तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)
Taittiriya Aranyaka Hindi
महर्षि वैशम्पायन द्वारा
स्रोत: Taittiriya Aranyaka with Sayana Bhashya and Hindi Translation (उद्गम)
| ६०८ | तैत्तिरीये आरण्यके |
|---|
द॑त्ते॒^(३३)। ^(३४)मधु॑ मध्वि॒ति धू॒नोति॑ । प्रा॒णा वै मधु॑ । प्रा॒णमे॒व यज॑माने दधाति^(३४)। ^(३५)त्रिः परि॑यन्ति। त्रि॒वृद्घि प्रा॒णः^(३५)। ^(३६)त्रिः परि॑यन्ति। त्र्यावृ॒द्घि य- ज्ञः॥ ११ ॥ अथो॒ रक्ष॑सामप॑हत्यै^(३६)। ^(३७)त्रिः पुनः॒ परि॑यन्ति। षट् सम्प॑द्यन्ते। षड् वा ऋ॒तव॑ः। ऋ॒तुष्वे॒व प्रति॑तिष्ठ- न्ति^(३७)। ^(३८)यो वै घ॒र्मस्य॑ प्रि॒यान्त॒नुव॒माक्रा॒मेति॑ । दु॒श्चर्मा॑ वै स भ॑वति। ए॒ष ह॒ वा अ॑स्य प्रि॒यान्त॒नुव- माक्रा॑मति। यस्त्रिः परीत्य॑ चतु॒र्थं पर्यै॑ति। ए॒- ताꣲ ह॒ वा अ॑स्यो॒ग्रन्दे॒वा रा॑ज॒निराच॑क्राम॥ १२॥ ततो॒ वै स दु॒श्चर्मा॑ऽभवत्। तस्मा॒त् त्रिः प॒रीत्य॒ न च॑तु॒र्थं परी॑यात्। आ॒त्मनो॑ गोपी॒थाय॑। प्रा॒णा वै ध॒वित्रा॑णि^(३८)। ^(३९)अव्य॑तिषङ्गं धून्वन्ति। प्रा॒णाना- मव्य॑तिषङ्गाय॒ कॢप्त्यै^(३९)। ^(४०)विनिष॑द्यं धून्वन्ति।
३४ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४३१ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
| ३५ | ,, | ४३१ | ,, |
|---|---|---|---|
| ३६ | ,, | ४३१ | ,, |
| ३७ | ,, | ४३१ | ,, |
| ३८ | ,, | ४३१ | ,, |
| ३९ | ,, | ४३२ | ,, |
| ४० | ,, | ४३२ | ,, |
५ प्रपाठके ५ अनुवाकः। ६०६
द्वि॒क्ष्वेव॒ प्रति॑तिष्ठन्ति॑^{(४०)}। ^{(४१)}ऊ॒र्ध्वं धू॑न्वन्ति। सु॒वर्गस्य॑ लो॒कस्य॒ सम॑ष्ट्यै^{(४१)} ॥ ^{(४२)}सर्व॑तो॒ धून्व॑न्ति। तस्मा॑द॒यꣳ सर्व॑तः पवते^{(४२)} ॥ १३ ॥
द॒धा॒ति॒(१), इन्वा॒न्वाह॒(२), य॒ज्ञस्य॑(३), आ॒ह॒(४), ए॒षः(५), उ॒परिष्टा॑दाशी॒रन्यः॑(६), व्या॒स्था॒पय॑न्ति(७), र॒श्मयः॑(८), भव॑न्ति(९), धन्वेत्याह॑(१०), य॒ज्ञः(११), च॒क्राम्(१२), सम॑ष्ट्यै, द्वे च॑(१३), ॥ अनु० ४ ॥
अथ पञ्चमोऽनुवाकः।
^{(१)}अ॒ग्निष्ट्वा॒ वसु॑भिः पुर॒स्ताद्रो॑चयतु गाय॒त्रेण॒ छन्द॑सेत्या॑ह। अ॒ग्निरे॒वैनं॒ वसु॑भिः पुर॒स्ताद्रो॑चयति गाय॒त्रेण॒ छन्द॑सा^{(१)}। ^{(२)}स मा॑ रुचि॒तो रो॑चये॒त्याह॑। आ॒शिष॑मे॒वैतामाशा॑स्ते^{(२)}। ^{(३)}इन्द्र॑स्त्वा रु॒द्रैर्द॑क्षिण॒तो रो॑चयतु त्रैष्टु॒भेन॒ छन्दसेत्या॑ह। इन्द्र॑ ए॒वैनꣳ॑ रु॒द्रैर्द॑क्षिण॒तो रो॑चयति त्रैष्टु॒भेन॒ छन्द॑सा। स मा॑ रुचि॒तो रो॑चये॒त्याह॑। आ॒शिष॑मे॒वैतामाशा॑स्ते। वरु॑णस्त्वादि॒त्यैः
| ४१ | एतन्मन्त्रस्य भाष्यं | ४३३ | पृष्ठे द्रष्टव्यं । |
|---|---|---|---|
| ४२ | ,, | ४३३ | ,, |
| १ | ,, | ४३४ | ,, |
| २ | ,, | ४३४ | ,, |
| ३ | ,, | ४३५ | ,, |
4 E 2
६१० | तैत्तिरीये आरण्यके
प॒श्चाद्रौ॑चयतु जाग॑तेन॒ छन्द॑सेत्या॒ह । वरु॑ण ए॒वैन॑मा-
दि॒त्यैः प॒श्चाद्रौ॑चयति॒ जाग॑तेन॒ छन्द॑सा ॥ १ ॥
स मा॑ रुचि॒तो रो॑चयेत्या॒ह । आ॒शिष॑मे॒वैतामा-
शास्ते । द्यु॒तानस्त्वा॑ मारु॒तो म॒रुद्भि॑रुत्तर॒तो रौ॑चय-
त्वाऽनु॑ष्टुभेन॒ छन्द॑सेत्याह । द्यु॒तान ए॒वैनं॑ मारु॒तो म॒-
रुद्भि॑रुत्तर॒तो रौ॑चयत्यानु॑ष्टुभेन॒ छन्द॑सा । स मा॑
