तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

xiv तैत्तिरीयब्राह्मणम् विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् द्वितीयोऽनुवाकः ८४३-८४५ षष्ठोऽनुवाकः ८६६-८६७ मार्जनार्थदर्भाणामग्नौ कुब्जादिप्रश्नविवाकान्तपशूनां प्रक्षेपणविधिः तत्तद्देवताभिः सह विधिः तृतीयोऽनुवाकः ८४५-८४६ सप्तमोऽनुवाकः ८६७-८६८ पत्नीसंहननविधिः स्तेनहृदयादिरजयित्र्यन्तपशूनां चतुर्थोऽनुवाकः ८४६-८४७ तत्तद्देवताभिः सहविधिः आज्योत्पवनविधिः अष्टमोऽनुवाकः ८६८-८६९ पञ्चमोऽनुवाकः ८४८-८४९ दार्वाहारादिपरिवेष्टृन्तपशूनां स्रुक्स्वाज्यस्य ग्रहणसंबन्धिविधिः तत्तद्देवताभिः सह विधिः षष्ठोऽनुवाकः ८४९-८५१ नवमोऽनुवाकः ८६९-८७० स्रुक्सादनसंबन्धिविधिः हस्तिपाद्यनुक्षत्तृन्तपशूनां सप्तमोऽनुवाकः ८५१-८५४ तत्तद्देवताभिः सह विधिः पौरोडाशविधिः दशमोऽनुवाकः ८७० अष्टमोऽनुवाकः ८५४-८५६ अयस्तापाद्यस्वन्तपशूनां इभक्षणादिकम् तत्तद्देवताभिः सह विधिः नवमोऽनुवाकः ८५६-८५९ एकादशोऽनुवाकः ८७०-८७१ प्रस्तरप्रहरणादि यमस्वादिदावापान्तपशूनां दशमोऽनुवाकः ८५९-८६० तत्तद्देवताभिः सह विधिः पत्नीयोक्त्रविमोचनम् द्वादशोऽनुवाकः ८७१-८७२ एकादशोऽनुवाकः ८६०-८६१ धैवरादिकिंपूरुषान्तपशूनां उपवेषप्रहरणविधिः तत्तद्देवताभिः सह विधिः चतुर्थः प्रपाठकः... ८६१-८८९ त्रयोदशोऽनुवाकः ८७२-८७३ मनुष्यपशूनां विधिः ऋतुलादिचर्म्मणान्तपशूनां प्रथमोऽनुवाकः ८६१-८६३ तत्तद्देवताभिः सह विधिः मनुष्यपशुविधिः चतुर्दशोऽनुवाकः ८७३-८७४ द्वितीयोऽनुवाकः ८६३-८६४ पौल्कसादिप्रच्छिदान्तपशूनां सूतादितक्षान्तपशूनां तत्तद्देवताभिः विधिः सह विधानम् पञ्चदशोऽनुवाकः ८७४-८८९ तृतीयोऽनुवाकः ८६४-८७८ पुंश्चल्वादितलवान्तपशूनां कौलालादिश्वनितान्तपशूनां तत्तद्देवताभिः सह विधिः तत्तद्देवताभिः सह विधिः षोडशोऽनुवाकः ८७४-८७५ चतुर्थोऽनुवाकः ८६५ कितवादिगोविकर्तनकर्त्तृन्त- जाराद्यनूरुधान्तपशूनां मनुष्यपशूनां तत्तद्देवताभिः सह तत्तद्देवताभिः सह विधिः विधिः पञ्चमोऽनुवाकः ८६५-८६६ सप्तदशोऽनुवाकः ८७५-८७६ पौञ्जिष्टादिकण्टककारान्तपशूनां अष्टादशोऽनुवाकः ८७६-८७७ तत्तद्देवताभिः सह विधिः पुरुषादिपुरुषान्तपशूनां तत्तद्देवताभिः सह विधिः

