणयित्वा यष्टिचिह्नं कार्यमित्यर्थः ॥२४॥ केदारदत्तः—यष्टि साधन गणित बताया जा रहा है— निरक्ष देश अर्थात् विषुवद्वृत्त धरातलगत भूपृष्ठ में ४।११।१७।१८।१३। और ५. ये अंक द्वादश भक्तपलकर्णगुणित चर खण्डों के होत हैं । प्रत्येक १५ अंश में एक एक खण्ड होता है अतः ९०/१५ = ६ खण्ड होते हैं । सायन सूर्य के भुजांश की ज्या भुजज्या का साधन कर इसमें ६० का भाग देकर इसे पलकर्ण में जोड़ कर जो फल आता है उसे १० से गुणा कर ४ से भाग देने से लब्ध फल का नाम यष्टि का अंगुलात्मक मान होता है । उपरोक्त मध्य छिद्र में इस माप से यष्टि का दान देना चाहिए । पट्टिका में यष्टिः माप तुल्य अंगुलरन्ध्र से आरम्भ कर उसमें चिह्न करना चाहिए । सुषिर अर्थात् छिद्रोपरि की ज्या रेखा = मध्य रेखा । उपपत्ति : फलक यन्त्र को दृङ्‌मण्डलाकार स्थापित करने से यन्त्रगत कील छाया जहाँ परिधि को स्पर्श कर रही है, वहाँ से मध्य रेखा तक जो उन्नतांश हैं इस उन्नतांश ज्या = उन्नत ज्या होती है । अर्थात् मध्य रेखा और छाया के मध्य में जितने अंगुल वही उन्नत ज्या होती है । इष्टकाल में यही उन्नत ज्या = शंकु होती है । इसे पककर्ण से गुणित १२ से विभक्त करने पर = इष्ट हृति होती है । इष्टहृति को त्रिज्या से गुणा कर द्युज्या से भाग देने पर वह इष्टान्त्यका होती है । उत्तर दक्षिण गोलग रवि के क्रम से त्रिज्या ± चरज्या = अन्त्या होती है । अन्त्या-इष्टान्त्या = नतकालोत्क्रम ज्या होती है । नतकालो- त्क्रम ज्या का चाप से = नतकाल का ज्ञान होता है । गोल दर्शन से इस प्रकार कालज्ञान सुस्पष्ट होता हैं । इस गोलसिद्ध उपपत्ति को आचार्य धूलीकर्म से सिद्ध करते हैं ?

यन्त्राध्यायः ४४३ अथ च-०।१५°।०'।०' जब भुजमान होता है तो द्युज्या = ३४१८ होती है । तथा १।०।०।० भुज में द्युज्या = ३३६६, १।१५।०।० भुज में द्युज्या = ३२९२, २।०।०।० भुज में द्युज्या = ३२१८, २।१५।०।०। भुजज्या में द्युज्या = ३१६१ तथा ३।०।०।० भुज द्युज्या = ३१४१ । तथा १२ अंगुल शंकु को त्रिज्या से गुणा कर उक्त द्युज्याओं से भाग देने से सर्वत्र लब्धि पूर्ण १२ के अवयवों में ४, ११; १७, १८, १३, ५ अङ्क उत्पन्न होते हैं । खण्ड X पलक साक्षदेश = अपने देश के लिये उक्त खण्डों को ---------------- फल = १५ अंश भुज्जांश- १२ सम्बन्धी फल व्यंगुलात्मक होता है। इसमें ६० से भाग देकर लब्ध फल को ऊपर लब्ध