रुचि॒तो रौ॑चयेत्या॒ह । आ॒शिष॑मे॒वैतामाशास्ते । बृ-
ह॒स्पति॑स्त्वा॒ विश्वै॑र्देवैरु॒परिष्टा॒द्रौच॑यतु पा॒ङ्क्तेन॒ छ-
न्द॑सेत्या॒ह । बृ॒हस्पति॑रे॒वैनं॒॑ विश्वै॑र्देवैरु॒परिष्टा॒द्रौच॑-
यति पा॒ङ्क्तेन॒ छन्द॑सा । स मा॑ रुचि॒तो रो॑चयेत्याह ।
आ॒शिष॑मे॒वैतामाशास्ते^(३) ॥ २ ॥
^(४)रोचि॒तस्त्वं दे॑व घर्म दे॒वेष्वसीत्या॑ह । रोचि॒तो
ह्येष दे॒वेषु॑ । रोचि॒षीया॒हं म॑नु॒ष्ये॒ष्वित्या॑ह । रोच॑त
ए॒वैष म॑नु॒ष्येषु॑^(४) । ^(५)स॒म्राड् घ॑र्म रुचि॒तस्त्वं दे॒वेष्वा-
युष्माँ॑स्तेज॒स्वी ब्र॑ह्मवर्च॒स्यसीत्या॑ह । रुचि॒तो ह्येष
दे॒वेष्वायुष्माँ॑स्तेज॒स्वी ब्र॑ह्मवर्च॒सी । रुचि॒तोऽहं म॑नु॒ष्ये॑-
ष्वायुष्माँ॑स्तेज॒स्वी ब्र॑ह्मवर्च॒सी भू॑या॒समि॑त्याह । रुचि॑त
४ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४३६ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
५ ,, ४२७ ,,
५ प्रपाठके ६ अनुवाकः। ६११
ए॒वैष म॑नु॒ष्ये॑ष्वायु॒ष्माꣳस्तेज॑स्वी ब्रह्मवर्च॒सी भ॑वति^(५)। (६)रुग॑सि॒ रुचं॑ मयि॑ धेहि॒ मयि॒ रुगि॒त्या॑ह। आ॒शिष॑मे॒वैतामाशा॑स्ते^(६)॥ ^(७)तं यदे॒तैैर्यजु॑र्भीररो॑चयित्वा। रु॒चितो॑ घ॒र्म इति॑ प्र॒ब्रूया॑त्। अ॒रोचु॑कोऽध्व॒र्युः स्यात्। अ॒रोचु॑को॒ यज॑मानः। अथ॒ यदै॑नमे॒तैैर्यजु॑र्भी रोच॒यित्वा॑। रु॒चितो॑ घ॒र्म इति॒ प्राह॑। रोचु॑कोऽध्व॒र्युर्भव॑ति। रोचु॑को॒ यज॑मानः^(७)॥ ३॥
प॒ञ्चाद्रो॑चयति॒ जाते॑गन् छन्द॑सा(१), स मा॑ रु॒चितो॑ रो॑चयेत्या॒हाशिष॑मे॒वैतामाशा॑स्ते(२), शास्ते॒, अष्टौ च॑(३)॥ अनु० ५॥
अथ षष्ठोऽनुवाकः।
^(१)शिरो॒ वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑। यत् प्र॑व॒र्ग्यः॑। ग्री॒वा उ॑प॒सदः॑। पु॒रस्ता॑दु॒पसदां॑ प्र॒वर्ग्यं॑ प्र॒वृण॑क्ति। ग्री॒वास्वेव य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑दधाति^(१)। ^(२)त्रिः प्र॒वृण॑-
| ६ | एतन्मन्त्रस्य भाष्यं | ४३१ पृष्ठे द्रष्टव्यं । |
|---|---|---|
| ७ | ,, | ४३८ ,, |
| १ | ,, | ४४० ,, |
| २ | ,, | ४४१ ,, |
६१२ तैत्तिरीये आरण्यके
क्ति। त्रय॑ इ॒मे लो॒काः। ए॒भ्य ए॒व लो॒केभ्यो॒ य॒ज्ञस्य॒ शिरोऽव॑रुन्द्धे^(२)। ^(३)षट् संप॑द्यन्ते। षड् वा ऋ॒तव॑: ॥ १ ॥
ऋ॒तुभ्य॑ ए॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरोऽव॑रुन्द्धे^(३)। ^(४)द्वाद॑शकृत्वः॒ प्रवृ॑णक्ति। द्वाद॑श॒ मासा॑: संवत्स॒रः। सं॑वत्स॒रादे॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरोऽव॑रुन्द्धे^(४)। ^(५)चतु॑र्विग्ंशतिः संप॑द्यन्ते। चतु॑र्विग्ंशतिरर्धमा॒साः। अ॒र्ध॒मासेभ्य॑ ए॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरोऽव॑रुन्द्धे^(५)। ^(६)अथो॒ खलु॑। स॒कृदे॒व प्रवृ॑ञ्ज्याः। एक॒ग्ं॒ हि शिर॑:^(६) ॥ २ ॥
^(७)अ॒ग्नि॒ष्टो॒मे प्रवृ॑णक्ति। ए॒तावा॒न् वै य॒ज्ञः। यावा॑नग्नि॒ष्टोम॑:। यावा॑ने॒व य॒ज्ञः। तस्य॒ शिर॑: प्रति॒दधा॑ति^(७)। ^(८)नो॒क्थ्ये॑ प्रवृ॑ञ्ज्यात्। प्र॒जा वै प॒शव॑ उ॒क्थानि॑। यदु॒क्थ्ये॑ प्रवृ॒ञ्ज्यात्। प्र॒जां प॒शून॑स्य॒ निर्द॑हेत्^(८)। ^(९)विश्व॒जिति॑ सर्वपृ॒ष्ठे प्रवृ॑णक्ति ॥ ३ ॥
पृ॒ष्ठानि॒ वा अ॒च्यु॒तं च्या॑वयन्ति। पृ॒ष्ठैरे॒वास्मा॒ अच्यु॑तं॒ च्याव॑यि॒त्वाऽव॑रुन्द्धे^(९)। ^(१०)अप॑श्यं गो॒पामित्या॑-