तैत्तिरीयब्राह्मणम् xv विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् एकोनविंशोऽनुवाकः ८७७-८७८ द्वितीयोऽनुवाकः ८९४-८९९ अतिह्रस्वादि कुमार्यन्तमनुष्यपशूनां प्रयाजविषया मैत्रावरुणप्रैषमन्त्राः तत्तद्देवताभिः सह विधिः तृतीयोऽनुवाकः ८९९-९०३ पञ्चमः प्रपाठकः...८७८-८८९ आप्रीसंज्ञका होत्रा पठनीयाः इष्टिहौत्रस्य मन्त्राणामभिधानम् प्रयाजयाज्याः प्रथमोऽनुवाकः ८७८-८७९ चतुर्थोऽनुवाकः ९०३-९०४ इष्टिहौत्रस्य मन्त्राः होतुर्जपः पर्यग्निकरणीया ऋचः द्वितीयोऽनुवाकः ८७९-८८०. पञ्चमोऽनुवाकः ९०४-९०५ सामिधेन्यः अध्रिगप्रैषवादिनं होतारं प्रति तृतीयोऽनुवाकः ८८० मैत्रावरुणप्रैषः ऋक्संबन्धिनिवित् षष्ठोऽनुवाकः ९०५-९१३ चतुर्थोऽनुवाकः ८८१ होतुर्ध्रिगुं प्रति प्रैषाभिधानम् ऋक्संबन्ध्यादापनम् सप्तमोऽनुवाकः ९१३-९१५ पञ्चमोऽनुवाकः ८८१ स्तोकविषयमैत्रावरुणानु- प्रयाजाः वचनाभिधानम् षष्ठोऽनुवाकः ८८१-८८२ अष्टमोऽनुवाकः ९१५-९१६ आज्यभागौ वपापुरोडाशस्विष्टकृतां सप्तमोऽनुवाकः ८८२-८८४ मैत्रावरुणवक्तृकाः पुरोनुवाक्याः याज्यानुवाक्याः प्रैषाश्च अष्टमोऽनुवाकः ८८४-८८५ नवमोऽनुवाकः ९१७-९१८ इडाह्वानम् वपापुरोडाशस्विष्टकृतां याज्याः नवमोऽनुवाकः ८८५-८८६ दशमोऽनुवाकः ९१८-९२३ अनूयाजाः मनोतासूक्ताभिधानम् दशमोऽनुवाकः ८८५-८८७ एकादशोऽनुवाकः ९२३-९२७ सूक्तवाकः हविर्वनस्पतिस्विष्टकृतां मैत्रा एकादशोऽनुवाकः ८८७ वरुणेन वक्तव्याः पुरोनुवाक्याः शंयुवाकः प्रैषाश्च द्वादशोऽनुवाकः ८८७-८८८ द्वादशोऽनुवाकः ९२७-९२८ पत्नीसंयाजाः हविर्वनस्पतिस्विष्टकृतां याज्याः त्रयोदशोऽनुवाकः ८८८-८८९ त्रयोदशोऽनुवाकः ९२८-९३३ इडाह्वानम् अनूयाजानां मैत्रावरुणप्रैषाभिधानम् षष्ठः प्रपाठकः...८८९-९३६ चतुर्दशोऽनुवाकः ९३३-९३४ पाशु कहौत्र विधिः अनूयाजविषया होतुर्याज्या एकादश प्रथमोऽनुवाकः ८८९-८९४ पञ्चदशोऽनुवाकः ९३४-९३६ यूपसंस्कार सूक्तवाकविषयो मैत्रावरुण प्रैषः

xvi तैत्तिरीयब्राह्मणम् विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् सप्तमः प्रपाठकः... ९३६-१०३८ दध्ना पयसा वा मधुमिश्रेण अच्छिद्रकाण्डाभिधानम् प्रोक्षणे मन्त्राः प्रथमोऽनुवाकः ९३६-९४४ चतुर्दशोऽनुवाकः १०३४-१०३९ दर्शपूर्णमासविषयाणां केषां- अवभृथादिसेचनादिमन्त्राः चित्प्रायश्चित्तानामभिधानम् अष्टमः प्रपाठकः...१०३९-१११२ द्वितीयोऽनुवाकः ९४४-९४९ अश्वमेधब्राह्मणम् अग्निहोत्रसांनाय्यसाधारण- अश्वमेधे प्रथममहः प्रायश्चित्तानामभिधानम् तृतीयोऽनुवाकः ९४९-९५३ प्रथमोऽनुवाकः १०३९-१०४१ मुख्याग्न्यसंभवेऽनुकल्पभूत- अश्वमेधब्राह्मणम् , तत्र होमाधाराणामभिधानम् यजमानसंस्काराः चतुर्थोऽनुवाकः ९५३-९६८ द्वितीयोऽनुवाकः १०४१-१०४४ ऐष्टिकयाजमानमन्त्राभिधानम् ब्रह्मोदनाभिधानम् पञ्चमोऽनुवाकः ९६९-९७९ तृतीयोऽनुवाकः १०४४-१०४९ दर्शपूर्णमासाङ्गभूतकतिपय- रशनयाऽश्वबन्धनाभिधानम् मन्त्राणामभिधानम् चतुर्थोऽनुवाकः १०४९-१०५२ षष्ठोऽनुवाकः ९७९-९९५ रशनया बद्धस्याश्वस्याव- चतुर्थपञ्चमानुवाकयोरनुक्ता गाहनप्रदेशे नीत्वाऽवगाहन- दर्शपूर्णमासेष्टिमन्त्राः स्याभिधानम् सप्तमोऽनुवाकः ९९५-१००३ पञ्चमोऽनुवाकः १०५२-१०५४ सोमाङ्गभूतदीक्षाया अङ्गभूता महर्त्विजामश्वप्रोक्षणाभिधानम् मन्त्राः षष्ठोऽनुवाकः १०५४-१०५८ अष्टमोऽनुवाकः १००३-१००६ अश्वशरीराद्भूभौ पततां पशुविषयप्रायश्चित्तमन्त्राभि- बिन्दूनामनुमन्त्रणाभिधानम् धानम् सप्तमोऽनुवाकः १०५८-१०६१ नवमोऽनुवाकः १००६-१०१४ एकस्याध्वर्योरिव चतुर्दिक्षु अभिषवादिविषयमन्त्राः प्रोक्षणस्याभिधानम् दशमोऽनुवाकः १०१४-१०१९ अष्टमोऽनुवाकः १०६१-१०६३ सौमिकप्रायश्चित्तमन्त्राः अश्वचरितानामश्वरूपाणां च एकादशोऽनुवाकः १०१९-१०२४ होमाः दर्शपूर्णमासप्रायश्चित्तमन्त्राः नवमोऽनुवाकः १०६४-१०६८ द्वादशोऽनुवाकः १०२४-१०२९ अश्वनामवाचनस्याश्वोत्सर्गस्य अग्निष्टोमादावेकविंशत्या चाभिधानम् दर्भपुञ्जीलैः पाव्यमानस्य- दशमोऽनुवाकः १०६८-१०७२ यजमानस्य जपार्था मन्त्राः दीक्षाभिधानम् त्रयोदशोऽनुवाकः १०२९-१०३४ एकादशोऽनुवाकः १०७२-१०७४ अवभृथकर्मणि ऋजीषस्य- पूर्वानुवाकोक्तवैश्वदेवहोमस्प- मन्त्राः

तैत्तिरीयब्राह्मणम् xvii विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् द्वादशोऽनुवाकः १०७५-१०७६ पूर्वस्मिन्नौपवसथ्यदिने यूपाः पूर्वोक्तदीक्षायाः पूर्वं प्रयाक्तव्यास्तेषामन्त्राभिधानम् प्रमुक्तोऽश्वश्रुतःशतैः पालितः विंशोऽनुवाकः १०९९-११०३ सन्सवेच्छया संवत्सरमेकं यूपानां स्थापनाद्यभिधानम् संचरति, तस्मिन्संवत्सरे एकविंशोऽनुवाकः ११०३-११०६ देवयजनदेशे प्रतिदिनं चेतव्याग्न्यादेर्विशेषाभिधानम् कर्तव्येष्टित्रयस्याभिधानम् द्वाविंशोऽनुवाकः ११०६-११०८ त्रयोदशोऽनुवाकः १०७७-१०७९ अश्वमेध उक्थ्याख्यस्य दीक्षायाः प्राचीने संवत्सरे द्वितीयस्याह्नो बहिष्पवमाने प्रतिदिनं कालत्रयेऽनुष्ठेयेष्टीनां विशेषाभिधानम् कर्तव्यत्वं पूर्वानुवाकेऽभिहितम् , त्रयोविंशोऽनुवाकः ११०८-१११२ तस्मात्संवत्सरादूर्ध्वं दीक्षाकाल अश्वे पर्यंग्न्यानां पशूनां उखासंभरणं कृत्वा नियोजनम् तस्यांखारव्यस्याग्नेरा नवमः प्रपाठकः...