भारतकोश
संग्रह पर लौटें

तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)

Taittiriya Aranyaka Hindi

महर्षि वैशम्पायन द्वारा

स्रोत: Taittiriya Aranyaka with Sayana Bhashya and Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished940 पृष्ठ
पृष्ठ 633स्थायी लिंक

६२० तैत्तिरीये आरण्यके

भ्यां॒ वष॑ट् करोति॑ । अथो॑ अ॒श्विना॑वेव॒ भाग॑धेयेन॒ समर्ध॑यति^(२०) ॥ ५ ॥

^(२१)घ॒र्मं पा॑त वसवो॒ यज॑ता॒ वडि॑त्याह । वसू॑नेव॒ भाग॑धेयेन॒ समर्ध॑यति^(२१) । ^(२२)यद्वष॑ट् कु॒र्यात् । या॒तया॑मास्य वषट्का॒रः स्यात् । यन्न वष॑ट् कु॒र्यात् । रक्षां॑सि य॒ज्ञꣳ ह॑न्युः । वडि॑त्याह । प॒रोक्ष॑मेव॒ वष॑ट् करोति । नास्य॑ या॒तया॑मा वषट्का॒रो भव॑ति । न य॒ज्ञꣳ रक्षां॑सि घ्नन्ति^(२२) ॥ ६ ॥

^(२३)स्वाहा॑ त्वा॒ सूर्य्य॑स्य र॒श्मये॑ वृष्टिवन॑ये जुहो॒मीत्या॑ह । यो वा अ॑स्य पु॒ण्यो र॒श्मिः । स वृ॑ष्टिव॒निः । तस्मा॑ ए॒वैनं॑ जुहोति^(२३) । ^(२४)मधु॑ ह॒विर॑सी॒त्या॑ह । स्व॒दय॑त्ये॒वैनं॑^(२४) । ^(२५)सूर्य्य॑स्य॒ तप॑स्त॒पेत्या॑ह । य॒था य॒जुरे॒वैतत्^(२५) । ^(२६)द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां॑ त्वा॒ परि॑गृह्णामी॒त्या॑ह । द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॑मे॒वैनं॒ परि॑गृह्णाति^(२६) ॥ ७ ॥

२१एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४६६पृष्ठे द्रष्टव्यं
२२,,४६९,,
२३,,४७०,,
२४,,४७०,,
२५,,४७१,,
२६,,४७१,,
पृष्ठ 634स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ६२१

(२७)अ॒न्तरि॑क्षेण॒ त्वोप॑यच्छामीत्या॑ह । अ॒न्तरि॑क्षेणैवै॑नमु॒र्पय॑च्छत । न वा ए॒तं म॑नु॒ष्यो॑ भ॒र्तुमर्ह॑ति^(२७) । (२८)दे॒वानां॑ त्वा पि॒तॄणा॒मनु॑मतो॒ भर्त्तु॑ꣳ शकेय॒मित्या॑ह । दे॒वैरे॒वैनं॑ पि॒तृभिरनु॑मत॒ आद॑त्ते^(२८) । (२९)वि वा ए॒नमे॒तद॑र्धयन्ति । यत् प॒श्चात् प्र॒वर्ज्यं॑ पु॒रो जुह्व॑ति । तेजो॑ऽसि॒ तेजोऽनु॒प्रेहीत्या॑ह । तेज॑ ए॒वास्मि॑न् दधाति^(२९) । (३०)दि॒वि॒स्पृङ्मा मा॑ हिꣳसीर॒न्तरि॑क्षस्पृङ्मा मा हि॑ꣳसीः पृथि॒वि॒स्पृङ्मा मा॑ हिꣳसीरि॒त्याहाहि॑ꣳसायै^(३०) ॥ ८ ॥

(३१)सुव॑रसि॒ सुव॑र्मे यच्छ दि॒वं य॑च्छ दि॒वो मा॑ पाहीत्या॑ह । आ॒शिष॑मे॒वैतामाशा॑स्ते^(३१) । (३२)शिरो॒ वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑ । यत् प्र॑व॒र्ग्यः॑ । आ॒त्मा वा॒युः । उ॒द्यत्य॑वातनामा॒न्या॑ह । आ॒त्मन्ने॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑दधाति^(३२) । (३३)अ॑नवा॒नं । प्रा॒णानाꣳ॒ सन्त॑त्यै^(३३) । (३४)पञ्चा॑ह ॥ ९ ॥

२७एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४७२पृष्ठे द्रष्टव्यं।
२८,,४७२,,
२९,,४७३,,
३०,,४७३,,
३१,,४७३,,
३२,,४७५,,
३३,,४७५,,
३४,,४७५,,
पृष्ठ 635स्थायी लिंक

६२२ तैत्तिरीये आरण्यके

पाङ्क्तो॑ य॒ज्ञः । यावा॑ने॒व य॒ज्ञः । तस्य॒ शिरः॒ प्रति॑दधाति⁽³⁴⁾ । ⁽³⁵⁾अ॒ग्नये॑ त्वा॒ वसु॑मते॒ स्वाहेत्या॑ह । अ॒सौ वा आ॑दि॒त्योऽग्निर्वसु॑मान् । तस्मा॑ ए॒वैनं॑ जुहोति⁽³⁵⁾ । ⁽³⁶⁾सोमा॑य त्वा रु॒द्रव॑ते॒ स्वाहेत्या॑ह । च॒न्द्रमा॒ वै सोमो॑ रु॒द्रवा॑न् । तस्मा॑ ए॒वैनं॑ जुहोति । वरु॑णाय त्वाऽऽदि॒त्यव॑ते॒ स्वाहेत्या॑ह ॥ १० ॥

अ॒प्सु वै वरु॑ण आ॒दित्य॑वान् । तस्मा॑ ए॒वैनं॑ जुहोति । बृ॒हस्पत॑ये त्वा वि॒श्वदे॑व्यावते॒ स्वाहेत्या॑ह । ब्रह्म॒ वै दे॒वानां॒ बृह॒स्पतिः॑ । ब्रह्म॑ण ए॒वैनं॑ जुहोति⁽³⁶⁾ । ⁽³⁷⁾स॒वि॒त्रे त्वर्भु॑मते वि॒भुम॑ते प्र॒भुम॑ते वाज॑वते॒ स्वाहेत्या॑ह । सं॒व॒त्स॒रो वै स॑वि॒तर्भु॑मान् वि॒भुमा॑न् प्र॒भुमा॑न् वाज॑वान् । तस्मा॑ ए॒वैनं॑ जुहोति⁽³⁷⁾ । ⁽³⁸⁾य॒माय॑ त्वाङ्गि॑रस्वते पि॒तृम॑ते॒ स्वाहेत्या॑ह । प्रा॒णो वै य॒मोऽङ्गि॑रस्वान् पि॒तृमा॑न् ॥ ११ ॥

३५ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४७६ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
३६   ,,   ४७६   ,,
३७   ,,   ४७६   ,,
३८   ,,   ४७६   ,,

पृष्ठ 636स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ७ अनुवाकः। ६२३

तस्मा॑ ए॒वैनं॑ जुहोति^{(३८)}। ^{(३९)}ए॒ताभ्य॑ ए॒वैनं॑ दे॒वता॑भ्यो जुहोति^{(३९)}। ^{(४०)}दश॒ सम्प॑द्यन्ते। दशा॑क्षरा वि॒राट्। अन्नं॑ वि॒राट्। वि॒राजै॒वान्नाद्य॒मव॑रुन्द्धे^{(४०)}। ^{(४१)}रौहि॒णाभ्यां॒ वै दे॒वाः सु॑व॒र्गं लो॒कमा॑यन्। तद्रौ॑हि॒णयो॑ रौहिण॒त्वं। यद्रौ॑हि॒णौ भवत॑ः। रौहि॒णाभ्या॑मेव तद्यज॑मानः सुव॒र्गं लो॒कमे॑ति^{(४१)}॥ ^{(४२)}अह॒र्ज्योति॑ः के॒तुना॑ जुषताꣳ सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षाꣳ स्वाहा॒ रात्रि॒र्ज्योति॑ः के॒तुना॑ जुषताꣳ सु॒ज्योति॒र्ज्योति॑षाꣳ स्वाहेत्या॑ह। आ॒दि॒त्यमे॒व तद॒मुष्मिँ॑ल्लो॒केऽह्ना॑ प॒रस्ता॑द्दाधार। रात्र्या॑ऽव॒स्ता॑त्। तस्मा॑द॒सावा॑दि॒त्यो॑ऽमुष्मिँल्लो॒केऽहो॑रा॒त्राभ्यां॑ धृ॒तः^{(४२)}॥ १२॥

मनु॒ष्य॑नामानि॑(१), प॒शव॑:(२), सीद॒त्वित्या॑ह(३), इन्द्रा॒येत्या॑ह(४), अर्द्धयति(५), घ्नन्ति(६), गृह्णाति(७), अहिꣳसाया॑(८), पञ्चाह(९), आ॒दि॒त्यव॑ते॒ स्वाहेत्या॑ह(१०), पितृ॒मान्(११), ए॑ति, च॒त्वारि॑ च(१२)॥

अनु० ७॥

३९ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४७६ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
४० ,, ४७७ ,,
४१ ,, ४८७ ,,
४२ ,, ४७७ ,,

४ G

पृष्ठ 637स्थायी लिंक

६२४ तैत्तिरीये आरण्यके

अथ अष्टमोऽनुवाकः ।

(१)विश्वा॑ आशा दक्षि॒णस॒दित्या॑ह । विश्वा॑नेव दे॒वान् प्री॑णाति । अथो॑ दुरि॒ष्ट्या ए॒वैनं॑ पाति^(१) । (२)विश्वांᳵ दे॒वान॑याडि॒हेत्या॑ह । विश्वा॑नेव दे॒वान् भाग॒धेये॑न समर्धयति^(२) । (३)स्वाहा॑कृतस्य घ॒र्म्मस्य॒ मधोः॒ पिवतमश्विनेत्या॑ह । अ॒श्विना॑वेव भाग॒धेये॑न॒ समर्ध॑यति^(३) । (४)स्वाहा॒ऽग्नये॑ य॒ज्ञिया॑य॒ शं यजु॑र्भिरित्या॑ह । अ॒ग्नयै॒वैनं॑ घारयति । अथो॑ ह॒विरे॒वाकः॑^(४) ॥ १ ॥

(५)अ॒श्विना॑ घ॒र्म्मं पा॑तः॒ हार्द्दि॑वानम॒हर्द्दि॑वाभि॒रू॒तिभि॑रित्या॑ह । अ॒श्विना॑वेव भाग॒धेये॑न॒ समर्ध॑यति^(५) । (६)अनु॑ वां द्यावापृथिवी मं॑सातामित्याहानु॑मत्यै^(६) । (७)स्वाहेन्द्रा॑य स्वाहेन्द्राव॒डित्या॑ह । इन्द्रा॑य॒ हि पु॒रोहू॒यतै॑^(७) । (८)आश्राव्या॑ह घ॒र्म्मस्य॑ य॒जेति॑ । वषट्कृ॑ते

संख्यासन्दर्भपृष्ठ संख्याविवरण
१एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४७८पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
२”४७६”
३”४७६”
४”४७६”
५”४८०”
६”४८१”
७”४८१”
८”४८२”
पृष्ठ 638स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ८ अनुवाकः। ६१५

जुहो॑ति । रक्ष॑सामप॑हत्यै । अनु॑यजति स्वगाकृ॑त्यै^{(८)} । ^{(६)}घ॒र्म्मं पा॑तमश्विनेत्या॑ह ॥ २ ॥

पूर्व्वमे॒वादृ॑तं । उत्त॑रेणाभिगृ॑णाति^{(९)} । ^{(१०)}अनु॑ वां ॒द्यावा॑पृथिवी अ॒मꣳसातामित्या॒हानु॑मत्यै^{(१०)} । ^{(११)}तं प्राञ्चं॒ यथावत्स॒मौ दि॒वे नमः॑ पृथि॒व्या इत्या॑ह । यथा॒यजु॑रे॒वैतत्^{(११)} । ^{(१२)}दि॒वि धा॑ इ॒मं य॒ज्ञं य॒ज्ञमि॒मं दि॒वि धा इत्या॑ह । सु॒वर्ग॑मे॒वैनं॑ लो॒कं ग॑मयति^{(१२)} । ^{(१३)}दि॒वं ग॑च्छान्तरि॑क्षं गच्छ पृथि॒वीं ग॑च्छेत्या॑ह । ए॒ष्वेवैनं॑ लो॒केषु प्रति॑ष्ठापयति^{(१३)} । ^{(१४)}पञ्च॒ प्रदिशो॑ ग॒च्छेत्या॑ह ॥ ॥ ३ ॥

दि॒क्ष्वेवैनं॒ प्रति॑ष्ठापयति । दे॒वान् घ॑र्म्म॒पान् ग॑च्छ पि॒तॄन् घ॑र्म्म॒पान् ग॒च्छेत्या॑ह । उ॒भये॑ष्वे॒वैनं॒ प्रति॑ष्ठापयति^{(१४)} । ^{(१५)}यत् पिन्व॑ते । वर्षु॑कः प॒र्जन्यो॑ भवति ।

६एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४८२पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
९”४८३”
११”४८३”
१२”४८३”
१३”४८३”
१४”४८३”
१५”४८५”
पृष्ठ 639स्थायी लिंक

१२६ तैत्तिरीये आरण्यके

तस्मा॑त् पिन्व॑मानः पु॒ण्यः॑^(१५) । ^(१६)यत् प्राङ् पिन्व॑ते । तद्दे॒वानां॑ । यह॒क्षि॑णा । तत् पि॑तॄणां ॥ ४ ॥

यत् प्रत्यक् । तन्म॑नु॒ष्या॑णां । यदुद॑ङ् । तद्रुद्राणां^(१६) । ^(१७)प्राञ्च॒मुद॑ञ्चं पिन्वयति । दे॒व॒चाकः॑^(१७) । ^(१८)अथो॒ खलु॑ । सर्वा॒ अनु॒ दिशः॑ पिन्वयति । सर्वा॒ दिशः॑ समर्धन्ते^(१८) । ^(१९)अ॒न्तः परि॑धि पि॑न्वयति ॥ ५ ॥

तेज॒सोऽस्क॑न्दाय^(१९) । ^(२०)इ॒षे पी॑पिह्यूर्जे पी॑पिहीत्याह॑ । इष॑मे॒वोर्जं॒ यज॑माने दधाति^(२०) । ^(२१)यज॑मानाय पी॑पिहीत्याह॑ । यज॑मानायै॒वैतामा॒शिष॒माशा॑स्ते^(२१) । ^(२२)मह्यं॒ ज्यैष्ठ्या॑य पी॑पिहीत्याह॑ । आ॒त्मन॑ ए॒वैतामा॒शिष॒माशा॑स्ते^(२२) । ^(२३)त्वि॒ष्यै॑ त्वा द्यु॒म्नाय॑ त्वेन्द्रि॒याय॑ त्वा भूत्यै॑ त्वेत्याह॑ । यथा॒ यजु॒रेवैतत्^(२३) । ^(२४)धर्म्मा॑सि सु॒धर्म्मा॒ मैऽन्यस्मै॑ ब्रह्म॒णे धार॑येत्याह॑ ॥ ॥ ६ ॥

संख्यासन्दर्भपृष्ठ संख्याटिप्पणी
१६एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४८५ पृष्ठेद्रष्टव्यं ।
१७,,४८५,,
१८,,४८५,,
१९,,४८५,,
२०,,४८६,,
२१,,४८६,,
२२,,४८६,,
२३,,४८६,,
२४,,४८७,,
पृष्ठ 640स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ८ अनुवाकः । ६२७

ब्रह्म॑न्ने॒वैनं॑ प्रति॒ष्ठाप॑यति^(२४) । ^(२५)नेन्त्वा वात॑: स्कन्द्यादिति॑^(२५) ^(२६)यद्य॑भिच॒रेत्॑ । अ॒मुष्य॑ त्वा प्रा॒णे सा॑दयाम्य॒मुना॑ स॒ह निर्ऋ॑थं गच्छेति॑ ब्रूयाद्यं द्विष्यात् । यमे॒व द्वेष्टि॑ । तेनै॑नंँ स॒ह निर्ऋ॑थं गमयति^(२६) । ^(२७)पू॒ष्णे शर॑से॒ स्वाहेत्या॑ह । या एव दे॒वता॑ हु॒तभा॑गाः । ताभ्य॑ ए॒वैनं॑ जुहोति^(२७) । ^(२८)ग्राव॑भ्यः॒ स्वाहेत्या॑ह । या ए॒वान्तरि॑क्षे वाच॑: ॥ ७ ॥

ताभ्य॑ ए॒वैनं॑ जुहोति^(२८) । ^(२९)प्र॒ति॒रेभ्यः॒ स्वाहेत्या॑ह । प्रा॒णा वै दे॒वाः प्र॑ति॒राः । तेभ्य॑ ए॒वैनं॑ जुहोति^(२९) । ^(३०)द्यावा॑पृथि॒वीभ्याँ॒ स्वाहेत्या॑ह । द्यावा॑पृथि॒वीभ्या॑मे॒वैनं॑ जुहोति^(३०) । ^(३१)पि॒तृभ्यो॑ घ॒र्मपे॑भ्यः॒ स्वाहेत्या॑ह । ये वै यज्व॑नः । ते पि॒तरो॑ घ॒र्मपाः॑ । तेभ्य॑ ए॒वैनं॑ जुहोति^(३१) ॥ ८ ॥

२५एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४८७ पृष्ठेद्रष्टव्यं ।
२६,,४८८,,
२७,,४८९,,
२८,,४८९,,
२९,,४८९,,
३०,,४८९,,
३१,,४९०,,
पृष्ठ 641स्थायी लिंक

१२८ तैत्तिरीये आरण्यके

(६२)रु॒द्राय॑ रु॒द्रहो॑त्रे॒ स्वाहेत्या॑ह। रु॒द्रमे॒व भा॑गधेये॑न सम॑र्धयति(६२)। (६३)सर्व॑तः॒ समन॑क्ति। सर्व॑त एव रु॒द्रं निर॑वदयते(६३)। (६४)उद॑ञ्चं॒ निर॑स्यति। ए॒षा वै रु॒द्रस्य॒ दिक्। स्वाया॑मेव॒ दिशि॑ रु॒द्रं निर॑वदयते(६४)। (६५)अप॒ उप॑स्पृशति मेध्य॒त्वाय॑(६५)। (६६)नान्वी॑क्षेत। यद॒न्वीक्षेत॥ ६॥

चक्षु॑रस्य प्रमायु॑कः स्यात्। तस्मा॒न्नान्वीक्ष्यः॑(६६)। (६७)अपो॑परो माहो रात्रियै मा पाह्येषा ते अग्ने समि॒त्तया समि॑ध्यस्वाऽऽयु॑र्मे दा वर्च॑सा माञ्जीरित्या॑ह। आयु॑रे॒वास्मिन् वर्चो॑ दधाति। अपो॑परो मा रात्रिया अह्नो मा पाह्येषा ते अग्ने समि॒त्तया समि॑ध्यस्वाऽऽयु॑र्मे दा वर्च॑सा माञ्जीरित्या॑ह। आयु॑रे॒वास्मिन् वर्चो॑ दधाति(६७)। (६८)अ॒ग्निर्ज्योति॒र्ज्योति॑र॒ग्निः स्वाहा॒ सूर्यो॒ ज्योति॒र्ज्योतिः॒ सूर्यः॒ स्वाहेत्या॑ह। यथा॒ यजु॑रे॒वैतत्(६८)।

६२एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४६० पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
६३,,४६० ,,
६४,,४६० ,,
६५,,४६१ ,,
६६,,४६१ ,,
६७,,४६२ ,,
६८,,४६३ ,,
पृष्ठ 642स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ८ अनुवाकः। ६२६

(३९)ब्रह्मवादिनो॑ वदन्ति। होत॒व्य॑म॒ग्निहो॒त्रा३ न होत॒व्या३मिति॑ ॥ १० ॥

यद्यजु॑षा जुहु॒यात् । अय॑थापूर्वं॒माहु॑तीर्जुहुयात् । यन्न जुहु॒यात् । अ॒ग्निः परा॑भवेत् । भूः स्वाहेत्येव होत॒व्य॑म् । यथा॒पूर्व॒माहु॑तीर्जुहोति॑ । नाग्निः परा॑ भवति^(३९) । ^(४०)हुतग्ँ ह॒विर्मधु॑ह॒विरित्या॑ह । स्व॒दय॑त्ये॒वैनं॑^(४०) । ^(४१)इन्द्र॑त॒मेऽग्नावि॒त्याह॑ ॥ ११ ॥

प्रा॒णो वा इन्द्र॑तमोऽग्निः । प्रा॒ण ए॒वैनमिन्द्र॑तमेऽग्नौ जु॑होति^(४१) । ^(४२)पि॒ता नौ॑ऽसि॒ मा मा॑ हिग्ंसी॒रित्या॑हाहिं॑सायै^(४२) । ^(४३)अ॒श्याम॑ ते देव घर्म॒ मधु॑मतो॒ वाज॑वतः पितु॒मत॒ इत्या॑ह । आ॒शिष॑मे॒वैतामाशा॑स्ते^(४३)। ^(४४)स्व॒धावि॑नो॒ऽशीम॑हि॒ त्वा मा मा॑ हिग्ंसी॒रित्या॑हाहिं॑सायै^(४४) । ^(४५)तेज॑सा॒ वा ए॒ते व्यृ॑द्ध्यन्ते । ये प्र॑व॒र्ग्ये॑ण॒ चर॑न्ति । प्रा॒श्नन्ति॑ । तेज॑ ए॒वात्मन्ध॑धते^(४५) ॥१२॥

३६ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४६३ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
४० ,, ४६५ ,,
४१ ,, ४६५ ,,
४२ ,, ४६५ ,,
४३ ,, ४६५ ,,
४४ ,, ४६५ ,,
४५ ,, ४८५ ,,

पृष्ठ 643स्थायी लिंक
६३०तैत्तिरीये आरण्यके

(४६)संव॒त्स॒रं न मा॒ꣳसम॑श्नीयात् । न रा॒मामुपे॑यात् । न मृ॒न्मये॑न पिबेत् । नाऽस्य॑ राम उच्छि॑ष्टं पिबेत् । तेज॑ ए॒व तत् सꣳश्य॑ति^(४६) । (४७)दे॒वा॒सु॒राः सं॑य॒त्ता आ॑सन् । ते दे॒वा वि॑ज॒यमु॑पय॒न्तः । वि॒भ्राजि॑ सौ॒र्ये ब्रह्म॑ स॒न्दध॑त । यत्किञ्च॑ दिवाकी॒र्त्य॑म् । तदे॒तेनैव व्र॒तेना॑ऽगोपायन् ॥ तस्मा॑दे॒तद् व्र॒तं चर्य॑म् । तेज॑सो गोपीथा॒य । तस्मा॑दे॒तानि॒ यजूं॑षि वि॒भ्राज॑ : सौ॒र्येत्याहुः^(४७)। (४८)स्वाहा॑ त्वा॒ सूर्य॑स्य र॒श्मिभ्य॒ इति॑ प्रातः सꣳसा॑दयति । स्वाहा॑ त्वा॒ नक्ष॑त्रेभ्य॒ इति॑ सा॒यं । ए॒ता वा ए॒तस्य॑ दे॒वता॑: । ताभि॑रे॒वैनं॑ सम॒र्धय॑ति^(४८) ॥ १३ ॥

अ॒कः(१), अ॒श्विनेत्या॑ह(२), प्र॒दिशो॒ गच्छेत्या॑ह(३), पि॒तॄणां(४), अ॒न्तःप॒रि॒धि पि॑न्व्यति(५), धार॒येत्या॑ह(६), वाचः॑(७), घ॒र्म्म॒पास्तेभ्य॑ ए॒वैनं॑ जुहोति(८), अ॒न्वीक्षे॑त(९), होत॒व्या३मिति॑(१०), अ॒त्रावि॒त्या॑ह(११), दध॑ते(१२), अगोपायत्, स॒प्त च॑(१३) ॥ अनु० ८ ॥

४६ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ४८६ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
४७ " " ४८६ "
४८ " " ४८७ "

पृष्ठ 644स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ६ अनुवाकः। ६३१

• अथ नवमोऽनुवाकः ।

^(१)घ॒र्म॒ या ते॑ दि॒वि शुगिति॑ ति॒स्र आहु॑तीर्जुहोति । छन्दो॑भिरे॒वास्यै॒भ्यो लो॒केभ्यः॒ शुच॒मव॑यजते^(१) । ^(२)इ॒य॒त्यग्रे॑ जुहोति । अ॒थेय॒त्यथेय॑ति । त्रय॑ इ॒मे लो॒काः । ए॒भ्य ए॒व लो॒केभ्यः॒ शुच॒मव॑यजते^(२) । ^(३)अनु॑ नो॒ऽद्यानु॑म॒तिरित्याहा॑नुम॒त्यै^(३) । ^(४)दि॒वस्त्वा॑ प॒र॒स्याया इत्या॑ह । दि॒व ए॒वैमाँल्लो॒कान् दा॑धार^(४) । ^(५)ब्रह्म॑णस्त्वा प॒र॒स्याया इत्या॑ह ॥ १ ॥

ए॒ष्वेव लो॒केषु॑ प्र॒जा दा॑धार^(५) । ^(६)प्रा॒णस्य॑ त्वा प॒र॒स्याया इत्या॑ह । प्र॒जास्वे॒व प्रा॒णान् दा॑धार^(६) । ^(७)शिरो॒ वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑ । यत् प्र॑व॒र्ग्यः॑ । अ॒सौ खलु॒ वा आ॑दि॒त्यः प्र॑व॒र्ग्यः॑ । तं यद्द॑क्षि॒णा प्रत्य॑ञ्चमुद॑ञ्चमुद्वा॒सये॑त् । जि॒ह्मं य॒ज्ञस्य॒ शिरो॑ हरेत् । प्राञ्च॑मुद्वा॑सयति । पु॒र॒स्ता॑दे॒व य॒ज्ञस्य॒ शिरः॒ प्रति॑दधाति ॥ २ ॥

१एतन्मन्त्रस्य भाष्यं४६६पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
२,,५००,,
३,,५००,,
४,,५०१,,
५,,५०२,,
६,,५०३,,
७,,५०३,,

4 H

पृष्ठ 645स्थायी लिंक

६३२ तैत्तिरीये आरण्यके

प्रा॒ञ्चमुद्वा॑सयति । तस्मा॑द॒सावा॑दि॒त्यः पु॒रस्ता॒दुदै॑ति^(७) । ^(८)श॒फोप॑यमा॒न् धृवि॑त्राणि॒ धृष्टी॒ इत्य॒न्व॑वहरन्ति । सा॒त्मान॑मे॒वैनँ॑ सत॒नुं क॑रोति^(८) । ^(९)सा॒त्माऽमुष्मिँ॑ल्लो॒के भ॑वति । य ए॒वं वेद॑^(९) । ^(१०)औदु॑म्बराणि भवन्ति । ऊर्जा उ॑दु॒म्बरः॑ । ऊर्ज॑मे॒वाव॑रुन्धे^(१०) । ^(११)व॒र्त्म॑ना॒ वा॒ अन्वि॑त्य॒ ॥ ३ ॥

य॒ज्ञꣳ रक्षाँ॑सि जिघाँसन्ति । साम्ना प्रस्तो॒ताऽन्ववै॑ति । साम॒ वै र॑क्षो॒हा । रक्ष॑सामप॑हत्यै^(११) । ^(१२)त्रि॒र्निध॑नमुपै॑ति । त्रय॑ इ॒मे लो॒काः । एभ्य॑ एव लो॒केभ्यो॒ रक्षाँ॒स्यप॑हन्ति^(१२) । ^(१३)पुरु॑षः पुरुषो॒ निधन॑मुपै॑ति । पुरु॑षः पुरु॒षो हि रक्ष॑स्वी । रक्ष॑सामप॑हत्यै^(१३) ॥ ४ ॥

^(१४)यत् पृ॑थि॒व्यामु॑द्वा॒सये॑त् । पृ॒थि॒वीꣳ शु॒चार्प॑येत् । यद॒प्सु । अ॒पः शु॒चार्प॑येत् । यदोष॑धीषु । ओष॑धीः शु॒चार्प॑येत् । यद्वन॒स्पति॑षु । वन॒स्पतीँ॑ञ्छु॒चार्प॑येत् । हि- र॑ण्यं नि॒धायोद्वा॑सयति । अ॒मृतं॒ वै हिर॑ण्यं ॥ ५ ॥

८एतन्मन्त्रस्य भाष्यं५०३ पृष्ठेद्रष्टव्यं ।
९,,५०४,,
१०,,५०४,,
११,,५०४,,
१२,,५०४,,
१३,,५०५,,
१४,,५०५,,
पृष्ठ 646स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ६ अनुवाकः । ६३३

अ॒मृत॑ ए॒वैनं॒ प्रति॑ष्ठापयति॑⁽१४⁾ । ⁽१५⁾व॒ल्गुर॑सि॒ शं- युर्धाया॒ इति॑ त्रिः परि॑षि॒ञ्चन् पर्यै॑ति । त्रि॒वृद्धा अ॒ग्निः । यावा॑ने॒वाग्निः । तस्य॒ शुचं॑ शमयति॑⁽१५⁾ । ⁽१६⁾त्रिः पुनः॒ पर्यै॑ति । षट् सम्प॑द्यन्ते । षड् वा ऋ॒तव॑ः । ऋ॒तु- भि॑रे॒वास्य॒ शुचं॑ शमयति॑⁽१६⁾ । ⁽१७⁾चतु॑ःस्रक्ति॒र्नाभि॑- ऋ॒तस्येत्या॑ह ॥ ६ ॥ इ॒यं वा ऋ॒तं । तस्या॑ ए॒ष एव नाभि॑ः । यत् प्र॑व॒र्ग्यः॑ । तस्मा॑दे॒वमा॑ह⁽१७⁾ । ⁽१८⁾सदो॑ वि॒श्वायु॒रित्या॑ह । सदो॒ हीयं॑⁽१८⁾ । ⁽१९⁾अप॒ द्वेषो॒ अप॒ ह्वर॒ इत्या॑ह॒ भ्रातृ॑व्याप- नुत्त्यै॑⁽१९⁾ । ⁽२०⁾घ॒र्मैतत्तेऽन्न॑मे॒तत् पुरी॑ष॒मिति॑ द॒ध्ना मं- धुमिश्रे॑ण पूरयति । ऊ॒र्ग्वा अन्नाद्यं॒ दधि॑ । ऊ॒र्जैवैने॑- म॒न्नाद्ये॑न॒ समर्ध॑यति॑⁽२०⁾ ॥ ७ ॥ ⁽२१⁾अने॑शनायुको भवति । य ए॒वं वेद॑⁽२१⁾ । ⁽२२⁾र- न्ति॒र्नामा॑सि दि॒व्यो ग॑न्ध॒र्व इत्या॑ह । रू॒पमे॒वास्यै॑त-

१५ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं५०६ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
१६ ,,५०६ ,,
१७ ,५०६ ,,
१८ ,,५०७ ,,
१९ ,,५०७ ,,
२० ,,५०८ ,,
२१ ,,५०८ ,,
२२ ,,५०६ ,,

4 ॥ 2

पृष्ठ 647स्थायी लिंक

६३४ तैत्तिरीये आरण्यके

न्म॑हि॒मानँ॑ र॒न्तिं ब॑न्ध॒तां व्याच॑ष्टे^(२२) । ^(२३)सम॒हमा- यु॑षा॒ सं प्रा॒णेनेत्या॑ह । आ॒शिष॑मे॒वैतामाशा॑स्ते^(२३) । ^(२४)व्य॑सै॒ योऽस्मान् द्वेष्टि॒ यञ्च॑ व॒यं द्वि॒ष्म इत्या॑ह । अ॒- भि॒चार॑ ए॒वास्यै॒षः^(२४) । ^(२५)अचि॑क्रद॒द् वृषा॒ हरि॒रि- त्या॑ह । वृषा॒ ह्येषः ॥ ८ ॥

वृषा॒ हरिः॑^(२५) । ^(२६)म॒हान्म॒ित्रो न दर्श॑त इत्या॑ह । स्तौत्ये॒वैन॑मे॒तत्^(२६) । ^(२७)चि॒दसि॑ समु॒द्रयो॑निरित्या॑ह । स्वामे॒वैनां॒ योनिं॑ गमयति^(२७) । ^(२८)नम॑स्ते अस्तु मा मा॑ हिꣳसी॒रित्या॑हाहि॑ꣳसायै^(२८) । ^(२९)विश्वाव॑सु॒ꣳ सो- मगन्ध॒र्व्वमित्या॑ह । यदे॒वास्य॑ क्रि॒यमा॑ण॒स्यान्त॒र्यन्ति॑ । तदे॒वास्यै॒तेनाप्या॑ययन्ति^(२९) । ^(३०)विश्वाव॑सुर॒भि तन्नो॑ गृ॒णात्वित्या॑ह ॥ ९ ॥

पू॒र्व्वमे॒वादि॑तं । उत्त॑रेणा॒भिगृ॑णाति^(३०) । ^(३१)धियो॑

संख्यासन्दर्भपृष्ठ
२३एतन्मन्त्रस्य भाष्यं५०६ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
२४,,५१० ,,
२५,,५१० ,,
२६,,५११ ,,
२७,,५११ ,,
२८,,५१२ ,,
२९,,५१३ ,,
३०,,५१४ ,,
३१,,५१४ ,,
पृष्ठ 648स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ६ अनुवाकः। ६३५

हिन्व॒ानो धिय॒ इन्व॑द॒व्यादित्या॑ह । ऋ॒तूने॒वास्मै॑ क- ल्पयति^(३१) । ^(३२)प्रासां॑ गन्ध॒र्व्वो अ॒मृता॑नि वोच॒दि- त्या॑ह । प्रा॒णा वा अ॒मृता॑: । प्रा॒णाने॒वास्मै॑ कल्पयति^(३२) । ^(३३)ए॒तन्त्वं दे॑व घर्म्म दे॒वो दे॒वानुपा॑गा इत्या॑ह । दे॒वो ह्येष सन् दे॒वानुपैति॑^(३३) । ^(३४)इ॒दम॒हं म॑नु॒ष्यो॑ मनु॒- ष्या॑नित्या॑ह ॥ १० ॥ म॒नु॒ष्यो॑ हि । ए॒ष सन् म॑नु॒ष्यानुपैति॑^(३४) । ^(३५)ईश्वरो॑ वै प्र॑व॒र्ग्यमु॑द्वासय॑न् । प्र॒जां प॒शून्त्सो॑मपी॒थम॑नूद्वास॑: सोम॑पीथानु॒मेहि॑ । स॒ह प्र॒जया॑ स॒ह रा॒यस्पोषे॒णेत्या॑ह । प्र॒जामे॒व प॒शून्त्सो॑मपी॒थमा॒त्मन्ध॑त्ते^(३५) । ^(३६)सु॒मि॒त्रा न॒ आप॒ ओष॑धयः स॒न्वित्या॑ह । आ॒शिष॑मे॒वैतामाशा॑- स्ते^(३६) । ^(३७)दु॒र्म्मि॒त्रास्तस्मै॑ भूयासु॒र्य्योऽस्मान् द्वेष्टि॒ यञ्च॑ व॒यं द्वि॒ष्म इत्या॑ह । अ॒भि॒चार॑ ए॒वास्यै॒षः^(३७) ॥ ^(३८)प्र वा ए॒षोऽस्माँल्लो॒काच्च्य॑वते । यः प्र॑व॒र्ग्यमु॑द्वास-

३२ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ५१५ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
३३ ,, ५१६ ,,
३४ ,, ५१६ ,,
३५ ,, ६१६ ,,
३६ ,, ५१७ ,,
३७ ,, ५१७ ,,
३८ ,, ५१८ ,,

पृष्ठ 649स्थायी लिंक

६३६ तैत्तिरीये आरण्यके

य॑ति । उदु॒ त्यं चि॒त्रमिति॑ सौरीभ्या॑मृ॒ग्भ्यां पुन॒रेत्य॑ गार्ह॑पत्ये जुहोति । अ॒यं वै लो॒को गार्ह॑पत्यः । अ॒स्मि- न्ने॒व लो॒के प्रति॑तिष्ठति । अ॒सौ खलु॒ वा आ॑दि॒त्यः सु॑- व॒र्गो लो॒कः । यत् सौरी भवत॑ः । तेनैव सु॑व॒र्गाँ - ल्लो॒कान्नैति॑^(२८) ॥ ११ ॥

ब्रह्म॑णस्त्वा पर॒स्ताया इत्या॑ह(१), दधा॑ति(२), अ॒न्वि॒त्य॑(३), रक्ष॒स्वी रक्ष॑सा॒मप॑हत्यै(४), व॒ हिर॑- ण्यं(५), आ॒ह(६), अ॒र्द्धय॑ति॒(७), ह्येषः(८), गृ॒णात्वि- त्या॑ह(९), मनु॒ष्या॑नि॒त्या॑ह(१०), अ॒स्यैषः(११), अ॑ष्टौ च॑ ॥ अनु० ९ ॥

अथ दशमोऽनुवाकः ।

$^{(१)}$प्र॒जाप॑तिं॒ वै दे॒वाः शु॒क्रं पयो॑ऽदुहन् । तदैभ्यो॒ न व्य॑भवत् । तद्भू॒र्त्य॑करोत् । तानि॒ शु॒क्रियाणि॒ सामा॑- न्यभवन् । तेषां॒ यो रसोऽत्य॑क्षरत् । तानि॑ शुक्रयजूँ- ष्य॑भवन् । शु॒क्रियाणां॒ वा ए॒तानि॒ शु॒क्रियाणि । सा॒म- पय॑सं वा ए॒तयो॑र॒न्यत् । दे॒वाना॑म॒न्यत् पय॑ः । यद् गोः पय॑ः ॥ १ ॥

१ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ५१६ पृष्ठे द्रष्टव्यं ।

पृष्ठ 650स्थायी लिंक

५ प्रपाठके १० अनुवाकः । ६३७

तत्साम्नः॒ पय॑ः । यद॒जायै॒ पय॑ः । तद्दे॒वानां॒ पय॑ः । त- स्माद्यच्चैतैर्यजु॑र्भि॒श्चर॑न्ति । तत्पय॑सा चरन्ति । प्रजा॑- प॑तिमेव तद्दे॒वान् पय॑सान्नाद्ये॑न समर्द्धयन्ति॑^{(१)} । ^{(२)}एष ह॒ वै साक्षात् प्रव॒र्ग्यं भ॑क्षयति । यस्यै॒वं वि॒दुष॑ः प्रव- र्ग्य॑ः प्रवृ॒ज्यते॑^{(२)} । ^{(३)}उ॒त्त॒र॒वे॒द्यामुद्वा॑सयेत् तेज॑स्कामस्य । तेजो॒ वा उ॑त्तरवेदिः॑ ॥ २ ॥ तेज॑ः प्रव॒र्ग्यः॑ । तेज॑सै॒व तेज॑ः समर्द्धयति^{(३)} । ^{(४)}उ॒- त्त॒र॒वे॒द्यामुद्वा॑सयेदन्न॑कामस्य । शिरो॒ वा ए॒तद्य॒ज्ञस्य॑ । यत् प्रव॒र्ग्यः॑ । मुख॑मुत्तरवेदिः॑ । शी॒र्ष्णैव मुख॒ꣳ सम्द॑- धात्यन्नाद्या॑य । अन्नाद एव भ॑वति^{(४)} । ^{(५)}यच्च॒ खलु॒ वा ए॒तमुद्वा॑सितं॒ वया॑ꣳसि पर्य्यासं॑ते । परि॒ वै ताꣳ समां॑ प्र॒जा वया॑ꣳस्यासते ॥ ३ ॥ तस्मा॑दुत्तरवे॒द्यामे॒वोद्वा॑सयेत् । प्र॒जानां॑ गोपीथा- य॑^{(५)} । ^{(६)}पुरो॒ वा प॒श्चाद्वादोद्वा॑सयेत् । पु॒रस्ता॑दा ए॒त- ज्ज्योति॒रुदे॑ति । तत्प॒श्चान्निम्रो॑चति । स्वामे॒वैनां॒ योनि॑-

२एतन्मन्त्रस्य भाष्यं५२१पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
३,,५२१,,
४,,५२१,,
५,,५२१,,
६,,५२२,,
पृष्ठ 651स्थायी लिंक

६३८ तैत्तिरीये आरण्यके

मनूद्वासयति^(१)। ^(७)अ॒पां मध्य॒ उद्वा॑सयेत्। अ॒पां वा ए॒तन्मध्या॒ज्ज्योति॑रजायत। ज्योतिः॑ प्र॒वर्ग्यः॑। स्व ए॒वैनं॒ योनौ॑ प्रति॒ष्ठाप॑यति^(७)॥ ४ ॥

^(८)यं द्वि॒ष्यात्। यत्र॑ स स्यात्। तस्यां॑ दि॒श्युद्वा॑सयेत्। ए॒ष वा अ॒ग्निर्वै॑श्वान॒रः। यत्प्र॑व॒र्ग्यः॑। अ॒ग्निनै॒वैनं॑ वैश्वान॒रेणा॒भिप्रव॑र्त्तयति^(८)। ^(९)औदु॑म्ब॒र्य्याः शाखा॑या-मु॒द्वास॑येत्। ऊर्ग्वा उ॑दु॒म्बरः॑। अन्नं॑ प्रा॒णः। शुग्घ॒र्म्मः॥ ५ ॥

इ॒द॒म॒हम॒मुष्या॑मुष्याय॒णस्य॑ शु॒चा प्रा॒णमपि॑ दहा-मीत्या॑ह। शु॒चैवा॑स्य प्रा॒णमपि॑ दहति। ताज॒गार्त्ति॒मार्च्छ॑ति^(९)। ^(१०)यत्र॑ द॒र्भा उ॑प॒दीक॑सन्तताः स्युः। त-दु॒द्वास॑येद् वृष्टि॑कामस्य। ए॒ता वा अ॒पाम॑नू॒ज्जाव॑र्य्यो॒ नाम॑। यद्द॒र्भाः॑। अ॒सौ खलु॒ वा आ॑दि॒त्य इ॒तो वृष्टि॒मुदी॑रयति। असावे॒वास्मा॑ आ दि॒त्यो वृष्टिं॒ नि-य॑च्छति। ता आपो॑ निय॑ता॒ धन्व॑ना यन्ति^(१०)॥ ६ ॥

गोः पय॑ः(१), उत्तरवेदिः॑(२), आ॑सते(३), स्थापय-ति(४), घ॒र्म्मः(५), य॑न्ति(६)॥ अनु०१०॥

७एतन्मन्त्रस्य भाष्यं५२२पृष्ठे द्रष्टव्यं।
८,,५२२,,
९,,५२३,,
१०,,५२३,,
पृष्ठ 652स्थायी लिंक

५ प्रपाठके ११ अनुवाकः। १३६

अथैकादशोऽनुवाकः।

^(१)प्र॒जाप॑तिः सम्भ्रिय॒माण॑:। स॒म्राट् सम्भृ॑तः घर्म॑: प्र॒वृक्त॑:। म॒हा॒वी॒र उद्धा॑सितः। अ॒सौ खलु॒ वावैष आ॑दि॒त्यः। यत्प्र॑व॒र्ग्य॑:। स ए॒तानि॒ नामा॑न्यकुरुत^(१)। ^(२)य ए॒वं वेद॑। वि॒दुरे॑नं॒ नाम्ना॑^(२)। ^(३)ब्र॒ह्म॒वा॒दिनो॑ वदन्ति ॥ १ ॥

यो वै वसी॑याꣳसं यथाना॒ममु॑प॒चर॑ति। पुण्या॑र्त्तिं॒ वै स तस्मै॑ कामयते। पुण्या॑र्तिमस्मै कामयन्ते। य ए॒वं वेद॑। तस्मा॑दे॒वं वि॒द्वान्। घर्म॒ इति॑ दिवाऽऽच॑क्षीत। स॒म्राडि॑ति॒ नक्त॑म्। ए॒ते वा ए॒तस्य॑ प्रि॒ये त॒नुवौ॑। ए॒ते अ॑स्य प्रि॒ये नाम॑नी। प्रि॒ययै॒वैनं॑ त॒नुवा॑ ॥ २ ॥

प्रि॒येण॒ नाम्ना॒ समर्ध॑यति। की॒र्त्तिर॑स्य पू॒र्वा ग॑च्छति ज॒नता॑माय॒तः^(३)। ^(४)गाय॒त्री दे॒वेभ्योऽपा॑क्रामत्। तां दे॒वाः प्र॑व॒र्ग्येणै॒वान्व॑व्यभवन्। प्र॒व॒र्ग्येणा॑प्नुवन्। यत्स॑-

१ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं ५८० पृष्ठे द्रष्टव्यं ।
२ ” ५८२ ”
३ ” ५८२ ”
४ ” ५८३ ”

4 1