४४४ गोलाध्याये

·कल्प्यः। अथाक्षप्रोतैव पट्टिका रविचिह्ने स्थाप्या। तथा धृतायां पट्टिकायां यत् पूर्वं कृतं यष्टिचिह्नं तस्मादुपर्युत्तरगोले। दक्षिणगोले तु तदधश्चरज्यामितान्यङ्गु- लानि फलके गणयित्वा तत्र चिह्नं कार्यम्। चिह्नस्थाने या ज्यारेखा सा वृत्ते यत्र लग्ना तस्मादधो वृत्ते लम्बरेखावधेर्यावत्यो घटिकास्तावत्यस्तत्काले नता ज्ञेयाः। तद्रविचिह्नं यदि रेखयोर्मध्ये स्थितं तदा तदनुसारिणीं तत्रान्यां रेखां प्रकल्प्य नाड्यो ज्ञेयाः। अत्रोपपत्तिः। अत्रोत्तरगोले सुषिरादुपरि दक्षिणे तदधश्चरज्यामितान्यङ्गु- लानि दत्त्वा तदग्रे चिह्नं कार्यम्। तदन्त्याग्रं ज्ञेयम्। एवं वृत्तस्याधो व्यासार्धं चरज्यया युतोनं कृतं भवति। अतः सान्त्या। अथ वृत्तपरिधौ यत्र च्छाया लग्ना तन्मध्यरेखयोरन्तरं किल शङ्कुः। छायोपरि पट्टिकायां न्यस्तायां यत्र यष्टि- चिह्नं तन्मध्यरेखयोरन्तरमिष्टान्त्या। यदि त्रिज्याग्रे शङ्कुतुल्यो विप्रकर्ष- स्तदा यष्ट्यग्रे कियानित्येवं त्रैराशिकं कृतं भवति। सा द्युदलेऽन्त्यायाः। शोध्या। अन्त्याग्रं तु चरज्या मध्यज्याया उत्तरगोल उपरि दक्षिणेऽधो वर्तते। अतो यष्ट्यग्रादुपर्यधश्चरज्या दत्ता। तदग्रे या ज्यारेखा तयाऽवच्छिन्नेऽधोवृत्तखण्डे बाणरूपमन्त्याया अवशेषं भवति। अतस्तदुत्क्रमज्यायाश्चापं नतघटिका भवन्ति। तस्या ज्यारेखायाः सकाशाल्लम्बरेखावधि नतघटिका वृत्ते विगणय्य ग्राह्या इत्यर्थः ॥२५॥२६॥ मरीचिः-अथाभीष्टकालज्ञानार्थमस्मिन्यन्त्रे सूर्यस्थानज्ञानं वसन्ततिलकयाऽऽह-धार्यं तथेति। मतिमतेति। सुधिया गणकेन। इदं निर्मितं फलकयन्त्रम्। तत्पार्श्वयोरस्य यन्त्रस्य पृष्ठाग्रभागयोः। सूर्यस्य तेजः किरणसमूहः। तुल्यं समकालम्। एवकाराद्भिन्नकाले उभयपार्श्वे किरणपतननिरासः। यद्वा समानतया तेजः। एवकारान्न्यूनाधिकतेजोव्यव- च्छेदः। यथा लगति संलग्नं यथा भवति तथा केनापि यत्नेनाऽऽधारे धार्यम्। सूर्याभि- मुखविस्तारनेमिकं धार्यमिति तात्पर्यम्। तस्मिन्काले। अक्षजा यन्त्रप्रोतकीलोत्पन्ना छाया। तत्परिधौ। यन्त्रलिखितवृत्तपरिधौ। यमंशं यं प्रदेशं स्पृशति लगति। तत्र तस्मिन्। अंशके विभागे सूर्यचिह्नं प्रकल्प्यम्। वृत्ते छाया यत्र तत्रार्कचिह्नं कार्यमित्यर्थः। छायासूर्ययोविरोधात्तत्रार्कस्थानासम्भव इति प्रकल्प्येत्युक्तम्। अत एव मतिमतेत्यनेन तत्र चिह्नमितरभेदार्थं सूर्यसंज्ञं कार्यमिति सूचितम् ॥२५॥ अथेष्टकालज्ञानप्रकारं मन्दाक्रान्तयाऽऽह-अक्षप्रोतमिति। तस्मात्। सूर्यचिह्नकरणा- नन्तरमित्यर्थः। अक्षप्रोतां पट्टिकाम्। एतेन छायाग्रहणेऽक्षे पट्टिका न प्रोता कार्या। अन्यथा छायाप्रतिबन्धसंभव इति ध्येयम्। रविलवगताम्। अक्षच्छायावृत्तपरिधिसंपात- रूपसूर्यचिह्नसतकाम्। न्यस्य। संस्थाप्य। यष्टेः पट्टिकायाश्छिद्रमारभ्य य(ष)ष्ट्यङ्गुल- मितप्रदेशरूपस्येत्यर्थः। अग्रात्। कृतयष्टिचिह्नात्सकाशाद्गोलक्रमेण। उपरि। ऊर्ध्वम्।