१११२-११८० ब्रह्मन्नित्यादिमन्त्रैरुपस्थानं कर्तव्यम् , तत्राऽऽब्रह्मन्नित्य- अश्वमेधब्राह्मणम् नुवाके द्वादश वाक्यानि तेषां (द्वितीयमहस्तृतीयं चाहः) वाक्यानामत्र क्रमेण व्याख्यानम् प्रथमोऽनुवाकः १११२-१११५ चतुर्दशोऽनुवाकः १०७९-१०८१ अश्वमेधप्रकरणम् , अन्नहोमाभिधानम् तत्राष्टादशिनां पञ्चदशोऽनुवाकः १०८१-१०८४ पशूनामा लम्भविधिप्रकारः अन्नहोमप्रकारविशेषाभिधानम्... द्वितीयोऽनुवाकः १११६-१११९ षोडशोऽनुवाकः १०८४-१०८८ चातुर्मास्यादिपशूनां प्रयोगः अन्नहोममन्त्रविधानाय तृतीयोऽनुवाकः १११९-११२० पूर्वानुवाकेऽन्नहोममन्त्राद्यन्तानु- रोहितादिपशूनां वपाहोमसा- वाक्यौः संक्षेपेण हित्याभिधानम् व्याख्यातायोरेवात्र विस्तरेण चतुर्थोऽनुवाकः ११२१-११२७ व्याख्यानम् अश्वस्य रथयोजनालंकारादीनां सप्तदशोऽनुवाकः १०८८-१०९३ विधिः सप्तदशाष्टादशयोरनुवाकयोः पञ्चमोऽनुवाकः ११२७-११३१ सप्तमकाण्डगतद्वितीयप्रपाठ- ब्रह्मोद्यनामकानां जगत्स्थितहेतोः कव्यतिरिक्तप्रपाठकगताना- परब्रह्मणो विषये होतृब्रह्मणोः मन्नहोममन्त्राणां च व्याख्यानम् संवादाना मभिधानम् अष्टादशोऽनुवाकः १०९३-१०९७ षष्ठोऽनुवाकः ११३१-११३५ अन्नहोमानुवाकेष्ववशिष्टा- मृताश्वोपचाराभिधानम् नामनुवाकानां व्याख्यानम् सप्तमोऽनुवाकः ११३५-११४० एकोनविंशोऽनुवाकः १०९७-१०९९ मृताश्वोपचारमन्त्राणामवशिष्टानां त्रिरात्ररूपस्याश्वमेधस्य व्याख्याम् प्रथमदहः

xviii तैत्तिरीयब्राह्मणम् विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् अष्टमोऽनुवाकः ११४०-११४२ तत्राऽऽदौ बहुविधानामनिर्वच- अश्वमेधस्य तदीयपशुविधीनां च नेनाश्वस्तुतिः प्रशंसा द्वाविंशोऽनुवाकः ११७५-११७८ नवमोऽनुवाकः ११४२-११४५ ऋषभालम्भाभिधानम् अश्वमेधसंबन्धित्रिरात्रस्योत्तमेऽहनि त्रयोविंशोऽनुवाकः ११७८-११८० पशूनामभिधानम् , अश्वावयवेषूपासनाभिधानम् दशमोऽनुवाकः ११४५-११४७ दशम प्रपाठकः ... ११८०-१२१३ महिमाख्यग्रहयोरभिधानम् सावित्रचयनाभिधानम् एकादशोऽनुवाकः ११४७-११४८ शरीरहोमानां स्विष्टकृदाहुतीनां प्रथमोऽनुवाकः ११८०-११८४ चाभिधानम् सावित्रचयन इष्टकोपधानादिमन्त्राः द्वादशोऽनुवाकः ११४९-११५२ द्वितीयोऽनुवाकः ११८४-११८६ शरीरहोमस्विष्टकृद्धोमोभयमध्यव- सावित्रचयने स्वयमातृण्णानामु- र्त्यश्वस्तोमीयहोामविधि पधानाभिधानम् त्रयोदशोऽनुवाकः ११५२-११५४ तृतीयोऽनुवाकः ११८६-११८७ सावित्रमष्टाकपालं प्रातर्निर्वपती- निष्पन्नायाश्चितेरध्वर्युकर्तृको- त्याद्यनुवाकोक्तास्विष्टिषु पस्थानाभिधानम् संवत्सरानुष्ठानरूपवशेषाभिधानम् चतुर्थोऽनुवाकः ११८८-११८९ चतुर्दशोऽनुवाकः ११५४-११५७ निष्पन्नायाश्चितेर्यजमानकर्तृ- सावित्रमष्टाकपालं कोपस्थानाभिधानम् प्रातर्निर्वपतीत्याद्यनुवाकोक्तेष्टिषु पञ्चमोऽनुवाकः ११९० गानस्याभिधानम् होतरनुशंसनाभिधानम् पञ्चदशोऽनुवाकः ११५७-११६० षष्ठोऽनुवाकः ११९१ अवभृथविषयहोमविशेषाभिधानम् शतरुद्रीयादिमन्त्रसाध्यवद्वाहुतीनां षोडशोऽनुवाकः ११६०-११६३ संस्रावेणाऽऽज्येन यजमानक- उपाकरणमन्त्रव्याख्यानाद्यभिधानम् र्तृकमुखशोधनाभिधानम् सप्तदशोऽनुवाकः ११६३-११६६ सप्तमोऽनुवाकः ११९१-११९२ अश्वमेधीयाश्वस्य होमानामाभिधानम् रोगादिनिमित्तप्रायश्चित्ताभिधानम् अष्टमोऽनुवाकः ११९२-११९६ अष्टादशोऽनुवाकः ११६६-११६८ मृत्युग्रहाभिधानम् ब्रह्मोदनाभिधानम् नवमोऽनुवाकः ११९६-१२०५ एकोनविंशोऽनुवाकः ११६८-११७० ध्यानरूपसावित्राग्निविद्याया विभूत्वादिभर्द्वादशभिर्गुणैरश्व- अभिधानम् मेधस्य प्रशंसा दशमोऽनुवाकः १२०५-१२०८ विंशोऽनुवाकः ११७०-११७२ सावित्राग्निविद्यावयवविशे- अश्वस्य संज्ञपनप्रकाराभिधानम् षवेदनामाभिधानम् एकविंशोऽनुवाकः ११७२-११७५ एकादशोऽनुवाकः १२०९-१२१३ उत्तरवेद्युपवापाभिधानम्, अन्वयव्यतिरेकाभ्यां

तैत्तिरीयब्राह्मणम् xix विषयाः पृष्ठम् विषयाः पृष्ठम् सावित्राग्निविद्यायाः प्रशंसा द्वादशः प्रपाठकः...१२४७-१२९३ एकादशः प्रपाठकः...१२१४-१२४७ चातुर्होत्राग्निचयनवैश्व- नाचिकेताग्निचयनविधिः सृजाग्निचयनप्रयोगः प्रथमोऽनुवाकः १२१४-१२२१ प्रथमोऽनुवाकः १२४७-१२४९ नाचिकेताग्निचयनप्रकरणम्, वैश्वसृजचयनाङ्गभूतासु दिवः- तत्रेष्टकोपधानमन्त्राणामभिधानम्, श्येन्यारुण्यापाद्याख्येष्टिषु दिवः- द्वितीयोऽनुवाकः १२२१-१२२३ श्येन्यारुण्येष्टिसंबन्धिनीनामनु- नाचिकेताग्निचयनसंबन्धि- वाक्यानां याज्यानां च प्रतीकानि होममन्त्राभिधानम् द्वितीयोऽनुवाकः १२४९-१२५६ तृतीयोऽनुवाकः १२२३-१२२४ वैश्वसृजचयनाङ्गभूतदिवः- नाचिकेताग्निचयनहोमोपयोगिनो श्येनेष्टिविधिः वसोर्धारायाः तृतीयोऽनुवाकः १२५६-१२६० प्रतिनिधिरूपमन्त्रस्याभिधानम् चतुर्थीनुवाके विधास्यमानवैश्व- चतुर्थोऽनुवाकः १२२४-१२२५ सृजचयनाङ्गभूतापाद्याख्येष्टीना- नाचिकेताग्निचयनेऽन्नहोम- मनुवाक्या याज्याश्च मन्त्राभिधानम् चतुर्थोऽनुवाकः १२६०-१२६४ पञ्चमोऽनुवाकः १२२५-१२२७ अपाद्याख्येष्टीनामभिधानम् नाचिकेताग्निचयने पञ्चमोऽनुवाकः १२६४-१२७४ विश्वप्रीनामकहोममन्त्राभिधानम् चातुर्होत्रचयनाभिधानम् षष्ठोऽनुवाकः १२२७-१२३० षष्ठोऽनुवाकः १२७४-१२७७ नाचिकेताग्निचयन वैश्वसृजचयनाभिधानम्, तत्र उपस्पर्शादिमन्त्राभिधानम् वैश्वसृजचयनोपयोगिनस्तिसृषु सप्तमोऽनुवाकः १२३१-१२३३ लेखासूत्तमलेखायामुपधानार्था नाचिकेताग्निदेवतोपासनाभिधानम् मन्त्राः अष्टमोऽनुवाकः १२३४-१२३९ सप्तमोऽनुवाकः १२७८-१२८१ नाचिकेताग्न्युपासकस्य वैश्वसृजचयनाभिधानम्, तत्र नाचिकेताग्निं चिन्वानस्य च वैश्वसृजचयनोपयोगिनो मध्य- ब्रह्मलोकप्राप्तिलक्षणं यत्फलं तस्य मलेखायामपधानार्था मन्त्राः मृत्युराहित्यदर्शनार्थमुद्दालक- अष्टमोऽनुवाकः १२८१-१२८३ नचिकेतसोःपितापुत्र- वैश्वसृजचयनाभिधानम्, योराख्यायिका तत्राऽऽभ्यन्तरलेखायामुपधाना- नवमोऽनुवाकः १२३९-१२४४ र्थमन्त्राः नाचिकेताग्निचयनप्रयोगाभिधानम् नवमोऽनुवाकः १२८३-१२९३ दशमोऽनुवाकः १२४५-१२४७ वैश्वसृजचयनाभिधानम्, तत्र नाचिकेताग्निचयनप्रशंसा ब्रह्मणा पठनीयानां मन्त्राणामभिधानम् समाप्तेयं तैत्तिरीयब्राह्मणस्य विषयानुक्रमणी ।

Digitized by Madhuban Trust, Delhi CC-0. Shri Vipin Kumar Col. Deoband. In Public Domain.

ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः । कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयब्राह्मणम् श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् । आदिमं काण्डम् । तत्र प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥ यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ २ ॥ तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधद् बुक्कमहीपतिः । आदिशन्माधवाचार्यं वेदार्थस्य प्रकाशने ॥ ३ ॥ ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसंग्रहात् । कृपालुर्माधवाचार्यो वेदार्थं वक्तुमुद्यतः ॥ ४ ॥ व्याख्याता सुखबोधाय तैत्तिरीयकसंहिता । तद्ब्राह्मणं व्याकरिष्ये सुखेनार्थविबुद्धये ॥ ५ ॥ यद्यपि संहिताया 'इषे त्वोर्जे त्वा' इत्यादीनां दर्शपूर्णमासमन्त्राणामादौ समाम्नातत्वात्तद् व्याख्यानरूपे ब्राह्मणे पौरोडाशिककाण्डमादौ पठितव्यं तथाऽपि दर्शपूर्णमासयोराहवनी- याद्यग्निसापेक्षत्वादग्नीनांचाऽऽधानसाध्यत्वात्प्रथम- काण्डस्याऽऽद्ये प्रपाठकेऽग्न्याधानविधिरुच्यते । यद्यपि 'कृत्तिकास्व- ग्निमादधीत' इत्ययमेवाऽऽधानब्राह्मणस्योपक्रमस्तथाऽपि संहितायां ग्रहकाण्डे शुक्रामन्थिग्रहप्रचारार्थानां मन्त्राणामनुक्तत्वेनात्र वक्तव्यत्वात्तेषां चाऽऽशासनीयफलप्रतिपादकत्वेन मङ्गलरूपत्वादाद्येऽनुवाके तान्परिशिष्टान्मन्त्रानभिदधानोऽर्थान्मङ्गलाचरणं संपादयति- ब्रह्म॒ संध॑त्तं॒ तन्मे॑ जिन्वतम् । क्ष॒त्र ँ संध॑त्तं॒ तन्मे॑ जिन्वतम् । इष॒ ँ संध॑त्तं॒ तां मे॑ जिन्वतम् । ऊर्ज॒ ँ संध॑त्तं॒ तां मे॑ जिन्वतम् । र॒यिं ँ संध॑त्तं॒ तां मे॑ जिन्वतम् । पुष्टि॒ ँ संध॑त्तं॒ तां मे॑

२ (१.१.१) तैत्तिरीयब्राह्मणम् जिन्वतम् । प्र॒जा ᳪ संध॑त्तं॒ तां मै॑ जिन्वतम् । प॒शून्संध॑त्तं॒ तान्मै॑ जिन्वतम् । ब्रह्म संधत्तमित्यादिना । ब्रह्मशब्दो जगत्कारणे परमात्मनि मुख्यतया-ऽवेदे प्रयुज्यते । तथा चैतरेयिणः स्वकीयोपनिषदि समामनन्ति- ‘प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञानं ब्रह्म’ इति तैत्तिरीयाश्च-‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’ इति । वाजसनेयिनश्च-‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’ इति । एवं सति ब्रह्मशब्दस्य तत्प्रतिपादकवर्णमात्रपरत्वेऽपि परब्रह्मणः सहसा बुद्धिस्थत्वादर्थान्मङ्गलाचरणं संपद्यते । तस्य ब्रह्मणः प्रतिपादकत्वेन वेदोऽपि ब्रह्मशब्दस्यार्थः । ततो ग्रन्थादौ वेदपुरुषोऽप्यनुस्मृतो भवति । तादृशवेदाध्ययनाध्यापनयोर्मुख्या-धिकारसंपादिका ब्राह्मणजातिरपि ब्रह्मशब्दस्यार्थः । सोऽयमत्र मन्त्रे विवक्षितः । उत्तरवाक्यगतक्षत्रशब्दसाहचर्यात् । एवं सत्यत्र प्रतिपाद्यत्वेनाविवक्षितोऽपि परमात्मा सहसा प्रतीयमानो विघ्नपरिहारादिरूपं माङ्गल्यं संपादयति । यथा ब्राह्मण- भोजनार्थमानीयमानस्य दधिकुम्भस्य दर्शनेन ग्रामान्तरे जिगमिषूणां माङ्गल्यं तद्वत् । तस्मादाद्यानुवाके ‘ब्रह्म संधत्तम्’ इत्यादि मन्त्राणामाम्नानं युक्ततरम् । मन्त्रविनियोगं चाऽऽपस्तम्बो दर्शयति--‘अपरेणोत्तरवेदिं ग्रहावरत्नी वा संधत्तः-ब्रह्म संधत्तं तन्मे जिन्वतं क्षत्रं संधत्तं तन्मे जिन्वतमिरं संधत्तं तां मे जिन्वतमूर्जँ संधतं तां मे जिन्वतं रयिँ संधतं तां मे जिन्वतं पुष्टिँ संधतं तां मे जिन्वतं प्रजँ संधत्तं तां मे जिन्वतं पशून्संधतं तान्मे जिन्वतम् ” इति । अथाध्वर्युः शुक्रपात्रं प्रतिप्रस्थाता मन्थिपात्रं चाऽऽदायोत्तरवेदेः पश्चाद्भागेऽवस्थाय परस्परसंसृष्टे कुरुतः । यद्वा स्वकीयावरत्नी परस्परसंसृष्टे कुरुतः । हे ग्रहौ युवां ब्रह्म यजमानसबन्धिनीं ब्राह्मणजातिं संधत्तं स्वोचितधर्मराहित्यं यथा न भवति तथा संपादयतम् । किंच मे तद्ब्रह्म मदीयां ब्राह्मणजातिं जिन्वतं प्रीणयतम् । एवमग्रेऽपि सर्वत्र योज्यम् । क्षत्रं देशाधिपतिस्वामिगता क्षत्रियजातिः। इडित्यन्नम् । ऊर्कक्षीरादिरसः। रयिर्धनम् । पुष्टिः शरीरपोषः। प्रजा पुत्रपौत्रादिः । पशव गवादयः। स्तु॒तोऽसि॑ जन॒धाः दे॒वास्त्वा शुक्र॒पाः प्रण॑यन्तु (१) कल्पः--“स्तुतोऽसि जनधा देवास्त्वा शुक्रपाः प्रणयन्त्विति शुक्रमध्वर्युरादत्ते” इति । पूर्वोक्तग्रहसंधानात्प्रागेवेदमूपादनम् । पाठक्रमादर्थक्रमस्य बलवत्त्वात् । हे शुक्रग्रह त्वमस्माभिः स्तुतोऽसि ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.