सुभाषितरत्नभाण्डागार (पण्डित काशीनाथ शर्मा संग्रह)

१४४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

नृपः॥ ६५ ॥ शतमेकोऽपि सधत्ते प्राकारस्थो धनुर्धरः । तस्माद्दुर्गं प्रशंसन्ति नीतिशास्त्रविदो जनाः ॥ ६६ ॥ एकः शतं योधयते प्राकारस्थो धनुर्धरः । शतं सहस्राणि तथा सहस्रं लक्षमेव च ॥ ६७ ॥ दुर्गाणि राज्ञा कार्याणि सजलानि दृढानि च । द्रव्यमन्नं च तेष्वेव स्थापनीयं प्रयत्नतः ॥ ६८ ॥

दूतः

मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञः परचित्तोपलक्षकः । धीरो यथोक्तवादी च एष दूतो विधीयते ॥ ६९ ॥ उच्यतेष्वपि शस्त्रेषु दूतो वदति नान्यथा । सदैवविध्यभावेन यथार्थस्य हि वाचकः ॥ ७० ॥ भक्तो गुणी शुचिर्दक्षः प्रगल्भोऽव्यसनी क्षमी । ब्राह्मणः परमर्मज्ञो दूतः स्यात्प्रतिभानवान् ॥ ७१ ॥ साकारो निःस्पृहो वाग्मी नानाशास्त्रविचक्षणः । परचित्तावगन्ता च राज्ञो दूतः स इष्यते ॥ ७२ ॥ नियोगिभिर्विना राज्यं नास्ति भूपे हि केवले । तस्मादमी विधातव्या रक्षितव्याः प्रयत्नतः ॥ ७३ ॥

भाण्डागारी

प्रवीणो वाक्पटुर्धीमान्स्वामिभक्तश्च नित्यशः । अलुब्ध सत्यवादी च भाण्डागारी स इष्यते ॥ ७४ ॥

लेखकः

सकृदुक्तगृहीतार्थो लघुहस्तो जितेन्द्रियः । शब्दशास्त्रपरिज्ञाता एष लेखक इष्यते ॥ ७५ ॥

प्रतीहारी

इङ्गिताकारतत्त्वज्ञो बलवान्प्रियदर्शनः । समयज्ञः स्वामिभक्तः प्रतीहारी स इष्यते ॥ ७६ ॥

सूपकारः

पुत्रपौत्रगुणोपेतः शास्त्रज्ञो सृष्टपाचकः । शूरश्च कठिनश्चैव सूपकारः स इष्यते ॥ ७७ ॥

चाराः

भवेत्स्वपरराष्ट्राणां कार्याकार्यावलोकने । चारचक्षुर्महीभर्तुर्यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥ ७८ ॥

अन्तःपुरवर्गाः

काणाः कुब्जाश्च षण्ढाश्च तथा वृद्धाश्च पङ्गवः । एते चान्तःपुरे नित्यं नियोक्तव्याः क्ष्माभृता ॥ ७९ ॥

स्त्रियः

पक्वान्नमिव राजेन्द्र सर्वसाधारणाः स्त्रियः । परोक्षे च समक्षे च रक्षितव्याः प्रयत्नतः ॥ ८० ॥ सूक्ष्मेभ्योऽपि प्रसङ्गेभ्यो रक्ष्या नार्यो हि सर्वदा । द्वयोर्हि कुल्योः शोकमावहेयुररक्षिताः ॥ ८१ ॥

महिषी

महिष्या हृष्टया भाव्यं गृहकार्येषु दक्षया । सुसंस्कृतोपस्करया व्यये चामुक्तहस्तया ॥ ८२ ॥

---

भृत्याः

बहूनामप्यसाराणां समुदायो हि दारुणः । राज्ञा भृत्या प्रकर्तव्यास्ते हि सर्वक्रियाक्षमाः ॥ ८३ ॥ तृणैरावेष्ट्यते रज्जुस्तया नागो हि बध्यते । एव ज्ञात्वा नरेन्द्रेण भृत्याः कार्या विचक्षणाः ॥ ८४ ॥ न विना पार्थिवो भृत्यैर्न भृत्याः पार्थिवं विना । तेषां च व्यवहारोऽयं परस्परनिबन्धनः ॥ ८५ ॥ भृत्यैर्विना स्वय राजा लोकानुग्रहकार्यपि । मयूखैरिव दीप्तांशुस्तेजस्यपि न शोभते ॥ ८६ ॥ अरे संधार्यते नाभिर्नाभौ चाराः प्रतिष्ठिताः । स्वामिसेवकयोरेवं वृत्तिचक्रं प्रवर्तते ॥ ८७ ॥ शिरसा विधृता नित्यं तथा स्नेहेन पालिताः । केशा अपि विरज्यन्ते निःस्नेहाः किं न सेवकाः ॥ ८८ ॥ ताडितोऽपि दुरुक्तोऽपि दण्डितोऽपि महीभुजा । न चिन्तयति यः पापं स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥ ८९ ॥ योऽनाहूतः समभ्येति द्वारे तिष्ठति सर्वदा । पृष्टः सत्यं मितं ब्रूते स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥ ९० ॥ अनादिष्टोऽपि भूपस्य दृष्ट्वा हानिकरं च यः । यतते तस्य नाशाय स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥ ९१ ॥ न क्षुधा पीड्यते यस्तु निद्रया न कदाचन । न च शीतातपाद्यैश्च स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥ ९२ ॥ श्रुत्वा साङ्ग्रामिकी वार्तां भविष्या स्वामिनं प्रति । प्रसन्नस्यो भवेदस्तु स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥ ९३ ॥ सीमा वृद्धि समायाति शुक्लपक्ष इवोडुराट् । नियोगसंस्थिते यस्मिन्स भृत्योऽर्हो महीभुजाम् ॥ ९४ ॥ सीमा संकोचमायाति वह्नौ चर्म इवाहितम् । स्थिते यस्मिन्स तु त्याज्यो भृत्यो राज्यं समीहता ॥ ९५ ॥ स्वाम्यादिष्टस्तु यो भृत्यः शर्म विषममेव च । मन्यते न च सद्यायो भूभुजा भूतिमिच्छता ॥ ९६ ॥ स्वाम्यादेशात्सुभृत्यस्य न भीः संजायते क्वचित् । प्रविशेन्मुखमाहेय दुस्तरं वा महार्णवम् ॥ ९७ ॥ सालसं मुखरं क्रूरं स्तब्धं व्यसनिनं शठम् । असंतुष्टमभक्तं च त्यजेद्भृत्यं नराधिपः ॥ ९८ ॥ स्वाम्युक्ते यो न यतते स भृत्यो भृत्यपाशकः^१ । तज्जीवनमपि व्यर्थमजागलकुचाविव ॥ ९९ ॥ द्विजा अपि न गच्छन्ति या गतिं नैव योगिनः । स्वाम्यर्थे त्यक्तप्राणास्ता गति याति सेवकः ॥ १०० ॥ राजा तुष्टोऽपि भृत्यानां मानमात्रं प्रयच्छति । तेऽपि समानमात्रेण प्राणे प्रत्युपकुर्वते ॥ १०१ ॥ सारासारपरिच्छेत्ता स्वामी भृत्यस्य दुर्लभः । अनुकूलः शुचिर्दक्षः प्रभोर्भृत्योऽपि दुर्लभः ॥ १०२ ॥

स्नानम्

स्नानं नाम मनःप्रसादनजनं दुःखप्रविध्वंसनं शौचस्यायतनं मलापहरणं संवर्धनं तेजसः । रूपोद्द्योतकरं गदप्रशमनं कामाभिसंदीपनं नारीणां च मनोहरं श्रमहरं स्नाने दशैते गुणाः ॥ १०३ ॥

---

^१ कुत्सितभृत्यः

राजनीतिः १४५

---

ताम्बूलम्

ताम्बूलं मुखरोगनाशि निपुणं संवर्धनं तेजसो नित्यं
जाठरवह्निवृद्धिजननं दुर्गन्धदोषापहम् । वक्त्रालंकरणं प्रहर्ष-
जननं विद्वत्सुपात्रे रणे कामस्यायतन समुद्रवकर लक्ष्म्याः
सुखस्यास्पदम् ॥ १०४ ॥

शस्त्रधारणम्

दुष्टाविनीतशत्रूणा भयकृद्भानुसन्निभम् । शस्त्रधारण-
मौजस्य रक्षोविद्युद्रहापहम् ॥ १०५ ॥

छत्रधारणम्

वर्षानिलरजोघर्महिमादीना निवारणम् । राज्यलक्ष्म्या
गृहं धन्यं चक्षुष्य छत्रधारणम् ॥ १०६ ॥

चामरम्

चामरं श्रीकर दिव्य राज्यशोभाकर परम् ।

सिंहासनम्

सिंहासनं सुखैश्वर्यकर लोकानुरञ्जनम् ॥ १०७ ॥

मालाधारणम्

सुमनोवररत्नाना धारण दिव्यरूपकृत् ।

चन्दनलेपः

पापालक्ष्मीप्रशमन चन्दनाद्यनुलेपनम् ॥ १०८ ॥

मृगया

मेदच्छेदकृशोदर लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः सत्त्वा-
नामपि लक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयक्रोधयो । उत्कर्षः स च
धन्विना यदिषव. सिध्यन्ति लक्ष्ये चले मिथ्यैव व्यसनं
वदन्ति मृगयामीदृग्विनोद कुत ॥ १०९ ॥

कटकप्रयाणम्

वाजी चारुगतिः शशाङ्कधवलं छत्र प्रिया पृष्ठतः ।
प्रोत्तङ्गस्तनमण्डला विजयिनो भृत्या पुर. पश्चथाः । ताम्बूल
मधुर सखा सुचतुर सपद्यते चेत्पथि ग्राहूस्तत्कटकप्रयाण-
मितरत्प्राणप्रयाण बुधाः ॥ ११० ॥

उपवनानि

नवं वयो हारि वपुर्वराङ्गनाः सखी कलावित्कलवल्ल-
कीस्वन । धन हि सर्व विफल सुखैषिणो विना विहारो-
पवनानि भूपते ॥ १११ ॥ पुसा सर्वसुखैकसाधनफला.
सौन्दर्यगर्वाङ्कुरक्रीडालोलविलासिनीजनमन.स्फीतप्रमोदा-
वहाः । गुञ्जद्भृङ्गविनिद्रपङ्कजभरस्फारोल्लसदीर्घिकायुक्ताः
सन्ति गृहेषु यस विपुलारामा स पृथ्वीपतिः ॥ ११२ ॥

तरवः

बहुभिर्बत कि जातै पुत्रैर्धर्मार्थवर्जितैः । वरमेकः पथि तरु-
र्यत्र विश्रमते जनः ॥ ११३ ॥ दशकूपसमा वापी दशवा-
पीसमो हृदः । दशह्रदसमः पुत्रो दशपुत्रसमो द्रुमः ॥ ११४ ॥

नीतिः

सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य च
पथ्यस्य १ वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ११५ ॥ यः कुलाभि-
जनाचारैरतिशुद्धः प्रतापवान् । धार्मिको नीतिकुशल. स स्वामी
युज्यते भुवि ॥ ११६ ॥ प्रजा सरक्षति नृपः स वर्धयति
पार्थिवम् । वर्धनाद्रक्षणं श्रेयस्तन्नाशेऽन्यत्सद्प्यसत् ॥ ११७॥
आत्मानं प्रथमं राजा विनयेनोपपादयेत् । ततोऽमात्यास्ततो
भृत्यास्ततः पुत्रांस्तत. प्रजाः ॥ ११८ ॥ राज्ञि धर्मिणि
धर्मिष्ठा. पापे पापाः समे समा । लोकास्तमनुवर्तन्ते यथा
राजा तथा प्रजा. ॥ ११९ ॥ नृपाणा च नराणा च केवल
तुल्यमूर्तित्ता । आधिक्य तु क्षमा धैर्यमाशा दान पराक्रम
॥ १२० ॥ प्रजा न रञ्जयेद्यस्तु राजा रक्षादिभिर्गुणैः । अजा-
गलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ १२१ ॥ अजामिव प्रजा
हन्त्याद्यो मोहात्पृथिवीपति । तस्यैका जायते तृप्तिर्द्वितीया न
कथंचन ॥ १२२ ॥ प्रजापीडनसन्तापात्समुद्भूतो हुताशन ।
राज्ञ कुल श्रियं प्राणानादग्ध्वा विनिवर्तते ॥ १२३ ॥
यथा बीजाङ्कुर. सूक्ष्म. प्रयत्नेनाभिवर्धित. । फलप्रदो भवे-
त्काले तद्वल्लोकाः सुरक्षिता. ॥ १२४ ॥ निजवर्णाहितस्नेहा
बहुभक्तजनान्विता. । सुकाला इव जायन्ते प्रजापुण्येन
भूतः ॥ १२५ ॥ यदि न स्यान्नरपति सम्यङ्नेता तत.
प्रजा । अकर्णधारा १ जलधौ विप्लवेतेह नौरिव ॥ १२६ ॥
प्रकृतिः स्वामिन त्यक्त्वा समृद्धापि न जीवति । अपि धन्व-
न्तरिर्वैद्यः कि करोति गतायुषि ॥ १२७ ॥ नरैशे २ जीव-
लोकोऽयं निमीलय्ति निमीलति । उदेत्युदीयमाने च रवाविव
सरोरुहम् ॥ १२८ ॥ हिरण्यधान्यरत्नानि गजेन्द्राश्चापि
वाजिन । तथान्यदपि यत्किचित्प्रजाभ्य सान्न्महीपतेः
॥ १२९ ॥ मा तात साहसं कार्षीर्विमवैर्वैर्रमागत. ।
स्वगात्राण्यपि भाराय भवन्ति हि विपर्यये ॥ १३० ॥
मा त्वं तात बले स्थित्वा बाधिष्ठा दुर्बलं जनम् । नहि
दुर्बलदग्धाना काले किचिन्प्ररोहति ॥ १३१ ॥ यानि
मिथ्याभिशस्ताना पतन्त्यश्रूणि रोदताम् । तानि सताप-
कान्ध्रन्ति सपुत्रपशुबान्धवान् ॥ १३२ ॥ मा तात सपदा-
मग्रमारूढोऽस्मीति विश्वसीः । दुरारोहपरिंग्रंशविनिपातो
हि दारुणः ॥ १३३ ॥ कितवैार्य ३ प्रशंसन्ति यं प्रशंसन्ति
चारणाः ४ । य प्रशसंन्ति बन्धक्य. ५ स पार्थ पुरुषाधम.
॥ १३४ ॥ राजानो य प्रशसन्ति यं प्रशसन्ति वै द्विजा ।
साधवो यं प्रशंसन्ति स पार्थ पुरुषोत्तमः ॥ १३५ ॥ प्रज्ञागु-
प्तशरीरस्य कि करिष्यन्ति सहताः । गृहीतहस्तच्छत्रस्य
वारिधारा इवारय. ॥ १३६ ॥ कोऽत्रेत्यहमिति ब्रूयात्स-
म्यगादेशयेति च । आज्ञामवितथा कुर्याद्यथाशक्ति
महीपतेः ॥ १३७ ॥ अल्पेच्छुर्घृतिमान्प्राज्ञश्छायेवानुगतः
सदा । आदिष्टो न विकल्पेत स राजवसति वसेत् ॥ १३८ ॥

---

पादटिप्पणी:
१ हितस्य.
१९ सु. रं. मां.
१ कर्णधाररहिता नौका यथा जलधौ शीर्यते तद्वत्
२ सतिसप्तमी
३ शठ । धूर्ता वा.
४ स्तुतिपाठका
५ कुलटा

१४६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ।
प्राप्नुयाद्बुद्ध्यवज्ञानमपमानं च शाश्वतम् ॥ १३९ ॥

किं भक्तेनासमर्थेन किं शक्तेनापकारिणा ।
भक्तं शक्तं च मा रज्ञावज्ञासु त्वमर्हसि ॥ १४० ॥

जनं जनपदा नित्यमर्चयन्ति नृपार्चितम् ।
नृपेणावमतो यस्तु स सर्वैरवमन्यते ॥ १४१ ॥

नानिवेद्य प्रकुर्वीत भर्तु किंचिदपि स्वयम् ।
कार्यमापत्प्रतीकारादन्यत्र जगतीपतेः ॥ १४२ ॥

अतिव्ययोऽनपेक्षा च तथार्जनमधर्मतः ।
मोक्षणं दूरसंस्थानं कोषव्यसनमुच्यते ॥ १४३ ॥

क्षिप्रमायमनालोच्य व्ययानश्च स्ववाञ्छया ।
परिक्षीयत एवासौ धनी वैश्रवणोपम ॥ १४४ ॥

यो यत्र कुशलः कार्ये तं तत्र विनियोजयेत् ।
कर्मस्वदृष्टकर्मा यः शास्त्रज्ञोऽपि विमुह्यति ॥ १४५ ॥

एकं हन्यान्न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता ।
बुद्धिर्बुद्धिमता युक्ता हन्ति राष्ट्रं सनायकम् ॥ १४६ ॥

न तच्छस्त्रैर्न नागेन्द्रैर्न हयैर्न च पत्तिभिः ।
कार्यं संसिद्धिमभ्येति यथा बुद्ध्या प्रसाधितम् ॥ १४७ ॥

दुर्योधनः समर्थोऽपि दुर्मन्त्री प्रलयं गतः ।
राज्यमेकश्चकारोच्चैः सुमन्त्री चन्द्रगुप्तकः ॥ १४८ ॥

अशृण्वन्नपि बोद्धव्यो मन्त्रिभिः पृथिवीपतिः ।
यथा स्वदोषनाशाय विदुरेणाम्बिकासुतः ॥ १४९ ॥

सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वा समजसम् ।
अब्रुवन्विब्रुवन्वापि नरो भवति किल्बिषी ॥ १५० ॥

तस्मात्सभां सभा गत्वा रागद्वेषविवर्जितः ।
वचस्तथाविधं ब्रूयाद्यथा न नरकं व्रजेत् ॥ १५१ ॥

माता पिता गुरुर्भ्राता भार्या पुत्रः पुरोहितः ।
नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति स्वधर्मे यो न तिष्ठति ॥ १५२ ॥

विशोधयेन्महीपालो मन्त्रिशालामशेषतः ।
अयुक्तो नार्हति स्थातुमस्या मन्त्ररहस्यवित् ॥ १५३ ॥

षट्कर्णो भिद्यते^१ मन्त्रश्चतुःकर्णः स्थिरो भवेत् ।
द्विकर्णस्य तु मन्त्रस्य^२ ब्रह्माप्यन्तं^३ न गच्छति ॥ १५४ ॥

त्रिविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः ।
नियोजयेत्तथैवैतांस्त्रिविधेष्वपि कर्मसु ॥ १५५ ॥

तुल्यार्थं तुल्यसामर्थ्यं सर्वज्ञं व्यवसायिनम् ।
अर्धराज्यहरं भृत्यं यो न हन्यात्स हन्यते ॥ १५६ ॥

निर्विशेषो यदा राजा समं भृत्येषु तिष्ठति ।
तत्रोद्यमसमर्थानामुत्साहः परिहीयते ॥ १५७ ॥

प्रसादो निष्फलो यस्य यस्य क्रोधो निरर्थकः ।
न तं राजानमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिवाङ्गनाः ॥ १५८ ॥

अविवेकिनि भूपालो नश्यन्ति गुणिना गुणाः ।
प्रवासरसिके^४ कान्ते यथा साध्व्याः स्तनोन्नतिः ॥ १५९ ॥

न कश्चिचण्डकोपानामात्मीयो नाम भूभूताम् ।
होतारमपि जुह्वन्तं^५ दहत्येव हुताशनः ॥ १६० ॥

चक्रं सेव्यं नृपः सेव्यो न सेव्यः केवलो नृपः ।
पश्य चक्रस्थ माहात्म्यं मृत्पिण्डः पात्रतां गतः ॥ १६१ ॥

यस्मिन्नेवाधिकं चक्षुरारोपयति पार्थिवः ।
कुलीनो वाऽकुलीनो वा स श्रियो भाजनं भवेत् ॥ १६२ ॥

राज्ञि मातरि देव्यां च कुमारे मुख्यमन्त्रिणि ।
पुरोहिते प्रतीहारे समं वर्तेत राजवत् ॥ १६३ ॥

पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादिते ।
एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोषवान् ॥ १६४ ॥

आयाच्चतुर्थभागेन व्ययकर्म प्रवर्तयेत् ।
प्रभूततैलदीपो हि चिरं भद्राणि पश्यति ॥ १६५ ॥

कर्मणा मनसा वाचा चक्षुषापि चतुर्विधम् ।
प्रसादयति लोकं यस्तं लोको नु प्रसीदति ॥ १६६ ॥

समोजनं सकथनं सप्रश्नोऽथ समागमः ।
ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कदाचन ॥ १६७ ॥

मृदो परिभवो नित्यं वैरं तीक्ष्णस्य नित्यशः ।
उत्सृज्य तद्द्वयं तस्मान्मध्यां वृत्तिं समाश्रयेत् ॥ १६८ ॥

अबुद्धिमाश्रितानां च क्षन्तव्यमपराधिनाम् ।
नहि सर्वत्र पाण्डित्यं सुलभं पुरुषे क्वचित् ॥ १६९ ॥

किमप्यसाध्यं महता सिद्धिमेति लघीयसाम् ।
प्रदीपो भूमिगेहान्तर्ध्वान्तं हन्ति न भानुमान् ॥ १७० ॥

अरावप्युचितं कार्यमातिथ्यं गृहमागते ।
छेत्तुमप्यागते च्छायां नोपसंहरते द्रुमः ॥ १७१ ॥

अगाधहृदया भूपाः कूपा इव दुरासदाः ।
घटका^१ गुणिनो^२ नो चेत्कथं लभ्येत जीवनम्^३ ॥ १७२ ॥

कथं नाम न सेव्यन्ते यत्नतः परमेश्वराः ।
अचिरेणैव ये तुष्टाः पूरयन्ति मनोरथान् ॥ १७३ ॥

भोगिनैः^४ केञ्चुकासक्ता^५ क्रूराः कुटिलगामिनः ।
सुदुष्टा मन्त्रसाध्याश्च^६ राजानः पन्नगा^७ इव ॥ १७४ ॥

अकस्माद्द्रोहि यो भक्तमार्जन्मपरिसंवितम्^८ ।
न व्यञ्जने^९ रुचिरयस् त्याज्यो नृप इवार्तुरैः^१० ॥ १७५ ॥

सुगन्ध्यं केतकीपुष्पं कण्टकैः परिवेष्टितम् ।
यथा पुष्यं तथा राजा दुर्जनैः परिवेष्टितः ॥ १७६ ॥

असत्प्रलाप पारुष्यं पैशुन्यमनृतं तथा ।
चत्वारि वाचा राजेन्द्र न जल्पेन्नैव चिन्तयेत् ॥ १७७ ॥

प्राज्ञे नियोज्यमाने तु सन्ति राज्ञस्त्रयो गुणाः ।
यश स्वर्गनिवासश्च विपुलश्च धनागमः ॥ १७८ ॥

मूर्खे नियोज्यमाने तु त्रयो दोषा महीपते ।
अयशश्चार्थनाशश्च नरके गमनं तथा ॥ १७९ ॥

इदमेव नरेन्द्राणां स्वर्गद्वारमनर्गलम् ।
यदात्मन प्रतिज्ञा च प्रजा च परिपाल्यते ॥ १८० ॥

मन्त्रो^११ योध इवाधीरः सर्वाङ्गै संवृतैरपि ।
चिरं न सहते स्थातुं परेभ्यो भेदशङ्कया ॥ १८१ ॥

आमोदय परग्लानिर्द्वयं नीतिरितीर्यती ।
तद्दूरीकृत्य कृति-

---

पादटिप्पण्यः :

१ भेदं प्राप्नोति, सर्वेषां ज्ञानविषयो भवतीति भावः
२ विचारः
३ पारम्
४ सदा प्रवासिनि भर्तरि सति वियोगेन भार्याया यौवनं यथा नश्यति तद्वत्
५ होमकर्तारम्

१ कार्यसाधकाः, पक्षे,-कुम्भा
२ गुणवन्त, पक्षे,-रज्जुयुक्ता
३ जीवनोपायभूतं द्रव्यम्, पक्षे,-उदकम्
४ विलासिनः; पक्षे,-भोगवन्तः
५ कवचम्; पक्षे,-सर्पकञ्चुकम्
६ विचारः; पक्षे,-शाबरादि
७ सर्पा
८ सेवकम्, पक्षे,-ओदनम्
९ राजचिह्नेषु, पक्षे,-लेह्यादौ
१० रोगी
११ रहस्यं सुगुप्तमपि योद्धवदेकत्र न स्थातुं सहते

राजनीतिः १४७

---

भिर्वाचस्पत्यं प्रतायते ॥ १८२ ॥ तृप्तियोगः परेणापि महि-
म्ना न महात्मनाम् । पूर्णश्चन्द्रोदयाकाङ्क्षी दृष्टान्तोऽत्र
महार्णव ॥ १८३ ॥ बुद्धिशस्त्र. प्रकृत्यङ्गो घनस्मृति-
कञ्चुक । चारक्षणो दूतमूखः पुरुषः कोऽपि पार्थिवः ॥ १८४ ॥
तेजः क्षमा वा नैकान्तं कालज्ञस्य महीपते । नैकमोज
प्रसादो वा रसभावविदः कवे ॥ १८५ ॥ कृतापचारोऽपि
परैरनाविष्कृतविक्रियः । असाध्य. कुरुते कोप प्राप्ते काले
गदो यथा ॥ १८६ ॥ मृदुव्यवहितं तेजो भोक्तुमर्थानप्र-
कल्पते । प्रदीप. स्नेहमादत्ते दशयाऽभ्यन्तरस्थया ॥ १८७ ॥
नालम्बते दैविकता न निषीदति पौरुषे । शब्दार्थौ सत्कवि-
रिव द्वय विद्वानपेक्षते ॥ १८८ ॥ स्थायिनोऽर्थे प्रवर्त्तन्ते
भावा. सञ्चारिणो यथा । रसस्यैकस्य भूयासस्तथा नेतुर्र्मही-
भृतः ॥ १८९ ॥ तन्त्रावापविदा योगैर्मण्डलान्यधितिष्ठता ।
सुनिग्रहा नरेन्द्रेण फणीन्द्रा इव शत्रव ॥ १९० ॥
करप्रचेयामुत्तुङ्ग प्रमुशक्तिं प्रथीयसीम् । प्रजाबलवृहन्मूलं
फलत्युत्साहपादपः ॥ १९१ ॥ स दोष सचिवस्यैव
यदसत्कुरुते नृप. । याति यंन्तु प्रमादेन गजो व्याल-
त्ववाच्यताम् ॥ १९२ ॥ न सर्पस्य मुखे रक्तं न दष्टस्य
कलेवरे । न प्रजासु न भूपाले धनं दुरधिकारिणि
॥ १९३ ॥ यद्यपि क्षितिपालानामाज्ञा सर्वत्रगा स्वयम् ।
तथापि शास्त्रदीपेन चरत्येव मति. सताम् ॥ १९४ ॥
असाध्यमन्यथा दोषं परिच्छिद्य शरीरिणाम् । यथा
वैद्यस्तथा राजा शस्त्रपाणिर्विपद्यति ॥ १९५ ॥
जातमात्रं न यः शत्रुं व्याधिं वा प्रशमं नयेत् । अति-
पुष्टाङ्गयुक्तोऽपि स पश्चात्तेन हन्यते ॥ १९६ ॥ पातकाना
समस्ताना द्वे परे तात पातके । एक दुःसचिवो राजा
द्वितीय च तदाश्रयः ॥ १९७ ॥ राजा सपत्तिहीनोऽपि
सेव्य सेव्यगुणाश्रयः । भवत्याजीवनं तस्मात्फल काला-
न्तरादपि ॥ १९८ ॥ स जयी वरमातङ्गा यस्य तस्यास्ति
मेदिनी । कोशो यस्य सुदुर्धर्षो दुर्गस्तस्य स दुर्जयः
॥ १९९ ॥ सुवर्णैः पट्टचैलैश्च शोभा स्याद्वारयोषिताम् ।
पराक्रमेण दानेन राजन्ते राजनन्दनाः ॥ २०० ॥ यं यं
नृपोऽनुरागेण समानयति संसदि । तस्य तस्योत्सारणाय
यतन्ते राजवल्लभा ॥ २०१ ॥ ब्राह्मण क्षत्रियो बन्धुर्ना-
धिकारे प्रशस्यते । ब्राह्मणः सिद्धमप्यर्थं कृच्छ्रेणापि नि-
यच्छति ॥ २०२ ॥ नियुक्तः क्षत्रियो द्रव्ये खङ्ग दर्शयते
ध्रुवम् । सर्वस्वं ग्रसते बन्धुराक्रम्य ज्ञातिभावतः ॥ २०३ ॥
अपराधेऽपि निःशङ्को नियोगी चिरसेवकः । स स्वामिनम-
वज्ञाय चरेच्च निरवग्रह ॥ २०४ ॥ उपकर्त्ताधिकारस्थ.
स्वापराधं न मन्यते । उपकार धेञ्जीकृत्य सर्वमेवावलुम्पति

---

॥ २०५ ॥ आज्ञाभङ्गरान्राजा न क्षाम्येत्स्वसुतानपि ।
विशेष. कोऽनुरागस्य राजचित्तगतस्य च ॥ २०६ ॥
तस्करेभ्यो नियुक्तेभ्य शत्रुभ्यो नृपवल्लभात् । नृपतिर्निज-
लोभ,च्च प्रजा रक्षेत्पितेव हि ॥ २०७ ॥ भोगस्य
भाजनं राजा न राजा कार्यभाजनम् । राजकार्यपरिव्र्धं-
सान्मन्त्री दोषेण लिप्यते ॥ २०८ ॥ वर प्राणपरित्याग
गिरसो वापि कर्तनम् । न तु स्वामिपदावाप्तिपातकेच्छो-
रुपेक्षणम् ॥ २०९ ॥ विषदिग्धस्य भक्तस्य दन्तस्य
चलितस्य च । अमात्यस्य च दुष्टस्य मूलादुद्धरण सुखम्
॥ २१० ॥ य कुर्यात्सचिवायत्ता श्रियं तद्यमने सति ।
सोऽन्धवज्जगतीपालः सीदेत्प्रचारकैर्विना ॥ २११ ॥
सदामृत्यो न सिद्ध स्यात्समुद्र सर्व एव हि । सिद्धा-
नामयमादेश ऋद्धिश्चित्तविकारिणी ॥ २१२ ॥ मूलभृत्या-
न्यरित्सज्य नागन्तून्प्रतिमानयेत् । नात परंतरो दोषो
राज्यभेदकरो यत ॥ २१३ ॥ मन्त्रबीजमिदं गुप्त रक्ष-
णीय यथा तथा । मनागपि न भिद्येत तद्धिच्छिन्नं न प्ररोहति
॥ २१४ ॥ मन्त्रिणा पृथिवीपालचित्तं विघटितं क्वचित् ।
वलयं स्फटिकस्येव को हि सधातुमीश्वर ॥ २१५ ॥
वज्र च राजतेजश्च द्वयमेवातिभीषणम् । एकमेकत्र पतति
पतत्यन्यत्समन्तत ॥ २१६ ॥ मृत प्राप्नोति वा स्वर्ग
शत्रुं हत्वा सुखानि वा । उभावपि हि शूराणा गुणावेतौ
सुदुर्लभौ ॥ २१७ ॥ यत्रायुद्धे ध्रुव मृत्यर्युद्धे जीवित-
संशयः । तमेव काल युद्धस्य प्रवदन्ति मनीषिणः
॥ २१८ ॥ अयुद्धे हि यदा पश्यन्न किञ्चिद्धितमात्मन ।
युध्यमानस्तदा प्राज्ञो म्रियते रिपुणा सह ॥ २१९ ॥
जये च लभते लक्ष्मीं मृते चापि सुराङ्गनाम् । क्षणविध्वं-
सिनः काया. का चिन्ता मरणे रणे ॥ २२० ॥ पिता
वा यदि वा भ्राता पुत्रो वा यदि वा सुहृत् । प्राणच्छेद-
करा राज्ञा हन्तव्या भूतिमिच्छता ॥ २२१ ॥ राज्यलोभा-
दहंकारादिच्छतः स्वामिनः पदम् । प्रायश्चित्तं तु
तस्यैकं जीवोत्सर्गो न चापरम् ॥ २२२ ॥ आत्मनश्च परेष्रा
च यः समीक्ष्य बलाबबलम् । अन्तर नैव जानाति स
तिरस्क्रियतेऽरिभिः ॥ २२३ ॥ राजा मत्त शिशुश्चैव
प्रमादी धनगर्वितः । अप्राप्यमपि वाञ्छन्ति कि पुनर्भम्य-
तेऽपि यत् ॥ २२४ ॥ वर्णाकारप्रतिध्वानैर्नेत्रवक्त्रविकारत. ।
अप्यूहन्ति मनो धीरास्तस्माद्रहसि मन्त्रयेत् ॥ २२५ ॥
आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषणेन च । नेत्रवक्त्रविकारा-
भ्या ज्ञायतेऽन्तर्गतं मनः ॥ २२६ ॥ षट्कर्णो भिद्यते
मन्त्रस्तथा प्राप्ताश्च वार्तया । इत्यात्मना द्वितीयेन मन्त्र.
कार्यो महीभृता ॥ २२७ ॥ मन्त्रभेदेऽपि ये दोषा भवन्ति
पृथिवीपते. । न शक्यास्ते समाधातुमिति नीतिविदा

---

१ हस्तिपकस्य
२ अपनयितुनिति भाव
३ अग्रेकृत्य

१४८	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

मतम् ॥ २२८ ॥ न तथोत्थाप्यते ग्रावा प्राणिभिर्दारुणा यथा । अल्पोपायान्महासिद्धिरेतन्मन्त्रफलं महत् ॥ २२९ ॥ विजेतुं प्रयतेतारीन्न युद्धेन कदाचन । अनित्यो विजयो यस्माद्दृश्यते युध्यमानयोः ॥ २३० ॥ साम्ना दानेन भेदेन समस्तैरथवा पृथक् । साधितुं प्रयतेतारीन्न युद्धेन कदाचन ॥ २३१ ॥ बलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनम् । यद्युद्धं हस्तिना सार्धं नराणां मृत्युमावहेत् ॥ २३२ ॥ स मूर्खः कालमप्राप्य योऽपकर्तरि वर्तते । कलिर्बलवता सार्धं कीटपक्षोद्गमो यथा ॥ २३३ ॥ महत्यल्पेऽप्युपायज्ञ सममेव भवेत्क्षम । समुन्मूलयितुं वृक्षांस्तृणानीव नदीरय ॥ २३४ ॥ धान्यानां संग्रहो राजन्नुत्तमः सर्वसंग्रहात् । निक्षिप्तं हि मुखे रत्नं न कुर्यात्प्राणधारणम् ॥ २३५ ॥ यथा प्रमृष्टकान्तानामाधुध्यन्ते भुवि मानवाः । न तथा बहुभिर्दत्तैर्द्रविणैरपि भूपते ॥ २३६ ॥ अविद्वानपि भूपालो विद्यावृद्धोपसेवया । परां श्रियमवाप्नोति जलासन्नतरुर्यथा ॥ २३७ ॥ पानं स्त्री मृगया द्यूतमर्थदूषणमेव च । वाग्दण्डयोश्च पारुष्यं व्यसनानि महीभुजाम् ॥ २३८ ॥ शिष्टैरप्यविशेषज्ञ उन्मथ्य कृतनायकः । त्यज्यते किं पुनर्नान्यैराश्चर्यात्पामरैरपि नरैः ॥ २३९ ॥ सत्यं शौर्यं दया त्यागो नृपस्रैते महागुणाः । एभिर्मुक्तो महीपालः प्राप्नोति खलु वाच्यताम् ॥ २४० ॥ यो येन प्रतिबद्धः स्यात्सह तेनोदयी व्ययी । स विश्वस्तो नियोक्तव्यः प्राणेषु च धनेषु च ॥ २४१ ॥ धूर्तः स्त्री वा शिशुर्यस्य मन्त्रिणः स्युर्महीपतेः । अनीतिपवनक्षिप्तः कार्याब्धौ स निमज्जति ॥ २४२॥ हर्षक्रोधौ समौ यस्य शास्त्रार्थे प्रत्ययः सदा । नित्यं भृत्यानपेक्षा च तस्य स्यान्नन्दा धरा ॥ २४३ ॥ दाता क्षमी गुणग्राही स्वामी दुःखेन लभ्यते । शुचिर्दक्षोऽनुरक्तश्च जाने भृत्योऽपि दुर्लभः ॥ २४४ ॥ आहवेषु च ये शूराः स्वाम्यर्थे त्यक्तजीविताः । भर्तृभक्ताः कृतज्ञाश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २४५ ॥ कृतकृत्यस्य भृत्यस्य कृतं नैव प्रणशयेत् । फलेन मनसा वाचा दृष्ट्वा चैनं प्रहर्षयेत् ॥ २४६ ॥ कोपप्रसादवस्तूनि ये विचिन्वन्ति सेवकाः । आरोहन्ति शनैः पश्चाद्भुन्वन्तमपि पार्थिवम् ॥ २४७ ॥ विधावता महेच्छानां शिल्पविक्रमशालिनाम् । सेवावृत्तिविदां चैव नाश्रियः पार्थिवं विना ॥ २४८ ॥ ये जात्यादिमहागर्वाच्चरेन्द्रांश्छोपयन्ति च । तेषामाभरणं भिक्षा प्रायश्चित्तं विनिर्मितम् ॥ २४९ ॥ ये च प्राहुर्दुरात्मानो दुराराध्या महीभुजः । प्रमादालस्यजाख्यानि ख्यापितानि निजानि तैः ॥ २५० ॥ सर्पान्व्याघ्रान्गजान्सिहान्दृष्टोपायैर्वशीकृतान् । राजेति कियती मात्रा धीमतामप्रमादिनाम् ॥ २५१ ॥ राजानमेव संश्रित्य विद्वान्याति परां गतिम् । विना मलयमन्यत्र चन्दनो न प्ररोहति ॥ २५२ ॥ धवलान्यातपत्राणि वाजिनश्च मनोरमाः । सदा मत्ताश्च नागेन्द्राः प्रसन्ने सति भूपतौ ॥ २५३ ॥ सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ॥ २५४ ॥ सा सेवा या प्रमुदिता ग्राह्या वाक्यविशेषतः । आश्रयेत्पार्थिवं विद्वांस्तद्वारेणैव नान्यथा ॥ २५५ ॥ यो न वेत्ति गुणान् यस्य न तं सेवेत पण्डितः । नहि तस्मात्फलं तस्य सुकृष्टादूषरादिव ॥ २५६ ॥ द्रव्यप्रकृतिहीनोऽपि सेव्यः सेव्यगुणान्वितः । भवत्याजीवनं तस्मात्फलं कालान्तरादपि ॥ २५७ ॥ अपि स्थाणुवदासीनः शुष्यन्परिगतः क्षुधा । न त्वेवानात्मसम्पन्नादृद्धिमीहेत पण्डितः ॥ २५८ ॥ सेवकः स्वामिनं द्वेष्टि कृपणं परुषाक्षरम् । आत्मानं किं स न द्वेष्टि सेव्यासेव्यं न वेत्ति यः ॥ २५९ ॥ यमाश्रित्य न विश्रामं क्षुधार्ता यान्ति सेवकाः । सोऽर्कवन्नृपतिस्त्याज्यः सदा पुष्पफलोऽपि सन् ॥ २६० ॥ जीवेति प्रभुणावोक्तः कृत्यं कृत्यविचक्षणः । करोति निर्विकल्पं यः स भवेद्राजवल्लभः ॥ २६१ ॥ प्रभुप्रसादजं वित्तं सुपात्रे यो नियोजयेत् । वस्त्राद्यं विदधात्यङ्गे स भवेद्राजवल्लभः ॥ २६२ ॥ अन्तःपुरचरैः सार्धं यो मन्त्रं न समाचरेत् । न कलत्रैर्नरेन्द्रस्य स भवेद्राजवल्लभः ॥ २६३ ॥ समतोऽहं प्रभोर्नित्यमिति मत्वा व्यतिक्रमेत् । कृच्छ्रेष्वपि न मर्यादां स भवेद्राजवल्लभः ॥ २६४ ॥ द्विषि द्वेषपरो नित्यमिष्टानामिष्टकर्मकृत् । यो नरो नरनाथस्य स भवेद्राजवल्लभः ॥ २६५ ॥ द्यूतं यो यमदूताभं हालां हालाहलोपमाम् । पश्येद्दारान्व्यथाकारान्स भवेद्राजवल्लभः ॥ २६६ ॥ युद्धकालेऽग्रगो यः स्यात्सदा पृष्ठानुगः पुरे । प्रभोर्द्वाराश्रितो हर्म्ये स भवेद्राजवल्लभः ॥ २६७ ॥ दुराराध्या हि राजानः पर्वता इव सर्वदा । व्यालाकीर्णाः सुविषमाः कठिना दुःखसेविताः ॥ २६८ ॥ दुरारोहं पदं राज्ञां सर्वलोकनमस्कृतम् । स्वल्पेनाप्यपचारेण ब्राह्मण्यमिव दुष्यति ॥ २६९ ॥ दुराराध्याः श्रियो राज्ञां दुरापा दुष्परिग्रहाः । तिष्ठन्त्याप इवाधारे चिरमात्मनि संस्थिताः ॥ २७० ॥ अनभिज्ञो गुणानां यो न भृत्यैरनुगम्यते । धनाढ्योऽपि कुलीनोऽपि क्रमायातोऽपि भूपतिः ॥ २७१ ॥ सव्यदक्षिणयोर्यत्र विशेषो नोपलभ्यते ।

---

^१ मरुभूमे
^२ व्याघ्रादिश्र्वापदसंकुला, पक्षे,-सचिवादिकुटिलमतिपरिवृता

राजनीतिः	१४९

कस्तत्र क्षणमप्यार्यो विद्यमानगतिर्वसेत् ॥ २७२ ॥ काचे मणिर्मणौ काचो येषा बुद्धि. प्रवर्त्तते । न तेषा सन्निधौ भृत्यो नाममात्रोऽपि तिष्ठति ॥ २७३ ॥ यस्मिन्कृत्यं समावेश्य निर्विशङ्केन चेतसा । आस्यते सेवक. स स्यात्कलत्रमिव चापरम् ॥ २७४ ॥ य कृत्वा सुकृत राज्ञो दुष्कर हितमुत्तमम् । लज्जया वक्ति नो किञ्चित्तेन राजा सहायवान् ॥ २७५ ॥ कुत सेवाविहीनाना चामरोद्धतसपद । उद्दण्डधवलच्छत्रवाजिवारणवाहिनी ॥ २७६ ॥ अपि स्वल्पमसत्य य. पुरो वदति भूभुजाम् । देवाना च विनश्येत स द्रुतं सुमहानपि ॥ २७७ ॥ अकुलीनोऽपि मूर्खोऽपि भूपाल योऽत्र सेवते । अपि समानहीनोऽपि स सर्वत्रापि पूज्यते ॥ २७८ ॥ अपि कापुरुषो भीरु. स्याच्चेन्नृपतिसेवक । यदामोति बल लोकात्तत्साश्रमपि नो गुणी ॥ २७९ ॥ यत्सकाशात्न लाभ. स्यात्केवला. स्युर्विपत्तय. । स स्वामी दूरतस्त्याज्यो विशेषादनुजीविभिः ॥ २८० ॥ फलहीन नृपं भृत्याः कुलीनमपि चोन्नतम् । सत्यज्यान्यत्र गच्छन्ति शुष्कं वृक्षमिवान्डजाः ॥ २८१ ॥ भूप. कूप इवाभाति नैमज्जनसुखावह^१ । ददाति गुणसम्बन्धाद्यथा^२ पात्रानुरूपत. ॥ २८२ ॥ अपि समानसयुक्ता कुलीना भक्तितत्पराः । वृत्तिभङ्गान्म्हीपालं त्यक्त्वा यान्ति सुसेवका. ॥ २८३ ॥ कालातिक्रमण वृत्तेर्यो न कुर्वीत भूपतिः । कदाचित्त न मुञ्चन्ति भर्त्सिता अपि सेवका ॥ २८४ ॥ देशानामुपरि क्ष्मापा आतुगणा चिकित्सकाः । वाणिजो ग्राहकाणा च मूर्खाणामपि पण्डिता ॥ २८५ ॥ प्रमादिना तथा चौरा भिक्षुका गृहमेधिनाम् । गणिका कामुकाना च सर्वलोकस शिल्पिनः ॥ २८६ ॥ सामादिसजितैः पाशैः प्रतीक्षन्ते दिवानिशम् । भुञ्जते च यथाशक्ति जलजाञ्जलजा यथा ॥ २८७ ॥ शनै. शनैश्च यो राज्यमुपभुङ्क्ते यथाबलम् । रसायनमिव प्राज्ञः स पुष्टि परमा व्रजेत् ॥ २८८ ॥ विधिना मन्त्रयुक्तेन रूक्षापि मथितापि च । प्रयच्छति फलं भूमिररणीव हुताशनम् ॥ २८९ ॥ प्रजाना पालन शस्तं स्वर्गकोशस्य वर्धनम् । पीडन धर्मनाशाय पापायायशसे स्थितम् ॥ २९० ॥ गोपालेन प्रजाधेनोर्विन्तदुग्ध शनै. शनैः । पालनात्पोषणाद्वाह्यं न्याय्या वृत्ति समाचरेत् ॥ २९१ ॥ फलार्थी नृपतिर्लोकान्पालयेद्यत्नमास्थितः । दानमानादितोयेन मालाकारोऽङ्कुरानिव ॥ २९२ ॥ नृपदीपौ धनस्नेहं प्रजाभ्यः संहरन्नपि । अन्तरस्थैर्गुणैः शुभ्रैर्लक्ष्येते नैव केनचित् ॥ २९३ ॥ यथा गौर्दुह्यते काले पाल्यते च तथा प्रजा । सिच्यते चीयते चैव लता पुष्पफलप्रदा ॥ २९४ ॥ लोकानुग्रहकर्त्तार प्रवर्धन्ते नरेश्वरा. ॥ लोकाना सक्षयाच्चैव क्षय यान्ति न सशय ॥ २९५ ॥ उत्तिष्ठमानस्तु परो नोपेक्ष्य पथ्यमिच्छता । समौ हि शिष्टैराम्नातौ वर्द्धन्तावामयः स च ॥ २९६ ॥ मृताना स्वामिन कार्ये भृत्यानामनुवर्तिनाम् । भवेत्स्वर्गेऽक्षयो वास. कीर्तिश्च धरणीतले ॥ २९७ ॥ न यज्श्वानोऽपि गच्छन्ति ता गति नैव योगिनः । या यान्ति प्रोज्झितप्राणा. स्वाम्यर्थे सेवकोत्तमा. ॥ २९८ ॥ चाग्तरस्करदुर्वृत्तैस्तथा साहसि-कादिभिः । पीड्यमाना प्रजा रक्ष्या. कूटच्छद्मादिभिस्तथा ॥ २९९ ॥ प्रजाना धर्मषड्भागो राज्ञो भवति रक्षितु । अधर्मादपि षड्भागो जायते यो न रक्षति ॥ ३०० ॥ राजा बन्धुरबन्धूना राजा चक्षुरचक्षुषाम् । राजा पिता च माता च सर्वेषा न्यायवर्तिनाम् ॥ ३०१ ॥ गुणालयोऽप्यसन्मन्त्री नृपतिर्नाधिगम्यते । प्रसन्नस्वादुसलिलो दुष्टग्राहो यथा हृदः ॥ ३०२ ॥ चित्रास्वादकथैर्भृत्यैरनायासितकार्मुकैः । ये रमन्ते नृपास्तेषा रमन्ते रिपव श्रिया ॥ ३०३ ॥ य. समानं समाधत्ते भृत्याना क्षितिपोऽधिकम् । वित्ताभावेऽपि त दृष्ट्वा ते त्यजन्ति न कर्हिचित् ॥ ३०४ ॥ विश्वास. सपदा मूलं तेन यूथपतिर्गजः । सिहो मृगाधिपत्येऽपि न मृगैरुपयुज्यते ॥ ३०५ ॥ कारुण्य सविभागश्च यस्य भृत्येषु सर्वदा । समर्तेत्स महीपालस्त्रैलोक्यस्यापि रक्षणे ॥ ३०६ ॥ अपृष्टस्तु नर. किञ्चियो ब्रूते राजसंसदि । न केवलमसमान लभते च विडम्बनम् ॥ ३०७ ॥ अजन्मा पुरुषस्तावद्द्वातामुस्तृणमेव वा । यावन्नेषुमिरोदत्ते विलुप्तमरिभिर्यशः ॥ ३०८ ॥ विपाकदारुणो राज्ञा रिपुरल्पोऽप्यरुतुद. । उद्वेजयति सूक्ष्मोऽपि चरणं कण्टकाङ्कुर. ॥ ३०९ ॥ निर्विषोऽपि यथा सर्पः फटाटोपैर्भयंकर. । तथाडम्बरवान्राजा न परैः परिभूयते ॥ ३१० ॥ भूर्मिमित्रं हिरण्यं वा विग्रहस्य फलत्रयम् । नास्त्येकपि यद्येषा न तत्कुर्यात्कथंचन ॥ ३११ ॥ सामैव हि प्रयोक्तव्यमादौ कार्य विजानता । सामसिद्धानि कार्याणि विक्रिया यान्ति न क्वचित् ॥ ३१२ ॥ शपथै. सधितस्यापि न विश्वासं ब्रजेद्विपोः । राज्यलोभोद्यतो विप्र. शक्रेण शपथैर्हत ॥ ३१३ ॥ उपकारगृहीतेन शत्रुणार शत्रुमुद्धरेत् । पादलमं करस्थेन कण्टकेनेव कण्टकम् ॥ ३१४ ॥

---

१ नमन्ते नम्रा ये जनास्तेषा सुपावह, पक्षे,-मज्जने सुखावहो न भवतीति नमज्जनसुखावह
२ विद्याविनयादि . पक्षे,-रज्जब

१५० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम्

---

नोपेक्षितव्यो विद्वद्भिः शत्रुरल्पोऽप्यवज्ञया । बहिरल्पोऽपि संवृद्धः कुरुते भस्मसाद्वनम् ॥ ३१५ ॥

कौर्मं संकोचमास्थाय प्रहारानपि मर्षयेत् । प्राप्ते काले च मतिमांस्तिष्ठेत्कृष्णसर्पवत् ॥ ३१६ ॥

स्वाम्यमात्यश्च राज्यं च कोषो दुर्गं बलं सुहृत् । एतावदुच्यते राज्यं सत्त्वबुद्धिव्यपाश्रयम् ॥ ३१७ ॥

संविविग्रहयानानि संस्थिति संश्रयस्तथा । द्वैधीभावश्च भूपानां षड्गुणा परिकीर्तिताः ॥ ३१८ ॥

उत्साहश्च प्रभोर्मन्त्रस्तैवं शक्तित्रयं मतम् । आत्मनः सुहृदश्चैव तन्मित्रस्योदयास्त्रयः ॥ ३१९ ॥

सामदाने भेददण्डावित्यपायचतुष्टयम् । हस्त्यश्वरथपादातं सेनाङ्गं स्याच्चतुष्टयम् ॥ ३२० ॥

क्षत्रियस्योपरि क्षत्रं पृष्ठे ब्रह्म व्यवस्थितम् । तेन पृष्ठं न दातव्यं पृष्ठदो ब्रह्महा भवेत् ॥ ३२१ ॥

रक्षाविकागदीशत्वादहूतानुग्रहकारणात् । यदेव कुरुते राजा तत्प्रमाणमिति स्थितिः ॥ ३२२ ॥

राजा नाम चरत्येष भूमौ साक्षात्महस्रदृक् । न तस्याज्ञामतिक्रम्य सतिष्ठेरन्निमा प्रजा ॥ ३२३ ॥

राज्ञामाज्ञामयाद्यस्मान्न च्यवन्ते पथः प्रजाः । व्यवहारस्ततो ज्ञेयः शान्तितो राजशासनम् ॥ ३२४ ॥

नित्यार्यपृथिवीपालैश्चारित्रविधयः कृताः । चारित्रेभ्यस्ततः प्राहुर्गरीयो राजशासनम् ॥ ३२५ ॥

पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निंशितैः शरैः । जये भवति संदेहः प्रधानपुरुषक्षय ॥ ३२६ ॥

अभिभूतोऽप्यवज्ञातो यो राज्ञा द्वारि तिष्ठति । स तु राज्ञा श्रियं भुङ्क्ते नाभिमानी कदाचन ॥ ३२७ ॥

अन्तःपुरधनाध्यक्षैर्वैरिमूते निराकृते । संसर्गं न व्रजेल्लोके विना पार्थिवशासनात् ॥ ३२८ ॥

जृम्भा निष्ठीवन कौर्ये कोपं पर्यङ्गिका श्रमम् । भ्रुकुटिं वातमुद्रा च तत्समीपे विवर्जयेत् ॥ ३२९ ॥

राज्ञस्तु दर्शनं कुर्याज्ज्ञात्वावसरसौष्ठवम् । गुणादिख्यापनात्पूर्वमुपनीतो महाशयैः ॥ ३३० ॥

दर्शनं नाधमद्वारा राज्ञः कार्य विपश्चिता । गरिष्ठोऽप्यतिनीचः स्यादुपनीतो लघुर्भवेत् ॥ ३३१ ॥

शत्रोरत्यन्तमित्रं यत्तेन मैत्रीं विवर्जयेत् । अर्दयेत्तद्विरोधेन प्रतिष्ठाघातकारिणा ॥ ३३२ ॥

यत्रात्मीयो जनो नास्ति भेदस्तत्र न विद्यते । कुठारैर्दण्डनिर्मुक्तेर्भिद्यन्ते तरवः कथम् ॥ ३३३ ॥

एतदर्थ कुलीनानां नृपाः कुर्वन्ति संग्रहम् । आदिमध्यावसानेषु न ते यास्यन्ति विक्रियाम् ॥ ३३४ ॥

सर्व एव जनः शूरो ह्यनासादितसङ्गरः । अदृष्टपरसामर्थ्यः सर्पः को भवेन्नहि ॥ ३३५ ॥

रुष्टोऽपि राजा यद्दद्यान्न तुष्टो वाणिग्जनः । अतो भूमिपतिः सेव्यस्त्याज्यो दूरतरेण स ॥ ३३६ ॥

नापरीक्ष्य नयेद्दण्डं न च मन्त्रं प्रकाशयेत् । विसृजेन्नैव लुब्धेभ्यो विश्वसेनापकारिषु ॥ ३३७ ॥

चरेद्धीमानकटको युञ्जेत्स्नेहं न नास्तिक । अनृशंसश्चरेदर्थं चरेत्कार्यमनुद्धतः ॥ ३३८ ॥

सदधीत न चानायैर्विगृहीयान्न बन्धुभिः । नाभक्तं चारयेच्चारं कुर्यात्कार्यमपीडया ॥ ३३९ ॥

सर्वे यत्र विनेतारः सर्वे यत्राभिमानिनः । सर्वे महत्त्वमिच्छन्ति कुल तदवसीदति ॥ ३४० ॥

अकृत्वा निजदेशस्य रक्षा यो विजिगीषते । स नृपः परिधानेन वृतमौलिः पुमानिव ॥ ३४१ ॥

विजिगीषुररिर्मित्र पार्ष्णिग्राहोऽप्यमध्यमः । उदासीनोऽन्तरान्तर्धिरित्येषा नृपते स्थितिः ॥ ३४२ ॥

गृध्राकारोऽपि सेव्यः स्याद्धंसाकारैः सभासदैः । हंसाकारोऽपि सन्त्याज्यो गृध्राकारैः सभासदैः ॥ ३४३ ॥

ये ह्याहवेषु वध्यन्ते स्वाम्यर्थमपराङ्मुखा । विकटैरायुधैर्यान्ति ते स्वर्ग योगिनो यथा ॥ ३४४ ॥

पदानि क्रतुतुल्यानि आहवेष्वनिवर्तिनाम् । राजा सुकृतमादत्ते हतानां विपलायिनाम् ॥ ३४५ ॥

तवाहवादिनं क्लीबं निर्हेतिं परमागतम् । न हन्याद्विनिवृत्त च युद्धं प्रेक्षितुमागतम् ॥ ३४६ ॥

सुतभृत्यसुहृद्वारिखामिसङ्गुरुदैवते । एकैकोत्तरतो वृद्ध्या श्रीकारः पत्रमूर्धनि ॥ ३४७ ॥

सपक्षो लभते काको वृक्षस्य विविधं फलम् । पक्षहीनो मृगेन्द्रोऽपि भूमिसस्थो निरीक्षते ॥ ३४८ ॥

सपक्षो लभते लक्षं गुणमुक्तोऽपि मार्गणः । न लक्षस्थो विपक्षः स्याद्गुणैरापूर्यते यदि ॥ ३४९ ॥

परस्परात्तुरक्ता ये योधाः शार्ङ्गधनुर्धराः । सन्नद्धास्तुरगारूढास्ते जयन्ति रणे रिपून् ॥ ३५० ॥

जिते लक्ष्मीर्मृते स्वर्गः कीर्तिश्च धरणीतले । तस्माद्युद्ध विधातव्यं हन्तव्या परवाहिनी ॥ ३५१ ॥

विधाय वैर सामर्षे नरोऽरौ य उदासते । प्रक्षिप्योदर्चिषं कक्षे शेरते तेऽभिमारुतम् ॥ ३५२ ॥

सद्वंशसंभवः शुद्धः कोटिदोऽपि गुणान्वितः । काम धनुरिव क्रूरो वर्जनीयः सतां प्रभुः ॥ ३५३ ॥

असमाप्तजिगीषस्य स्त्रीचिन्ता का मनस्विनः । अनाक्रम्य जगत्कृत्स्नं नो सध्या मजते रविः ॥ ३५४ ॥

चिन्त्यते नय एवादावमन्द समुपेप्सुभिः । विनम्य पूर्वं सिंहोऽपि हन्ति हस्तिनमोजसा ॥ ३५५ ॥

स्वजातीयं विना वैरी न जय्यः स्यात्कदाचन । विना वज्रमणि मुक्तामणिर्भेदः कथं भवेत् ॥ ३५६ ॥

युक्त्या परोक्ष बाधेत विप्रैक्षक्षपणक्षमः । शोषयत्यचिरेणैव प्रान्तरस्थमलं पयः ॥ ३५७ ॥

दुर्गदेशप्रविष्टोऽपि शूरोऽभ्येति पराभवम् । गाढपङ्कनिमग्नो मातङ्गोऽप्यवसीदति ॥ ३५८ ॥ नये-

---

१ ज्वालामालिनमग्निम् २ तृणसमूहे ३ शत्रुवर्गीयोन्मूलनसमर्थे

राजनीतिः १५१

---

नाङ्कुरितं शौर्य जयाय न तु केवलम् । अन्ययुक्तं विषं भुक्तं पथ्यं स्यादन्यथा मृतिः ॥ ३५९ ॥ मृदुभिर्बहुभिः शूर पुंभिरेको न बाध्यते । कपोतपोतकैरैकः श्येनो जातु न बाध्यते ॥ ३६० ॥ विपक्षमनिखिलीकृत्य प्रतिष्ठा खलु दुर्लभा । अनीत्वा पङ्कता धूलिमुदकं नावतिष्ठते ॥ ३६१ ॥ म्रियते यावदेकोऽपि रिपुस्तावत्कुतः सुखम् । पुरः क्लिश्नाति सोमं हि सैहिकेयोऽसुरद्रुहाम् ॥ ३६२ ॥ रिक्ताः कर्मणि पटवस्तृप्तास्त्वलसा भवन्ति भृत्या ये । तेषां जलौकसामिव पूर्णीनां रिक्तता कार्या ॥ ३६३ ॥ गन्तव्या राजसभा द्रष्टव्या राजपूजिता लोकाः । यद्यपि न भवन्त्यर्थास्तथाप्यनर्था विनश्यन्ति ॥ ३६४ ॥ अतितेजस्यपि राजा पानासक्तो न साधयत्यर्थान् । तृणमपि दग्धुमशक्तो वडवाग्निः सपिबत्यब्धिम् ॥ ३६५ ॥ अचिराधिष्ठितराज्यः शत्रुः प्रकृतिष्वरूढमूलत्वात् । नवसरोपणशिथिलस्तरुख सुखकरः समुद्धर्तुम् ॥ ३६६ ॥ सप्रतिबन्धं कार्यं प्रभुरधिगन्तुं सहायवानेव । दृश्यं तमसि न पश्यति दीपेन विना सचक्षुरपि ॥ ३६७ ॥ अभिमुखनिहतस्य सतस्तिष्ठतु तावज्जयोऽथवा स्वर्गः । उभयबलसाधुवादश्रवणसुखस्यैव नास्त्यन्तः ॥ ३६८ ॥ अविवेकमतिर्नृपतिर्मन्त्री गुणवत्सु वक्रितग्रीवः । यत्र खलाश्रय प्रबलास्तत्र कथं सज्जनावसरः ॥ ३६९ ॥ अतिगम्भीरे भूपे कूप इव जनस्य दुरवतारस्य । दधति समीहितसिद्धिं गुणवन्तः पार्थिवा घटकाः ॥ ३७० ॥ १सद्वनम॑२सद॒नुशासनमाश्रितभरणं च राजचिह्नानि । अभिषेकः पटबन्धो बालव्यजनं व्रणस्यापि ॥ ३७१ ॥ यदि तव हृदयं विद्वन्सुनयं स्वमेऽपि मा स्म सेविष्ठाः । सचिवजितं षण्डजितं युवतिजितं चैव राजानम् ॥ ३७२ ॥ आश्रयितव्यो नरपतिरर्जयितव्यानि भूरि वित्तानि । आरब्धव्यं वितरणमानेतव्यं यशोऽपि दशदिग्भ्यः ॥ ३७३ ॥ असमैः समीहमानः समैश्च परिहीयमाणसत्कारः । धुरि यो न युज्यमानस्त्रिमिरर्थपतिं त्यजति भृत्यः ॥ ३७४ ॥ अनुयातानेकजनः परपुरुषैरुह्यतेऽस्य निजदेहः । अधिकारस्थः पुरुषः शव इव न शृणोति वीक्षते कुमतिः ॥ ३७५ ॥ स क्षत्रियस्त्राणसहः सतां यस्तत्कार्मुकं कर्मसु यस्य शक्तिः । वहन्दवीं यद्यफलेऽर्थजाते करोत्यसत्कारहतामिवोक्तिम् ॥ ३७६ ॥ क्षतात्किल त्रायत इत्युदग्रं क्षत्रस्य शब्दो भुवनेषु रूढः । राज्येन किं तद्विपरीतवृत्तेः प्राणैरुपक्रोशमलीमसैर्वा ॥ ३७७ ॥ अत्युच्छ्रिते मन्त्रिणि पार्थिवे च ३विष्टभ्य पादावुपतिष्ठते श्रीः । सा स्त्रीस्वभावादसहा भरस्य

तयोर्द्वयोरेकतरं जहाति ॥ ३७८ ॥ यः काकिनीमप्यपथप्रपन्नां समुद्धरेन्निष्कसहस्रतुल्याम् । कालेषु कोटिष्वपि मुक्तहस्तस्तं राजसिंहं न जहाति लक्ष्मीः ॥ ३७९ ॥ उपेक्षितः क्षीणबलोऽपि शत्रुः प्रमाददोषात्पुरुषैर्मदान्धैः । साध्योऽपि भूत्वा प्रथमं ततोऽसावसाध्यतां व्याधिरिव प्रयाति ॥ ३८० ॥ मित्राणि शत्रुत्वमिवानयन्ती मित्रत्वमप्यवशाच्च शत्रून् । नीतिर्नयत्यस्मृतपूर्ववृत्तं जन्मान्तरं जीवत एव पुंसः ॥ ३८१ ॥ सन्मन्त्रिणा वर्धयते नृपाणां लक्ष्मीमहीधर्मयशःसमूहम् । दुर्मन्त्रिणा नाशयते तथैव लक्ष्मीमहीधर्मयशःसमूहः ॥ ३८२ ॥ नियुक्तहस्तार्पितराज्यभारास्तिष्ठन्ति ये सौधविहारसाराः । बिडालवृन्दार्पितदुग्धपूराः स्वपन्ति ते मूढधियः क्षितीन्द्राः ॥ ३८३ ॥ सुहृदामुपकारकारणाद्विषतामप्यपकारकारणात् । नृपसंश्रय इष्यते बुधैर्जठरं को न बिभर्ति केवलम् ॥ ३८४ ॥ १विषमोऽपि २विगाह्यते नयैः ३कृततीर्थः पयसामिवाशयः । स तु तत्र ६विशेषदुर्लभः ५संदुपन्यसति ४कृत्यवर्त्म यैः ॥ ३८५ ॥ द्विषतामुदयः सुमेधसा गुरुर७त्यन्ततरः सुमर्षणः । न महानपि भूतिमिच्छता ८फलसंपत्प्रवणः परिक्ष्यः ॥ ३८६ ॥ अचिरेण परस्य भूयसीं विपरीतां विगणय्य चात्मनः । क्षययुक्तिमुपेक्षते कृती कुरुते तत्प्रतिकारमन्यथा ॥ ३८७ ॥ अनुपालयतामुदेष्यतीं प्रभुशक्तिं द्विषताम् ९अनीहया । अपयान्त्यचिरान्महीभुजां जननिर्वादभयादिव श्रियः ॥ ३८८ ॥ क्षययुक्तमपि स्वभावजं दधतं १०धाम शिवं समृद्धये । प्रणयन्त्यनपायसुस्थितं प्रतिपच्चन्द्रमिव प्रजा नृपम् ॥ ३८९ ॥ प्रभवः खलु ११कोश१२दण्डयोः १३कृतपञ्चाङ्गविनिर्णयो नयः । स विधेयपदेषु दक्षतां नियतिं लोक इवानुरुध्यते ॥ ३९० ॥ अभिमानवतो मनस्विनः प्रियसूक्तेः पदमारुरुक्षतः । विनिपातनिवर्तनक्षमं मतमालम्बनमात्मपौरुषम् ॥ ३९१ ॥ विपदोऽभिभवन्त्यविक्रमं रहयत्यापदुपैतमायतिः । नियता लघुता निरायतेरगरीयान् पदं नृपश्रियः ॥ ३९२ ॥ चञ्चलं वसु नितान्तमुन्नतां मेदिनीमपि हरन्त्यरातयः । भूधरस्थिरमुपे-

---

१ सतामवनं रक्षणम्
२ दुष्टशासनम्
३ अभ्युन्नते.
.१ दुर्बोधोऽपि; पक्षे,-दुःप्रवेशोऽपि.
२ विगृह्यते, पक्षे,-प्रविश्यते
३ कृताभ्यासथोपायः सन्; पक्षे,-कृतजलावतारः सन्
४ देशकालाद्यविरुद्धम्, यथार्थमित्यर्थः, पक्षे,-गर्तेग्राहपाषाणादिरहितम्
५ संधिविग्रहादिकार्यम्; पक्षे,-स्नानादिकम्.
६ यथा केचित्कृततीर्थे पयसि गम्भीरेऽपि प्रवेष्टारः सन्ति, तीर्थकरस्तु विरलः, तद्वन्नीतावपि निगूढमपि तत्त्वं सति वक्तारि बोद्धारः सन्ति, वक्ता तु न सुलभ इत्यर्थः.
७ अत्यन्तदुरन्तः क्षयोन्मुख इत्यर्थः
८ फलसिद्धयुन्मुखः.
९ अनुत्साहेन.
१० क्षात्रं तेजः; पक्षे,-प्रकाशम्
११ अर्थराशिः.
१२ तुरगसैन्यम्.
१३ 'सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विनिपातः प्रतीकारः सिद्धिः पञ्चाङ्ग इष्यते ॥' इति.

१५२ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम्

---

रामागतं मावमंस्त सुहृदं महीपतिम् ॥ ३९३ ॥ आज्ञा कीर्तिः पालनं ब्राह्मणानां दानं भोगो मित्रसंरक्षणं च । येषामेते षड्गुणा न प्रवृत्ताः कोऽर्थस्तेषां पार्थिवोपाश्रयेण ॥ ३९४ ॥ स किन्सखा साधु न शास्ति योऽधिपं हितान्न यः संशृणुते स किंप्रभुः । सदानुकूलेषु हि कुर्वते रतिं नृपेष्वमात्येषु च सर्वसंपदः ॥ ३९५ ॥ नराधिपा नीचजनानुवर्तिनो बुधोपदिष्टेन न यान्ति ये पथा । विशन्त्यतो दुर्गममार्गनिर्र्गमं समस्तसबाधमनर्थपञ्जरम् ॥ ३९६ ॥ नृपोऽपकृष्टः सचिवात्तदर्पणः स्तनन्धयोऽन्तन्शिशुः स्तनादिव । अदृष्टलोकव्यवहारमूढधीर्मुहूर्तमुत्सहते न वर्तितुम् ॥ ३९७ ॥ व्रजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः । प्रविश्य हि घ्नन्ति शठास्तथाविधानसंवृताङ्गान्निशिता इवेषवः ॥ ३९८ ॥ क्रतौ विवाहे व्यसने रिपुक्षये यशस्करे कर्मणि मित्रसंग्रहे । प्रियासु नारीष्वथनेषु बन्धुषु धनव्ययस्तेषु न गण्यते बुधैः ॥ ३९९ ॥ परं विनीतत्वमुपैति सेवया महीपतीनां विनयो हि भूषणम् । प्रवृत्तदानो मृदुसंचरत्करैः करीव भद्रो विनयेन शोभते ॥ ४०० ॥ अवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः । अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन न विद्विषादरः ॥ ४०१ ॥ यदि समग्रमपास्य नास्ति मृत्योर्भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः क्रियेत ॥ ४०२ ॥ आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्यं विद्याविहीनमकुलीनमसङ्गतं वा । प्रायेण भूमिपतयः प्रमदा लताश्च यः पार्श्वतो भवति तं परिवेष्टयन्ति ॥ ४०३ ॥ सत्यानृता च रुषा प्रियवादिनी च हिंस्रा दयालुरपि चार्थपरा वदान्या । नित्यव्यया प्रचुरनित्यधनागमा च वेश्याङ्गनेव नृपनीतिरनेकरूपा ॥ ४०४ ॥ राजन्दुधुक्षसि यदि क्षितिधेनुमेतां तेनाद्य वत्समिव लोकममुं पुषाण । तस्मिंश्च सम्यगनिशं परिपोष्यमाणे नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः ॥ ४०५ ॥ सिध्यन्ति कर्मसु महत्स्वपि येन्नियोज्याः संभाव्यानुगुणमवेहि तैर्मीश्वराणाम् । किं प्राभविष्यदरुणेनतमसां वधाय तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत् ॥ ४०६ ॥ तातार्थमन्त्रिसुतसोदरपण्डितानां नित्यं भजन्ति विभजीकृतभव्यभोगान् । तस्मात्कदाचन रहस्यपि तद्विधानामाज्ञां विभज्य न दिशन्ति मही महीशाः ॥ ४०७ ॥ ये बाह्वोर्न युधि वैरिकठोर-

---

कण्ठपीठोच्छलद्रुधिरराजिविराजितासाः । नापि प्रियापृथुपयोधरपत्रमङ्गस्र्रक्रान्तकुङ्कुमरसाः खलु निष्फलास्ते ॥ ४०८ ॥ नरपतिहितकर्ता द्वेष्यतां याति लोके जनपदहितकर्ता त्यज्यते पार्थिवेन । इति महति विरोधे विद्यमाने समाने नृपतिजनपदानां दुर्लभः कार्यकर्ता ॥ ४०९ ॥ नियतविषयवर्ती प्रायशो दण्डयोगाज्जगति परवशेऽस्मिन्दुल्लभः साधुवृत्तः । कृशमपि विकलं वा व्याधितं वाऽधनं वा पतिमपि कुलनाborder... कुलनारी दण्डभीत्याऽभ्युपैति ॥ ४१० ॥ नृपः कामासक्तो गणयति न कार्यं न च हितं यथेच्छं स्वच्छन्दश्चरति किल मत्तो गज इव । ततो मानाध्मातः पतति तु यदा शोकगहने तदा भृत्येषु दोषान्निक्षिपति न निजं वेत्त्यविनयम् ॥ ४११ ॥ अवज्ञानात्प्राज्ञो भवति मतिहीनः परिजनस्ततस्तन्नामोध्याद्रवति न समीपे बुधजनः । बुधैस्त्यक्ते राज्ये न हि भवति नीतिर्गुणवती विपन्नायां नीतौ सकलमवशं सीदति जगत् ॥ ४१२ ॥ अयुक्तं युक्तं वा यदभिहितमज्ञेन विपुना स्तुथादेतन्नित्यं जडमपि गुरुं तस्स विर्नयात् । विवत्सुनैर्स्पृष्टं कथमपि सभायामैभिनयेत्सत्कार्यं सतुष्टे क्षितिभृति रंहस्खेव कथयेत् ॥ ४१३ ॥ मुहूर्लक्ष्योद्भेदा मुहुरधिगमाभावगहना मुहुः संपूर्णाङ्गी मुहुरतिकृशा कार्यवशगता । मुहुश्चैश्यद्वीजा मुहुरपि बहुप्रापितफलेत्यहो चित्राकारा नियतिरिव नीतिर्नयविदः ॥ ४१४ ॥ इच्छेद्यस्तु सुखं निवस्तुमवनौ गच्छेत्स राज्ञः सभां कल्याणीं गिरमेव सर्वदि वदेत्कार्यं विदध्यात्कृती । अक्लिष्टाद्धनमर्जयेदधिपतेरावर्जयेद्धेल्भान्कुर्वीतोपकृतिं जनस्य जनयेत्कस्यापि नौपक्रियाम् ॥ ४१५ ॥ अज्ञो वा यदि वा विपर्ययगते ज्ञानेऽथ संदेह्बुद्ध्यादृष्टविरोधि कर्म कुरुते यस्तस्य गोसा गुरुः । निसंदेहविपर्यये सति पुनर्जाने विरुद्धक्रियं राजा चेत्पुरुषं न शास्ति नृदयं प्राप्तः प्रजाविप्लवः ॥ ४१६ ॥ मूचीमात्रविमेदसभ्रमगुणं क्षोणीशवामभ्रुवामुत्तुङ्गस्तनमण्डलेषु लभते लीलारतिं कञ्चुकः । नाराचैर्निबिडैर्विभिन्नवपुषां पुंसां महायोधने खर्गीत्रीकुचकुम्भसभ्रमपरीरम्भः कथं दुर्लभः ॥ ४१७ ॥ एकं भूमिपतिः करोति सचिवं राज्ये प्रमाणं यदा तं मोहाच्छ्रयते मदः स च मदालस्येन निर्भिद्यते । निर्भिन्नस्य पदं करोति हृदये तस्स स्वतन्त्रस्पृहा स्वातन्त्र्यस्पृहया ततः स नृपतेः प्राणान्तिकं द्रुह्यति ॥ ४१८ ॥ ऐश्वर्यादनपेतमीश्वरमयं लोकोऽर्थतः सेवते तं गच्छन्त्यनु-

---

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

वामभागस्थटिप्पणी	दक्षिणभागस्थटिप्पणी
१ तीक्ष्ण	१ उक्तम्
२ करः हस्तः, पक्षे,-शुण्डादण्डः	२ तद्गुरोः स्तवनं कुर्यात्
३ जातस्नेहेन	३ निःस्पृहताम्
४ कर्कशा	४ अभिनयं पूर्वकं दर्शयेत्
५ घातुका	५ एकान्ते
६ दानशौण्डा	६ पृथिव्याम्
७ दोहनं कर्तुमिच्छसि.	७ मनोज्ञाम्
८ पोषणं कुरु.	८ सभायाम्
९ भृत्याः	९ प्रियान्
१० राज्ञाम्	१० अपकारम्
११ सूर्यसारथिः.	११ प्रतिकूलतां गते.
१२ सूर्यः	१२ विकल्पात्मकं
	१३ प्रजानाशः संत्राप्त इति भावः
	१४ यावन्मरणं द्रोहमाचरति, तत्परणार्थैव यतति.

राजनीतिः, सामान्यनीतिः १५३

---

ये विपत्तिषु पुनस्ते तत्प्रतिष्ठायै । भर्तुर्ये प्रलयेऽपि पूर्व- सुकृतासङ्गेन निःसङ्गया भक्त्या कार्यधुर वहन्ति कृतिनस्ते दुर्लभास्तादृशाः ॥ ४१९ ॥ द्वारे रुद्धमुपेक्षते कथमपि प्राप्तं पुरो नेक्षते विज्ञातौ गजमीलनानि कुरुते गृह्णाति वाक्य- च्छलम् । निर्यात्यस्य करोति दोषकथन तद्विद्विषामग्रत. स स्वामी यदि सेव्यते कुमतिभि. किं नः पिशाचै कृतम् ॥ ४२० ॥ वृत्तिच्छेदविधौ द्विजातिमरणे मित्रार्थसम्प्रेषणे सम्प्राप्ते मरणे कलत्रहरणे स्वामिग्रहे गोग्रहे । प्राणत्राणपरा- यणेकमनसा येषा न शस्त्रग्रहस्तानालोक्य विलोकते च मनसा सूर्योऽपि सूर्यन्तरम् ॥ ४२१ ॥ धर्म प्रागेव चिन्त्य. सचिवगतिमती भावनीये सदैव ज्ञेया लोकानुवृत्तिश्चरचर- नयनैर्मण्डलं वीक्षणीयम् । प्रच्छायौ रागरोषौ मृदुपुरुषयुतौ वर्जनीयौ च काले स्वात्मा यत्नेन रक्ष्यौ रणशिरसि पुनः सोऽपि नापेक्षणीय ॥ ४२२ ॥ कोऽह कौ देशकालौ सम- विषमगुणा केऽरय. के सहायाः का शक्तिः कोऽभ्युपाय. फलमिह च कियत्कीदृशी दैवसपत् । सपत्तौ को निबन्धः प्रविदितवचनस्योत्तर किं नु मे स्यादित्येव कार्यसिद्धाववहित- मनसो हस्तगाः संपद स्यु ॥ ४२३ ॥

सामान्यनीतिः

अनुगन्तुं सता वर्त्म कृत्स्न यदि न शक्यते । स्वल्पम- प्यनुगन्तव्य मार्गस्थो नावसीदति ॥ १ ॥ प्रत्यह प्रत्य- वेक्षेत नरश्चरितमात्मन. । किं नु मे पशुभिस्तुल्य किं नु सत्पुरुषैरिति ॥ २ ॥ सद्भिरेव सहासीत सद्भिः कुर्वीत संगतिम् । सद्भिर्विवादं मैत्रीं च नासद्भिः किंचिदाचरेत् ॥ ३ ॥ न द्विषन्ति न याचन्ते परनिन्दा न कुर्वते । अनाहूता न चायान्ति तेनाश्मानोऽपि देवताः ॥ ४ ॥ पठतो नास्ति मूर्खत्व जपतो नास्ति पातकम् । मौनिनः कलहो नास्ति न भयं चास्ति जाग्रतः ॥ ५ ॥ गैतेऽपि वयसि ग्राह्या विद्या सर्वात्मना बुधै. । यद्यपि स्यान्न फलदा सुलभा साऽन्यजन्मनि ॥ ६ ॥ यस्य चाप्रियमन्विच्छेद्वतस्य कुर्यात्सदा प्रियम् । व्याधा मृगवध कर्तुं सम्यग्गायन्ति सुस्वरम् ॥७॥ प्रहरिष्यन्प्रिय ब्रूयात्प्रहृत्यापि प्रियोत्तरम् । अपि चास्य शिरश्छित्त्वा रुद्याच्छोचेत्तथापि च ॥ ८ ॥ सुमन्त्रिते सुवि- क्रान्ते सुकृतौ सुविचारिते । प्रारम्भे कृतबुद्धीना सिद्धिरव्य- भिचारिणी ॥ ९ ॥ नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान्न शठा न च मायिनः । न च लोकरवाद्भीता न च शश्वत्प्रतीक्षिण. ॥१०॥ नोदन्वानर्थितामेति सदाऽम्भोभिः प्रपूर्यते । आत्मा तु पात्रता नेयः पात्रमायान्ति संपदः ॥ ११ ॥ काकतालीययोगेन यदनात्मवति क्षणम् । करोति प्रणयं लक्ष्मीस्तदस्या. स्त्रीत्व- चापलमू ॥ १२ ॥ यो यमर्थ प्रार्थयते यदर्थ घटतेऽपि च । अवश्यं तदवाप्नोति न चेच्छ्रान्तो निवर्तते ॥ १३ ॥ केचिदज्ञानतो नष्टाः केचिन्नष्टा. प्रमादत. । केचिज्ज्ञाना- वलेपेन केचिन्नष्टैस्तु नाशिता. ॥ १४ ॥ मित्रस्वजनबन्धुना बुद्धेर्धैर्यस्य चात्मनः । आपन्निकषपाषाणे नरो जानाति सारताम् ॥ १५ ॥ दुष्टैरपि निजैरेव व्रावृत सर्वमुत्तमम् । वर जीर्णाम्बरं वापि हट्टे कर्पदमर्हति ॥ १६ ॥ चिन्त- नीया हि विपदामादावेव प्रतिक्रियाः । न कूपखननं युक्तं प्रदीप्ते वह्निना गृहे ॥ १७ ॥ वर दारिद्र्यमन्यायप्रभवाद्वि- भवादिह । कृशताऽभिमता देहे पीनता न तु शोफत. ॥१८॥ स्त्री विनश्यति रूपेण ब्राह्मणो राजसेवया । गावो दूरप्रचा- रेण हिरण्यं लोभलिप्सया ॥ १९ ॥ अतिदानाद्वलिर्बद्धो ह्यतिमानात्सुयोधन । विनष्टो रावणो लौल्यादति सर्वत्र वर्ज- येत् ॥ २० ॥ धनमस्तीति वाणिज्यं किंचिदस्तीति कर्ष- णम् । सेवा न किचिदस्तीति भिक्षा नैव च नैव च ॥ २१ ॥ स्पृशन्नपि गजो हन्ति जिघ्रन्नपि भुजंगमः । हसन्नपि नृपो हन्ति मानयन्नपि दुर्जन. ॥ २२ ॥ गीतशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेन तु मूर्खाणा निद्रया कलहेन वा ॥ २३ ॥ जानन्ति पशवो गन्धाद्वेदाज्जानन्ति पण्डिताः । चाराञ्जानन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः ॥२४॥ युक्तियुक्त प्रगृह्णीयाद्बालादपि विचक्षण । रवेरविषयं वस्तु किं न दीपः प्रकाशयेत् ॥ २५ ॥ वृथा वृष्टिः समुद्रेषु वृथा तृप्तस्य भोजनम् । वृथा दानं समर्थस्य वृथा दीपो दिवापि च ॥ २६ ॥ अजायुद्धमृषिश्राद्ध प्रभाते मेघडम्ब- रम् । दम्पत्यो. कलहश्चैव परिणामे न किचन ॥ २७ ॥ अर्थनाश मनस्ताप गृहे दुश्चरितानि च । वञ्चनं चापमानं च मतिमान्न प्रकाशयेत् ॥ २८ ॥ अवृत्तिक त्यजेद्देश वृत्ति सोपद्रवा त्यजेत् । त्यजेन्मायाविन मित्रं धनं प्राणहर त्यजेत् ॥ २९ ॥ सौहृदेन परित्यक्तं निःस्नेह खलवत्त्यजेत् । सोदर भ्रातरमपि किमुतान्यं पृथग्जनम् ॥ ३० ॥ यन्नि- मित्तं भवेच्छोको दुःखं वा त्रास एव च । आयासो वा यतः शूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥ ३१ ॥ त्यजेदेकं कुल- स्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्राम जनपदस्यार्थे ह्यात्मार्थे पृथिवी त्यजेत् ॥ ३२ ॥ न गणस्याग्रतो गच्छे- त्सिद्धे कार्ये समं फलम् । यदि कार्यविपत्तिः स्यान्मुखर- स्तत्र हन्यते ॥ ३३ ॥ धनिक श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः । पञ्च यत्र न विद्यन्ते न तत्र दिवस वसेत्

---

१ वृद्धत्वेऽपि
२० सु. र. भां.

१५४	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

॥ ३४ ॥ चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन पण्डितः । नासमीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत् ॥ ३५ ॥ अनायके न वस्तव्यं न वसेद्बहुनायके । स्त्रीनायके न वस्तव्यं न वसेद्बालनायके ॥ ३६ ॥ सर्वथा संत्यजेद्वादं न कंचिन्मर्मणि स्पृशेत् । सर्वानपरित्यजेदर्थान्स्वाध्यायस्य विरोधिनः ॥ ३७ ॥ अनभिध्या परस्वेषु सर्वसत्त्वेषु सौहृदम् । कर्मणा फलमस्तीति मनसा त्रितयं चरेत् ॥ ३८ ॥ प्राणातिपातं स्तेन्यं च परदाराभिमर्शनम् । त्रीणि पापानि विदुषा नित्यशः परिवर्जयेत् ॥ ३९ ॥ न कश्चिदपि जानाति किं कस्य श्वो भविष्यति । अतः श्वः करणीयानि कुर्यादद्यैव बुद्धिमान् ॥ ४० ॥ अनेन मर्त्यदेहेन यल्लोकद्वयशर्मदम् । विचिन्त्य तदनुष्ठेयं कर्म हेयं ततोऽन्यथा ॥ ४१ ॥ उपकारः परो धर्मः परार्थं मर्म नैपुणम् । पात्रे दानं परः कामः परो मोक्षो वितृष्णता ॥ ४२ ॥ अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य तु संचयम् । अवन्ध्यं दिवस कुर्याद्दानाध्ययनकर्मसु ॥ ४३ ॥ परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हिचित् । न हीदृशमनायुष्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥४४॥ मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा नैकशय्यासनो भवेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ॥ ४५ ॥ परदारपरद्रव्यपरद्रोहपराङ्मुख । गङ्गा ब्रूते कदागत्य मामयं पावयिष्यति ॥ ४६ ॥ ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः । महान्ति पातकान्याहुस्तत्संसर्गी च पञ्चमः ॥ ४७ ॥ स्त्रीबालस्वामिमित्रघ्नो गोघ्नो विश्वासघातकः । सुरापो ब्रह्महा चोरो यान्त्येते सर्वसारकान् ॥ ४८ ॥ कूटसाक्षी मृषावादी यश्चासदनुशास्ति वै । ते मोहमृत्यवः सर्वे तथा ये वेदनिन्दकाः ॥ ४९ ॥ घटं भिन्द्यात्पटं छिन्द्यात्कुर्याद्रासभनिःस्वनम् । येन केन प्रकारेण प्रसिद्धः पुरुषो भवेत् ॥५०॥ न हीदृशं ^२सवननं त्रिषु लोकेषु विद्यते । दया मैत्री च भूतेषु दानं च ^१मधुरा च वाक् ॥ ५१ ॥ विवादो धनसबन्धो याचनं स्त्रीषु संगतिः । आदानमग्रतः स्थानं मैत्रीभङ्गस्य हेतवः ॥ ५२ ॥ दर्शितानि कलत्राणि गृहे भुक्तमशङ्कितम् । कथितानि रहस्यानि सौहृदं किमतः परम् ॥ ५३ ॥ दुःखेन श्लिष्यते मित्रं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते । भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिः सा दुःखैकप्रदायिनी ॥ ५४ ॥ ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् । तयोर्मैत्री विवाहश्च न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥ ५५ ॥ उत्तमा आत्मना ख्याताः पितुः ख्याताश्च मध्यमाः । अधमा मातुलात्ख्याताः श्वशुराच्चाधमाधमाः ॥ ५६ ॥ ऋणशेषश्चाग्निशेषः शत्रुशेषस्तथैव च । पुनः पुनः प्रवर्तन्ते तस्माच्छेषं न रक्षयेत् ॥ ५७ ॥ कुभोज्येन दिनं नष्टं कुकलत्रेण शर्वरी । कुपुत्रेण कुल नष्टं तन्नष्टं यन्न दीयते ॥ ५८ ॥ बर्बरश्च तपस्वी स्याच्छूरश्चाप्यकृतव्रणः । मद्यपा स्त्री सती राजन्निति न श्रद्दधामहे ॥ ५९ ॥ नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ॥ ६० ॥ सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्वृतिः । तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीव्यते ॥ ६१ ॥ व्रजत्यधः प्रयात्युच्चैर्नरः स्वैरेव चेष्टितैः । अधः कूपस्य खनक ऊर्ध्वं प्रासादकारकः ॥ ६२ ॥ कुर्यान्न परदारेच्छां विश्वासं स्त्रीषु वर्जयेत् । हतो दशास्यः सीतार्थी हतः पत्न्या विदूरथः ॥ ६३ ॥ न मद्यव्यसनी क्षीबः कुर्याद्वेतालचेष्टितम् । वृष्णयो हि ययुः क्लीबास्तृणैः प्रहरणे क्षयम् ॥ ६४ ॥ दानं मत्वाश्रितं कुर्यान्न पश्चात्तापवान्भवेत् । बलिनात्मार्पितो बन्धे दानशेषस्य शुद्धये ॥ ६५ ॥ न स्त्रीजितः प्रमूढः स्याद्वाढरागवशीकृतः । पुत्रशोकाद्दशरथो जीवं जायाजितोऽत्यजत् ॥ ६६ ॥ क्षिपेद्वाक्यशरान्घोरान्न पारुष्यविषप्लुतान् । वाक्पारुष्यरुषा चक्रे भीमः कुरुकुलक्षयम् ॥ ६७ ॥ परेषु क्लेशदं कुर्यान्न पैशुन्यं प्रभुप्रियम् । पैशुन्येन गतौ राह्रोश्चन्द्राकौ भक्षणीयताम् ॥ ६८ ॥ कुर्यान्नीचजनाभ्यस्तां न याच्ञां मानहारिणीम् । बलिप्रार्थनया प्राप लघुतां पुरुषोत्तमः ॥ ६९ ॥ वक्रैः क्रूरतरैर्लुब्धैर्न कुर्यात्प्रीतिमग्निभिः । वसिष्ठसाहरद्धेनुं विश्वामित्रो निमन्त्रितः ॥ ७० ॥ तीव्रे तपसि लीनानामिन्द्रियाणां न विश्वसेत् । विश्वामित्रोऽपि सोत्कण्ठं कण्ठे जग्राह मेनकाम् ॥ ७१ ॥ भक्तं रक्तं सदासक्तं निर्दोषं न परित्यजेत् । रामस्त्यक्त्वा सतीं सीतां शोकशल्याकुलोऽभवत् ॥ ७२ ॥ वर्जयेदिन्द्रियजयी निर्जने जननीमपि । पुत्रीकृतोऽपि प्रद्युम्नः कामितः शम्बरस्त्रिया ॥ ७३ ॥ प्रभुप्रसादे विश्वासं न कुर्यात्खभसन्निभे । नन्देन मन्त्री निक्षिप्तः शकटारोऽपि बन्धने ॥ ७४ ॥ अप्युन्नतपदारूढः पूज्यान्नैवापमानयेत् । नहुषः शक्रतां प्राप्य च्युतोऽगस्त्यावमाननात् ॥ ७५ ॥ हितोपदेशं शृणुयात्कुर्वीत च यथोदितम् । विदुरोक्तमकृत्वाभूत्कौरवः शोकशल्यभाक् ॥ ७६ ॥ न पुत्रायत्तमैश्वर्यं कुर्यादार्यः कथंचन । पुत्रार्पितप्रभुत्वोऽभूद्धृतराष्ट्रस्तृणोपमः ॥ ७७ ॥ श्रुतिस्मृत्युक्तमाचारं न त्यजेत्साधुसेवितम् । दैत्यानां श्रीवियोगोऽभूत्सत्यधर्मक्रियासुखाम् ॥ ७८ ॥ नदीनां नखिनां चैव शृङ्गिणां शस्त्र-

---

१ असत्यवादिसाक्षी
२ वशीकरणम्.
१ मत्त

सामान्यनीतिः १५५

---

पाणिनाम् । विश्वासो नैव कर्तव्य स्त्रीषु राजकुलेषु च
॥ ७९ ॥ न कुर्यादभिचारोद्यमवद्यादिकुहकक्रियाम् ।
लक्ष्मणेनेन्द्रजित्कृत्याभिचारसमये हतः ॥ ८० ॥ व्याकुलोऽपि
विपत्यार्तै. स्मरेद्विष्णु सदा हृदि । शरतल्पगतो भीष्मः
सस्मार गरुडध्वजम् ॥ ८१ ॥ चिन्ता जरा मनुष्याणा-
मनध्वा वाजिनां जरा । असंभोगो जरा स्त्रीणां वस्त्राणा-
मातपो जरा ॥ ८२ ॥ प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति
जन्तवः । तस्मात्तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता
॥ ८३ ॥ पञ्चभिः सह गन्तव्यं स्थातव्यं पञ्चभिः सह ।
पञ्चभिः सह वक्तव्यं न दुःखं पञ्चभिः सह ॥ ८४ ॥ यान्ति
न्यायप्रवृत्तस्य ^१तिर्यञ्चोऽपि सहायताम् । अपन्थानं तु
गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति ॥ ८५ ॥ विद्याभ्यासो
विचारश्च समयोरेव शोभते । विवाहश्च विवादश्च समयो-
रेव शोभते ॥ ८६ ॥ लक्ष्मीर्वसति जिह्वाग्रे जिह्वाग्रे
मित्रबान्धवा । जिह्वाग्रे बन्धनं प्राप्तं जिह्वाग्रे मरणं
ध्रुवम् ॥ ८७ ॥ यस्मिन्देशे न समानो न प्रीतिर्न च
बान्धवाः । न च विद्यागमः कश्चिन्न तत्र दिवस वसेत्
॥ ८८ ॥ वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालविपर्यय । अथैव-
मागते काले भिन्द्याद्धटमिवाश्मनि ॥ ८९ ॥ सर्वनाशे
समुत्पन्ने ह्यर्थं त्यजति पण्डितः । अर्धेन कुरुते कार्यं
सर्वनाशो न जायते ॥ ९० ॥ मूर्खशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्री-
भरणेन च । द्विषता संप्रयोगेण पण्डितोऽप्यवसीदति
॥ ९१ ॥ • मित्रद्रुह. कृतघ्नस्य स्त्रीघ्नस्य पिशुनस्य च ।
चतुर्णामपि चैतेषा निष्कृतिर्नैव विश्रुता ॥ ९२ ॥ गतश्री-
र्गणकान्द्वेष्टि गतायुश्च चिकित्सकान् । गतश्रीश्च गतायुश्च
ब्राह्मणान्द्वेष्टि भारत ॥ ९३ ॥ आत्मबुद्धिः सुखायैव
गुरुबुद्धिर्विशेषतः । परबुद्धिर्विनाशाय स्त्रीबुद्धिः प्रलयावहा
॥ ९४ ॥ विद्म्यः सर्वथा हेयैः ^४प्रत्यूहः सर्वकर्मणाम् ।
तस्माद्विद्मयमुत्सृज्य साध्यसिद्धिर्विधीयताम् ॥ ९५ ॥
विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम् । नीचादप्युत्तमा
विद्या स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ॥ ९६ ॥ लुब्धमर्थेन गृह्णी-
यात्क्रुद्धमञ्जलिकर्मणा । मूर्ख छन्दानुवृत्त्या च तत्त्वार्थेन च
पण्डितम् ॥ ९७ ॥ जानीयात्सङ्गरे भृत्यान्बान्धवान्व्यस-
नागमे । आपत्कालेषु मित्राणि भार्यां च विभवक्षये
॥ ९८ ॥ खरं श्वानं गजं मत्तं रण्डा च बहुभाषिणीम् ।
राजपुत्रं कुमित्रं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ९९ ॥ दुरस्थं
जलमध्यस्थं धावन्तं धनगर्वितम् । क्रोधवन्तं मदोन्मत्तं
नमस्कारेऽपि वर्जयेत् ॥ १०० ॥ पिपीलिकार्जितं धान्यं

---

मक्षिकासंचित मधु । लुब्धेन संचित द्रव्यं समूलं च
विनश्यति ॥ १०१ ॥ न सारणीया धीरेण रसना नीरसे
जने । को नाम कुरुते फेरौ ^१नायक. सायकक्षतिम् ॥ १०२ ॥
धातुवादेषु वित्ताशा मोक्षाशा कौलिके मते । जामातरि च
पुत्राशा त्रयमेतन्निरर्थकम् ॥ १०३ ॥ द्वाविमौ पुरुषौ लोके
सुखिनौ न कदाचन । यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्य-
नीश्वरः ॥ १०४ ॥ द्वाविमौ पुरुषौ लोके परप्रत्ययकारको ।
स्त्रिय कामितकामिन्यो लोकः पूजितपूजक ॥ १०५ ॥
द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । परिव्राड् योगयुक्तश्च
रणे चाभिमुखो हत. ॥ १०६ ॥ द्वाविमौ पुरुषौ लोके खर्ग
स्योपरि तिष्ठत. । प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान्
॥ १०७ ॥ द्वाविमौ पुरुषौ लोके न भूतो न भविष्यतः ।
प्रार्थितं यश्च कुरुते यश्च नार्थयते परम् ॥ १०८ ॥ द्वाविमौ
पुरुषौ लोके शिरःशूलकरावुभौ । गृहस्थश्च निरारम्भो यतिश्च
सपरिग्रहः ॥ १०९ ॥ शत्रुर्दहति संयोगे वियोगे मित्र-
मप्यहो । उभयोर्दु खदायित्वं को भेद. शत्रुमित्रयो ॥११०॥
दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यश्चोत्तरदायक । ससर्पे च गृहे
वासो मृत्युरेव न सशयः ॥ १११ ॥ ददतो युध्यमानस्य
पठत. पुलको न चेत् । आत्मनश्च परेषान् च धिक्त्याग
पौरुषं श्रुतम् ॥ ११२ ॥ न तद्भुक्तं न तत्पीतं न तत्सुप्तं
न तद्गतम् । यन्मासमाहिषक्षीरैलैलेनावोजिवर्जितम् ॥११३॥
नि.सारस्य पदार्थस्य प्रायेणाडम्बरो महान् । न सुवर्णे ध्वनि-
स्तादृग्यादृक्कांस्ये प्रजायते ॥११४॥ मासि मासि समा ज्योत्स्ना
पक्षयोरुभयोरपि । तत्रैकः शुक्लपक्षोऽभूद्यशः पुण्यैरवाप्यते
॥ ११५ ॥ मत्स्यादयोऽपि जानन्ति नीरक्षीरविवेचनम् ।
पर प्रसिद्धिर्र्हसस्य यशः पुण्यैरवाप्यते ॥ ११६ ॥ पञ्चभिः
कामिता कुन्ती तद्भूयश्च पञ्चभिः । सती वदति लोकोऽयं
यशः पुण्यैरवाप्यते ॥ ११७ ॥ सौभाग्यं विरलस्य स्यात्स-
मकर्मगुणेष्वपि । षङ्गिशदायुधा-पृथ्वी खङ्गायचैव दृश्यते
॥ ११८ ॥ हस्तादपि न दातव्यं गृहादपि न दीयते ।
परोपकरणार्थाय वचने किं दरिद्रता ॥ ११९ ॥ वनानि
दहतो वह्नेः सखा भवति मारुतः । स एव दीपनाशाय
कृशे कस्यास्ति सौहृदम् ॥ १२० ॥ भोज्यं भोजनशक्तिश्च
रतिशक्तिर्वरस्त्रिय. । विभवो दानशक्तिश्च नाल्पस्य तपस.
फलम् ॥ १२१ ॥ जानन्ति हि गुणान्वक्तुं तद्विधा एव
तादृशाम् । वेत्ति विश्वंभरा भार गिरीणा गरिमाश्रयन्
॥ १२२ ॥ जीवन्तोऽपि मृताः पञ्च व्यासेन परिकीर्तिता. ।
दरिद्रो व्याधितो मूर्खः प्रवासी नित्यसेवकः ॥ १२३ ॥

---

पादटिप्पणी (Footnotes):

वामभागः:
१ न्यायमार्गानुसारिण २ तिर्यग्जातीया पशव इत्यर्थ ३ तज्ज-
नितपापपरिहार ४ त्याज्य ५ विघ्नरूप.

दक्षिणभागः:
१ जनुके २ स्त्री ३ अश्व• ४ मित्रभाव

२५६	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

अत्यासन्ना विनाशाय दूरतश्चाफलप्रदाः । मध्यभावेन से-
व्यन्ते राजा वह्निर्गुरुः स्त्रियः ॥ १२४ ॥ अमृतं दुर्लभं
नृणां देवानामुदकं तथा । पितॄणां दुर्लभः पुत्रस्तर्कं शक्रस्य
दुर्लभम् ॥ १२५ ॥ शनैः पन्थाः शनैः कन्था शनैः पर्वत-
मस्तके । शनैर्विद्या शनैर्वित्तं पञ्चैतानि शनैः शनैः ॥ १२६ ॥
अन्वयागतविद्यानामन्वयागतसंपदाम् । विदुषा च प्रभूणा
च हृदयं नावलिप्यते ॥ १२७ ॥ मक्षिका मशको वेश्या
मूषको याचकस्तथा । ग्रामणीर्गणकश्चैव सप्तैते परमक्षकाः
॥ १२८ ॥ अकुतोप्रद्रवः कश्चिन्महानपि न पूज्यते ।
अर्चयन्ति नरा नागं न तार्क्ष्यं न गजादिकम् ॥ १२९ ॥
शोभन्ते विद्यया विप्राः क्षत्रिया विजयश्रिया । श्रियोऽनुकूल-
दानेन लज्जया च कुलाङ्गनाः ॥ १३० ॥ ब्राह्मणा
गणका वेश्याः सारमेयाश्च कुक्कुटाः । दृष्टेष्वन्येषु कुप्यन्ति
न जाने तस्य कारणम् ॥ १३१ ॥ पुत्रपौत्रवधूभृत्यैः
सपूर्णमपि सर्वदा । भार्याहीनगृहस्थस्य शून्यमेव गृहं
मतम् ॥ १३२ ॥ अक्षरद्वयमभ्यस्तं नास्ति नास्तीति यत्पुरा ।
तदिदं देहि देहीति विपरीतमुपस्थितम् ॥ १३३ ॥ नवे
वयसि यः शान्तः स शान्त इति मे मतिः । धातुषु क्षीय-
माणेषु शान्तिः कस्य न जायते ॥ १३४ ॥ धिग्गृहं गृहि-
णीशून्यं धिक्कलत्रमपुत्रकम् । धिक्पुत्रमविनीतं च धिग्ज्यो-
तिषमजातकम् ॥ १३५ ॥ अश्वं नैव गजं नैव व्याघ्रं नैव
च नैव च । अजापुत्रं बलिं दद्याद्देवो दुर्बलघातकः ॥ १३६ ॥
दुर्मन्त्री राज्यनाशाय आमनाशाय कुञ्जरः । श्यालको गृह-
नाशाय सर्वनाशाय मातुलः ॥ १३७ ॥ जले तैलं खले
गुह्यं पात्रे दानं मनागपि । प्राज्ञे शास्त्रं स्वयं याति विस्तारं
वस्तुशक्तितः ॥ १३८ ॥ उद्योगः कलहः कण्डूर्द्यूतं मद्यं
परस्त्रियः । आहारो मैथुनं निद्रा सेवनात्तु विवर्धते ॥ १३९ ॥
कृतार्थः स्वामिनं द्वेष्टि कृतेदारस्तु मातरम् । जातापत्या
पतिं द्वेष्टि गतरोगश्चिकित्सकम् ॥ १४० ॥ चक्षुःपूतं न्यसे-
त्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । सत्यपूतां वदेद्वाणीं मनःपूतं
समाचरेत् ॥ १४१ ॥ नास्ति यज्ञः स्त्रियः कश्चिन्न व्रतं
नोपवासकम् । या तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्गं जयत्यसौ
॥ १४२ ॥ शुचि भूमिगतं तोयं शुचिर्नारी पतिव्रता ।
शुचिः क्षेमकरो राजा संतोषी ब्राह्मणः शुचिः ॥ १४३ ॥
नित्यमास्यं शुचि स्त्रीणां शकुनिः फलपातने । वत्सोऽपि
स्तनपाने स्याच्छ्वा मृगग्रहणे शुचिः ॥ १४४ ॥ भर्ता देवो
गुरुर्भर्ता धर्मतीर्थव्रतानि च । तस्मात्सर्वं परित्यज्य पतिमेकं
भजेत्सती ॥ १४५ ॥ असारे खलु संसारे सारमेतच्चतुष्ट-
यम् । काश्यां वासः सतां सङ्गो गङ्गाम्भः शंभुसेवनम्
॥ १४६ ॥ उदारस्य तृणं वित्तं शूरस्य मरणं तृणम् ।
विरक्तस्य तृणं भार्या निःस्पृहस्य तृणं जगत् ॥ १४७ ॥
सप्तैतानि न पूर्यन्ते पूर्यमाणान्यनेकंशः । ब्राह्मणोऽग्निर्यमो
राजा पयोधिरुदरं गृहम् ॥ १४८ ॥ कल्पान्तवामसङ्क्षोभ-
लङ्घिताशेषभूभृतः । स्थैर्यप्रसादमर्यादास्ता एव हि महो-
दधेः ॥ १४९ ॥ संपत् सरस्वती सत्यं सतां सद्नुग्रहः ।
सत्ता सुकृतसम्भारः सकाराः सप्त दुर्लभाः ॥ १५० ॥
अभ्रच्छाया खलप्रीतिर्नवसस्यानि योषितः । किंचित्कालोप-
भोग्यानि यौवनानि धनानि च ॥ १५१ ॥ परोऽपि हितवान्
बन्धुर्बन्धुरप्यहितः परः । अहितो देहजो व्याधिर्हितमा-
रण्यमौषधम् ॥ १५२ ॥ जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते
घटः । स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ॥ १५३ ॥
सौवर्णानि सरोजानि निर्मातुं सन्ति शिल्पिनः । तत्र
सौरभनिर्माणे चतुरश्चतुराननः ॥ १५४ ॥ साक्षरं पुरुषं दृष्ट्वा
यो नरो नाभिमन्दते । बलीवर्दसमो लोके खुरशृङ्गविव-
र्जितः ॥ १५५ ॥ को न याति वशं लोके मुखे पिण्डेन
पूरितः । मृदङ्गो मुखलेपेन करोति मधुरध्वनिम् ॥ १५६ ॥
लुब्धानां याचकः शत्रुश्चोराणां चन्द्रमा रिपुः । जारस्त्रीणां
पतिः शत्रुर्मूर्खाणां बोधको रिपुः ॥ १५७ ॥ अमन्त्रमक्षरं
नास्ति नास्ति मूलमनौषधम् । अयोग्यो पुरुषो नास्ति योजक-
स्तत्र दुर्लभः ॥ १५८ ॥ परोपदेशवेलायां शिष्टा सर्वे
भवन्ति वै । विस्मरन्तीह शिष्टत्वं स्वकार्ये समुपस्थिते
॥ १५९ ॥ गुणिनां निर्गुणानां च दृश्यते महदन्तरम् ।
हारः कण्ठगतः स्त्रीणां नूपुराणि च पादयोः ॥ १६० ॥
अलभ्यं लब्धुकामस्य जनस्य गतिरीदृशी । अलभ्येषु मन्-
स्तापः संचितार्थो विनश्यति ॥ १६१ ॥ शत्रुवाक्यामृतं श्रुत्वा
तेन सौहार्दमार्जवम् । नहि धीरेण कर्तव्यमात्मनः शुभमि-
च्छता ॥ १६२ ॥ शूराश्च कृतविद्याश्च रूपवत्यश्च योषितः ।
यत्र यत्र गमिष्यन्ति तत्र तत्र कृतादराः ॥ १६३ ॥
चत्वारो धनदायादा धर्माग्निभृपतस्कराः । तेषां ज्येष्ठावमा-
नेन त्रयः कुप्यन्ति बान्धवाः ॥ १६४ ॥ शीलभारवती
कान्ता पुष्पभारवती लता । अर्थभारवती वाणी भजते
कामपि श्रियम् ॥ १६५ ॥ पूरोत्पीडे तडागस्य परीवाहः
प्रतिक्रिया । शोकक्षोभे च हृदयं प्रलापैरेव धार्यते

---

१ पञ्चसु वाक्येषु अतिवाह्यते सिध्यति आरोहति प्राप्यते वर्धते इति पञ्चक्रियाध्याहार
२ भार्याविवाहनादीनि
३ एतानि स्वरया न भवन्तीत्यर्थः.
४ वंशपरम्परागतविद्यानाम्.
५ सगर्वं न भवति.
६ कुलस्त्रिय
७ श्वान
८ गज
९ स्वल्पमपि
१० वस्तुमाहात्म्येन
११ कृता दारा स्त्री येन सः
१२ वैद्यम्
१३ पवित्रम्
१ स क्रमः सर्वविद्याधनार्जनेऽपि चोक्तः
२ मुखाहारः.
३ अचिन्ताम्
४ शोभाम्
५ प्रवहणम्
६ उपायः

सामान्यनीतिः

१५७

---

॥ १६६ ॥ उपभोक्तुं न जानाति श्रियं प्राप्यापि मानवः।
आकण्ठजलमग्नोऽपि श्वा लिहत्येव जिह्वया ॥ १६७ ॥
आर्त्ता देवात्नमस्यन्ति तप कुर्वन्ति रोगिणः ।
निर्धना दानमिच्छन्ति वृद्धा नारी पतिव्रता ॥ १६८ ॥
जामाता जठरं जाया जातवेदा जलाशयः । पूरिता
नैव पूर्यन्ते जकारा पञ्च दुर्भरा ॥ १६९ ॥
जननी जन्मभूमिश्च जाह्नवी च जनार्दन । जनकः
पञ्चमश्चैव जकाराः पञ्च दुर्लभाः ॥ १७० ॥ सा
श्रीर्या न मदं कुर्यात्स सुखी तृष्णयोज्झितः । तन्मित्रं
यत्र विश्वास. पुरुषः स जितेन्द्रियः ॥ १७१ ॥ सुलभं
वस्तु सर्वस्य न यात्यादरणीयताम् । स्वदारपरिहारेण पर-
दारार्थिनो जनाः ॥ १७२ ॥ एकस्य कर्म सवीक्ष्य करो-
त्यन्योऽपि गर्हितम् । गतानुगतिको लोको न लोक.
पारमार्थिक. ॥ १७३ ॥ क्वचिद्रुष्ट क्वचित्तुष्टो रुष्टस्तुष्टः
क्षणे क्षणे । अव्यवस्थितचित्तस्य प्रसादोऽपि भयंकरः
॥ १७४ ॥ गुरुपत्न्या निशाधीशो ब्राह्मण्य पाकशासन. ।
गत पञ्चेषुलक्ष्यत्व का कथाऽन्यस्य देहिनः ॥ १७५ ॥
यस्मिन्रुष्टे भयं नास्ति तुष्टे नैव धनागम. । निग्रहा-
नुग्रहौ न स्तः स रुष्ट. कि करिष्यति ॥ १७६ ॥
आलस्योपहता विद्या परहस्तगता. स्त्रियः । अल्पबीजं
हत क्षेत्र हत सैन्यमनायकम् ॥ १७७ ॥ निर्विषेणापि
सर्पेण कर्तव्या महती फटा । विषमस्तु न चाप्यस्तु
फटाटोपो भयकर. ॥ १७८ ॥ एक एव पदार्थस्तु
त्रिधा भवति वीक्षित. । कुणपः कामिनी मास
योगिभि कामिभि. श्वभिः ॥ १७९ ॥ नारी परमुख-
द्रष्ट्री कविरव्यवहारवित् । अपथ्यसेवी रोगी च किय-
द्दिनोपहस्यते ॥ १८० ॥ अन्यदा भूषण पुंसां क्षमा
लज्जेव योषिताम् । पराक्रमः परिभवे वैशाल्यं सुरतेष्विव
॥ १८१ ॥ सांसारिकसुखासक्तं ब्रह्मज्ञोऽस्मीति
वादिनम् । कर्मब्रह्मोभयभ्रष्ट तं त्यजेदन्त्यजं यथा
॥ १८२ ॥ शैले शैले न माणिक्य मौक्तिकं न गजे गजे ।
साधवो नहि सर्वत्र चन्दन न वने वने ॥ १८३ ॥
प्रीतिर्लक्ष्मीर्यश. क्लेश. सा कि सा किं स किं स किम् ।
या लोभाद्या परद्रोहात्परार्थे यः परार्थकृत् ॥ १८४ ॥
मनो मधुकरो मेघो मानिनी मदनो मरुत् । मा मदो
मर्कटो मत्स्यो मकारा दश चञ्चलाः ॥ १८५ ॥
यावज्जीवं सुख जीवेदृणं कृत्वा घृतं पिबेत् । भस्मी-
भूतस्य जीवस्य पुनरागमनं कुतः ॥ १८६ ॥ असार

एष संसारः सार सारङ्गलोचनाः । तदर्थे धनमिच्छन्ति
तत्यागे तु धनेन किम् ॥ १८७ ॥ सत्यानुसारिणी
लक्ष्मी. कीर्तिस्त्यागानुसारिणी । अभ्याससारिणी विद्या
बुद्धि कर्मानुसारिणी ॥ १८८ ॥ उपाध्यायश्च वैद्यश्च
ऋतुकाले वरस्त्रियः । सूतिका दूतिका नौका कार्यान्ते
ते च शष्पवत् ॥ १८९ ॥ विशाखान्ता गता मेघा.
प्रसूतान्तं च यौवनम् । प्रणामान्त. सता कोपो याच-
नान्त हि गौरवम् ॥ १९० ॥ कृतान्तपाशबद्धाना दैवो-
पहतचेतसाम् । बुद्धय कुब्जगामिन्यो भवन्ति महतामपि
॥ १९१ ॥ सदय हृदयं यस्य भाषित सत्यभूषितम् ।
काय परहिते यस्य कलिस्तस्य करोति किम् ॥ १९२ ॥
अपत्यदर्शनस्यार्थे प्राणानपि च या त्यजेत् । त्यजन्ति
तामपि क्रूग मातर दारहेतवे ॥ १९३ ॥ पुत्रसू.
पाककुशला पवित्रा च पतिव्रता । पद्माक्षी पञ्चभैर्नारी
भुवि सयाति गौरवम् ॥ १९४ ॥ दातुरुन्नतवित्तस्य गुण-
युक्तस्य चार्थिन. । दुर्लभः खलु सयोग सद्वीजक्षेत्रयो-
रिव ॥ १९५ ॥ आज्ञामात्रफलं राज्यं ब्रह्मचर्यफलं तपः ।
परिज्ञानफलं विद्या दत्तमुक्तफलं धनम् ॥ १९६ ॥
आयुर्वित्तं गृहच्छिद्रं मन्त्रमौषधमैथुने । दानं मानाप-
मानौ च नव गोप्यानि कारयेत् ॥ १९७ ॥ अग्नौ
दग्धं जले मग्नं हृतं तस्करपार्थिवैः । तत्सर्व दान-
मित्याहुर्यदि क्लैव्यं न भाषते ॥ १९८ ॥ सभ्रमः
स्नेहमाख्याति वपुसख्याति भोजनम् । विनयो वंशमा-
स्याति देशमाख्याति भाषितम् ॥ १९९ ॥ किं
विद्यया कि तपसा कि योगेन श्रुतेन च । किं
विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम् ॥ २०० ॥
यश्च मूढतमो लोके यश्च बुद्धे. पर गत. । तावुभौ
सुखमेधेते क्लिश्यत्यन्तरितो जन. ॥ २०१ ॥ त्यजे-
त्स्वामिनमप्युम्रमल्पश्रावकृपणं त्यजेत् । कृपणादविशेषज्ञं
तस्माच्च कृतशासनम् ॥ २०२ ॥ पात्रापात्रविवेको-
ऽस्ति धेनुपन्नगयोरिव । तृणात्संजायते क्षीरं क्षीरात्स-
जायते विषम् ॥ २०३ ॥ शनैर्विद्या शनैरर्थान्नारोहे-
त्पर्वतं शनैः । शनैरध्वसु वर्तेत योजनान्न पर व्रजेत्
॥ २०४ ॥ द्यूतं पुस्तकवाद्ये च नाटकेषु च सक्तता ।
स्त्रियस्तन्द्री च निद्रा च विद्याविघ्नकराणि षट् ॥ २०५ ॥
अतिथर्बालकः पत्नी जननी जनकस्तथा । पञ्चैते गृहिणः
पोष्या इतरे च स्वशक्तितः ॥ २०६ ॥ गाढं गुणवती
विद्या न मुदे विनयं विना । मूर्खतापि मुदे भूयान्महत्सु
विनयान्विता ॥ २०७ ॥ अहो साहजिकं प्रेम दूरादपि

---

१ निन्दन्
२ शव

१५८ सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम्

---

विराजते । चकोरनयनद्वन्द्वमाह्लादयति चन्द्रमाः ॥ २०८॥
साक्षरा विपरीताश्चेद्राक्षसा एव केवलम् । सरसो विपरीत-
श्चेत्सरसत्वं न मुञ्चति ॥ २०९ ॥ यदीच्छसि वशीकर्तुं
जगदेकेन कर्मणा । परापवादसस्येभ्यो गा चरन्तीं निवा-
रय ॥ २१० ॥ एकस्तपो द्विरध्यायी त्रिभिर्गीतं चतुः पथम् ।
सप्त पञ्च कृषीणां च सङ्ग्रामो बहुभिर्जनै ॥ २११ ॥
काकः पक्षिषु चाण्डालः स्मृत पशुषु गर्दभः । नराणां
कोऽपि चाण्डालः स्मृतः सर्वेषु निन्दक ॥ २१२ ॥
दातृत्वं प्रियवक्तृत्वं धीरत्वमुचितज्ञता । अभ्यासेन न
लभ्येयुश्चत्वारः सहजा गुणाः ॥ २१३ ॥ लोभमूलानि
पापानि रसमूलानि व्याधयः । इष्टमूलानि शोकानि
त्रीणि त्यक्त्वा सुखी भव ॥ २१४ ॥ प्रदोषे दीपकश्चन्द्रः
प्रभाते दीपको रवि । त्रैलोक्ये दीपको धर्म सुपुत्रः
कुलदीपकः ॥ २१५ ॥ सुखार्थी त्यजते विद्यां विद्यार्थी
त्यजते सुखम् । सुखार्थिन कुतो विद्या कुतो विद्यार्थिन
सुखम् ॥ २१६ ॥ अन्नदानात्परं दानं विद्यादानमतः परम् ।
अन्नेन क्षणिका तृप्तिर्यावज्जीवं च विद्यया ॥ २१७ ॥
दूरस्थाः पर्वता रम्या वेश्या च मुखमण्डने । युद्धस्य
वार्ता रम्या च त्रीणि रम्याणि दूरतः ॥ २१८ ॥ माता
यदि विषं दद्याद्विक्रीणाति पिता सुतम् । राजा हरति
सर्वस्वं तत्र का परिदेवना ॥ २१९ ॥ अहेरिव गणाद्भीतः
परान्नाच्च विषादिव । राक्षसीभ्य इव स्त्रीभ्यः स
विद्यामधिगच्छति ॥ २२० ॥ अवज्ञात्रुटितं प्रेम
नवीकर्तुं क ईश्वर । संधिं न याति स्फुटितं
लाक्षालेपेन मौक्तिकम् ॥ २२१ ॥ सन्निकर्षोऽत्र मर्त्याना-
मनादरणकारणम् । गाङ्गं हित्वा यथाऽन्याम्भस्तत्रत्यो याति
शुद्धये ॥ २२२ ॥ लेखनी पुस्तकं रामा परहस्ते गता गता ।
कदाचित्पुनरायाता भ्रष्टा मुष्टा च चुम्बिता ॥ २२३ ॥
पूर्वदत्तेषु या विद्या पूर्वदत्तेषु च यद्धनम् । पूर्वदत्तेषु या
भार्या अग्रे धावति धावति ॥ २२४ ॥ श्रुत्वा धर्मं
विजानाति श्रुत्वा त्यजति दुर्मतिम् । श्रुत्वा ज्ञानमवा-
प्नोति श्रुत्वा मोक्षं च विन्दति ॥ २२५ ॥ मनो धावति
सर्वत्र मदोन्मत्तगजेन्द्रवत् । ज्ञानाङ्कुशसमा बुद्धिस्तस्य
निश्चलते मनः ॥ २२६ ॥ इच्छेच्चेद्विपुलां मैत्रीं त्रीणि तत्र न
कारयेत् । वाग्वादमर्थसम्बन्धं तत्पत्नीपरिभाषणम् ॥ २२७॥
अयुक्तं स्वामिनो युक्तं युक्तं नीचस्य दूषणम् । अमृतं
राहवे मृत्युर्विषं रुद्रस्य भूषणम् ॥ २२८ ॥ पण्डिते चैव
मूर्खे च बलवत्यपि दुर्जने । ईश्वरे च दरिद्रे च मृत्योः सर्वत्र
तुल्यता ॥ २२९ ॥ सङ्ग्रामे सुभटेन्द्राणां कवीना कवि-
मण्डले । दीप्तिर्वा दीप्तिहानिर्वा मुहूर्तादेव जायते ॥२३०॥
विषस्य विषयाणा हि दृश्यते महदन्तरम् । उपभुक्तं विषं
हन्ति विषयाः स्मरणादपि ॥ २३१ ॥ पुराणान्ते श्मशा-
नान्ते मैथुनान्ते च या मतिः । सा मतिः सर्वदा चेत्स्यात्को
न मुच्येत बन्धनात् ॥ २३२ ॥ आकारेणैव चतुरास्तर्क-
यन्ति परेङ्गितम् । गर्भस्य केतकीपुष्पमामोदेनैव षट्पदाः
॥ २३३ ॥ न ज्ञातुं नाप्यनुज्ञातुं नेक्षितुं नाप्युपेक्षितुम् ।
स्वजनः स्वजने जातं विपत्पातं समीहते ॥ २३४ ॥
प्रायो दुरन्तपर्यन्ताः संपदोऽपि दुरात्मनाम् । भवन्ति हि
सुखोदर्का विपदोऽपि महात्मनाम् ॥ २३५ ॥ उदर्क-
भूतिमिच्छद्भि सद्भिः खलु न दृश्यते । चतुर्थीचन्द्रलेखेव
परस्त्रीभालपट्टिका ॥ २३६ ॥ अकाण्डपातजातानामार्द्राणा
मर्मभेदिनाम् । गाढशोकप्रहाराणामचिन्तैव महौषधम्
॥ २३७ ॥ अनिलोलोडितकार्यस्य वाग्जालं वाग्मिनो वृथा ।
निमित्तादपरोद्धेषोर्धामुष्केस्येव वल्गितम् ॥ २३८ ॥ शम्भु
श्वेतार्कपुष्पेण चन्द्रमा वस्त्रतन्तुना । अच्युतः स्मृतिमात्रेण
माधवः करसम्पुटैः ॥ २३९ ॥ अकृत्वा पौरुषं या श्रीर्वि-
कासिन्यपि कि तया । जरद्गवोऽपि चाश्नाति दैवादुपगतं
तृणम् ॥ २४० ॥ मन्दाकिनीपयःपानं मन्दाक्षीमुखचुम्ब-
नम् ।' मन्दरोपवनक्रीडा मन्दानुष्ठानत कुतः ॥ २४१ ॥
दीपो भक्षयते ध्वान्तं कज्जल च प्रसूयते । यदन्नं भक्षये-
न्नित्यं जायते तादृशी प्रजा ॥ २४२ ॥ मौनं कालविल-
म्बश्च प्रयाणं भूमिदर्शनम् । भ्रुकुट्यन्यमुखी वार्ता नकारः
षड्विधः स्मृतः ॥ २४३ ॥ अक्षणानि परीक्ष्यन्तामम्बराड-
म्बरेण किम् । शंभुरम्बरहीनोऽपि सर्वज्ञः किं न जायते
॥ २४४ ॥ दोषोऽपि गुणता याति प्रभोर्भवति चेत्कृपा ।
अङ्गहीनोऽपि सूर्येण सारथ्ये योजितोऽरुणः ॥ २४५ ॥
उत्तमं प्रणिपातेन शूर भेदेन योजयेत् । नीचमल्पप्रदानेन
इष्ट धर्मेण योजयेत् ॥ २४६ ॥ अकुले पतितो राजा मूर्ख-
पुत्रो हि पण्डितः । निर्धनस्य धनप्राप्तिस्तृणवन्मन्यते जगत्
॥ २४७ ॥ लोकेषु निर्धनो दुःखी ऋणग्रस्तस्ततोऽधिकम् ।
ताभ्यां रोगयुतो दुःखी तेभ्यो दुःखी कुमार्यकः ॥ २४८ ॥
आज्ञाभङ्गो नरेन्द्राणा विप्राणा मानखण्डनम् । पृथक्शय्या
च नारीणामशस्त्रवध उच्यते ॥ २४९ ॥ प्रस्तावसदृशं
वाक्यं सद्भावसदृशं प्रियम् । आत्मशक्तिसमं कोपं कुर्वाणो
न विनश्यति ॥ २५० ॥ पाठकः पाठकश्चैव ये चान्ये
शास्त्रपाठकाः । सर्वे व्यसनिनो ज्ञेया यः क्रियावान्स पण्डितः
॥ २५१ ॥ पण्डितैः सह साङ्गत्यं पण्डितैः सह संकथा । पण्डितैः
सह मित्रत्वं कुर्वाणो नावसीदति ॥ २५२ ॥ शील शौर्यममा-

सामान्यनीति

१५९

लक्षं पाण्डित्यं मित्रसङ्ग्रहः । अचोरहरणीयानि पञ्चैतान्यक्षयो निधिः ॥ २५३ ॥

मातृवत्परदाराणि परद्रव्याणि लोष्टवत् ।
आत्मवत्सर्वभूतानि यः पश्यति स पश्यति ॥ २५४ ॥

धर्मार्थकाममोक्षाणा यस्यैकोऽपि न विद्यते । अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ २५५ ॥

स जीवति गुणा यस्य धर्मो यस्य स जीवति । गुणधर्मविहीनो यो निष्फलं तस्य जीवितम् ॥ २५६ ॥

गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या चतुर्थी नोपलभ्यते ॥२५७॥

षट्पद. पुष्पमध्यस्थो यथा सारं समुद्धरेत् । तथा सर्वेषु शास्त्रेषु सारं गृह्णन्ति पण्डिता ॥ २५८ ॥

गुणान्भूषयते रूपं शीलं भूषयते कुलम् । सिद्धिर्भूषयते विद्या भोगो भूषयते धनम् ॥ २५९ ॥

अगुणस्य हत रूपमशीलस्य हत कुलम् । असिद्धेस्तु हता विद्या अभोगस्य हृत धनम् ॥ २६० ॥

दिवा पश्यति नोलूकः काको नक्तं न पश्यति ।
अपूर्व कोऽपि कामान्धो दिवा नक्तं न पश्यति ॥ २६१ ॥

यौवन धनसपत्ति. प्रभुत्वमविवेकित्ता । एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ॥२६२॥

मुख्यमेक पुरस्कृत्य शून्यात्मानोऽपि साधकाः । भवन्ति तं विना नैव यथा सख्याङ्कबिन्दव ॥ २६३ ॥

वचस्तत्रैव वक्तव्य यत्रोक्त सफल भवेत् । स्थायीभवति चात्यन्तं रङ्ग. शुक्लपटे यथा ॥२६४॥

पिण्डे पिण्डे मतिर्भिन्ना कुण्डे कुण्डे नव पयः । जातौ जातौ नवाचारा नवा वाणी मुखे मुखे ॥ २६५ ॥

गान्धर्व गन्धसयुक्त ताम्बूलं भारती कथा । इष्टा भार्या प्रियं मित्रमपूर्वाणि दिने दिने ॥ २६६ ॥

विद्यया सह मर्तव्यं कुशिष्याय न दापयेत् । तथापि दीयते विद्या पश्चात्सजायते रिपु. ॥ २६७ ॥

मर्कटस्य सुरापान तस्य वृश्चिकदशनम् । तन्मध्ये भूतसञ्चारे यद्वा तद्वा भविष्यति ॥ २६८ ॥

पुस्तकेषु च या विद्या परहस्तेषु यद्धनम् । सङ्ग्रामे च गृहे सैन्यं तिस्रपुसा विडम्बना. ॥ २६९ ॥

असावधाने पाण्डित्यं क्रयक्रीतं च मैथुनम् । भोजनं च पराधीन तिस्र पुसा विडम्बनाः ॥ २७० ॥

पादेन क्रम्यते पन्था मानहीनं च भोजनम् । अविवेकिप्रभोः सेवा पातकं किमतः परम् ॥२७१॥

तुष्यन्ति भोजनैर्विप्रा मयूरा घनगर्जितैः । साधवः परसंतोषैः खला. परविपत्तिषु ॥ २७२ ॥

प्रत्यक्षे गुरव स्तुत्याः परोक्षे मित्रबान्धवाः । कर्मान्ते दासभृत्याश्च पुत्रा नैव तथा स्त्रियः ॥ २७३ ॥

विनय राजपुत्रेभ्यः पण्डितेभ्य. सुभाषितम् । अनृतं द्यूतकारेभ्य. स्त्रीभ्यः शिक्षेत कैतवम् ॥२७४॥

धनधान्यप्रयोगेषु विद्यासङ्ग्रहणेषु च । आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सुखी भवेत् ॥ २७५ ॥

मुहूर्तपि जीवेत् नरः शुक्रेन कर्मणा । न कल्पमपि कृष्णेन लोकद्वयविरोधिना ॥ २७६ ॥

गते शोको न कर्तव्यो भविष्यं नैव चिन्तयेत् । वर्तमानेन कालेन वर्तयन्ति विचक्षणाः ॥ २७७ ॥

स्वभावेन हि तुष्यन्ति देवाः सत्पुरुषा. पिता । ज्ञातयस्त्वन्नपानेन वाक्प्रदानेन पण्डिता ॥ २७८ ॥

नराणा नापितो धूर्तः पक्षिणा चैव वायस. । चतुष्पदा शृगालस्तु स्वेच्छाचारी तपस्विनाम् ॥ २७९ ॥

चाण्डालः पक्षिणा काक पशूना चैव कुकुर । कोपो मुनीना चाण्डालः-श्चाण्डाल. सर्वनिन्दकः ॥ २८० ॥

अमत्सपूज्यते चक्रं अम्रन्सपूज्यते द्विज. । भ्रमन्सपूज्यते राजा स्त्री भ्रमन्ती विनश्यति ॥ २८१ ॥

न पश्यति च जन्मान्ध. कामान्धो नैव पश्यति । न पश्यति मदोन्मत्तो ह्यर्थी दोषं न पश्यति ॥ २८२ ॥

स्वयं कर्म करोत्यात्मा स्वयं तत्फलमश्नुते । स्वयं भ्रमति ससारे स्वयं तस्माद्विमुच्यते ॥ २८३ ॥

खड्गमूल भवेद्राज्यमत्रीमूलं स्थिर भवेत् । प्रजामूलं भवेदर्था वैरमूल विनश्यति ॥ २८४ ॥

ऋणकर्ता पिता शत्रुर्माता च व्यभिचारिणी । अविनीता रिपुर्भार्या पुत्रः शत्रुरपण्डित. ॥ २८५ ॥

नास्ति कामसमो व्याधिर्नास्ति मोहसमो रिपुः । नास्ति क्रोधसमो वह्निर्नास्ति ज्ञानात्परं सुखम् ॥ २८६ ॥

विद्या मित्र प्रवासेषु भार्या मित्रं गृहेषु च । व्याधितस्यौषधं मित्रं धर्मो मित्रं मृतस्य च ॥ २८७ ॥

नास्ति मेघसम तोय नास्ति चात्मसमं बलम् । नास्ति चक्षु.समं तेजो नास्ति धान्यसमं प्रियम् ॥ २८८ ॥

अधना धनमिच्छन्ति वादमिच्छन्ति गर्विताः । मानवा. स्वर्गमिच्छन्ति मोक्षमिच्छन्ति देवता. ॥ २८९ ॥

सत्येन धार्यते पृथ्वी सत्येन तपते रविः । सत्येन वायवो वान्ति सर्व सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ २९० ॥

हस्तस्य भूषणं दानं सत्यं कण्ठस्य भूषणम् । श्रोत्रस्य भूषणं शास्त्रं भूषणै कि प्रयोजनम् ॥ २९१ ॥

युक्तयुक्तं पुराविद्विश्चिन्ता जूर्ति. सुदारुणा । न भेषजैलङ्घनैर्वा न चान्यैरुपशाम्यति ॥ २९२ ॥

आवासः क्रियता गाङ्गे पापहारिणि वारिणि । स्तनमध्ये तरुणा वा मनोहारिणि हारिणि ॥ २९३ ॥

सुभाषितरसास्वाद प्रौढस्त्रीसगमस्तथा । सेवा विवेकिनो राज्ञो दुःखनिर्मूलनं त्रयम् ॥ २९४ ॥

ईर्ष्या घृणी त्वसतुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कित । परभाग्योपजीवी च षडेते दुःखभागिनः ॥ २९५ ॥

नवं वस्त्र नवं छत्रं नव्या स्त्री नूतनं गृहम् । सर्वत्र नूतनं शस्तं सेवकान्ने पुरातने ॥ २९६ ॥

वृद्धस्य वचनं ग्राह्यमापत्काले ह्युपस्थिते । सर्वत्रैवं विचा-

---

१ मूर्ख २ ज्वर .

१६० सुभाषितरत्नभाण्डागारम् [ ३ प्रकरणम्

---

रेण नाहारे न च मैथुने ॥ २९७ ॥ अतिदूरपथश्रान्ता- श्छायां यान्ति च शीतलाम् । शीतलाञ्च पुनर्यान्ति का कस्य परिदेवना ॥ २९८ ॥ अपमानं पुरस्कृत्य मानं कृत्वा च पृष्ठतः । स्वकार्यमुद्धरेत्प्राज्ञः कार्यध्वंसो हि मूर्खता ॥ २९९ ॥ कृतस्य करणं नास्ति मृतस्य मरणं तथा । गतस्य शोचनं नास्ति ह्येतद्वेदविदां मतम् ॥ ३०० ॥ नाकाले म्रियते जन्तुर्विद्ध शरशतैरपि । कुशकण्टक- विद्धोऽपि प्राप्तकालो न जीवति ॥ ३०१ ॥ निमग्नस्य पयो- राशौ पर्वतात्पतितस्य च । तक्षकेणापि दष्टस्य आयुर्मर्माणि रक्षति ॥ ३०२ ॥ नानृषि कुरुते काव्यं नारुद्र क्रम- पाठकः । नादेवांशो ददात्यन्नं नाविष्णु पृथिवीपतिः ॥ ३०३ ॥ कवयः किं न पश्यन्ति किं न भक्षन्ति वायसाः । मद्यपाः किं न जल्पन्ति किं न कुर्वन्ति योषितः ॥ ३०४ ॥ वह्निज्वालेव गृहिणी रक्षणीया प्रयत्नतः । बुद्धिक्षयविकाराभ्यां स्वाश्रयक्षेममिच्छता ॥ ३०५ ॥ ददाति प्रतिगृह्णाति गुह्यमाख्याति पृच्छति । भुङ्क्ते भोजयते चैव षड्विधं प्रीतिलक्षणम् ॥ ३०६ ॥ अस्थिरं जीवितं लोके अस्थिरे धनयौवने । अस्थिरा पुत्रदाराश्च धर्मः कीर्तिर्द्वयं स्थिरम् ॥ ३०७ ॥ लालयेत्पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि ताडयेत् । प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रं मित्रवदाचरेत् ॥ ३०८ ॥ गणेशं स्तौति मार्जारः स्वाहास्याभिरक्षणे । महानपि प्रसङ्गेन नीचं सेवितुमिच्छति ॥ ३०९ ॥ श्यामा मन्थरगामिन्यः पीनोन्नतपयोधराः । महिष्यश्च महिष्यश्च सन्ति पुण्यवतां गृहे ॥ ३१० ॥ पदे पदे च रत्नानि योजने रसकूपिका । भाग्यहीना न पश्यन्ति बहुरत्ना वसुं- धरा ॥ ३११ ॥ राजा वेश्या यमो वह्निः प्राघूर्णो बालया- चकौ । परदुःखं न जानाति ह्यष्टमो ग्रामकण्टकः ॥ ३१२ ॥ क्रोधो मूलमनर्थानां क्रोधः संसारबन्धनम् । धर्मक्षयकरः क्रोधस्तस्मात्क्रोधं विवर्जयेत् ॥ ३१३ ॥ प्रेम सत्यं तयोरेव ययोर्योगवियोगयोः । वत्सरा वासरीयन्ति वासरीयन्ति वत्सराः ॥३१४॥ किं धनेन कुबेरस्य सुभाषितगुणेन किम् । वाचस्पतेश्च दीपेन रवेः सिन्धोश्च बिन्दुना ॥ ३१५ ॥ मधुना सिञ्चयेन्निम्बं निम्बः किं मधुरयते । जातिस्वभाव- दोषोऽयं कटुकत्वं न मुञ्चति ॥ ३१६ ॥ कर्तव्यमेव कर्त- व्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि । अकर्तव्यं न कर्तव्यं प्राणैः कण्ठ- गतैरपि ॥ ३१७ ॥ अग्निहोत्रं गृहं क्षेत्रं मित्रं भार्या सुतं शिशुम् । रिक्तपाणिर्न पश्येत राजानं देवतां गुरुम् ॥३१८॥ उत्तमं स्वार्जितं भुक्तं मध्यमं पितुरर्जितम् । कनिष्ठं भ्रातृवित्तं च स्त्रीवित्तमधमाधमम् ॥ ३१९ ॥ अलसस्य कुतो विद्या अविद्यस्य कुतो धनम् । अधनस्य कुतो मित्रममि- त्रस्य कुतः सुखम् ॥ ३२० ॥ अनर्घ्यमपि माणिक्यं हेमा- श्रयमपेक्षते । अनाश्रया न शोभन्ते पण्डिता वनिता लताः ॥ ३२१ ॥ विप्रार्थेषु धनक्षीर्णं खदोग्धतयौवनम् । स्वामि- कार्ये हतप्राणमन्ते तिष्ठति माधवः ॥ ३२२ ॥ न विश्वसे- दमित्रस्य मित्रस्यापि न विश्वसेत् । कदाचित्कुपितं मित्रं सर्वं गुह्यं प्रकाशयेत् ॥ ३२३ ॥ अभ्रच्छाया तृणाग्निश्च खले प्रीतिः स्थले जलम् । वेश्यासक्तिः कुमित्रं च षडेते बुद्बुदोपमाः ॥ ३२४ ॥ प्रमदा मदिरा लक्ष्मीर्विज्ञेया त्रिवि- धा सुरा । दृष्ट्वैवोन्मादयत्येका पीता चान्यातिसञ्चयात् ॥ ३२५ ॥ राजपत्नी गुरोः पत्नी भ्रातृपत्नी तथैव च । पत्नीमाता स्वमाता च पञ्चैता मातरः स्मृताः ॥ ३२६ ॥ इक्षुदण्डास्तिलाः शूद्राः कामिनी हेम मेदिनी । दधि चन्दन- ताम्बूले मर्दनं गुणवर्धनम् ॥ ३२७ ॥ पराधीनं वृथा जन्म परस्त्रीषु वृथा सुखम् । पङ्गोहे वृथा लक्ष्मीर्विद्या वा पुस्त- के वृथा ॥ ३२८ ॥ असमाने तपोवृद्धिः समानाञ्च तप- क्षयः पूजया । पुण्यहानि सान्निन्द्या सङ्गतिर्भवेत् ॥ ३२९ ॥ १ध्यानशस्त्रं बकानां च वेश्यानां मोहशस्त्रकम् । साधुत्वशस्त्रं मैन्दानां परप्राणार्थहारकम् ॥ ३३० ॥ ललितान्तानि गीतानि प्रसूतान्तं च यौवनम् । विशाखान्ता मेघमाला तक्रान्तं खलु भोजनम् ॥ ३३१ ॥ धातुः परीक्षा दुर्भिक्षे स्त्रीपरीक्षा च निर्धने । युद्धे शूर- परीक्षा च मृत्योरत्यन्तमापदि ॥ ३३२ ॥ अन्यमाश्रयते लक्ष्मीस्त्वन्यमन्यं च मेदिनी । अनन्यगामिनी पुंसां कीर्ति- रेका पतिव्रता ॥ ३३३ ॥ न कालः खङ्गमुद्यम्य शिरः कृन्तति कस्यचित् । कालस्य बलमेतावद्विपरीतार्थदर्शनम् ॥ ३३४ ॥ जानन्नपि जनो दैवात्प्रकरोति विगर्हितम् । न कर्म गर्हितं लोके कस्यचिद्रोचते कृतम् ॥ ३३५ ॥ सद्भावेन जयेन्मित्रं सद्भावेन च बान्धवान् । स्त्रीभृत्यान्दानमानाभ्यां दाक्षिण्येनेतरं जनम् ॥ ३३६ ॥ सन्तोषस्त्रिषु कर्तव्यः स्व- दारे भोजने धने । त्रिषु चैव न कर्तव्यो दाने तपसि पाठने ॥ ३३७ ॥ न पुत्रात्परमो लाभो न भार्यायाः परं सुखम् । न धर्मात्परमं मित्रं नानृतात्पातकं परम् ॥ ३३८ ॥ त्रैया- यासमपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत् । अपि शूद्रं च धर्मज्ञं सद्वृत्तमभिपूजयेत् ॥ ३३९ ॥ शत्रोरपि गुणा वाच्या दोषा वाच्या गुरोरपि । सर्वदा सर्वयत्नेन पुत्रे शिष्यवदा- चरेत् ॥ ३४० ॥ सुकुले योजयेत्कन्यां पुत्रं विद्यासु योजयेत् । व्यसने योजयेच्छत्रुमिष्टं धर्मेण योजयेत् ॥३४१॥

---

१ वरिष्ठम्

सामान्यनीतिः १६१

---

नक्षत्रभूषणं चन्द्रो नारीणां भूषणं पतिः । पृथिवीभूषणं राजा विद्या सर्वस्य भूषणम् ॥ ३४२ ॥

लालने बहवो दोषास्ताडने बहवो गुणाः । तस्मात्पुत्रं च शिष्यं च ताडयेन्न तु लालयेत् ॥ ३४३ ॥

दूरतः शोभते मूर्खो लम्बशाटपटावृतः । तावच्च शोभते मूर्खो यावत्किञ्चिन्न भाषते ॥ ३४४ ॥

सकृद्दुष्टं च मित्रं यः पुनः संधातुमिच्छति । स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भमश्वतरी यथा ॥ ३४५ ॥

न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः । कारणेन हि जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ ३४६ ॥

हस्ती हस्तसहस्रेण शतहस्तेन वाजिनः । शृङ्गिणो दशहस्तेन स्थानत्यागेन दुर्जनः ॥ ३४७ ॥

आपदर्थं धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ ३४८ ॥

परदारान्परद्रव्यं परीवादं परस्य च । परीहास गुरौ स्थाने चापल्यं च विवर्जयेत् ॥ ३४९ ॥

अग्रगल्भस्य या विद्या कृपणस्य च यद्धनम् । यच्च बाहुबलं भीरोर्व्यर्थमेतत्त्रयं भुवि ॥ ३५० ॥

शरीरनिरपेक्षस्य दक्षस्य व्यवसायिनः । बुद्धिप्रारब्धकार्यस्य नास्ति किंचन दुष्करम् ॥ ३५१ ॥

असूयया हतेनैव पूर्वोपायोद्यमैरपि । कर्तॄणां गृह्यते सप्तसुहृद्धिर्मंत्रिभिस्तथा ॥ ३५२ ॥

अतिदाक्षिण्ययुक्तानां शङ्कितानां पदे पदे । परापवादभीरूणां दूरतो यान्ति संपदः ॥ ३५३ ॥

आदानस्य प्रदानस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः । क्षिप्रमक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्रसम् ॥ ३५४ ॥

न स्वल्पस्य कृते भूरि नाशयेन्मतिमान्नरः । एतदेव हि पाण्डित्यं न स्वल्पाद्भूरिनाशनम् ॥ ३५५ ॥

अफलानि दुरन्तानि समयव्ययफलानि च । अशक्यानि च वस्तूनि नारभेत विचक्षणः ॥ ३५६ ॥

किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः । इति संचिन्त्य मनसा प्राज्ञः कुर्वीत वा न वा ॥ ३५७ ॥

देहे पातिनि का रक्षा यशो रक्ष्यमपातवत् । नरः पतितकायोऽपि यशःकायेन जीवति ॥ ३५८ ॥

निमेषमात्रमपि ते वयो गच्छन्न तिष्ठति । तस्माद्देहेष्वनित्येषु कीर्तिमेकामुपार्जय ॥ ३५९ ॥

बुधाग्रे न गुणान्ब्रूयात्साधु वेत्ति यतः स्वयम् । मूर्खाग्रेऽपि च न ब्रूयाद्बुधप्रोक्तं न वेत्ति सः ॥ ३६० ॥

यावत्स्वस्थमिदं देहं यावन्मृत्युश्च दूरतः । तावदात्महितं कुर्यात्प्राणान्ते किं करिष्यसि ॥ ३६१ ॥

यः करोति वचोदर्का निःश्रेयसकरीः क्रियाः । ग्लानिदोषच्छिदः स्वच्छाः स मूढः पङ्कयत्यपः ॥ ३६२ ॥

मूलं दोषस्य हिंसादेरर्थकामो स्म मा मुषः । तौ हि तत्त्वावबोधस्य दुरुच्छेदावुपप्लवौ ॥ ३६३ ॥

अभिद्रोहेण भूतानामर्जयन्प्रत्यरी श्रियः । उदन्त्वानिव सिन्धूनामापदामेति पात्रताम् ॥ ३६४ ॥

या गम्याः सत्सहायाना यासु खेदो भयं यतः । तासां किं यन्न दुःखाय विपदामिव संपदाम् ॥ ३६५ ॥

दुरामदानरीनुग्रान्धृतेर्विश्वासजन्मनः । भोगान्भोगानिवाहेयानध्यास्यापन्न दुर्लभा ॥ ३६६ ॥

नान्तरज्ञाः श्रियो जातु प्रियैरामा न भूयते । आसक्तास्तास्वमी मूढा वामशीला हि जन्तवः ॥ ३६७ ॥

कोऽपवादः स्तुतिपदे यदशीलेषु चञ्चला । साधुवृत्तानपि क्षुद्रा विक्षिपन्त्येव संपदः ॥ ३६८ ॥

कृतवानन्यदेहेषु कर्ता च विधुरं मनः । अप्रियैरिव संयोगो विप्रयोगः प्रियैः सह ॥ ३६९ ॥

शून्यमाकीर्णतामेति तुल्यं व्यसनमुत्सवैः । विप्रलम्भोऽपि लाभाय सति प्रियसमागमे ॥ ३७० ॥

तदा रम्याण्य रम्याणि प्रिया शल्यं तदासवः । तदैकाकी सबन्धुः सन्निष्टेन रहितो यदा ॥ ३७१ ॥

युक्तं प्रमाद्यसि हितादपेतं परितप्यसे । यदि नेष्टात्मनः पीडा मा सञ्जि भवता जने ॥ ३७२ ॥

जन्मिनोऽस्य स्थितिं विद्धींलक्ष्मीमिव चलाचलाम् । भवान्मा स्म वधीन्याय्यं न्यायधारा हि साधवः ॥ ३७३ ॥

अविज्ञातप्रबन्धस्य वचो वाचस्पतेरिव । व्रजत्यफलतामेव नयद्रुह इवेहितम् ॥ ३७४ ॥

कर्मायत्तं फलं पुंसां बुद्धिः कर्मानुसारिणी । तथापि सुधिया भाव्यं सुविचार्यैव कुर्वता ॥ ३७५ ॥

मनसा चिन्तितं कर्म वचसा न प्रकाशयेत् । अन्यलक्षितकार्यस्य यतः सिद्धिर्न जायते ॥ ३७६ ॥

कुदेशं च कुवृत्तिं च कुभार्यां कुनदीं तथा । कुद्रव्यं च कुभोज्यं च वर्जयेत्तु विचक्षणः ॥ ३७७ ॥

अस्ति पुत्रो वशे यस्य भृत्यो भार्या तथैव च । अभावे सति संतोषः स्वर्गस्थोऽसौ महीतले ॥ ३७८ ॥

माता यस्य गृहे नास्ति भार्या चाप्रियवादिनी । अरण्यं तेन गन्तव्यं यथारण्यं तथा गृहम् ॥ ३७९ ॥

कोकिलानां स्वरो रूपं नारीरूपं पतिव्रतम् । विद्या रूपं कुरूपाणां क्षमा रूपं तपस्विनाम् ॥ ३८० ॥

अविद्यं जीवनं शून्यं दिक्शून्या चेदबान्धवाः । पुत्रहीनं गृहं शून्यं सर्वशून्या दरिद्रता ॥ ३८१ ॥

अदाता वंशदोषेण कर्मदोषाद्दरिद्रता । उन्मादो मातृदोषेण पितृदोषेण मूर्खता ॥ ३८२ ॥

अतिदर्पे हता लङ्का ह्यतिमाने च कौरवाः । अतिदाने बलिर्बद्धः सर्वमत्यन्तगर्हितम् ॥ ३८३ ॥

वस्त्रहीनस्त्वलङ्कारो घृतहीनं च भोजनम् । स्तनहीना च या नारी विद्याहीनं च जीवनम् ॥ ३८४ ॥

पुत्रप्रयोजना दाराः पुत्रः पिण्डप्रयोजनः । हितप्रयोजनं मित्रं धनं सर्वप्रयोजनम् ॥ ३८५ ॥

दुर्लभं संस्कृतं वाक्यं दुर्लभः क्षेमकृत्सुतः । दुर्लभा सदृशी भार्या दुर्लभः स्वजनः प्रियः ॥ ३८६ ॥

अशोच्यो निर्धनः प्राज्ञोऽशोच्यः पण्डितबान्धवः । अशोच्या विधवा नारी पुत्रपौत्रप्रतिष्ठिता ॥ ३८७ ॥

अविद्यः पुरुषः शोच्यः

---

२१ सु. र भा.

१६२	सुभाषितरत्नभाण्डागारम्	[ ३ प्रकरणम्

शोच्यं मैथुनमप्रजम् । निराहाराः प्रजा. शोच्या. शोच्य राज्यमराजकम् ॥ ३८८ ॥ कुलीनै. सह संपर्क पण्डितैः सह मित्रताम् । ज्ञातिभिश्च समं मेलं कुर्वाणो न विनश्यति ॥ ३८९ ॥ कष्टा वृत्तिः पराधीना कष्टो वासो निराश्रय. । निर्धनो व्यवसायश्च सर्वकष्टा दरिद्रता ॥ ३९० ॥ तस्करस्य कुतो धर्मो दुर्जनस्य कुत. क्षमा । वेश्याना च कुतः स्नेह. कुत' सत्यं च कामिनाम् ॥ ३९१ ॥ प्रेषितस्य कुतो मानः कोपनस्य कुतः सुखम् । स्त्रीणा कुत सतीत्वं च कुतो मैत्री खलस्य च ॥ ३९२ ॥ दुर्बलस्य बलं राजा बालाना रोदन बलम् । बलं मूर्खस्य मौनित्वं चौराणामनृतं बलम् ॥ ३९३ ॥ यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवं परिवेषते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुवं नष्टमेव च ॥ ३९४ ॥ शुष्कं मास स्त्रियो वृद्धा बालार्कस्तरुण दधि । प्रभाते मैथुनं निद्रा सद्य.प्राणहराणि षट् ॥ ३९५ ॥ सद्योमास नवान्नं च बाला स्त्री क्षीरभोजनम् । घृतमुष्णोदकं चैव सद्यःप्राणकराणि षट् ॥ ३९६ ॥ सिहादेक बकादेकं षट् शुनस्त्रीणि गर्दभात् । वायसात्पञ्च शिक्षेच्च चत्वारि कुक्कुटादपि ॥ ३९७ ॥ प्रभूतमल्पकार्य वा यो नरः कर्तुमिच्छति । सर्वारम्भेण तत्कुर्यात्सिंहादेक प्रकीर्तितम् ॥ ३९८ ॥ सर्वेन्द्रियाणि सयम्‍य बकवत्पतितो जन. । कालदेशोपपन्नानि सर्वकार्याणि साधयेत् ॥ ३९९ ॥ बह्वाशी स्वल्पसतुष्ट. सुनिद्रः शीघ्रचेतन. । प्रभुभक्तश्च शूरश्च ज्ञातव्याः षट् शुनो गुणाः ॥ ४०० ॥ अविश्रामं वहेद्भार शीतोष्णं च न विन्दति । ससन्तोषस्तथा नित्य त्रीणि शिक्षेत गर्दभात् ॥ ४०१ ॥ गूढमैथुनधार्ष्ट्यं च काले चालयसग्रहम् । अप्रमादमनालस्य पञ्च शिक्षेत वायसात् ॥ ४०२ ॥ युद्धं च प्रातरुत्थानं भोजनं सह बन्धुभि । स्त्रियमापदता रक्षेच्चतुः शिक्षेत कुक्कुटात् ॥ ४०३ ॥ कोऽतिभारः समर्थाना कि दूर व्यवसायिनाम् । को विदेशः सविद्याना क. पर. प्रियवादिनाम् ॥ ४०४ ॥ आपदा कथित. पन्था इन्द्रियाणामसयम । तज्जय. संपदा मार्गो येनेष्ट तेन गम्यताम् ॥ ४०५ ॥ न च विद्यासमो बन्धुर्न च व्याधिसमो रिपुः । न चापत्यसम स्नेहो न च दैवात्पर बलम् ॥ ४०६ ॥ समुद्रावरणा भूमि. प्राकारावरण गृहम् । नरेन्द्रावरणा देशाश्चरित्रावरणाः स्त्रिय. ॥ ४०७ ॥ घृतकुम्भसमा नारी तप्ताङ्गारसम. पुमान् । तस्माद्घृतं च वह्नि च नैकत्र स्थापयेद्बुध ॥ ४०८ ॥ आहारो द्विगुण. स्त्रीणा बुद्ध्रिस्तासा चतुर्गुणा । षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥ ४०९ ॥ जीर्णमन्नं प्रशंसियाद्भार्यां च गतयौवनाम् । रणात्प्रत्यागतं शूर सस्यं च गृहमागतम् ॥ ४१० ॥

असंतुष्टा द्विजा नष्टाः संतुष्टाश्च महीभुजः । सलज्जा गणिका नष्टा निर्लज्जाश्च कुलस्त्रिय ॥ ४११ ॥ अवश्यपतितो राजा मूर्खपुत्रश्च पण्डितः । अधनेन धनं प्राप्तं तृणवन्मन्यते जगत्॥ ४१२ ॥ पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम् । कार्यकाल समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम् ॥ ४१३ ॥ पादपाना भयं वातात्पद्माना त्रिशिराद्द्वयम् । पर्वताना भयं वज्रात्साधूना दुर्जनाद्द्वयम् ॥ ४१४ ॥ यस्य क्षेत्रं नदीतीरे भार्या वापि परप्रिया । पुत्रश्च विनयो नास्ति मृत्युरेव न सशयः ॥ ४१५ ॥ असम्भाव्यं न वक्तव्यं प्रत्यक्षमपि दृश्यते । शिला तरति पानीयं गीत गायति वानरः ॥ ४१६ ॥ सुभिक्षं कृषके नित्यं नित्यं सुखमरोगिणि । भार्या भर्तु प्रिया यस्य तस्य नित्योत्सवं गृहम् ॥ ४१७ ॥ हेला स्यात्कार्यनाशाय बुद्धिनाशाय निर्धनम् । याचना माननाशाय कुलनाशाय भोजनम् ॥ ४१८ ॥ प्रथमे नार्जिता विद्या द्वितीये नार्जितं धनम् । तृतीये नार्जित पुण्यं चतुर्थे कि करिष्यति ॥४१९॥ नदीकूले च ये वृक्षाः परहस्तगतं धनम् । कार्य स्त्रीगोचर यत्स्यात्सर्वं तद्विफलं भवेत् ॥ ४२० ॥ कूपोदकं वटच्छाया श्यामा स्त्री चेष्टकालयम् । शीतकाले भवेदुष्णं ग्रीष्मकाले च शीतलम् ॥ ४२१ ॥ विषं चङ्क्रमणं रात्रौ विषं राज्ञोऽनुकूलता । विष स्त्रियोऽप्यन्यहृदो विषं व्याधिरवीक्षित ॥४२२॥ दुरधीता विष विद्या अजीर्णे भोजनं विषम् । विषं गोष्ठी दरिद्रस्य वृद्धस्य तरुणी विषम् ॥ ४२३ ॥ प्रदोषे निहत. पन्था पतिता निहता. स्त्रिय । अल्पबीज हतं क्षेत्र भृत्यदोषाद्धतः प्रभु ॥ ४२४ ॥ हतमश्रोत्रियं श्राद्ध हतो यज्ञस्त्वदक्षिणः । हता रूपवती वन्ध्या हतं सैन्यमनायकम् ॥ ४२५ ॥ कि करिष्यन्ति वक्तार श्रोता यत्र न विद्यते । नग्नैक्षपणके देशे रजक. कि करिष्यति ॥ ४२६ ॥ अजरामरवत्प्राज्ञो विद्यामर्थं च चिन्तयेत् । गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥ ४२७ ॥ आयु कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च । पञ्चैतान्यपि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिन. ॥ ४२८ ॥ यदभावि न तद्भावि भावि चेन्न तदन्यथा । इति चिन्ताविषघ्नोऽयमगदः कि न पीयते ॥४२९॥ नाद्रव्ये निहिता काचित्क्रिया फलवती भवेत् । न व्यापारशतेनापि शुकवत्पाठ्यते वक ॥ ४३० ॥ शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ४३१ ॥ उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं महद्भयमुपस्थितम् । मरणव्याधिशोकाना किमद्य निपतिष्यति ॥ ४३२ ॥ अनिष्ठादिष्टलाभेऽपि न गतिर्जायते शुभा । यत्रास्ते विषसंसर्गो-

---

१ दिगम्बरसाधुव्यापृते प्रदेशे २ वस्त्रनिर्णेजक , रजको वा

सामान्यनीतिः १६३

मृतं तदपि मृत्यवे ॥ ४३३ ॥ न संशयमणारुह्य नरो भद्राणि पश्यति । संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति ॥ ४३४ ॥ गतानुगतिको लोक. कुट्टनीमुपदेशिनीम् । प्रमाणयति नो धर्मे यथा गोघ्नमपि द्विजम् ॥ ४३५ ॥ प्राणा यथात्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तथा । आत्मौपम्येन भूतेषु दया कुर्वन्ति साधवः ॥ ४३६ ॥ प्रत्याख्याने च दाने च सुखदुखे प्रियाप्रिये । आत्मौपम्येन पुरुष प्रमाणमविगच्छति ॥ ४३७ ॥ अवश्येन्द्रियचित्ताना हस्तिस्नानमिव क्रिया । दुर्भगाभरणप्रायो ज्ञान भार. क्रिया विना ॥ ४३८ ॥ शङ्काभि सर्वमाक्रान्तमन्न पानं च भूतले । प्रवृत्तिः कुत्र कर्तव्या जीवितव्यं कथं नु वा ॥ ४३९ ॥ सुमहन्त्यपि शास्त्राणि धारयन्तो बहुश्रुताः । छेत्तारः संशयाना च क्लिश्यन्ते लोभमोहिता. ॥ ४४० ॥ षड्दोषा. पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता । निद्रा तन्द्रा भय क्रोध आलस दीर्घसूत्रता ॥४४१॥ माता मित्र पिताचेति स्वभावान्त्रितय हितम् । कार्यकारणतश्चान्ये भवन्ति हितबुद्धय ॥ ४४२ ॥ जातिमात्रेण कि कश्चिद्धन्यते पूज्यते क्वचित् । व्यवहार परिज्ञाय वध्य पूज्योऽथवा भवेत् ॥ ४४३ ॥ तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता । एतान्यपि सता गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ ४४४ ॥ आपत्सु मित्रं जानीयाद्युद्धे शूरमृणे शुचिम् । भार्या क्षीणेषु वित्तेषु व्यसनेषु च बान्धवान् ॥ ४४५ ॥ सुहृदा हितकामाना यः शृणोति न भाषितम् । विपत्संनिहिता तस्य स नरः शत्रुनन्दनः ॥ ४४६ ॥ अपराधो न मेऽस्तीति नैतद्विश्वासकारणम् । विद्यते हि नृशंसेभ्यो भय गुणवतामपि ॥ ४४७ ॥ दीपनिर्वाणगन्धं च सुहृद्वाक्यमरुन्धतीम् । न जिघ्रन्ति न शृण्वन्ति न पश्यन्ति गतायुष. ॥ ४४८ ॥ मार्जारो महिषो मेषः काक. कापुरुषस्तथा । विश्वासात्प्रभवन्त्येते विश्वासस्तत्र नो हित. ॥ ४४९ ॥ यदशक्यं न तच्छक्य यच्छक्यं शक्यमेव तत् । नोदके शकटं याति न च नौर्र्गच्छति स्थले ॥ ४५० ॥ द्रवत्वात्सर्वलोहाना निमित्तान्मृगपक्षिणाम् । भयाल्लोभाच्च मूर्खाणा सगत दर्शनात्सताम् ॥ ४५१ ॥ पटुत्वं सत्यवादित्व कथा cover/योगेन बुध्यते । अस्तब्धत्वमचापल्यं प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥ ४५२ ॥ लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं त्यागशीलता । पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात्तत्र सस्थितिम् ॥ ४५३ ॥ अपुत्रस्य गृहं शून्यं सन्मित्ररहितस्य च । मूर्खस्य च दिशः शून्याः सर्वशून्या दरिद्रता ॥ ४५४ ॥ परिच्छेदो हि पाण्डित्य यदापन्ना विपत्तय. । अपरिच्छेदकर्तॄणा विपदः स्यु. पदे पदे ॥ ४५५ ॥ पानीय वा निरा-

यासं खाद्रन्न वा मयोत्तरम् । विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ॥ ४५६ ॥ जलमग्निर्विषं शस्त्रं क्षुद्व्याधिः पतनं गिरे. । निमित्तं किचिदासाद्य देही प्राणान्विमुञ्चति ॥ ४५७ ॥ नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्ट नेच्छन्ति शोचितुम् । आपत्स्वपि न मुह्यन्ति नरा. पण्डितबुद्धय ॥ ४५८ ॥ सुखमापतित सेव्य दु खमापतितं तथा । चक्रवत्परिवर्तन्ते दुखानि च सुखानि च ॥ ४५९ ॥ वृत्त्यर्थ नातिचेष्टेत सा हि धात्रैव निर्मिता । गर्भादुत्पतिते जन्तौ मातुः प्रभवत स्तनौ ॥ ४६० ॥ येन शुक्लीकृता हसाः शुकाश्र हरितीकृता. । मयूराश्चित्रिता येन स ते वृत्ति विधास्यति ॥ ४६१ ॥ धर्मार्थ यस्य वित्तेहा वर तस्य निरीहता । प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शन वरम् ॥ ४६२ ॥ जन्मनि क्लेशबहुले कि नु दु.खमत. परम् । इच्छासपद्यतो नास्ति यच्चेच्छा न निवर्तते ॥ ४६३ ॥ यद्यदेव हि वाञ्छेत ततो वाञ्छा प्रवर्तते । प्राप्त एवार्थतं सोऽर्थो यतो वाञ्छा निवर्तते ॥ ४६४ ॥ अम्भासि जलजन्तूना दुर्ग दुर्गनिवासिनाम् । स्वभूमिः श्वापदादीना राजा मन्त्री पर बलम् ॥ ४६५ ॥ काय सनिहितापाया सपद् पदमापदाम् । समागमा मापगमाः सर्वमुत्पादि भङ्गुरम् ॥ ४६६ ॥ अधोध पश्यत कस्य महिमा नोपचीयते । उपर्युपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति ॥ ४६७ ॥ अलब्धं चैव लिप्सेत लब्ध रक्षेदवेक्षया । रक्षितं वर्धयेत्सम्यग्वृद्धं तीर्थेषु निक्षिपेत् ॥ ४६८ ॥ शीतवातातपक्लेशान्महन्ते यान्पराश्रिता. । तदंशेनापि मेधावी तपस्त्यक्त्वा सुखी भवेत् ॥ ४६९ ॥ एतावज्जन्मसाफल्य यदनायत्तवृत्तिता । ये पराधीनता यातास्ते वै जीवन्ति के मृता. ॥ ४७० ॥ आश्रिताना भृतौ स्वामिसेवायां धर्मसेवने । पुत्रस्योत्पादने चैव न सन्ति प्रतिहस्तका. ॥ ४७१ ॥ पृष्ठत' सेव्येदेक जठरेण हुताशनम् । स्वामिन सर्वभावेन परलोकममायया ॥ ४७२ ॥ पञ्चभिर्याति दासत्वं पुंगुणै कोऽपि मानव । कोऽपि लक्षै कृती कोऽपि लक्षैरपि न लभ्यते ॥ ४७३ ॥ वाजिवारणलोहाना काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामन्तर महदन्तरम् ॥ ४७४ ॥ आरोप्यते शिला शैले यत्नेन महता यथा । निपात्यते क्षणेनाधस्तथात्मा गुणदोषयो. ॥ ४७५ ॥ अनाहूतो विशेद्यस्तु अपृष्टो बहु भाषते । आत्मानं मन्यते प्रीत भूपालस्य स दुर्मतिः ॥ ४७६ ॥ किमप्यस्ति स्वभावेन सुन्दर वाप्यसुन्दरम् । यदेव रोचते यस्मै भवेत्तत्तस्य सुन्दरम् ॥ ४७७ ॥ यस्य यस्य हि

---

१ नाणकविशेषै, रूप्यकैरिति यावत्
२ पुन पुनर्दर्शनेन