यन्त्राध्यायः ४४५

अधः । चकारः पट्टीस्थयष्टिच्छिद्रप्रदेशसक्तफलकप्रदेशस्य यष्ट्यग्रत्वसूचकः । अन्यथा यष्ट्यास्तियंकत्वेन तत्स्थयष्टिच्छिद्रादूर्ध्वधोभागानुपपत्तेः । व्यधिकरणत्वात् । अत एव फलके इत्युक्तिः । चरदलगुणः । चरदलं चरं तस्य गुणो ज्या चरज्येत्यर्थः । यत्नाद्धेयः । फलके यत्र यष्टद्यग्रस्थानं तस्मात्प्रागानीतचरज्याऽङ्गुलानि गणयित्वा यत्स्थानमवगतं तत्र चिह्नं कार्यमित्यर्थः । यत्नादित्यनेन पट्टीस्थयष्टद्यग्रचिह्नं फलके ज्यारेखायां यदि लग्नं तदा तस्मान्निर- वयवानि चरज्याऽङ्गुलानि ज्यारेखागणनया सुशक्यदेयानि । यदा तु ज्यारेखान्तराले तच्चिह्नं तदा तत्तस्तदङ्गुलानि तत्प्रमाणेण गणयित्वा सावयवानि सूक्ष्मं देयानीति सूचितम् । ततस्तत्र चरज्याग्रचिह्ने । या । भवत्यन्यतमा ज्या । ज्या रेखा भवति । तया ज्या- रेखया । अत्र फलके । वृत्ते छिन्ने संलग्नपरिधौ । तलगघटिकाः । ज्यारेखावृत्तपरिधि- संपाताद्वृत्तेऽधः स्थिता अङ्किता विभागा घटिका यावत्यस्तावत्यो नताः नतघटिका भवन्ति । यदि चरज्याग्रचिह्नं ज्यारेखयोरन्तराले तदा ज्यारेखानुसारिणीं ततो रेखां कुर्यात्सा रेखा वृत्ते यत्र लग्ना तस्मादधःस्था घटिका वृत्ते सावयवा निरवयवा वा यथो- चितं गण्या, इति ध्येयम् । ननु वृत्तपरिधौ ज्यारेखायां स्थानद्वयसंलग्नत्वात्तदधोवृत्तभागस्थघटिकानां नतघटिका- त्वमनुपपन्नं प्रत्यक्षविरोधात् । नाडीवलयानीतनतघटीभ्यो द्विगुणत्वाच्चेत्यत आह- लम्बकान्ता इति । लम्बको लम्बरेखा । तदवधिका इत्यर्थः । वृत्ताधोभागस्थयष्टि- काविभागानां न नतघटिकात्वमङ्गीक्रियते । येनोक्तदोषः । किंतु ज्यारेखावृत्तसंपा- तान्यतरस्थानाल्लम्बरेखावृत्तपर्यन्तं यावन्तो घटीविभागा आसन्नाः सावयवा निरवयवा वा, ता नतघटिका इति भावः । अत्रोपपत्तिः-वृत्ताकारयन्त्रकरणश्रमापेक्षया चतुरस्राकारयन्त्रकरणं सुगम

कार्या। लम्बरेखा नवत्यङ्गुलाङ्किता शीघ्रोपस्थित्यर्थं चिह्नस्थानेऽप्यायतरेखा नवति- संख्याका यन्त्रे सर्वावयवावच्छेदेन वक्ष्यमाणक्रियोपयुक्तविस्ताराङ्गुलज्ञानार्थं कार्या। अथाक्षसंनिवेशार्थमाधारचिह्नादधो यन्त्रभागे त्रिज्यामितषट्षष्ट्यंशांशदेशोयत्रिंशन्मितं परमचरज्याऽङ्गुलस्थाने लम्बरेखायतरेखासंपातरूपे सूक्ष्मं छिद्रं कार्यम्। तत्र दृग्वृत्ताकार- धरणेन सूर्यबिम्बकृताक्षच्छाया त्रिंशदङ्गुलान्यूना यथा पतति तथेष्टाङ्गुलमितशलाका- रूपोऽक्षो निवेश्यः। अथ सूर्यस्य वृत्ताकारेण भ्रमणाद्वृत्ताकारं यन्त्रमावश्यकं नतु चतुरस्रम्। अन्यथा षष्टिघटिकाङ्कनानुपपत्तेः कालज्ञानासंभवाच्चेति फलके छिद्रं केन्द्रं कृत्वा त्रिज्ययाव्या- सार्धेन वृत्तं कल्पितत्रिज्यावशात्षट्षडङ्गुलव्यास्रं कृतं तद्घटिकाज्ञानार्थं षष्टिघटीभिस्तुल्य- प्रदेशान्तरेणाङ्कितमिष्टकाले नतोन्नतांशज्ञानार्थं द्वादशराशिभागाङ्कितं चैवमत्र त्रैराशि- कानुरोधेन प्रतिभागं दश पलानि भवन्ति। अवशिष्टफलकांशस्तु वक्ष्यमाणक्रियोपयुक्त इति न व्यर्थः। अथ कालज्ञानार्थमक्षे पट्टिका प्रोता कार्या। अक्षस्थानादधो यन्त्रविस्तारस्य षट्षडङ्गुलावशेषत्वात्षट्षडङ्गुलदीर्घा। अथात्र त्रिंशन्मितत्रिज्यानुरोधाच्चरर्ज्या परिणा- मेन साध्या। तत्राऽऽचार्यैः सुखार्थं स्पष्टाधिकारे दिङ्नागसत्र्यंशगुणैर्विनिघ्नी पलप्रभा तोथ- पलात्मकानि। स्थूलानि बास्युश्चरखण्डकानीत्युक्तचरखण्डेभ्यश्चरं चरज्या पलात्मिका सा षड्गुणा ज्यात्मिका। गजाग्निवेदाग्निमितत्रिज्यानुरोधेन चरज्या। पूर्वं चापज्ययोस्तुल्य- त्वेन चापासंभवात्। तत उक्तबृहत्त्रिज्ययोक्तस्थूलखण्डानीतचरं षड्गुणं स्थूलचरज्या तदा त्रिंशन्मितत्रिज्यया किमित्यनुपातेन गुण ६।३०। घातस्य १८।१०। गुणत्वेन गुण १८० हरो ३४३८ गुणेनापवर्त्य हरस्थाने षड्यवाधिका एकोनविंशतिः १९।६। अत्रो- भयथा स्थूलत्वादल्पान्तरत्वान्नचावयवत्यक्तः। अत उपपन्नं यत्खण्डकैः स्थूलचरं पलाद्यं तद्गोकुहृत्स्याच्चरसिञ्जिनीहेति। अथ कालज्ञानार्थं यष्टिः साधिता। तदुपपत्तिः—तत्र दृग्वृत्ताकारेणास्मिन् यन्त्रे धृते सूर्योदयकाले वृत्तेऽक्षसंबन्ध्यायतरेखाकारेण च्छाया ततो यथा यथाऽर्क उपरि गच्छति तथा तथा मध्यायतरेखातश्छायाग्रं वृत्तेऽधो भवतीत्यभीष्टकाले दृग्वृत्ताकारयन्त्रधारणेऽक्षच्छाया- स्पृष्टवृत्तप्रदेशतदासन्नमध्यायतरेखास्पृष्टवृत्तप्रदेशयोरन्तराले वृत्तचतुर्थांशान्तर्गते वृत्तपरि- ध्येकदेशे येऽंशास्ते उन्नतास्तेषां ज्यामध्यायतरेखातश्छायाग्रावधि यानि फलकाङ्गुलानि तन्मिता(तः) शङ्कुरभीष्टकाले। तत उक्तक्षेत्रानुपातेन हृतिरभीष्टेयं त्रिज्यापरिण- तेष्टान्त्या। इयं मध्यान्त्यायां होना शेषं नतकालोत्क्रमज्या तदुत्क्रमधनुर्नतकाल इति गोल- युक्त्या कालज्ञानम्। तत्राप्येतद्गुरुगणितं विना यन्त्रादेव लाघवात्तद्घटिकाज्ञानार्थं कल्पित- त्रिंशन्मितत्रिज्या तुल्यशङ्कोर्नियतस्पष्टान्त्या साधिता। तत्र तत्साधनार्थं प्रथमो नियत- द्वादशाङ्गुलशङ्कोरिष्टान्त्या साधिता।