१) ३ हे जनधा जनानां धारयितः शुक्रग्रहा (पा ) ये देवाः शुक्रपात्रस्थस्य सोमस्य पातारस्ते त्वां प्रकर्षेणाऽऽहवनीयसमीपे नयन्तु । सु॒वीराः॑ प्र॒जाः प्र॒जन॑यन्परी॑हि शु॒क्रः। शु॒क्रशो॑चिषा । कल्पः-“सुवीराः प्रजाः प्रजनयन्परीहि शुक्रः शुक्रशोचिषा, इति दक्षिणेनाध्वर्युः प्रतिपद्यते ” इति । पात्रं हस्ते गृहीत्वा हविर्धानस्य पूर्वद्वारि निर्गत्योत्तरवेदेर्दक्षिणेन मार्गेण पूर्वस्यां दिश्यध्वर्युर्गच्छति । हे शुक्रग्रह शुक्रशोचिषा भास्वरदीप्त्या युक्तः सुवीराः शोभनवीरभृत्ययुक्ताः प्रजाः पुत्रपौत्रादिकाः प्रजनयन्नुत्पादयन्नुत्तरवेदेः परितो गच्छ । स्तु॒तोऽसि॑ जन॒धाः । दे॒वास्त्वा॑ मन्थि॒पाः प्रण॑यन्तु । कल्पः-“स्तुतोऽसि जनधा देवास्त्वा मन्थिपाः प्रणयन्तु, इति मन्थिनं प्रतिप्रस्थाता ” इति । आदत्त इत्यनुवर्तते । हे मन्थिग्रह त्वमस्माभिः स्तुतोऽसि । हे जनधा जनानां धारयितर्मन्थिपात्रस्थस्य सोमस्य पातारो ये देवास्ते त्वां प्रकर्षेणाऽऽहवनीयसमीपे नयन्तु । सु॒प्र॒जाः प्र॒जाः प्र॒जन॑यन्परी॑ हि । म॒न्थी म॒न्थिशो॑चिषा । कल्पः-“सुप्रजाः प्रजाः प्रजनयन्परीहि मन्थी मन्थिशोचिषा , इत्युत्तरेण प्रतिप्रस्थाता ” इति । प्रतिपद्यत इत्यनुवर्तते । हे ग्रह त्वं मन्थी मन्थिनामको ग्रहो भूत्वा मन्थिशोचिषा मन्थ्याख्यस्य तव तेजसा युक्तः सुप्रजाः शोभनापत्योपेताः प्रजा भ्रातृबन्ध्वादिकाः । प्रजनयन्नुत्पादयन्परीहि, उत्तरवेदेरुत्तरभागे परीत्य पूर्वस्यां दिशि गच्छ । सं॒ज॒ग्मा॒नौ दिव॒ आ पृ॑थि॒व्याऽऽयु॑ः। संध॑त्तं॒ तन्मै॑ जिन्वतम् । प्रा॒णं *संध॑त्तं॒ तं मै॑ जिन्वतम् । अ॒पान *संध॑त्त॒ तं मै॑ जिन्वतम् (२) व्या॒न *संध॑त्तं॒ तं मै॑ जिन्वतम् । चक्षु॑ः संध॑त्तं॒ तन्मै॑ जिन्वतम् । श्रोत्रं॑ * संध॑त्तं॒ तन्मै॑ जिन्वतम् । मनः॒ संध॑त्तं॒ तन्मै॑ जिन्वतम् । वाचं॒ *संध॑त्तं॒ तां मै॑ जिन्वतम् । कल्पः-“अग्रेणोत्तरवेदिं ग्रहावरत्नी वा संघत्तः- संजग्मानौ दिव आ पृथिव्याऽऽयुः संघत्तं तन्मे जिन्वतं प्राण *संधत्तं तं मे जिन्वतमपान * संघत्तं तं मे जिन्वतं व्यान *संधत्तं तं मे जिन्वतं चक्षुः संघत्तं तन्मे जिन्वतं

श्रोत्रँ संधत्तं तन्मे जिन्वतं मनः संधत्तं तन्मे जिन्वतं वाचँ संधत्तं तां मे जिन्वतम्, इति । हे शुक्रामन्थिनौ युवां संजग्मानौ परस्परं संगतावेकमत्यं गता वा दिवो द्युलोकसहितया पृथिव्या च संगतावस्मदीयमायुः संधत्तं सम्यग्धारयतमभिवर्धयतमित्यर्थः । प्राण ