सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)

४९० गोलाध्याये नेम्यां बद्ध्वा घटिकाश्चक्रं जलयन्त्रवत्तथा धार्यम् । नलकप्रच्युतसलिलं पतति यथा तद्घटीमध्ये ॥५५॥ भ्रमति ततस्तत् सततं पूर्णघटीभिः समाकृष्टम् । चक्रच्युतं तदुदकं कुण्डे याति प्रणालिकया ॥५६॥ वा० भा०-ताम्रादिधातुमयस्याङ्कुशरूपस्य वक्रीकृतस्य नलस्य जलपूर्ण- स्यैकमग्रं जलभाण्डेऽन्यदग्रं बहिरधोमुखं चैकहेलया यदि विमुच्यते तदा भाण्डजलं सकलमपि नलेन बहिः क्षरेत् । तद्यथा—छिन्नकमलस्य कमलिनीनलस्य जल- भृद्भाण्डे क्षिप्तस्य जलपूर्णसुषिरस्यैकमग्रं भाण्डाद्बहिरधोमुखं द्रुतं यदि ध्रियते तदा भाण्डजलं सकलमपि नलेन बहिर्याति । इदं कुक्कुटनाडीयन्त्रमिति शिल्पिनां हरमेखलिनां च प्रसिद्धम् । अनेन बहवश्चमत्काराः सिद्ध्यन्ति । अथ चक्रनेम्यां घटोर्बद्ध्वा जलयन्त्रवत् द्वयाधाराक्षसंस्थतं तथा निवेशयेद्यथा नलकप्रच्युतजलं तस्य घटोमुखे पतति । एवं पूर्णघटोभिराकृष्टं तद्भ्रमत् केन निवार्यते । अथ चक्रच्युतस्योदकस्याधःप्रणालिकया कुण्डगमने कृते कुण्डे पुनर्जलप्रक्षेपनैर- पेक्ष्यम् ॥५३॥५४॥५५॥५६॥ मरीचिः—नन्विदमपि नेम्यर्धयोः पारदजलयोरेकच्छिद्रेण संनिवेश्यातिशिल्पकुश- लैकसाध्यत्वात्साधारणाशक्यमतः सर्वशक्यलघुभूतप्रकारेण स्वयंवहमाह—ताम्रादिधातु- मयेति । ताम्रादिधातुघटितस्य । अङ्कुशरूपनलस्य चक्रीकृतनलस्य जलपरिपूरितस्य एकमग्रम् । कुण्डजलान्तः । भाण्डस्थितजलमध्ये । द्वितीयमग्रम् । अधःप्रदेशाभिमुखम् । भाण्डस्थित- जलान्तर्गतनलाग्रादधोमुखम् । भाण्डाद्बहिः कार्यम् । तुकाराद्यथाऽधोमुखाधिक्यं तथा तथाऽल्पकालेन जलस्रवणमिति सूचितम् । चेद्यदि । युगपदेकसमयावच्छेदेन । मुक्तम् । नलस्थितजलस्याग्रद्वयरोधो दूरीकृत इत्यर्थः । तर्हि भाण्डाद्बहिः । कम् । भाण्डस्थितजलम् । नलेन । नलमार्गेण पतति । अत्र जलान्तर्गतनलाग्रमेव प्रथममुक्तं तर्हि जलप्रवाहस्य नलिकान्तर्गतस्याधोमुखा- ग्रच्छादनावरोधाद्बहिर्गमनासम्भवान्नलस्थितजलं भाण्डस्थितजलेनाऽऽकर्षितमित्यनन्तरमधो- मुखाग्रच्छादने दूरीकृतेऽपि जलं न निःसरति । अधोमुखाग्रमेव प्रथममुक्तं चेत्तर्हि नलस्थ- जलं केवलं पतति । भाण्डजलनलसंबन्धाभावादनन्तरं भाण्डजलान्तर्गतनलिकाग्रमुक्तमपि जलमार्गेण भाण्डस्थजलस्यप्रवाहासंभव इत्यतो नलस्थितजलस्योभयतो युगपत्प्रतिबन्धनि- राकरणं युक्तम् । छिन्नकमलिनीनलस्य जलपूर्णसुषिरस्य जलभूतभाण्डाक्षिप्तस्यैकमग्रं भाण्डाद्बहिरधोमुखं दृढं यदि ध्रियते तदा भाण्डजलं सकलमपि बहिः पततीति प्रत्यक्षानु- भवाच्च ॥५३॥५४॥

यन्त्राध्यायः ४९१ नन्वेतावता स्वयंबहयन्त्रस्य न सिद्धिरत आह—नेम्यामिति । चक्रनेम्याम् । घटिका घटीकालसंबन्धिनलकरपुटजलपरिपूर्णयोग्यं भाण्डम् । तानि । अव्यवहितम् । बद्ध्वा । निबध्य । जलयन्त्रवत् । कूपोदकोद्धरणहेतुकचक्रावस्थानरीत्या । यथा नलकाग्रच्युतजलं तद्धटीमघ्ये नेमिस्थघटीभाण्डान्तः पतति । तथा । क्रियया । द्वया- धाराक्षस्थितं चक्रमिदं धार्यम् । ततोऽनन्तरम् । तच्चक्रम् । पूर्णघटीभिः । नलकच्युतजल- परिपूर्णघटीपात्रगुरुताभिः समाकृष्टं नामितं सदनवरतं भ्रमति ॥५५॥ नन्वनवरतभ्रमणमनुपपन्नम् । नलकमार्गेण संपूर्णकुण्डजलनिःसरणानन्तरं नलमार्गेण जलनिःसरणाभावाद्घटीपात्राणां जलपूर्णत्वासंभवेन तद्भाराधिक्याभावेन चक्रनामनासंभवा- दित्यत आह—चक्रच्युतमिति । पूर्णघटीपात्राणां चक्रनामनेनाधोधोगमनानन्तरं तद्भ्रमेणैवोर्ध्वगमनं भवति । तदा तन्मुखेभ्यस्तदन्तः स्थितं जलं चक्रनेमिमार्गेणाधः पतति तदा पात्राणामधोमुखत्वसंभवात् । तज्जलम् । प्रणालिकया जलपातस्थानस्थापितकाष्ठनिर्मितप्रणालिका कुण्डावधिका । तथे- त्यर्थः । स्वयमयत्नेनैव । कुण्डं प्रति याति । गच्छति । तथा च कुण्डस्य कदाऽपि निर्जलत्वासंभवादनवरतभ्रमणमनुपपन्नं नेति भावः । अत्र स्वयंवहयन्त्राणां भ्रमणं कालानुसारं बुद्ध्वा विधातव्यमिति ध्येयम् ॥

४९२ गोलाध्याये परिपूर्णघटीपात्रगुरुताभिर्नामितं स्वयमेव भ्रम्येतादृशं यन्त्रं कुतो नोक्तमित्यत आर्याया- ऽऽह-यदधोरन्ध्रनलमिति । अधोरन्ध्रनलम् । अधोभागे छिद्रं सूक्ष्मं यस्यैतादृशो नलो यस्यैतादृशं स्वयं‌वहं चक्रम् । यत्पूर्वं त्वयोपपादितं तदिदं यन्त्रं ग्राम्यम् । न चमत्कारकरम् । कुत इत्यतः कारणमाह-सापेक्षत्वादिति । नलकस्थसंपूर्णजलस्रवानन्तरं नलको जलेन पुनः पूर्णः कार्य- श्चक्रभ्रमाथर्मन्यथा तदसंभव इत्यपेक्षया तदसहितं मापेक्षम् । तस्य भावः सापेक्षत्वं तस्मादित्यर्थः । मध्ये मध्ये जलप्रक्षेपं नलके आवश्यकमिति पुरुषकृत्यपेक्षत्वाच्चमत्कारं नोत्पादयत्यतो लघूभूतं भवत्कल्पितमुपेक्ष्य स्वकल्पितमनतिगुरुभूतमुक्तमिति भावः । ननु ग्राम्याग्राम्यत्वान्पामुपेक्षापेक्षविषयेनत्व(यत्त्वेन)कल्पितयन्त्रे कुतः कृते इत्यत आह—चतुरचमत्कारकरीति । हि । यतः । चतुराणाम् । सुबुद्धीनाम् । चमत्कारः समीचीनयुक्त्येदं भ्रमितमिति मनस्यानन्दविशेषस्तं करोति । एतादृशी युक्तिः स्वयprefix-यन्त्रं भवति । ग्राम्येऽपि मन्दानां चमत्कारोत्पत्तेश्चतुरेत्युक्तम् । ग्राम्याचतुरचमत्कारकरो युक्तिर्यन्त्रं न भवत्यन्यथाऽति- प्रसङ्गापत्तिरतो यन्त्राध्याये त्वत्कल्पितमुपेक्ष्य स्वकल्पितं निरूपितमिति भावः ॥५७॥ केदारदत्तः—उक्त स्वयं‌वह, यन्त्र ग्राम्य यन्त्र कहते हुये— यह यन्त्र चमत्कार कारक नहीं होने से ऐसे यन्त्रों को ग्राम्य यन्त्र कहा गया है । क्योंकि नल में स्थापित सम्पूर्ण जल स्राव के अनन्तर पुनः नलिका में जल पूर्ति आवश्यक होती है, पुरुष द्वारा अनेक बार जल प्रक्षेप होते रहने से स्वयं वह की तरह यह यन्त्र चमत्कारिक यन्त्र नहीं कहा जा सकेगा । चतुरजनमन के लिये स्वयं वह स्वचालित यन्त्र ग्राम्य यन्त्र नहीं कहा जाता है ॥५७॥ एवं बहुधा यन्त्रं स्वयं‌वहं कुहकविद्यया भवति । नेदं गोलाश्रितया पूर्वोक्तत्वान्मयाऽप्युक्तम् ॥५८॥ वा० भा०—स्पष्टार्थमिदम् । अत्र भ्रमणं कालानुसारं स्वबुद्ध्या विधातव्य- मित्यध्याहार्यम् ॥५८॥ इति श्रीभास्करीये सिद्धान्तशिरोमणौ वासनाभाष्ये मिताक्षरे गोले यन्त्राध्यायः । मरीचिः—ननु-कुर्याद्रजोऽपि चैवं घटिकां जह्युर्यथेष्टकालेन । मेषादीनां युद्धं सूत्रे स्रक्ते भवेदुभयोः ॥ परिकल्पितकालाध्वनि युक्त्या योगो भवेद्वधूवरयोः । घटिकाऽङ्गुलाङ्कितं वा प्रस्रति मयूरः क्रमादुरगम् ॥ हन्ति मनुष्यः पटहं छादयति च्छादकस्तथा छाद्यम् ।

यन्त्राध्यायः ४९३ एवंविधानि यन्त्रा(ण्येवमनेकानि सिद्धानि) अनेन ग्रन्थेन लल्लोक्तानि सचमत्कृतिस्वयं- वहयन्त्राणि कथं नोक्तानीत्यत आर्ययाऽऽह—एवं बहुधा यन्त्रमिति । एवम् । उक्तपारदजलादिरीत्या । कुहकविद्यया । कपटयुक्त्या । बहुधा । अनेकम् । स्वयंवहम् । यन्त्रम् जात्यभिप्रायेणैकवचनम् । अनेकानि स्वयंवहयन्त्राणि भवन्तीत्यर्थः । यन्त्रं स्वयंवहमित्युक्तेन स्वयंवहानां कालादिज्ञापकत्वेन यन्त्रत्वायन्त्रप्रतिज्ञासिद्धेस्स्वयंवह- प्रतिज्ञापूर्वकमेव तन्निरूपितं नाप्रसक्तमिति स्फुटीकृतम् । तथा च स्वयंवहानामगणितत्वा- त्सर्वेषां निरूपणमशक्यमतो मया रीतिप्रदर्शनार्थं लघुभूतं प्रकारत्रयमुक्त्वा लल्लोक्तान्यु- पेक्षितानीति भावः । ननु तथाऽपि चमत्कारित्वान्नियतत्वात्तदुपेक्षा न युक्तेत्यत आह

४९४ गोलाध्याये निर्मितग्रन्थे प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यनुपपत्तिस्तत्तद्रीतिसंरक्षणार्थं यन्त्रस्वयं वहयन्त्रयोः कालज्ञान- रूपैककार्यत्वादेककार्यत्वसंगत्या प्रसङ्गसंगत्या वा संक्षिप्तं तन्निरूपणं संगतमेवेति । भावः ॥५८॥ अथ प्रारब्धयन्त्रनिरूपणं समाप्तमित्यग्रिमग्रन्थसंगतिसूचनार्थं फक्किकयाऽऽह— इति यन्त्राध्याय इति । स्पष्टम् । दैवज्ञवर्यगणसंततसेव्यपाश्वंश्रीरङ्गनाथगणकात्मजनिमितेऽस्मिन् । यातः शिरोमणिमरीच्यभिधे समाप्ति यन्त्राधिकार इति बुद्धिविलासगम्यः ॥ इति श्रीसकलगणकसार्वभौमश्रीरङ्गनाथगणकात्मजविश्वरूपापरनामक- मुनीश्वरविरचिते सिद्धान्तशिरोमणिमरीचावुत्तराध्याये यन्त्राध्यायः सम्पूर्णः केदारदत्तः—कुहुक (जादू) विद्याओं के अनेक यन्त्र— इस प्रकार स्वयं वह नाम के अनेक यन्त्र हैं जो कुहुक (जादू की) विद्याओं से भले ही उपयोगी हो सकते हैं किन्तु खगोल ज्योतिर्विद्या में इनकी उपयोगिता आवश्यक सी नहीं है। "उक्त प्रकार के अनेक यन्त्रों का उल्लेख मेरे से पूर्ववर्त्ती आचार्यों ने अपने रचित ग्रन्थों में किया है जिनका समयानुसार मैंने भी यहाँ उल्लेख सा कर दिया है" इत्यादि ऐसा कहने से— तात्पर्यतः आचार्य को उक्त स्वयं वह यन्त्रों पर आस्था नहीं है ॥५८॥ इति सिद्धान्त शिरोमणि ग्रंथ के ग्रहगोलाध्याय यन्त्राध्याय :—१२ की श्री पं० हरिदत्त ज्योतिर्विदात्मज पर्वतीय श्री केदारदत्त जोशी कृत सोपपत्तिक “केदारदत्त :” हिन्दी व्याख्यान सम्पन्न ।

अथ ऋतुवर्णनाध्यायः अथ ऋतुवर्णनमाह— उत्फुल्लन्नवमल्लिकापरिमलभ्रान्तभ्रमद्भ्रामरे रे पान्थाः कथमव्यथानि भवतां चेतांसि चैत्रोत्सवे । मन्दान्दोलितचूतनूतनघनस्फारस्फुरत्पल्लवै- रुद्वेलन्नववल्लरीष्विति लपन्त्युच्चैः कलं कोकिलाः ॥१॥ स्वकुसुमैर्मलिनामिव मालतीमवहसन्ति वसन्तजमल्लिकाः । उपवनं विनिवारयतीव ताः किसलयैर्मलयानलकम्पितैः ॥२॥ विहाय सौधं तृणकुडचमण्डपे प्रसिच्यमाने सलिलैः समन्ततः । शुचौ रमन्ते विरलं विलासिनः प्रियाजनैः सीकरसेचनोन्मुखाः ॥३॥ निदाघदाहार्तिविघातहेतवे वनाय कामोच्छ्रितचूतकेतवे । व्रजन्ति वापीजलकेलिलालसाः शुचौ रतिस्वेदगलज्जलालसाः ॥४॥ मदनदहनखिन्नामागतेऽप्येत्य काले परिमलवहलानां मालतीनां नदीनाम् । अदय दयित सिञ्चस्याऽऽत्मदृग्वारिणा किं परिमलबहलानां मा लतीनां न दीनाम् ॥५॥ वा० भा०— वर्षाकाले हृदयस्थमदयं दयितं प्रति विरहिणी किलैवं ब्रूते । हे दयित निर्दय।स्मिन्नप्यागते काल एत्याऽऽगत्य किं न सिञ्चसि । काम् । मा इति माम् । कथंभूताम् । मदनहनखिन्नाम् । कामाग्निदाहाकुलाम् । पुनः किविशिष्टाम् । दीनाम् । केन । आत्मदृग्वारिणा स्वदृक्सलिलेन । कासां संबन्धिनि काले । नदीनाम् । कथंभूतानाम् । परिमलबहलानाम् । परि समन्तात् । मलबहलानाम् । न केवलं तासाम् । मालतीनामपि । परिमलबहलानामामोदबहलानाम् । न केवलं तासामपि । लतीनामिति रतीनाम् । तासां च परिमलबहलानाम् । तत्र परस्य भावः परिमा । परिम्णो लवः परिमलवः । तं हरन्तीति परिमलबहराः । तासां परिमलवहराणाम् । रलयोर्बवयोश्चैक्यस्य श्लेषे तु गृहीतत्वात् । मानिनीनां

म्बितमित्यनुचितद्योतनार्थं रे Letters: किं त दा ह - रे इ त्या दि । प थि क वि रु द्ध स म ये प थि क त्व मा ल म्बि त मि त्य नु चि त द्यो त ना र्थं रे Wait, look at "मालम्बितमित्यनुचित...": म - ा - ल - म्बि - त - मि - त्य - नु - चि - त - द्यो - त - ना - र्थं Wait, is it "मालम्बितम्" or "मवलम्बितम्"? Look at the character after 'मा': It is 'ल': "मालम्बितम्"! (Or 'व'? No, 'ल' has two humps: ल. Wait, look at 'ल' in 'इत्यादि': line 24 has 'इत्यादि', line 23 has 'गुणत्वाद्वा'. In line 24, look at the letter between 'मा' and 'म्बि': it is definitely 'ल', so "मालम्बितम्").

Line 25: इत्यज्ञसंबोधनम् । पान्थाः प्रियाधिष्ठितप्रदेशातिरिक्तप्रदेशेष्वतिकष्टभूतमार्गत्वाभिमानात्त- Letters: इ त्य ज्ञ सं बो ध न म् । पा न्थाः प्रि या धि ष्ठि त प्र दे शा ति रि क्त प्र दे शे ष्व ति क ष्ट भू त मा

ये चूताः । आम्रवृक्षाः । अत्राश्लीलं पान्थाधिकदुःखहेतुत्वान्न दोषः । तेषां नूतनाः । अल्पदिनजाः । कोमला इति यावत् । घनाः परस्परं संलग्नाः । स्फारं बहुलाः । स्फुरन्तो देदीप्यमानाः अरुणवर्णा इत्यर्थः । एतादृशैः पल्लवैः पत्रैः । उद्वेल्लन्त्यः परिवेष्टिताः । या नववल्लर्यो नूतनशाखामञ्जर्यस्तासु कोकिलाः पतन्तीत्यर्थः । तथा च वयमाम्रशाखा- घिरूढा आतपादिदुःखाभावात्तन्नवाङ्कुरभक्षणसंजातमधुरभाषिण्यो भवद्विरहदुःखासहिष्णवो युष्मान्कृपया पृच्छाम इति भावः । ननूत्सवस्वरूपवसन्ते कथमस्माकं युष्माभिर्दुःखसंभावना कृतेत्यत आह—उत्फुल्लन्नि- त्यादि । उत्फुल्लन्त्यो विकसन्त्यो या नवमल्लिका नूतनमल्लिकापुष्पाणि । नवेत्यनेन वसन्ते मल्लिका प्रभवतीति स्पष्टमुक्तम् । तासां परिमलाः सुगन्धास्तैर्भ्रान्तं विवेकज्ञान- शून्यमुन्मत्तमित्यर्थः । एतादृशं भ्रमत् । इतस्ततो गच्छद्भ्रमरं भ्रमरसमूहो यत्र तस्मि- श्चैत्रोत्सव इत्यर्थः । अत्र पूर्वत्र च दीर्घसमासः प्रसादोदारतौजःसमाधिगुणानां सत्त्वान्न दोषः । तथा च चैत्रोत्सवे नूतनमल्लिकागन्धाहृतभ्रमरान्मल्लिकाप्रियतमासंयोगसुखानुभवान्दृष्ट्वा स्वगृह- स्थितरमणीसंस्मरणेन भवतां वियोगिनामत्यन्तःदुःखं संभावितम् । संयोग्युत्सवस्वरूपवसन्तस्य भवत्कृतान्तरूपत्वादिति भावः । ननु कोकिला इत्यत्र कोकिलस्त्रियः कथं गृहीताः । उक्तार्थस्य कोकिलपुरुषग्रहणे बाधकाभावात् । प्रस्तुतनववल्लरीषु कोकिला इत्यत्र स्त्रीपुरुषसंयोगव्यङ्ग्यात्प(भ्यः प) थिकानामत्यन्तं दुःखयोष(ग) इति चेन्न । पान्थकृतविरहानलव्याकुलानां पथिकस्त्रीणाम- स्मिन्समये संभावित्वात्यन्तदुःखाभिः स्त्रीत्वसामान्येन कण्ठमाधुर्यतुल्यतया वा तद्दूती- रूपाभिः पथिकपरावर्तनसंजातसंयोगसुखानुभवार्थमिवैते एवं पृच्छ्यन्ते । भवतां विदेश- गमनेऽस्मिन्समये भवत्प्रियतमानां जीवनसंदेह इति भवच्चेतः कथमव्यथमिति निर्दयत्वं सूच्यते । अत एव चैत्रोत्सवविशेषणं भ्रामरे इत्यमङ्गलं न दोषः । नहि स्त्रीणां दूताः पुरुषाः संभवन्ति । तासाम्— पदन्यासो गेहाद्बहिरहिफणारोपणसमो वचो लोकालभ्यं कृपणधनतुल्यं मृगदृशः । निजावासादन्यद्भवनमपरद्वीपतुलितं पुमानन्यः कान्ताद्विधुरिव चतुर्थीसमुदितः । इति स्वरूपात् । अत्रानुप्रासः शब्दालंकार इति संक्षेपः ॥१॥ ननु तादृशभ्रमरदर्शनेन स्वरमणीसंस्मरणं कुतो भ्रमरस्य रमणत्वसंभवेऽपि मल्लि- कायाः कान्तात्वासंभवादित्यतो द्रुतविलम्बितवृत्तेनोत्फुल्लनवमलिकामुत्प्रेक्षते—स्वकुसुमैर्म- लिनाभिवेति । ३२

वसन्तजमल्लिकाः । वसन्तकाले जाता मल्लिकावल्ल्यः । स्वकुसुमैर्निजोल्लासित पुष्पैर्दन्तोपमैर्मालतीं मालतीवल्लीम् । अवहसन्ति । मालत्या अवहासं कुर्वन्तीत्यर्थः । इवशब्दान्मल्लिकाः कुसुमविकासे मालतीमवहसन्तीत्युत्प्रेक्षालंकारः । कुतोऽवहसन्तीत्यतः कारणं मालतीविशेषणेनाऽऽह-मलिनामिति । मलयुक्तां शुष्कां गलत्पत्रां स्वपुष्पशोभारहितामिति यावत् । तथा च [यथा] श्रीमत्पुरुषवर्याणां कान्ता नवयौवनाः स्वकान्ताधिकप्रीति धारयन्त्योऽगणितचारुभूषणभूषिताः स्वसमाजे आगतां दरिद्रकान्तामवहसन्ति तथा मल्लिका मालतीमवहसन्तीति मल्लिकानां सिद्धं कान्तात्वमिति भावः । अत्र बहुवचनैकवचनाभ्यामेकस्या बहूपहासैरप्रतिभेत्यत एव मालतीं मलिनामिवे- त्युत्प्रेक्षाद्योतनार्थमवहसन्तीत्यग्रेऽपेक्षितोऽपीवशब्दा मलिनामित्यग्रे दत्तः । श्रीमत्कान्ताभिः स्वभूषणैर्भूषिताया अपि दरिद्रकान्तायाः स्वभूषणाभावजनितमनोमालिन्यं तथा मल्लिका- पुष्पैर्भूषिताऽपि मालती मलिनैवेति द्योतनार्थं स्वकुसुमैरिति पदं मल्लिकासंनिधानेऽपेक्षित- मपि मालतीसंनिधौ दत्तं दूरे । न तु तत्र तद्दानेन मालतीं स्वपुष्पैर्वर्जितामित्यर्थः । मलि- नेत्यस्य वर्जितार्थत्वाभावात् । प्रत्युत— मा वम संवृणु विषमिदमिति सातङ्कं पितामहेनोक्तः । प्रातर्जयति सलज्जः कज्जलमलिनाधरः शंभुः ।। इतिवत्पुष्पयुता मालती प्रतीयेत । नन्ववहासेन तस्याः को वाऽपकर्ष इत्यत उत्प्रेक्षान्तरमाह—उपवनमिति । उपवनम् । सांनिध्यान्मल्लिकावल्लीसमुदायः । पुष्पवाटिकानां नगराद्बहिर्निकट एवोत्सर्गतः संभवा- दुपेत्युक्तम् । किसलयैः । कोमलपत्रैर्हस्तरूपैस्तां मालतीम् । विनिवारयतीति विशेषणेन गच्छेति वारणं तस्याः करोतीत्यर्थः । श्रीमतां मङ्गलरूपा उक्तगुणयुताः कान्ता अमङ्गलां दरिद्रवधूमायान्तीं हस्तकम्पनचेष्टया निवारयन्ति । तथा मल्लिका मालतीं स्वपत्रचेष्टया निवारयतीति मल्लिकायाः कान्तात्वं दृढं सिद्धम् । तस्या अपकर्षोऽपि स्पष्ट इति भावः । केचित्तु तामित्यत्र बहुवचनान्तं पाठं कृत्वा । उपवनम् । ताः । मालत्यवहसनकारिका मल्लिका विनिवारयति । मालत्या अवहासो न विधेय इत्येवंरूपं निवारणं मल्लिकानां करोतीत्यर्थ इत्याहुस्तन्न । वर्णनीयापकर्षप्रतीतेः । पत्राणां करगत्वे हेतुमाह—मलयेत्यादि । मलयकुलपर्वतादागतो वायुस्तेनाऽऽन्दोलितै- रित्यर्थः । तथा च वायुप्रेरितपत्रकम्पनेन मल्लिका मालतीं निवारयतीत्युत्प्रेक्षा तद्ग्रस्थेन पदेन द्योतिता । अत्र मलयेत्यनेन तत्स्थचन्दनतरुसमालिङ्गितभुजंगतरुणीभिर्भुक्तावशिष्ट- वायुरत्यल्पत्वेन तत्तटादवरोहणेन श्रान्तो मन्दं मन्दमायात्यत एव कम्पितैरित्युक्तमतो बायो- स्त्रिधा वर्णनमत्रासंभवि नेति सूचितम् । इदं किसलयचालनहेतुरूपत्वाद्विशेषणं समाप्तपुनरात्तातां न बिभर्ति इति ध्येयम् । अत्र

ऋतुवर्णनाध्यायः ४९९ प्रसादमाधुर्यादिगुणाः, अनुप्रासोऽलंकारश्च । तथा च वसन्तस्य चिह्नान्याम्रनवाङ्कुर- पल्लवकोकिलाकलस्वनमलिकानवपल्लवपुष्पसंभवा इति ॥२॥ अथ क्रमप्राप्तं ग्रीष्मं वंशस्थेन वर्णयति—विहाय सौधमिति । शुचौ । आषाढमासस्य तद्वाच्यत्वादाषाढसंबन्धेन ग्रीष्मर्तुस्तत्पदेन लक्ष्यते । न च ग्रीष्म इति विहाय शुचावित्येकदेशग्रहणेन संपूर्णर्तुग्रहणं कुतः कृतमिति वाच्यम् । ग्रीष्मेति भयहेतुनामश्रवणात्संजायमानतापाधिकतापसंभावनया कामिनीकामुकयोः सचिन्तयोः सङ्गाभावाद्धिमनस्कता स्यात्तत्तदपनोदार्थमेकदेशकालवाचकशब्देन हठात्तदृतुग्रहणात् । तदपनोदस्त्वाषाढस्य पूर्वाषाढानक्षत्रसंबन्धेन तत्त्वात्तेन प्राथमिकपूर्वाषाढानक्षत्रोपस्थितिद्वारा स्वस्वामिनो जलस्योपस्थित्या संजायमानतापशान्तिसंभ

५०० गोलाध्याये प्रियाभिः सह जलक्रीडोद्यता इत्यर्थः । तथा च प्रियया सार्धं जलक्रीडादिना प्रियासुख- संभवाद्विलासित्वानुपपत्तिर्नेति भावः । अत्र रमन्ते इत्यनेन संभोगः शृङ्गाररसो व्यज्यते । प्रसादमाधुर्यादयो गुणाः । अनुप्रासः शब्दालंकारः ॥३॥ ननु तादृशमण्डपे जलक्रीडायोग्यजलाभावात्कथं जलक्रीडोद्यता इत्यतो वंशस्थेनाऽऽह-- निदाघदाहार्तीति । शुचौ । ग्रीष्मर्तौ । आषाढमासे ग्रीष्मप्रारम्भ इति भ्रमवारणाय । ग्रीष्मसमाप्ति- द्योतनाय चात्र पुनः शुचावित्युक्तमिति ध्येयम् । वापीजलकेलिलालसाः । वापीषु सरोवर- विशेषेषु । जलैः केलयस्तासु सक्तान्तःकरणा विलासिनः । तथा च तन्मण्डपे जलक्रीडा- योग्यजलाभावादेव वापीषु जलक्रीडोद्यताः । न च निकटस्थनद्यादौ जलक्रीडोद्यताः किं [L1

ऋतुवर्णनाध्यायः ५०१ ये चूता आम्रवृक्षास्त एव केतवो ध्वजाश्चिह्नानि यस्तैस्तादृशवनायेत्यर्थः । यद्वा कामस्य मदनस्य उच्छ्रितचूता एव केतवो यत्र मदनोद्दीपनं वनमित्यर्थः । तथा चोपवने घनतराच्छा- दितरुभिः सूर्यकराणां वारणात्तत्सरोवरजलं सदा शीतलं वनस्य मदनोद्दीपनत्वादनङ्ग- विहारोऽधिकं तत्र संभाव्यते चेति भावः । विलासिनो रमण्यश्च रत्युत्सवे ह्यानन्दनिमग्नतयाऽऽत्मानं विस्मृत्योन्मत्ततयाऽश्लीलं प्रलपन्तीति सूचनात्कामोच्छ्रितचूतकेतवे इत्यश्लीलं न दोषः । एवं सुरते तरुणवेगमसह- माना तरुणी तदानन्दान्त्यन्ताविर्भावेनोपेक्षितनिवारणं तरुणं प्रति जलेड्यमङ्गलमश्लीलं प्रलपति तदा भर्तुर्दासाद्यमत्वेनाभ्युपगमादिति सूचनाज्जलेड्यश्लीलममङ्गलं न दोषः । अत्र संभोगः शृङ्

५०२ गोलाध्याये नन्वहं दूरस्थितस्तवां कथं सिञ्चामि कथं वा मम सुखदुःखाश्रुजलसंभव इत्यत आह- एत्येति । मन्निवासगृहं तत आगत्येत्यर्थः । तथा चाऽऽगतस्य तव मद्दर्शनान्मदवस्थाज्ञान- जनितदुःखाश्रुणः संभवात्सम्पग्हमागतो नो चेदनया मृतं स्यादित्यादिप्रियतमादर्शनजसुख- जनिताश्रुणः संभवाच्च तज्जलसेचनेनैतत्कालान्तकाक्रान्तां मां सुखयेति भावः । ननु तप्तस्य सेचनमुचितं न तवेत्यतः स्वविशेषणमाह-मदनदहनखिन्नामिति । मदन- रूपाग्निना पीडिताम् । तथा चास्मिंस्तद्वियोगसमये मदनरूपोऽग्निरत्यन्तं मम दाहं करो- तीति युक्तं सेचनमिति भावः । केचित्त्वात्मदृग्वारिणेत्यस्य स्वदर्शनरूपजलेनेत्यर्थमाहुस्तन्न । स्वदर्शनेन तस्या दृष्टिरस्मिन्पततीति तस्यां सेचनासंभवात् । नहि तस्यां तद्दृष्टिः पत- तीति युक्तं सेचनमिति वाच्यम् । तद्दर्शनलालसायास्तददर्शनेऽपि तद्दृष्टिपातेन विरहव्यथा- पगमापत्तेः । नहि दर्शनं विना व्यथापगमः संभवति । अत एव विरहबाधाव्याकुलया मूर्च्छितया च प्रथमं त्वं द्रष्टुमशक्य इति सेचनोत्तरं मया त्वं द्रष्टव्यः सेचनेन मूर्च्छापगम- द्वारा प्रबोधसंभवादिति सूचितम् । अङ्गानि मे दहतु कान्तवियोगवह्निः संरक्ष्यतां प्रियतमो हृदि वर्तते यः । इत्याशया शशिसुखी गलदश्रुवारिधाराभिरुष्णमभिसिञ्चति हृत्प्रदेशम् ॥ इति प्रसिद्धवर्णनादश्रुणा सेचनमविरुद्धम् । ननु त्वया स्वतापेस्तत्कालजशीतलमालतीपुष्पै- रपनेयस्त्वन्निमित्तं ममाऽऽगमनासम्भवादित्यतः स्वविशेषणमाह-मालतीनामिति । मालती इनः सूर्यो यस्याः सा मालतीना । तां मालतीनाम् । यमके निहतार्थो न दोषः । तथा च पुष्पमकरन्दगन्धाहूतभ्रमरभुक्तां मालतीं दृष्ट्वाऽहं तवालाभात्तपामीति मालती मम दाहिका सूर्यतुल्येति भावः । केचित्तु मालतीनामित्यत्र मा लतीनामिति पदद्वयं मेत्यस्य मामित्यर्थः । लतीनामित्यस्य रतीनां परिमलबहलानामिति विशेषणे परिमलबहराणाम् । बवयोर्लयोः श्लेषे ऐक्यात् । अपचरतीनां सुरतोत्सवानां काले आगतेऽपि कथं भूतानां परिमलबहराणाम् । परस्य भावः परिमा परिम्णा लवः परिमलवस्तं हरतीति परिमलबहरास्तासाम् । उत्कृष्टांशहराणाम् । मानिनां मनस्विनीनां वा कामातुराणां मानभङ्गेन तुच्छदयितानामित्यर्थः । तथा च मम माममाशङ्क्य न यास्यसि चेत्तर्हि अस्मिन्समये मम मानोऽपि नास्ति । सुखेन सुरतं कुर्विति भाव इत्याहुस्तन्न । यमकभङ्गापत्तेः । तदैक्यस्य श्लेषेऽभ्युपगमाच्च । रतीनां समयोऽस्ति मानवत्यहं न सुखेन सुरतं कुर्वित्यादिस्त्रीवचने रसभंगापत्तेश्च । किंच तद्दर्शने महदायासं मन्यमाना कथं सुरताभिलाषं कुर्यादिति । ननु शातलान्तरोपचारात्स्वतापोऽपनेय इत्यत आह-दीनामिति । त्वां विना यत्किचित्सुखदं वस्तु तन्मम संतापदुःखदमिति मामनन्यशरणा मेतद्तुकालान्तकाक्रान्तामङ्गी कुर्विति भावः । द्वितीयपादे मालतीनां नदीनामित्यादृत्य मेति माम् । इनात्सूर्यात् । अलति । समर्था-

'? Wait, the vowel is 'अ'! So:

1. नि (i)
2. शि (i)
3. श (a)
4. शि (i)
5. क (a)
6. र (a)
7. च्छ (a)
8. न्न (a) -> wait, no! 'च्छन्न' is छ + न्न! It is: 'च्छ' + 'न्न'? Wait, in Devanagari, 'च्छ' has the vowel 'अ'! But here, is it 'च्छ' or 'छ'? Wait, in Sanskrit, after a short vowel like 'र', 'छ' becomes 'च्छ' (छत्व / तुगागम: ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् / छे च)! छे च (Panini 6.1.73): ह्रस्वस्य छे परे तुग् भवति! So: र + छन्न = रच्छन्न! The letters are: र (ra) च्छ (ccha) न्न (nna) Wait, 'च्छ' has vowel 'a', but 'न्न' is attached? No, 'च्छ' is one consonant, but here it's written as 'च्छ' with vowel? Wait! In Devanagari, 'च्छ' is a conjunct of च् and छ! It has vowel 'अ' only if not followed by another consonant! Wait, is 'न्न' separate? Let's look at the word: "शशिकरच्छन्ननिर्

५०४ गोलाध्याये सरसम् । सा च कस्य न हरति । त्रिम् । अर्थं हृदयं वा । या । का । नवरतर- मणी । अपूर्वसुरता युवती । किविशिष्टा । भारती भरतसंबन्धिनी नर्तकस्त्री । कथंभूता सती । कामिता । पुनः किविशिष्टा । सानुरागा । किं कुर्वन्तो । सरसम- भिलपन्ती । विदग्धा । मरीचिः--अथ विरहव्यथासंजातोन्मत्ततया पूर्वोक्तं वारं वारं लपन्ती विरहिणी किमर्थमेवं लपसि । नह्येतावता स आयाति । धैर्यं घेहीति प्रत्युत्तरं ददतीं मातरं प्रति वसन्ततिलकया वदति--उच्चैर्विरौतीति । हे अम्ब । मातश् । अनेन मनुष्या अतिव्यथायां मातुः स्मरणं कुर्वन्ति तन्नाम च प्रलपन्तीति सूचितम् । यत्पूर्वं निःशब्दं स्थितं तदेतन्मयूरकुलं मयूरपक्षिसमुदायः । कुल- मित्यनेन पतिकलत्रपुत्रादिसंबन्धिकमयूराः सूचिताः । उच्चैः प्लुतस्वरेण विरौति । मद- नोत्सवानन्देन शब्दं करोति । हि निश्चयेनान्यदा त्वेतादृशशब्दाकरणादेतत्कालस्य मद- नोत्सवयोग्यत्वाच्च । विरोतीत्यनेन ते त्वानन्दिताः शब्दं कुर्वन्त्यपि मम रोदनतुल्यमति- गर्हितं लगति । दुःखिते मनसि सर्वमसह्यमिति सूचितम् । वातः । वायुः । मन्दं शनैः प्रवाति । प्रकर्षेणातिमन्दं संचरतीत्यर्थः । ननु मन्दवायुरयं तव तापं हरिष्यतीत्यत आह-कदम्बमकरन्दकरम्बित इति । कदम्बपुष्परसमिश्रित इत्यर्थः । कदम्बानामस्मिन्वर्ष काले प्रफुल्लतादृशकालजमेघमुक्तसीक- रवहनमपि वायोः स्वतःसिद्धमिति त्रिधा वर्णनानुपपत्तिर्नेति ध्येयम् । तथा च भ्रमरोपभुक्तकदम्बकलिकायाः पतिस्मारकत्वात्तदलाभात्तब्दा (द्वद्वा) हिकया रसगन्धानयमानयतीत्यधिकं मम दाहक इति भावः । चः समुच्चये । एवमस्मिन्ससमये पत्युरपि मदनोद्दीपनसंभवादधिकविरहपीडया विदेशे स्थातुमशक्यत्वादागमनं संभावितमित्य- स्मिन्नपि समये पतिर्भर्त्ता एति आगच्छति न । यद्यायातः स्यात्तर्हि प्राणसंभरणेन प्राणेश्वरः स्यादित्यनागमनेन ममानुरोधाभावात्केवलं पतिर्न प्रियतम इति सूचनार्थं पति- रित्युक्तम् । तेन कारणेनास्य पत्युर्निर्घ्राणनिर्घृणविकर्णविहृत्त्वम् । निर्घ्राणो गन्धग्राह- केन्द्रियेण रहितः । निर्घृणो दयारहितः । परहिंसकः । विकर्णः शब्दग्राहकेन्द्रियरहितः । विहृत् । हृदयशून्यः । एषां भावस्तत्त्वम् । निर्घ्राणत्वनिर्घृणत्वविकर्णत्वहृदयशून्यत्व- मित्यर्थः । अहं मन्ये । अत्र तादृशवायुगतफुल्लकदम्बरसगन्धाघ्राणेन वर्षाकालं विरहिणीकृतान्तरूपं ज्ञात्वा मत्संरक्षणार्थमागतः स्यात् । यतो नाऽऽगतोऽतस्तस्य घ्राणेन्द्रियाभावस्तद्गधाज्ञानेऽनागम- नस्य युक्तत्वात् । अथान्यपदार्थगन्धानभवान्न निर्घ्राणत्वमिति चेत्तर्हि निर्दयः । मृन्मय (मन्मृत्यु) करकालज्ञानादपि मत्संरक्षणार्थमनागमनात् । अथायं वायुस्तत्र न गत इति निर्घ्राणनिर्घृणत्वासंभवः । कालाज्ञानेऽनागमनादिति चेत्तर्हि मयूराणामुच्चतरविरावश्रव- णेनाऽऽगतः स्यादतो विकर्णत्वम् । बधिरतया तच्छ्रवणेन युक्तमनागमनम् ।

अथ मयूरशब्दश्रवणेऽपि व्यासङ्गान्तरवशान्नाऽऽगत इति चेत्तर्हि सिद्धं विहृदयत्वम् । सहृदयत्वे विरहव्यथासहत्वाक्षमतया महत्कार्यमुपेक्ष्यापि शीघ्रं धावित्वैवाऽऽगतं स्यात् । अत्र विरहिण्याः क्रोधाविर्भावाच्छ्रुतिकटुपदगुम्फनागुणो न दोष इति ध्येयम् । अनेन त्वयाऽहमस्मै सम्यक्परीक्ष्य न दत्तेति तव दोषो मम विरहव्यथात्वेन फलित इति व्यञ्जितम् । अत्र विप्रलम्भः शृङ्गाररसः पतिरेति नेत्यनेन व्यञ्जितः । प्रसाद- माधुर्योदारता गुणाः । मयूरमित्यादौ वैदर्भी रीतिः । अनुप्रासोऽलंकारः ॥६॥ अथोक्तं हृदि गतेन प्रियतमेन श्रुतं भविष्यत्यत एव तदागमनविलम्ब इति भयादिव हृदि स्थितं प्रियतमं प्रति पुनर्वसन्ततिलकया वदति—एवंविधं विरहिणीति । वर्षाणां विना मेघागमनासंभ वाद्घनतौ वर्षाकाले इत्यर्थः । ननु मेघानामन्यदाऽपि दर्शनाद्घनतौविति कथमुक्तमत आह—भिन्नाञ्जनच्छविघने गगने इति । आकाशे भेदं प्राप्तं यत्कज्जलं तस्य कान्तिर्येषामेतादृशमेघा यस्मिंस्तस्मिन् सतीत्यर्थः । तथा चान्यदा मेघा विरलाः श्वेताः कदाचिदायान्त्यस्मिन्काले तु नित्यं जलपूर्णतया श्यामा मेघनिकरा आकाशे तिष्ठन्तीति भावः । विरहिणी । प्रोषितभर्तृका युवती । मत्वा । उत्कण्ठाहर्षशोकादेरुन्मादश्चित्तविप्लव इत्युन्मत्तीभूयेत्यर्थः । किंचिद्रक्ति करोति हासमसकृन्निर्याति संतिष्ठते बाष्पं मुञ्चति किंच रोषकलितां शोणां विधत्ते दृशम् । मुग्धाक्षीति नमन्त्यकाण्डकुपितेत्याभाषते निष्ठुरे त्यालिङ्गत्यधुना स मन्मथशरैर्नीतः परां दुर्दशामित्यादि तद्व्यञ्जकम् । नन्व कस्मादुन्मत्तता कथं संजातेत्यतो विरहिणीविशेषणमाह—विरहेण खिन्नेति । विरहेण प्रियतमवियोगेन । एवंविधम् । दृष्टिप्रेम पुरा भ्रमोऽथ मनसि प्रोक्तोऽथ संकल्पको निद्रोच्छित्तिरतः शरीरतनुता लज्जाविनाशस्ततः । वैराग्यं विषयेष्वथो निगदिते उन्मादमूर्च्छे ततो मृत्युः स्यादिति पण्डितैः स्मरदशा उक्ता दशैव क्रमाद् ॥ इति । दशावस्थाः क्रमेणेत्यर्थः । खिन्ना उन्मादावधि दुःखितेत्यर्थः । अत एव— दयिते परदेशसंस्थिते शशिपङ्केरुहचन्दनादिभिः । परितप्यत एव यद्वपुः कथिता सा कविभिर्वियोगिनी ॥ इति लक्षणाद्विरहिणीत्यनेन विरहखिन्नत्वसिद्धावपि विरहेण खिन्नेति पुनरुपादानं मूर्च्छान्तरितमरणावस्था निकटाऽस्तीति सूचनायेति ध्येयम् । तथा च क्रमेणैवोन्मत्तता संजातेति भावः । तं प्रति प्रतीत्यर्थः । प्रियं मनोहरं ब्रूते वाक्यं वदतीत्यर्थः । ननु देशान्तरस्थं प्रति कथं ब्रूते इत्यत आह—हृदयमिति । स्वमानसं प्रति प्रविष्ट- मागतं संस्मृतमित्यर्थः । ननु मनस्यणुरूपे महाकायप्रवेशेऽत्यन्तमस्या दुःखं संभावितम् ।

५०६ गोलाध्याये निविशते यदि शूकशिखा पदे सृजति सा कियतीमपि न व्यथाम् । मृदुतनोर्वितनोतु कथं न तामवनिभृत्तु निविश्य हृदि स्थितः ॥ इति श्रीहर्षोक्तेश्च । तत्कथमस्या आसन्नमरणाया निकटे लौकिकमार्गेण नाऽऽगतः पति- रित्यत आह—अदयमिति । दयारहितम् । निर्दयस्य कठिनत्वेन प्रवेशे बहुदुःखसंभवादल्प- दुःखावगमार्थमदयमिति मृदूक्तिः । तथा च दयारहितस्य परदुःखे इष्टापत्तिरिति भावः । नन्वेतादृशं विरोधिनं प्रति किमर्थं ब्रूते फलसिद्धयभावादत आह—प्रियमिति । मम मनसि विरहानलाक्रान्तेऽद्यमद्यापि मद्वेदनाभिज्ञतया मर्तुकामः स्थित इति प्रियतमत्वेनाभि- मतमित्यर्थः । तथा च प्रियं प्रति प्रियं वचनमुक्तं सफलमेवेति भावः । ननु स्वविरहवेदनयेयं कठिनमेव वदिष्यतीति प्रियं वचनं कथमत आह—सपेशल- मिति । हृदि स्थितं प्रियमुन्मत्ततया त्वद्भ्रमाभ्यासेन वा । वस्तुतो विदेशादागतं जानतीति पुनः परावृत्य गच्छतीत्याशङ्कया कठिनं न वदति, किंतु सपेशलम् । मधुररससहितं अमृता- दप्यधिकतरम् । तेनैव तद्वचनश्रवणस्वान्तःकरणतयाऽत्र स्थिरो भवतीति भावः । नन्वेतादृशमप्यल्पार्थं वदिष्यत्यन्तःप्रहर्षादिति मनोहरं कथमत आह—अलमिति । अत्यर्थं सव्यङ्ग्यमित्यर्थः । तथा च मनोहरत्वे न क्षतिरिति भावः । ननु तथाऽपि प्राचीनदुःखसंमरणादिदं मनोहरमपि कपटवचनं भविष्यत्यन्तःप्रद्वेष- संभवादित्यत आह—परिहासमिश्रमिति । अनङ्गलीलायाम्— चरणकमलमेकेनाऽङ्घ्रिणाऽऽक्रम्य भर्तुपरपदसरोसेनाऽऽश्रयन्ती तदूरूं(रू) । तरुमिव भुजवल्ल्याऽऽपीड्य चुम्बेन्नताङ्गी कथितमिह मुनीन्द्रैस्तद्वि वृक्षाधिरूढम् । जघनपरिसरस्थं श्रोणिदेशं स्वभर्तुंनिजभुजलतिकाभ्यां गाढमालिङ्ग्य रागात् । लुलितवसनकेशा चुम्बनं यत्र कुर्यात्स्फुटमिह परिरम्भं जाघनं तं वदन्ति ॥ स्थितं पतिं मीलितनेत्रयुग्मं पश्चात्प्रविध्येहनिता कुचाभ्याम् । गृह्णात्यसौ तामपि बिद्धकाख्यमालिङ्गनं तन्मुनिभिः प्रदिष्टम् ॥ अङ्केष्व(स्व)तल्पे पतिसंमुखस्था कान्ता समालिङ्गति यत्र गाढम् । मिथः प्रवेशं कुरुतो निजाङ्गैः स्यात्क्षीरनीरं परिरम्भणं तत् ॥ वल्लीव वृक्षं सरलाङ्गयष्टि पतिं समालिङ्गति यत्र कान्ता । चुम्बेच्च रागात्कृतमन्दसीत्का प्रोक्तं बुधैर्वल्लिरिवेष्टितं तत् ॥ इत्यादि परिरम्भणे । नारीमुखान्ते वदनं स्वकीयं समानयेद्यत्र बलेन कान्तः । सा नैव चुम्बेदतिकोपयुक्ता स्याच्चुम्बनं तन्मिलिताभिधानम् ॥ दयितस्य निवेश्य वक्त्रके निजवक्त्रं परिचुम्बिताधरम् । न पिवेदबला तदाननं स्फुरिताख्यं किल चुम्बनं तदा ॥ करेण कान्तस्य निमील्य नेत्रे जिह्वां मुखान्तर्विनिधाय वक्त्रम् । चुम्बेद्विलोला परिमीलिताक्षीं तद्घाटिताख्यं कवयो वदन्ति ॥

ऋतुवर्णनाध्यायः ५०७ दन्तैर्गृहीत्वा मदनातिलोलाऽधरं विचुम्ब्याऽऽशु दशेत्स्वभर्तुः । कान्तस्तदीयं कथितं मुनीन्द्रैरित्युत्तरोष्ठं परिचुम्बनं हि ।। आदाय दन्तच्छदमाशु पत्युः कराङ्गुलीसंपुटकेन नारी । जिह्वाप्रदेशेन घ(पु)टे दशेच्चेत्तच्चुम्बनं पीडितसंज्ञकं स्यात् ।। अधरौष्ठयुगेन कामिनी पतिवक्त्रोष्ठयुगं स्वजिह्वया । परिपीड्य विचुम्ब्य नृत्यति कथितं तद्धि समोष्ठसंज्ञकम् ।। इत्यादि चुम्बने ।। निघाय पादौ रमणांसयोश्चेदुत्तानसुप्ता रमते पुरंध्री । प्रतिप्रबन्धं समपादसंज्ञं प्रोचुस्तदा भोगविधानदक्षाः ।। उत्तानितायाः स्मरमन्दिरोपस्थितस्तदूरुद्वयमुद्द्बृहीत्वा । संस्थाप्य वाह्यां कटितो रमेत कान्तस्तदा स्यात्किल नागराख्यः ।। स्त्रियोऽङ्घ्रिमकें विनिधाय भूमावन्यं स्वमौलौ निजपाणियुग्मम् । पृष्ट्या समाधाय रमेत भर्ता त्रैविक्रमाख्यं करणं तदा स्यात् ।। तल्पप्रसुप्ता निजपादयुग्ममूर्ध्वं विधत्ते रमणी कराभ्याम् । स्तनौ गृहीत्वाऽथ भजेत कान्तो बन्धस्तदा व्योमपदाख्य उक्तः ।। कान्तोरुयुग्मान्तरगः स्वहस्तौ निघाय भूमौ रमते पतिश्चेत् । बन्धस्तदोक्तः स्मरचक्रनामा प्रेष्टः सदा कामिजनस्य लोके ।। नारी स्वपादौ दयितस्य वक्षःस्थितौ समालिङ्ग्य करद्वयेन । किंचिन्नतोरू रमतेतरामसौ प्रोक्तो मुनीन्द्रैरविदारिताख्यः ।। उत्तानितोरुद्वयमध्यगामी दृढं समालिङ्ग्य भजेत यत्र । कान्तो विलासप्रिय एष बन्धः सौम्याख्य उक्तः कविभिः पुराणैः ।। ऊरुयुगं वक्त्रमुदञ्चितं च कृत्वाऽम्बुजाक्षी भजते पतिं चेत् । आनन्दकर्ता तरुणीजनानां बन्धोऽयमुक्तः किल जृम्भिताख्यः ।। कान्तोरुयुग्मं परिवर्तितं चेन्निपीड्य कामाकुलचित्तवृत्तिः । रमेत भर्ता यदि वेष्टिताख्यं तदेति बन्धं मुनयो वदन्ति ।। स्कन्धप्रदेशे विनिधाय जङ्घामेकां स्त्रियोऽन्यामथ संविदार्य । अधो विनीय प्रबलं रमेत भर्ता यदा रे(वे)णुविदारितं तत् ।। विलासिनीं संहतमूरुयुग्मां कृत्वोर्ध्वमालिङ्ग्य भजेत भर्ता । उद्दग्नकः स्यात्प्रमदाङ्घ्रियुग्मे कान्तोरसिस्थे स्फुटता(मा)न्प्रदिष्टः ।। इत्युत्तानबन्धे । कान्ताङ्घ्रिमकें हृदये स्वकीये निघाय भर्ता शयने द्वितीयम् । कुर्याद्रतिं चेदिति वोणकाख्यः प्रौढाङ्गनायां परिकल्पनीयः ।। पार्श्वप्रसुप्तप्रमदोपरिस्थः कान्तः समालिङ्ग्य रतिं करोति । यत्र प्रदिष्टो मुनिभिः पुराणैर्बन्धस्तदा संपुटनामधेयः ।।

५०८ गोलाध्याये यद्यङ्गनाकुञ्चितपादयुग्मं स्वनाभिदेशे परिकल्प्य भर्ता । रतिं प्रकुर्यादिति कर्कटाख्यं तदा कवीन्द्रैः करणं प्रदिष्टमिति तिर्यग्बन्धे । प्रेङ्खाविलासं प्रसभं वहन्त्या विपर्ययाज्जङ्घयुगस्य नार्याः । पद्मासनं स्यादथ चैकजङ्घाविपर्ययात्पद्मपदं वदन्ति ॥ स्वजानुयुग्मान्तरनिर्गतौ चेद्भूजौ स्वकण्ठे विनयेन्मृगाक्षी । कान्तोऽपि कृत्वेति विधिं प्रगच्छेत्तदा बुधैर्बन्धुरिताख्यमुक्तम् ॥ उक्तप्रकारैर्यदि दम्पती स्वभुजौ तु कृत्वा मणिकूर्परस्थौ । स्वैरं रमेते करणं प्रदिष्टं तदा कबीन्द्रैः फणिपाशसंज्ञम् ॥ विधाय जङ्घायुगलं युवत्याः स्वकीययोः कूर्परयोरधास्थाः (थास्याः) । कण्ठे स्वबाहू परिणीय गच्छेद्वलिस्तदा संयमनाख्यमेतत् ॥ मुखे मुखं बाहुयुगे स्वबाहू जङ्घाद्वये जङ्घयुगं निवेश्य । गच्छेत्पतिश्चेदिति कौर्मकं स्यादूर्ध्वोर्हियुग्मात्परिवर्तिताख्यम् ॥ स्थितां स्त्रियं कुञ्चितपादयुग्मां तथैव भर्ता कृततिर्यगङ्गः । भजेत चेत्कामकलाविदग्धां बन्धं तदा युग्मपदं वदन्ति ॥ विलासिनीकूर्परमध्यवर्ती कटिं स्वकीयां भ्रमयन्मुहुश्चेत् । भजेत भर्तेति दि(वि)तर्दितं स्यात्तन्मार्कंटं संमुखसंगमेन ॥ इत्युपविष्टबन्धे । संवेष्टयित्वा निजकूर्परेण जान्(न्वङ्)गनाया अवलम्ब्य कण्ठम् । रतिं प्रकुर्यादिति कूर्पराख्यो बन्धः प्रदिष्टः स च जानुपूर्वः ॥ उक्तप्रकारे करणे यदैकः पादौ भवेद्दूर्ध्वगतोऽङ्गनायाः । तदा प्रदिष्टो हरिविक्रमाख्यो बन्धः 'प्रयोऽयं तरुणोजनानाम् ॥ कण्ठं भुजाभ्यामवलम्ब्य भर्तुः श्रोणी निजोरूयुगलेन गाढम् । संवेष्टय कुर्याद्रतमङ्गना चेदुक्तः कवीन्द्रैरिति कीर्तिबन्धः ॥ इत्युत्थितबन्धादौ । जातश्रमं वीक्ष्य पतिं पुरन्ध्री स्वेच्छात्त एवाथ रतेष्वतृप्ता । कंदर्पवेगाकुलिता नितान्तं कुर्वीत पुष्ट्यै पुरुषायितं सा ॥ उत्तानसुप्तं दयितं भुजाभ्यामालिङ्ग्य लिङ्गं विनिवेश्य योनौ । भजेन्नितम्बं परिचालयन्ती नारी तदा स्याद्विपरीतबन्धः ॥ सुप्तस्य पुंसो जघनोपरिस्थिता संभ्रामयन्त्यङ्घ्रियुगं विकुञ्चितम् । चक्राकृतिः स्त्री नरवद्विचेष्टते तद्भ्रामराख्यं करणं समीरितम् ॥ प्रेङ्खद्विभ्रमवती स्मरयन्त्रे भर्तुलिङ्गमुपधाय पुरन्ध्री । भ्रामयेत्कटिमनङ्घविलोला स्यात्तदा करणमुत्कलिताख्य(ख्य)म् ॥ विपरीतरते ससीत्कृता वरहासाऽतिमहोरमानना । किं तवाऽद्य वशं गतोऽसि मे स्मरयुद्धे विजितोऽसि चापलम् ।

ऋतुवर्णनाध्यायः ५०९ इति मञ्जु रटन्त्यथाऽऽकुला सकचाकर्षणचुम्बिताधरा । श्रमनिमीलितचारुलोचना द्रवतां याति तदा विलासिनी ॥ श्लथदेहलतां समूर्छनां दरसंमीलितलोचनोत्पलाम् । समवेक्ष्य नितान्तनिःसहामवगच्छेदबलां द्रुतामिति । विपरीतरते यदाऽङ्गना हृदि मुष्ट्या परिताडयेत्पतिम् । करघातनकं तदा बुधैरिति संतानितसंज्ञमुच्यते ॥ विस्तीर्णहस्तेन रतौ यदा स्त्री हन्यात्पति स्यात्सपताकसंज्ञः । अङ्गुष्ठकेनैव कृतप्रहारो विज्ञैः स उक्तः किल बिन्दुमालः ॥ साङ्गुष्ठमध्याङ्गुलिकाप्रहारं शनैः पुरन्ध्री कुरुतेऽतिरागात् । यच्चेष उक्तः कविभिः पुराणैरानन्दकृत्कुण्डलनामधेयः ॥ इति । पुरुषायितताडनयोश्च मया त्वमुपद्रुतस्तत्त्रासादि शीघ्रं नाऽऽगतोऽसीत्युपहासैरुपहा- सान्तरैर्वा संयुक्तमित्यर्थः । तथा चोपहासानां निष्कपटद्योतकत्वाद्वस्तुतः प्रियतमसमागम इव विरहदुःखं विस्मृत्य स्वानन्देन लपतीति भावः । अत्र विरहाख्यः शृङ्गारो रसः । प्रसादमधुर्यादिगुणाः । अनुप्रासोऽलंकारः । तया च नदीपूरमालतीप्रफुल्लनमयूरशब्दकदम्ब- प्रफुल्लनमेघागमादिकं वर्षाकालचिह्न म् ॥७॥ अथ क्रमप्राप्तां शरदं मालिन्या वर्णयति—स्वतनुजवनराज्येति । शरद्ऋतौ शैलः पर्वत इत्येवमनुतप्तः पश्चात्तापं प्राप्तः सूर्यकिरणतप्त इत्यर्थः । निशि रात्रौ । दिने निर्झ- राणां सूर्यकिरणैः शोषसंभवाच्छशिकरचञ्चन्निर्झरैः । चन्द्रकिरणप्रतिफलनाद्देदीप्यमाना ये निर्झराः स्वाऽङ्गस्रवदुदकधारारूपास्तैरश्रुकल्पनैर्नोद्भवोदकतुल्यैरित्यर्थः । कल्पनेनेन निर्झरा उपमेया उपमानाश्रुभिरुपमिता इत्युपमालंकारः । रोदिति रोदनं करोति । इव- शब्दादेते पर्वतनिर्झराः पर्वतारोदनजाश्रूणीत्युत्प्रेक्षालंकारः । नन्वनुतप्तोऽपि रोदनं कुतः करोति धैर्यभरणेन तदसंभवादित्यतः शैलविशेषणमाह—हृदिजखेदखेदवानिति । हृदि अन्तः- करणे जातो यः खेदः सहनायोग्यं यद्दुःखं तस्माज्जाता ये स्वेदा घर्मोदकानि तैर्युक्त इत्यर्थः । तथा चात्यन्तदुःख विक्येन धैर्यापाकरणाद्रोदनं संभवतीति भावः । अनेन पर्वत- निर्झराः पर्वतघर्मोदकोत्प्रेक्षिताः । अत एव घर्मोदकस्याश्रुत्वासंभवात्तदभेदेऽपि तद्भेदज्ञा- नार्थमश्रुकल्पैरिति पृथगुक्तमिति ध्येयम् । इति किमतस्तमनुतापमाह-स्वतनुजवनराज्येति । स्वस्य पर्वतस्य तनुः शरीरं तस्मा- ज्जाता या वनराजिर्लतापङ्क्तिस्तस्येत्यर्थः । अनुचितकृतसंगः । अनुचितो निन्दितः कृतः संपादितः सङ्गः समालिङ्गनादिकं येनासौ । पुत्रीं प्रति गत इत्यर्थः । एतादृशोऽहमस्मि तिष्ठामि । अस्मीत्यनेनैतादृशं पापं कृत्वाऽपि जीवामि लोकानां मुखं च प्रदर्शयामीत्यति- निर्लज्जत्वं भ्रष्टत्वं सूचितम् । ननु प्रथमं सङ्गः किमर्थं तदनु पश्चात्तापश्च किमर्थमित्यतो वनराजिविशेषणमाह—