| ३ | एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४४१ पृष्ठे द्रष्टव्यं । |
|---|---|
| ४ | ,, ४४१ ,, |
| ५ | ,, ४४१ ,, |
| ६ | ,, ४४२ ,, |
| ७ | ,, ४४२ ,, |
| ८ | ,, ४४३ ,, |
| ९ | ,, ४४३ ,, |
| १० | ,, ४४३ ,, |
५ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ६१३
ह । प्रा॒णो वै गो॒पाः । प्रा॒णमे॒व प्र॒जासु॑ वि॒र्या॑त- यति^(१०) । ^(११)अप॑श्यं गो॒पामित्या॑ह । अ॒सौ वा आ॑- दि॒त्यो गो॒पाः । स हीमाः प्र॒जा गो॒पाय॑ति । तमे॒व प्र॒जानां॑ गो॒प्तारं॑ कुरुते^(११) । ^(१२)अनि॑पद्यमानमि- त्याह ॥ ४ ॥
न ह्येष नि॒पद्य॑ते^(१२) । ^(१३)आ च॒ परा॑ च प॒थि- भि॒श्चर॑न्त॒मित्या॑ह । आ च॒ ह्येष परा॑ च प॒थिभि॒- श्चर॑ति^(१३) । ^(१४)स स॒ध्रीचीः॒ स विषू॑ची॒र्वसा॑न इ- त्या॑ह । स॒ध्रीची॑श्च॒ ह्येष विषू॑चीश्च वसा॑नः प्र॒जा अ॒भिविपश्य॑ति^(१४) । ^(१५)आवे॑रीवर्त्ति॒ भुव॑नेष्व॒न्तरित्या॑- ह । आ ह्येष वरी॑वर्त्ति॒ भुव॑नेष्व॒न्तः^(१५) । ^(१६)ऋ॒चं प्रा- वी॑र्मधुमा॒ध्वीभ्यां॑ मधुमा॒र्ध्वीभ्या॒मित्या॑ह । वा॒स॒न्ति- कावे॒वास्मा॑ ऋ॒तू क॑ल्पयति^(१६) । ^(१७)समि॒द्धिर॒ग्निना॑ गतेत्या॑ह ॥ ५ ॥
| ११ | एतन्मन्त्रस्य भाष्यं | ४४४ | पृष्ठे द्रष्टव्यं । |
|---|---|---|---|
| १२ | ,, | ४४४ | ,, |
| १३ | ,, | ४६४ | ,, |
| १४ | ,, | ४४५ | ,, |
| १५ | ,, | ४४५ | ,, |
| १६ | ,, | ४४५ | ,, |
| १७ | ,, | ४४६ | ,, |
६१४ तैत्तिरीये आरण्यके
ग्रै॒ष्मावे॒वास्मा॑ ऋ॒तू क॑ल्पयति⁽१७⁾ । ⁽१८⁾सम॒ग्निर॒ग्नि- ना॑ गतेत्याह॑ । अ॒ग्निर्च्यैवैषोऽग्निना॑ स॒ङ्गच्छ॑ते⁽१८⁾ । ⁽१९⁾स्वाहा॑ सम॒ग्निस्तप॑सा गतेत्याह॑ । पूर्व॑मे॒वादि॑तं । उत्त॑रेणाभिगृ॑णाति⁽१९⁾ । ⁽२०⁾ध॒र्त्ता दि॒वो वि॑भा॒सि रज॑सः पृथि॒व्या इत्या॑ह । वा॒र्षि॒कावे॒वास्मा॑ ऋ॒तू क॑ल्पयति ⁽२०⁾ । ⁽२१⁾हृ॒दे त्वा मन॑से त्वेत्या॑ह । शा॒र॒दावे॒वास्मा॑ ऋ॒तू क॑ल्पयति⁽२१⁾ ॥ ६ ॥
⁽२२⁾दि॒वि दे॒वेषु॒ होत्रा॑ य॒च्छेत्या॑ह । होत्रा॑भिरे॒वै- मान् लो॒कान्त्सन्द॑धाति⁽२२⁾ । ⁽२३⁾विश्वा॑सां भुवां पत॒ इत्या॑ह । है॒म॒न्ति॒कावे॒वास्मा॑ ऋ॒तू क॑ल्पयति⁽२३⁾ । ⁽२४⁾दे॒व॒श्रूस्त्वं दे॑व घर्म दे॒वान् पा॒हीत्या॑ह । शै॒शि॒रावे॒- वास्मा॑ ऋ॒तू क॑ल्पयति⁽२४⁾ । ⁽२५⁾तपो॒जां वाच॑म॒स्मे नि- य॑च्छ दे॒वायुव॒मित्या॑ह । या वै मेध्या॒ वाक् । सा त॑पो॒जा । तांमे॒वाव॑रुन्धे⁽२५⁾ ॥ ७ ॥
| १८ | एतन्मन्त्रस्य भाष्यं | ४४६ | पृष्ठे द्रष्टव्यं । |
|---|---|---|---|
| १९ | ,, | ४४७ | ,, |
| २० | ,, | ४४८ | ,, |
| २१ | ,, | ४४८ | ,, |
| २२ | ,, | ४४६ | ,, |
| २३ | ,, | ४४६ | ,, |
| २४ | ,, | ४५० | ,, |
| २५ | ,, | ४५० | ,, |
५ प्रपाठके ६ अनुवाकः। ६१५
(२६)गर्भो॑ दे॒वाना॑मि॒त्याह॑ । गर्भो॒ ह्येष दे॒वानां॑(२६) । (२७)पि॒ता म॑ती॒नामि॒त्याह॑ । प्र॒जा वै म॒तयः॑ । तासा॑- मे॒ष एव पि॒ता । यत्प्र॑व॒र्ग्यः॑ । तस्मा॑दे॒वमाह॑(२७) । (२८)पतिः॑ प्र॒जाना॑मि॒त्याह॑ । पति॒र्ह्येष प्र॒जानां॑(२८) । (२९)म॒तिः क॑वी॒नामि॒त्याह॑ ॥ ८ ॥
म॒तिर्ह्येष क॑वी॒नां(२९) । (३०)सं दे॒वो दे॒वेन॑ सवि॒- त्रार्ऽय॑तिष्ठ॒ सं सूर्ये॑णारु॒क्तेत्याह॑ । अ॒मुञ्चै॒वादि॒त्यं प्र॑व॒र्ग्यञ्च॒ संशा॑स्ति(३०) । (३१)आयु॑र्दास्त्वम॒स्मभ्यं॑ घर्म वर्चो॒दा अ॒सीत्याह॑ । आ॒शिष॑मे॒वैतामाशा॑स्ते(३१) । (३२)पि॒ता नौ॑ऽसि पि॒ता नो॑ बो॒धीत्याह॑ । बो॒धय॑त्ये॒वै- न॑म्(३२) । (३३)नवै॒तेऽव॑का॒शा भ॑वन्ति । प॒त्न्यै दश॑मः । नव॒ वै पुरु॑षे प्रा॒णाः ॥ ९ ॥
नाभि॑र्दश॒मी । प्रा॒णाने॒व यज॑माने दधाति । अथो॒ दशा॑क्षरा वि॒राट् । अन्नं॑ वि॒राट् । वि॒राजै॒वान्नाद्य॑-
२६ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४५० पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
| २७ | ,, | ४५१ | ,, | | २८ | ,, | ४५१ | ,, | | २९ | ,, | ४५१ | ,, | | ३० | ,, | ४५२ | ,, | | ३१ | ,, | ४५२ | ,, | | ३२ | ,, | ४५२ | ,, | | ३३ | ,, | ४५५ | ,, |
4 F
६१६ तैत्तिरीये आरण्यके
म॒वरु॑न्धे(२२) । ^{(२४)}य॒ज्ञस्य॒ शिरो॑ऽच्छिद्यत । तद्दे॒वा हो- त्रा॑भिः प्रत्य॑दधुः । ऋ॒त्विजो॒ऽवे॑क्षन्ते । ए॒ता वै होत्रा॑ः । होत्रा॑भिरेव य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑दधाति^{(२४)} ॥ १० ॥
^{(२५)}रु॒चितमवे॑क्षन्ते । रु॒चिता॑द्वै प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । प्र॒जानाँ॒ सृष्ट्यै॑^{(२५)} । ^{(२६)}रु॒चितमवे॑क्षन्ते । रु॒चिता॑द्वै प॒र्जन्यो॑ वर्षति । व॒र्षुको॑ प॒र्जन्यो॑ भवति । सं प्र॒जा ए॑धन्ते^{(२६)} । ^{(२७)}रु॒चितमवे॑क्षन्ते । रु॒चितं॒ वै ब्र॑ह्मवर्च॒सम् । ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒सिनो॑ भवन्ति^{(२७)} ॥ ११ ॥
^{(२८)}अ॒धीयन्तो॒ऽवे॑क्षन्ते । सर्व॒मायु॑र्यन्ति^{(२८)} । ^{(२९)}न पत्न्यवे॑क्षेत । यत् पत्न्यवे॑क्षेत । प्र॒जाये॑त । प्र॒जां त्व॑स्यै॒ निर्द॑हेत् । यन्नावे॑क्षेत । न प्र॒जाये॑त । नास्यै॒ प्रजां निर्द॑हेत् । तिर॒स्कृत्य॒ यजु॑र्वाचयति ॥ प्र॒जाय॑ते । ना- स्यै॒ प्रजां निर्द॑हति^{(२९)} । ^{(४०)}त्वष्ट्री॑मती ते सपेयेत्या॑- ह । स॒पाद्घि प्र॒जाः प्र॒जाय॑न्ते^{(४०)} ॥ १२ ॥
| ३४ | एतन्मन्त्रस्य भाष्यं | १५५ | पृष्ठे द्रष्टव्यं । |
|---|---|---|---|
| ३५ | ,, | १५६ | ,, |
| ३६ | ,, | ४५६ | ,, |
| ३७ | ,, | ४५६ | ,, |
| ३८ | ,, | ४५७ | ,, |
| ३९ | ,, | १५७ | ,, |
| ४० | ,, | ४५७ | ,, |
५ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ६१७
ऋ॒तवः॑(१), हि शिरः॑(२), सर्व॑पृष्ठे प्र॒वृण॒क्ति(३), अ॒नि॒प॒द्यमा॑न॒मित्या॑ह(४), ग॒तेत्या॑ह(५), शा॒र॒दावे॒- वास्मा॑ ऋ॒तू क॑ल्पयति(६), रु॒न्धे(७), क॒वी॒नामि॒- त्या॑ह(८), प्रा॒णाः(९), प्रति॑दधाति(१०), भव॑न्ति(११), वाच॒यति॒, चत्वा॑रि च(१२), ॥ अनु० ६ ॥
अथ सप्तमोऽनुवाकः ।
^(१)दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒व इति॑ रश॒नामाद॑त्ते प्रसू॑त्यै । अ॒श्विनो॑र्बा॒हुभ्या॒मित्या॑ह । अ॒श्विनौ॒ हि दे॒- वाना॑मध्व॒र्यू आस्ता॑म् । पू॒ष्णो हस्ता॑भ्या॒मित्या॑ह॒ यत्यै॑^(१) । ^(२)आद॑दे॒ऽदि॑त्यै॒ रास्ना॑सी॒त्या॑ह य॒जुष्कृत्यै॑^(२) । ^(३)इड॒ एह्यदि॑त॒ एहि॒ सर॑स्व॒त्येहीत्या॑ह । ए॒तानि॒ वा अ॒- स्यै दे॒वना॑मानि । दे॒वना॑मै॒वैना॒माह्व॑यति^(३) । ^(४)अ॒- सावे॒ह्यसा॑वे॒ह्यसा॑वे॒हीत्या॑ह । ए॒तानि॒ वा अ॒स्यै मनु॑- ष्यना॒मानि॑ ॥ १ ॥
१ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४६० पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
२ ,, ४६० ,,
३ ,, ४६१ ,,
४ ,, ४६१ ,,
4 F 2
६१८ तैत्तिरीये आरण्यके
म॒नु॒ष्य॒नामै॑रे॒वैना॒माह्व॑यति^{(४)}। ^{(५)}षट् सम्प॑द्यन्ते। षड् वा ऋ॒तव॑:। ऋ॒तुभि॑रे॒वैना॒माह्व॑यति^{(५)}। ^{(६)}अदित्या उ॒ष्णीष॑मसीत्या॑ह। यथा य॒जुरे॒वैतत्^{(६)}। ^{(७)}वा॒युर॑स्यै॒ड इत्या॑ह। वा॒युदै॑व॒त्यो वै वत्स॑:^{(७)}। ^{(८)}पूषा त्वापाव॑सृजत्वित्या॑ह। पौष्णा वै दे॒वत॑या प॒शव॑: ॥ २ ॥
स्वयै॒वैनं॑ दे॒वत॑या॒पाव॑सृजति^{(८)}। ^{(९)}अ॒श्विभ्यां॑ प्रदा॑पयेत्या॑ह। अ॒श्विनौ॒ वै दे॒वानां॑ भि॒षजौ॑। ताभ्या॑मे॒वास्मै॑ भेष॒जं क॑रोति^{(९)}। ^{(१०)}यस्ते॑ स्त॒नः श॑शय इत्या॑ह। स्तौत्ये॒वैनां॑^{(१०)}। ^{(११)}उस्र॑ घ॒र्मꣳ शि॑ङ्क्षो॒स्रं घ॒र्मं पा॑हि घ॒र्माय॑ शिङ्क्ष्वेत्या॑ह। यथा॑ ब्रूयाद॒मुष्मै॑ दे॒हीति॑। ता॒दृगे॒व तत्^{(११)}। ^{(१२)}बृह॒स्पति॑स्त्वा॒ऽसीद॒त्वित्या॑ह ॥ ३ ॥
ब्रह्म॒ वै दे॒वानां॒ बृह॒स्पति॑:। ब्रह्म॑णै॒वैना॒मुप॑सी-
| ५ | एतन्मन्त्रस्य भाष्यं | ४६२ | पृष्ठे द्रष्टव्यं । |
|---|---|---|---|
| ६ | ,, | ४६२ | ,, |
| ७ | ,, | ४६२ | ,, |
| ८ | ,, | ४६३ | ,, |
| ९ | ,, | ४६३ | ,, |
| १० | ,, | ४६४ | , |
| ११ | ,, | ४६४ | ,, |
| १२ | ,, | ४६५ | ,, |
५ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ६१६
दति^{(१२)}। ^{(१३)}दानव स्थ पेर॒व इत्या॑ह। मेध्या॑ने॒वैना॑न् करोति^{(१३)}। ^{(१४)}विष्व॑ग्दृ॒तो लोहि॑ते॒नेत्या॑ह॒ व्यावृत्यै॑^{(१४)}। ^{(१५)}अ॒श्विभ्यां॑ पिन्वस्व॒ सर॑स्वत्यै पिन्वस्व पूष्णे पि॑न्वस्व॒ बृहस्पत॑ये पिन्व॒स्वेत्या॑ह। ए॒ताभ्यो॒ ह्ये॑षा दे॒वता॑भ्यः पिन्व॑ते^{(१५)}। ^{(१६)}इन्द्रा॑य पिन्व॒स्वेन्द्रा॑य पिन्व॒स्वेत्या॑ह। इन्द्र॑मे॒व भा॒गधेये॑न॒ समर्ध॑यति^{(१६)}। ^{(१७)}द्विरिन्द्रा॒येत्या॑ह ॥ ४ ॥
तस्मा॒दिन्द्रो॑ दे॒वता॑नां॒ भूयि॑ष्ठ भा॒क्तमः॑^{(१७)}। ^{(१८)}गाय॒त्रोऽ॑सि त्रैष्टु॒भोऽसि॒ जागतमसीति॑ शफो॒पय॑मानाद॒त्ते। छन्दो॑भिरे॒वैना॒नाद॑त्ते^{(१८)}। ^{(१९)}सहौजॊ॑ भा॒गेनाप॑मे॒हीत्या॑ह। ऊर्ज॑मे॒वैनं॑ भा॒गम॑कः^{(१९)}। ^{(२०)}अ॒श्विनौ॒ वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑दध॑तावब्रूतां। आवाभ्या॑मेव पू॒र्वाभ्यां॒ वष॑ट् क्रियाता॒ इति॑। इन्द्रा॑श्विना॒ मधु॑नः सार॒घस्येत्या॑ह। अ॒श्विभ्या॑मे॒व पू॒र्वा-
| १३ | एतन्मन्त्रस्य भाष्यं | ४६५ | पृष्ठे द्रष्टव्यं । |
|---|---|---|---|
| १४ | ,, | ४६५ | ,, |
| १५ | ,, | ४६६ | ,, |
| १६ | ,, | ४६६ | ,, |
| १७ | ,, | ४६६ | ,, |
| १८ | ,, | ४६७ | ,, |
| १९ | ,, | ४६८ | ,, |
| २० | ,, | ४६८ | ,, |
६२० तैत्तिरीये आरण्यके
भ्यां॒ वष॑ट् करोति॑ । अथो॑ अ॒श्विना॑वेव॒ भाग॑धेयेन॒ समर्ध॑यति^(२०) ॥ ५ ॥
^(२१)घ॒र्मं पा॑त वसवो॒ यज॑ता॒ वडि॑त्याह । वसू॑नेव॒ भाग॑धेयेन॒ समर्ध॑यति^(२१) । ^(२२)यद्वष॑ट् कु॒र्यात् । या॒तया॑मास्य वषट्का॒रः स्यात् । यन्न वष॑ट् कु॒र्यात् । रक्षां॑सि य॒ज्ञꣳ ह॑न्युः । वडि॑त्याह । प॒रोक्ष॑मेव॒ वष॑ट् करोति । नास्य॑ या॒तया॑मा वषट्का॒रो भव॑ति । न य॒ज्ञꣳ रक्षां॑सि घ्नन्ति^(२२) ॥ ६ ॥
^(२३)स्वाहा॑ त्वा॒ सूर्य्य॑स्य र॒श्मये॑ वृष्टिवन॑ये जुहो॒मीत्या॑ह । यो वा अ॑स्य पु॒ण्यो र॒श्मिः । स वृ॑ष्टिव॒निः । तस्मा॑ ए॒वैनं॑ जुहोति^(२३) । ^(२४)मधु॑ ह॒विर॑सी॒त्या॑ह । स्व॒दय॑त्ये॒वैनं॑^(२४) । ^(२५)सूर्य्य॑स्य॒ तप॑स्त॒पेत्या॑ह । य॒था य॒जुरे॒वैतत्^(२५) । ^(२६)द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां॑ त्वा॒ परि॑गृह्णामी॒त्या॑ह । द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॑मे॒वैनं॒ परि॑गृह्णाति^(२६) ॥ ७ ॥
| २१ | एतन्मन्त्रस्य भाष्यं | ४६६ | पृष्ठे द्रष्टव्यं |
|---|---|---|---|
| २२ | ,, | ४६९ | ,, |
| २३ | ,, | ४७० | ,, |
| २४ | ,, | ४७० | ,, |
| २५ | ,, | ४७१ | ,, |
| २६ | ,, | ४७१ | ,, |
५ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ६२१
(२७)अ॒न्तरि॑क्षेण॒ त्वोप॑यच्छामीत्या॑ह । अ॒न्तरि॑क्षेणैवै॑नमु॒र्पय॑च्छत । न वा ए॒तं म॑नु॒ष्यो॑ भ॒र्तुमर्ह॑ति^(२७) । (२८)दे॒वानां॑ त्वा पि॒तॄणा॒मनु॑मतो॒ भर्त्तु॑ꣳ शकेय॒मित्या॑ह । दे॒वैरे॒वैनं॑ पि॒तृभिरनु॑मत॒ आद॑त्ते^(२८) । (२९)वि वा ए॒नमे॒तद॑र्धयन्ति । यत् प॒श्चात् प्र॒वर्ज्यं॑ पु॒रो जुह्व॑ति । तेजो॑ऽसि॒ तेजोऽनु॒प्रेहीत्या॑ह । तेज॑ ए॒वास्मि॑न् दधाति^(२९) । (३०)दि॒वि॒स्पृङ्मा मा॑ हिꣳसीर॒न्तरि॑क्षस्पृङ्मा मा हि॑ꣳसीः पृथि॒वि॒स्पृङ्मा मा॑ हिꣳसीरि॒त्याहाहि॑ꣳसायै^(३०) ॥ ८ ॥
(३१)सुव॑रसि॒ सुव॑र्मे यच्छ दि॒वं य॑च्छ दि॒वो मा॑ पाहीत्या॑ह । आ॒शिष॑मे॒वैतामाशा॑स्ते^(३१) । (३२)शिरो॒ वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑ । यत् प्र॑व॒र्ग्यः॑ । आ॒त्मा वा॒युः । उ॒द्यत्य॑वातनामा॒न्या॑ह । आ॒त्मन्ने॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑दधाति^(३२) । (३३)अ॑नवा॒नं । प्रा॒णानाꣳ॒ सन्त॑त्यै^(३३) । (३४)पञ्चा॑ह ॥ ९ ॥
| २७ | एतन्मन्त्रस्य भाष्यं | ४७२ | पृष्ठे द्रष्टव्यं। |
|---|---|---|---|
| २८ | ,, | ४७२ | ,, |
| २९ | ,, | ४७३ | ,, |
| ३० | ,, | ४७३ | ,, |
| ३१ | ,, | ४७३ | ,, |
| ३२ | ,, | ४७५ | ,, |
| ३३ | ,, | ४७५ | ,, |
| ३४ | ,, | ४७५ | ,, |
६२२ तैत्तिरीये आरण्यके
पाङ्क्तो॑ य॒ज्ञः । यावा॑ने॒व य॒ज्ञः । तस्य॒ शिरः॒ प्रति॑दधाति⁽³⁴⁾ । ⁽³⁵⁾अ॒ग्नये॑ त्वा॒ वसु॑मते॒ स्वाहेत्या॑ह । अ॒सौ वा आ॑दि॒त्योऽग्निर्वसु॑मान् । तस्मा॑ ए॒वैनं॑ जुहोति⁽³⁵⁾ । ⁽³⁶⁾सोमा॑य त्वा रु॒द्रव॑ते॒ स्वाहेत्या॑ह । च॒न्द्रमा॒ वै सोमो॑ रु॒द्रवा॑न् । तस्मा॑ ए॒वैनं॑ जुहोति । वरु॑णाय त्वाऽऽदि॒त्यव॑ते॒ स्वाहेत्या॑ह ॥ १० ॥
अ॒प्सु वै वरु॑ण आ॒दित्य॑वान् । तस्मा॑ ए॒वैनं॑ जुहोति । बृ॒हस्पत॑ये त्वा वि॒श्वदे॑व्यावते॒ स्वाहेत्या॑ह । ब्रह्म॒ वै दे॒वानां॒ बृह॒स्पतिः॑ । ब्रह्म॑ण ए॒वैनं॑ जुहोति⁽³⁶⁾ । ⁽³⁷⁾स॒वि॒त्रे त्वर्भु॑मते वि॒भुम॑ते प्र॒भुम॑ते वाज॑वते॒ स्वाहेत्या॑ह । सं॒व॒त्स॒रो वै स॑वि॒तर्भु॑मान् वि॒भुमा॑न् प्र॒भुमा॑न् वाज॑वान् । तस्मा॑ ए॒वैनं॑ जुहोति⁽³⁷⁾ । ⁽³⁸⁾य॒माय॑ त्वाङ्गि॑रस्वते पि॒तृम॑ते॒ स्वाहेत्या॑ह । प्रा॒णो वै य॒मोऽङ्गि॑रस्वान् पि॒तृमा॑न् ॥ ११ ॥
३५ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४७६ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
३६ ,, ४७६ ,,
३७ ,, ४७६ ,,
३८ ,, ४७६ ,,
५ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ६२३
तस्मा॑ ए॒वैनं॑ जुहोति^{(३८)}। ^{(३९)}ए॒ताभ्य॑ ए॒वैनं॑ दे॒वता॑भ्यो जुहोति^{(३९)}। ^{(४०)}दश॒ सम्प॑द्यन्ते। दशा॑क्षरा वि॒राट्। अन्नं॑ वि॒राट्। वि॒राजै॒वान्नाद्य॒मव॑रुन्द्धे^{(४०)}। ^{(४१)}रौहि॒णाभ्यां॒ वै दे॒वाः सु॑व॒र्गं लो॒कमा॑यन्। तद्रौ॑हि॒णयो॑ रौहिण॒त्वं। यद्रौ॑हि॒णौ भवत॑ः। रौहि॒णाभ्या॑मेव तद्यज॑मानः सुव॒र्गं लो॒कमे॑ति^{(४१)}॥ ^{(४२)}अह॒र्ज्योति॑ः के॒तुना॑ जुषताꣳ सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षाꣳ स्वाहा॒ रात्रि॒र्ज्योति॑ः के॒तुना॑ जुषताꣳ सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षाꣳ स्वाहेत्या॑ह। आ॒दि॒त्यमे॒व तद॒मुष्मिँ॑ल्लो॒केऽह्ना॑ प॒रस्ता॑द्दाधार। रात्र्या॑ऽव॒स्ता॑त्। तस्मा॑द॒सावा॑दि॒त्यो॑ऽमुष्मिँल्लो॒केऽहो॑रा॒त्राभ्यां॑ धृ॒तः^{(४२)}॥ १२॥
मनु॒ष्य॑नामानि॑(१), प॒शव॑:(२), सीद॒त्वित्या॑ह(३), इन्द्रा॒येत्या॑ह(४), अर्द्धयति(५), घ्नन्ति(६), गृह्णाति(७), अहिꣳसाया॑(८), पञ्चाह(९), आ॒दि॒त्यव॑ते॒ स्वाहेत्या॑ह(१०), पितृ॒मान्(११), ए॑ति, च॒त्वारि॑ च(१२)॥
अनु० ७॥
३९ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४७६ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
४० ,, ४७७ ,,
४१ ,, ४८७ ,,
४२ ,, ४७७ ,,
४ G
६२४ तैत्तिरीये आरण्यके
अथ अष्टमोऽनुवाकः ।
(१)विश्वा॑ आशा दक्षि॒णस॒दित्या॑ह । विश्वा॑नेव दे॒वान् प्री॑णाति । अथो॑ दुरि॒ष्ट्या ए॒वैनं॑ पाति^(१) । (२)विश्वांᳵ दे॒वान॑याडि॒हेत्या॑ह । विश्वा॑नेव दे॒वान् भाग॒धेये॑न समर्धयति^(२) । (३)स्वाहा॑कृतस्य घ॒र्म्मस्य॒ मधोः॒ पिवतमश्विनेत्या॑ह । अ॒श्विना॑वेव भाग॒धेये॑न॒ समर्ध॑यति^(३) । (४)स्वाहा॒ऽग्नये॑ य॒ज्ञिया॑य॒ शं यजु॑र्भिरित्या॑ह । अ॒ग्नयै॒वैनं॑ घारयति । अथो॑ ह॒विरे॒वाकः॑^(४) ॥ १ ॥
(५)अ॒श्विना॑ घ॒र्म्मं पा॑तः॒ हार्द्दि॑वानम॒हर्द्दि॑वाभि॒रू॒तिभि॑रित्या॑ह । अ॒श्विना॑वेव भाग॒धेये॑न॒ समर्ध॑यति^(५) । (६)अनु॑ वां द्यावापृथिवी मं॑सातामित्याहानु॑मत्यै^(६) । (७)स्वाहेन्द्रा॑य स्वाहेन्द्राव॒डित्या॑ह । इन्द्रा॑य॒ हि पु॒रोहू॒यतै॑^(७) । (८)आश्राव्या॑ह घ॒र्म्मस्य॑ य॒जेति॑ । वषट्कृ॑ते
| संख्या | सन्दर्भ | पृष्ठ संख्या | विवरण |
|---|---|---|---|
| १ | एतन्मन्त्रस्य भाष्यं | ४७८ | पृष्ठे द्रष्टव्यं । |
| २ | ” | ४७६ | ” |
| ३ | ” | ४७६ | ” |
| ४ | ” | ४७६ | ” |
| ५ | ” | ४८० | ” |
| ६ | ” | ४८१ | ” |
| ७ | ” | ४८१ | ” |
| ८ | ” | ४८२ | ” |
५ प्रपाठके ८ अनुवाकः। ६१५
जुहो॑ति । रक्ष॑सामप॑हत्यै । अनु॑यजति स्वगाकृ॑त्यै^{(८)} । ^{(६)}घ॒र्म्मं पा॑तमश्विनेत्या॑ह ॥ २ ॥
पूर्व्वमे॒वादृ॑तं । उत्त॑रेणाभिगृ॑णाति^{(९)} । ^{(१०)}अनु॑ वां ॒द्यावा॑पृथिवी अ॒मꣳसातामित्या॒हानु॑मत्यै^{(१०)} । ^{(११)}तं प्राञ्चं॒ यथावत्स॒मौ दि॒वे नमः॑ पृथि॒व्या इत्या॑ह । यथा॒यजु॑रे॒वैतत्^{(११)} । ^{(१२)}दि॒वि धा॑ इ॒मं य॒ज्ञं य॒ज्ञमि॒मं दि॒वि धा इत्या॑ह । सु॒वर्ग॑मे॒वैनं॑ लो॒कं ग॑मयति^{(१२)} । ^{(१३)}दि॒वं ग॑च्छान्तरि॑क्षं गच्छ पृथि॒वीं ग॑च्छेत्या॑ह । ए॒ष्वेवैनं॑ लो॒केषु प्रति॑ष्ठापयति^{(१३)} । ^{(१४)}पञ्च॒ प्रदिशो॑ ग॒च्छेत्या॑ह ॥ ॥ ३ ॥
दि॒क्ष्वेवैनं॒ प्रति॑ष्ठापयति । दे॒वान् घ॑र्म्म॒पान् ग॑च्छ पि॒तॄन् घ॑र्म्म॒पान् ग॒च्छेत्या॑ह । उ॒भये॑ष्वे॒वैनं॒ प्रति॑ष्ठापयति^{(१४)} । ^{(१५)}यत् पिन्व॑ते । वर्षु॑कः प॒र्जन्यो॑ भवति ।
| ६ | एतन्मन्त्रस्य भाष्यं | ४८२ | पृष्ठे द्रष्टव्यं । |
|---|---|---|---|
| ९ | ” | ४८३ | ” |
| ११ | ” | ४८३ | ” |
| १२ | ” | ४८३ | ” |
| १३ | ” | ४८३ | ” |
| १४ | ” | ४८३ | ” |
| १५ | ” | ४८५ | ” |
१२६ तैत्तिरीये आरण्यके
तस्मा॑त् पिन्व॑मानः पु॒ण्यः॑^(१५) । ^(१६)यत् प्राङ् पिन्व॑ते । तद्दे॒वानां॑ । यह॒क्षि॑णा । तत् पि॑तॄणां ॥ ४ ॥
यत् प्रत्यक् । तन्म॑नु॒ष्या॑णां । यदुद॑ङ् । तद्रुद्राणां^(१६) । ^(१७)प्राञ्च॒मुद॑ञ्चं पिन्वयति । दे॒व॒चाकः॑^(१७) । ^(१८)अथो॒ खलु॑ । सर्वा॒ अनु॒ दिशः॑ पिन्वयति । सर्वा॒ दिशः॑ समर्धन्ते^(१८) । ^(१९)अ॒न्तः परि॑धि पि॑न्वयति ॥ ५ ॥
तेज॒सोऽस्क॑न्दाय^(१९) । ^(२०)इ॒षे पी॑पिह्यूर्जे पी॑पिहीत्याह॑ । इष॑मे॒वोर्जं॒ यज॑माने दधाति^(२०) । ^(२१)यज॑मानाय पी॑पिहीत्याह॑ । यज॑मानायै॒वैतामा॒शिष॒माशा॑स्ते^(२१) । ^(२२)मह्यं॒ ज्यैष्ठ्या॑य पी॑पिहीत्याह॑ । आ॒त्मन॑ ए॒वैतामा॒शिष॒माशा॑स्ते^(२२) । ^(२३)त्वि॒ष्यै॑ त्वा द्यु॒म्नाय॑ त्वेन्द्रि॒याय॑ त्वा भूत्यै॑ त्वेत्याह॑ । यथा॒ यजु॒रेवैतत्^(२३) । ^(२४)धर्म्मा॑सि सु॒धर्म्मा॒ मैऽन्यस्मै॑ ब्रह्म॒णे धार॑येत्याह॑ ॥ ॥ ६ ॥
| संख्या | सन्दर्भ | पृष्ठ संख्या | टिप्पणी |
|---|---|---|---|
| १६ | एतन्मन्त्रस्य भाष्यं | ४८५ पृष्ठे | द्रष्टव्यं । |
| १७ | ,, | ४८५ | ,, |
| १८ | ,, | ४८५ | ,, |
| १९ | ,, | ४८५ | ,, |
| २० | ,, | ४८६ | ,, |
| २१ | ,, | ४८६ | ,, |
| २२ | ,, | ४८६ | ,, |
| २३ | ,, | ४८६ | ,, |
| २४ | ,, | ४८७ | ,, |
५ प्रपाठके ८ अनुवाकः । ६२७
ब्रह्म॑न्ने॒वैनं॑ प्रति॒ष्ठाप॑यति^(२४) । ^(२५)नेन्त्वा वात॑: स्कन्द्यादिति॑^(२५) ^(२६)यद्य॑भिच॒रेत्॑ । अ॒मुष्य॑ त्वा प्रा॒णे सा॑दयाम्य॒मुना॑ स॒ह निर्ऋ॑थं गच्छेति॑ ब्रूयाद्यं द्विष्यात् । यमे॒व द्वेष्टि॑ । तेनै॑नंँ स॒ह निर्ऋ॑थं गमयति^(२६) । ^(२७)पू॒ष्णे शर॑से॒ स्वाहेत्या॑ह । या एव दे॒वता॑ हु॒तभा॑गाः । ताभ्य॑ ए॒वैनं॑ जुहोति^(२७) । ^(२८)ग्राव॑भ्यः॒ स्वाहेत्या॑ह । या ए॒वान्तरि॑क्षे वाच॑: ॥ ७ ॥
ताभ्य॑ ए॒वैनं॑ जुहोति^(२८) । ^(२९)प्र॒ति॒रेभ्यः॒ स्वाहेत्या॑ह । प्रा॒णा वै दे॒वाः प्र॑ति॒राः । तेभ्य॑ ए॒वैनं॑ जुहोति^(२९) । ^(३०)द्यावा॑पृथि॒वीभ्याँ॒ स्वाहेत्या॑ह । द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॑मे॒वैनं॑ जुहोति^(३०) । ^(३१)पि॒तृभ्यो॑ घ॒र्मपे॑भ्यः॒ स्वाहेत्या॑ह । ये वै यज्व॑नः । ते पि॒तरो॑ घ॒र्मपाः॑ । तेभ्य॑ ए॒वैनं॑ जुहोति^(३१) ॥ ८ ॥
| २५ | एतन्मन्त्रस्य भाष्यं | ४८७ पृष्ठे | द्रष्टव्यं । |
|---|---|---|---|
| २६ | ,, | ४८८ | ,, |
| २७ | ,, | ४८९ | ,, |
| २८ | ,, | ४८९ | ,, |
| २९ | ,, | ४८९ | ,, |
| ३० | ,, | ४८९ | ,, |
| ३१ | ,, | ४९० | ,, |