यन्त्राध्यायः ४४७ तद्यथा । द्वादशाङ्गुलशङ्कोर्निरक्षदेशे हृतिर्द्वादशमिता । फलकर्णस्य तत्तन्मितत्वात् । द्युज्याप्रमाणेन द्वादशहृतिस्तदा त्रिज्याप्रमाणेन केति निरक्षदेशेष्टान्त्या । तत्रापि द्युज्या- नाम नियमाद्गुरुक्रियाऽस्याः परिहारार्थं लाघवात्पञ्चदशांशान्तरेण षड्द्युज्याः । बृहत्त्रि- ज्याप्रमाणेनैता ३४१८ । ३३६६ । ३२९२ । ३२१८ । ३१६१ । ३१४१ । स्वल्पान्त- रेणावयवत्यागान्निरवयवा अङ्गीकृत्य निरक्षदेशे द्वादशाङ्गुलशङ्कोः पञ्चदशांशान्तरेण षट्त्रिभमध्ये इष्टान्त्या एताः साध्यान्याः अमीष्टांशे तत्साधनं ज्यासाधनरीत्या स्थूलमपि | १२ | १२ | १२ | १२ | १३ | १३ | | ४ | १५ | ३२ | ५० | ६ | ८ | स्वल्पान्तराल्लाघवाच्चाङ्गीकृतम् । अत्र बहुस्थानेषु द्वादशाङ्गुलसद्भावादन्यत्र तदधिकत्वाच्च द्वादशभिन्नं खण्डकं कृतम् । शेषं तु द्वितीयं खण्डकम् । तत्र प्रथमखण्डस्याभिन्नत्वाद्वितीयं खण्डं ज्यासाधनरीत्या साध्यम् । तत्र निरवयवाङ्कसौकर्यार्थं व्यङ्गुलात्मकं द्वितीयखण्डं धृतम् । ४ । १५ । ३२ । ५० । ६३ । ६८ । अत्रापि लघुज्याखण्ड- कवत्खण्डानि लघुप्रकारार्थं कृतानि ४ । ११ । १७ । १८ । १३ । ५ । तथा च सायनार्कभुजांशाः पञ्चदशभक्ताः | ० | ० | ५ | ११ | | ४ | १५ | ३२ | ३८ | फलमितखण्डैक्ययोगः शेषांशैष्वखण्डवातपञ्चदशांशयुको निरक्षदेशे व्यङ्गुलात्मकं द्वितीयखण्डमिदं षष्टिभक्तं द्वादशरितं प्रथमखण्डे योज्यम् । निरक्षे इष्टान्त्या द्वादशपलकर्ण- देशे इयमिष्टान्त्या तदाऽभीष्टपलकर्णे केत्यनुपातेन फलकर्णगुणा द्वादशभक्ताः स्वाभीष्टदेशे द्वादशाङ्गुलशङ्कोरिष्टान्त्या भवति । तत्र निरक्षदेशे इष्टान्त्याप्रयोजनाभावात्स्वदेशे उक्तानुपातेन खण्डद्वयं प्रसाध्य तद्योगोऽभीष्टदेशे इष्टान्त्या लाघवात्साश्रिता । तत्र स्वदेशे उक्तरीत्या प्रथमखण्डं पलकर्ण- मितम् । द्वितीयस्योक्तरीत्या साधनार्थं स्वदेशे तत्खण्डानि साध्यानि । तानि तु निरक्षदेश- खण्डानि पलकर्णगुणानि द्वादशभक्तानि भवन्त्यत उपपन्नं वेदा भवा इत्यादिपद्योक्तम् । एवञ्चोक्तरीत्या द्वितीयखण्डं सायनार्कभुजात्स्वदेशे व्यङ्गुलात्मकमतोऽङ्गुलादिकरणार्थं षष्टिभक्तमिदं पलकर्णमितप्रथमखण्डे योज्यम् । स्वदेशे इष्टान्त्या । अत उक्तं तैः क्रान्ति- पाताढ्यरवेरित्याद्यर्धम् । यद्यपि प्रथमखण्डसाधने उक्तरीतिर्लघुभूताऽपि द्वितीयखण्डसाधने लाघवं न । प्रत्युत प्रतिदेशं षट्खण्डसाधनेन गौरवमतो निरक्षदेशे व्यङ्गुलात्मकं द्वितीयं खण्डं प्रसाध्योक्ता- नुपातेन स्वदेशे द्वितीयखण्डसाधनं लाघवाद्युक्ततरम् । तथाऽपि निरक्षदेशे द्वितीयखण्डस्य सावयवत्वेन । संभवात्पलकर्णगुने क्वचिद्गोमूत्रिकागुणनप्रयासभयेनोक्तं साधनं लघुभूतमेव ।

४४८ गोलाध्याये न चैवं पलकर्णगुणनेन स्वदेशे खण्डकानां सावयवत्वसंभवाज्ज्यासाधने गोमृत्रिका- प्रयासदोषतावस्थ्यमिति वाच्यम् । अत्र ज्यासाधनप्रकारस्य प्रधानतयाऽनुद्देशाद्विकृतित्वे- नोद्देशाच्च दोषाभावात् । प्रकारद्वयेन तुल्यफलत्वात्स्वतन्त्रेच्छस्य नियोगानर्हत्वाद्वा । द्वादशाङ्गुलशङ्कोरियमिष्टान्त्या तदा त्रिंशदङ्गुलशङ्कोः केति गुणहरौ ३० । १२ । त्रिभिरपवर्त्य दिग्घ्नी कृताप्तैत्याद्युपपन्नम् । अत्र गणितक्रियागौरवात्षड्भिरपवर्तश्चतुरैरा- चार्यैर्न कृतः । एतेन कल्पतरौ पञ्चगुणार्यीकृत्युक्तं परास्तमिति ध्येयम् । अस्य त्रिंश- दङ्गुलशङ्कोर्यष्टिमितेष्टान्त्या यन्त्रावगतेष्टशङ्कोः केत्यनुपातसिद्धेष्टान्त्यासिद्धयर्थं पट्टिकायां दानं कृतमित्यग्रे सुबोधम् । न च द्वादशाङ्गुलशङ्कोर

यन्त्राध्यायः ४४९

कियान् पट्टिकोच्छ्रं विप्रकर्ष इत्यनुपातसिद्धविप्रकर्षेष्टान्त्यत्वात् । अत एव विनानुपात- मिष्टान्त्यासिद्धयर्थं पूर्वं सा पट्टिकायां सुषिरात्प्रदेयेत्युक्तं संगच्छते । इयमिष्टान्त्यायां शोध्या नोऽन्योत्तरगोले चरज्यायुता त्रिज्या दक्षिणगोले चरज्योना त्रिज्येत्यक्ष- मूलसुषिरादुत्तरगोले चरज्याङ्गुलानि यन्त्रसिद्धानि लम्बरेखायां दत्त्वोर्ध्वं चिह्नं कार्यम् । दक्षिणगोले लम्बरेखायां सुषिरादधस्तानि दत्त्वा चिह्नं कार्यम् । ततश्चिह्नादधो लम्बरेखा- वृत्तान्तर्गता मध्यान्त्येति वृत्तस्याधो व्यासार्धं त्रिशत्त्रिज्यामितं चरज्यायुतोनं कृतं सिद्धं भवति । अस्यामिष्टान्त्यामिताङ्गुलानि चिह्नादधो दत्त्वाऽशेषलम्बरेखावृत्तान्तर्गता नतकालोत्क्रमज्येति क्रियागोपनार्थमिष्टान्त्याया मध्यायतरेखारूपाद्यवधि त्यक्त्वाऽन्यचिह्न- समसूत्राद्योऽवधिर्गृहीतस्तदवध्योरन्तरस्य चरज्याङ्गुलमितत्त्वादिष्टान्त्याया यष्ट्यग्ररूप- द्वितीयाग्रं चालितमुत्तरदक्षिणगालक्रमेणोर्ध्वमधस्तत्तदग्रसमसूत्ररेखायां यत्र लग्ना तदधो वृत्तपरिधिपर्यन्तं लम्बरेखैकदेशो नतकालोत्क्रमज्या । तदुत्क्रमधनुः समसूत्ररेखावृत्तपरिधौ यत्र लग्ना तदवधितो लम्बरेखावधि वृत्तपरिधेश्च खण्डम् । तत्राङ्किताद्यो(घो)नत- कालाद्यच्च(ख)स्तदूनं दिनार्धमुन्नतकालाद्यच्च(घ)इत्युपपन्नमक्षप्रोतामित्यादि सर्वम् ।

नन्वत्र पट्ट्यां यष्टिदानमुक्तं तत्क्वचिन् न संभवति । पट्टिकायाः षष्ट्यङ्गुलदीर्घ- त्वोक्तेस्तदन्तर्गतयष्टिदानस्योपपन्नत्वेऽपि षष्ट्यधिकयष्टेः पट्ट्यां संनिवेशस्य ब्रह्मणोऽप्य- शक्यत्वात् । नहि यष्टेः षष्ट्यधिकत्वा(त्व)संभवो येनादोषः । चतुर्विंशत्यधिकाक्षकर्णदेशे विषुवत्क्षण एव यष्टेः षष्ट्यधिकत्वेनान्यस्मिन् काले सुतरामधिकत्वात् । चतुर्विंशत्यूनाक्ष- कर्णदेशेऽपि क्वचित्तस्यास्तदविक्त्वाच्च । न च पट्टिकायां यष्टिदानोक्त्या तस्याः षष्ट्य- ङ्गुलदीर्घत्वाङ्गीकारेण षष्टिमितपरमयष्ट्यवधिदेशविषयमिदं मन्दविषयमिति किंचि- दूनद्वाविंशत्यक्षकणर्देशानन्तर्गतदेशे दुष्टमप्यदुष्टमन्यथा चरसाधनादिगणितस्य षट्षष्ट्यधि- काक्षांशे दुष्टत्वेन दुष्टत्वापत्तेरिति वाच्यम् । पूर्वगणितविषयस्य षट्षष्ट्यंशदेशावधित्वे- नाभ्युपगमादुपदर्शितदोषदेशस्य तदन्तर्गतत्वेन दोषतादवस्थ्यात् । अन्यथा शृङ्गोन्नतौ ब्रह्मगुप्तस्य षट्षष्ट्यक्षांशदेशे दोषोपदर्शनमाचार्योक्तं कथं समञ्जसं स्यात् ।

न चोक्तदेशः षट्षष्ट्यक्षांशदेशानन्तर्गत इति वाच्यम् । षट्षष्ट्यक्षांशदेशे लम्ब- ज्यायाः परमक्रान्तिज्यामितत्वाल्लम्बज्याकोटौ त्रिज्याकर्णस्तदा द्वादशकोटौ कः कर्ण इत्यनुपातावगताक्षकर्णस्य द्वात्रिंशदवयवाधिकैकोनत्रिंशन्मितत्वेनोक्तदेशस्य तदन्तर्गतत्वा- सिद्धेः । किंचोक्तदेशाविषयत्वे फलकस्य खाङ्गाङ्गुलविस्तृतता व्यर्था । प्रयोजनाभावात् । तथा हि-द्वाविंशत्यक्षकात्पलभा १८ । २६ अस्याः परमं चरं ३९३ एकोनविंशतिभक्तं परमा चरज्या १० । ४१ । तथा चोक्तरीत्या तद्देशावधियन्त्रकरणे यन्त्रं द्विसप्तत्यङ्गुल- विस्तृतमेव प्रयोजकं न त्वधिकम् । एवमाधार

अन्यथैकस्य: Is it अन्यथैकस्य? Let's read the letters: अ (a) न्य (nya) थै (thai) क (ka) स्य (sya) ? Wait, what is between क and स्य? Wait, is it त्य? अन्यथैकत्यस्य? No, that's not a word. Wait, could it be अन्यथैतस्य? Let's look at the letter: क? No, it's क with something? Wait, look at line 17: आचार्यैरेकेति प्रयुक्तम् ("एका" इति प्रयुक्तम्). "एका" was used by the Acharya ("पट्टिकैका"). If the original text was "पट्टिकैकाशीत्यङ्गुला", then "एकाशीति" was read as "एका षष्टिः" by taking "एका" and changing "शीति" to "षष्टि"! "तेनैवाल्पबुद्धिना पट्टिकैकाशीत्यङ्गुलेत्यत्रैका(रशब्दलोपात्)शीत्यमित्यस्य स्थाने षष्ट्यमित्यस्य ग्रहणाच्च शोधितत्वादन्यथैकशब्दस्य विवरणानुक्त्यनुपपत्तेः" ?? Wait! Look at (शब्दलोपात्):

स्तनाल्लम्बवृत्तसंपातादूर्ध्वं वृत्ते नतघटिका गण्याः।" Does it say anything about "द्वे"? No! "लम्बवृत्तसंपातात् ऊर्ध्वं वृत्ते नतघटिका गण्याः।" "लम्बाद् धेया विनतघटिकाः" = लम्बात् (लम्बवृत्तसंपातात्) विनतघटिकाः (नतघटिकाः) धेयाः (गण्याः, स्थापनीयाः)! "धेया" means "स्थापनीया" (should be placed/counted)! And then: "व्यस्ता देया भवति च तथा या परा तत्र मौर्वी ॥" See? "धेया" in line 1 corresponds to "देया" in line 2! "धेया" ... "देया"! What an incredible confirmation! "धेया" and "देया"! So it is definitely धे या (धेया)! The typesetter put a slight gap between द् and धे, or it's लम्बाद् धे या. Let's write लम्बाद् धे या.

Line 29: व्यस्ता देया भवति च तथा या परा तत्र मौर्वी ॥

Line 30: धार्या पट्टी स्पृशति हि यथा तज्ज्यकां यष्टिचिह्नं । Wait, "त

४५२ गोलाध्याये ऽङ्गुलानि गणयित्वाऽग्रे चिह्नं कार्यम् । तत्र या ज्यारेखा तस्यां रेखायां पट्टीस्थित- यष्टिचिह्नं यथा लगति तथाऽक्षप्रोतैव सा पट्टी धार्या । पट्टीस्थाने तस्मिन् काले- ऽक्षस्यच्छाया पतिष्यतीति ज्ञेयम् । अत्रोपपत्तिः—कथितप्रकारवैपरीत्येन । यदस्य यन्त्रस्य नवत्यङ्गुलविस्तारस्त- द्द्विगुणं दैर्घ्यमुक्तं तत्सर्वदेशाभिप्रायेण । अथवा यावदेव स्वदेश उपयोगि तावदेव बुद्धिमता कार्यम् । तद्यथा—वृत्तमध्यरन्ध्रादुपरि परमचरज्यामिता रेखाष्टाध- श्चाष्टत्रिंशत् । एवं षट्‌चत्वारिंश४६दङ्गुलानि विस्तारे । परमयष्टिमित्यान्य- ङ्गुलानि द्विगुणानि षट्सप्ततिर्देर्घ्ये ७६। एतावता कुरुक्षेत्रपर्यन्तं यावत्काल- ज्ञानं स्यात् । इति फलकयन्त्रम् ॥२७॥ मरीचिः—अथैतस्य यन्त्रस्य शुद्धाशुद्धत्वज्ञानार्थं कालच्छायाग्रस्थानज्ञानं मन्दकुतूहल- कारणं मन्दाक्रान्तयाऽऽह—लम्बाद्वयेति । अस्मिन्यन्त्रे लम्बालम्बरेखावृत्तसंपातादधस्त- नादित्यर्थः । विनतघटिकाः । स्वाभिमतकालिकनतः तद्य चो(नतादधो)वृत्तपरिधौ छाया- पतनयोग्ये देयाः । घटिका गणयित्वा तदग्रे वृत्ते चिह्नं कार्यमित्यर्थः । तज्ज्याकाः । तच्चिह्न सक्ताङ्कितायतरेखातः । रेखाभावे कल्पिततस्थानीयान्तररेखात इति ध्येयम् । चरज्याऽङ्गुलात्मिका । व्यस्ता । उपरि फलकेऽधश्च गोलक्रमेणेत्युक्ताद्विपरीता । फलके उत्तरगोलेऽधो दक्षिणगोले ऊर्ध्वमित्यर्थः । देया । तत्र तदग्रस्थाने या अपरा अन्या । अपरेति । चरज्यासम्भवे । तदभावे सैवेति ध्येयम् । मौर्वी फलकायतरेखा तथाऽङ्किता । चकारात्कल्पिता वा भवति । तां तद्भिन्नज्यां रेखामित्यर्थः । पट्टी एकाशीत्यङ्गुल- दीर्घाऽक्षप्रोता यष्टिचिह्ने यथा स्पृशति पट्टीस्थितयष्टिचिह्नं तद्रेखायां यथा भवति तथा । हि निश्चयेन । पट्टी छायापतनयोग्यफलकभागे धार्या तदा दत्तनतघटिकासंबन्धिखाभि- मतकाले अस्य वृत्तकेन्द्रप्रोतस्याक्षस्य पट्टोस्थाने तदप(त्प)ट्टिसमफलकप्रदेशे प्रभा छाया नूनमसंशयं निपतति भवतीत्यर्थः । अत्रोपपत्तिः—नतकालसंबन्धिवृत्तपरिच्छेदिन्या आयतरेखाया ज्ञानार्थं वृत्ते लम्ब- रेखासंपातान्नतघट्यो दत्ताः । अस्य यष्ट्यग्रादुत्तरदक्षिणगोलक्रमेणोर्ध्वाधःस्थितत्वाद्- यष्ट्यग्रसक्तायतरेखाज्ञानार्थं चरज्या व्यस्ता दत्ता । तद्रेखासक्तयष्ट्यग्रसंपादनपूर्वकम्- क्षप्रोतपट्टीधारणेन च्छायाग्रस्थानासन्ना पट्टी भवतीति पट्ट्यनुरोधच्छाया पतत्येवेति पूर्वोक्तवैपरीत्यात्सुगमता इयं विलोमक्रिया यन्त्रशुद्ध्यर्थम् । अशुद्धयन्त्रेऽभीष्टकालावगत- च्छायास्थाने तत्काले छायाया अदर्शननिश्चयात् । ननु कालस्य शुद्धयर्थं यच्छायाग्रस्थाना- दशुद्धकालसिद्धिस्तत्कालाद्वैपरीत्येन तच्छायायाः सिद्धेः कालाशुद्ध्य(द्धि)ज्ञानसंभवात् । यन्त्रशुद्धिरपि साधितकालस्य शुद्धत्वज्ञाननिश्चयार्थमत्यावश्यकेति नतकालच्छायास्थानज्ञान- प्रतिपादकपद्यमेतन्न व्यर्थमिति ध्येयम् ॥२७॥ केदारदत्तः—फलकं यंत्र का शुद्धाशुद्ध परीक्षण— अधस्तन वृत्तसम्पात से ऊर्ध्व वृत्त सम्पात तक नत घटिकाओं की गणना बिन्दु से

यन्त्राध्यायः ४५३ उत्तर गोल में नीचे दक्षिण गोल में ऊपर फलक यन्त्र में चरज्या अंगुल तुल्य गणनया चिह्न करना चाहिए । उस जगह पर जो ज्या रेखा है उस ज्या रेखा पर पट्टी स्थिति यष्टि चिह्न जैसे लगता है उसी प्रकार अक्ष प्रोत पट्टी रखने से उस जगह पर उस समय पट्टी स्थान पर अक्ष की छाया अवश्य पड़ेगी तस्मात् यन्त्र रचना शुद्धता है । उपपत्ति—यन्त्र में यन्त्र का विस्तार = ९० अंगुल, दैर्घ्य = १८० अंगुल यह भूमण्डल में सार्वदेशाभिप्रायिक है । अथवा अपने देश की भौगोलिक स्थिति समझ कर भी पट्टी का निर्माण में विस्तार यदि वृत्त मध्य छिद्र के ऊपर परम चरज्याग्र तुल्य और नीचे ३८ अंगुलात्मका रेखा विस्तार में ४६ तक हो सकती है । और परम यष्टि तुल्य ३८ x २ = ७६ होने से कुरुक्षेत्र पर्यन्त के देशों में फलक यन्त्र से कालज्ञान हो सकता है ॥२७॥ फलक यन्त्र के सम्बन्ध में विशेष उपपत्तिः— फलक यन्त्र माप में यष्टि साधन— अनुपात से यदि अक्ष क्षेत्र साजात्य सम्बन्ध से द्वादशांगुल शंकु कोटि में पलकर्ण कर्ण मिलता है तो शंकु कोटि में पलकर्ण x इ० शुं ————————— = इष्ट हृति । १२ इष्ट हृ० x त्रि० त्रिज्यावृत्त में इष्ट हृति = ————————— = त्रिज्या वृत्तीय ह० दृ० द्यु उत्थापन देने से पलक x इ शं x त्रि ————————— = इष्टान्त्या । १२ x द्यु दिनार्ध काल में अन्त्या का स्वरूप = त्रि ± चरज्या इष्टान्त्या स्वरूप में १२ से हरभाज्य को गुणा करने से : त्रि x १२ यतः, —————— = १२ + .... द्यु शं x प० क x त्रि x १२ —————————— यहाँ पर १२ अ शंकु को त्रिज्या से गुणा कर द्युज्या से १२ x द्यु x १२ भाग देने पर लब्धि तो १२ अवश्य मिलेगी क्योंकि त्रि > द्यु । अर्थात् द्युज्या से त्रिज्या सदा बड़ी होती है ? इस प्रकार मेषादि तीनों राशियों की १५ पन्द्रह पन्द्रह अंश भुजज्या वशेन, ४। १।१।७।८।१३।५ खण्ड निरक्ष देश में चरखण्ड होते हैं । इन चरखण्डों को पलकर्ण से गुणा करने तथा १२ से भाग देने से अपने अक्षांश देशीय चर खण्ड होते हैं जो पूर्वस्वरूप से सुस्पष्ट होता है ।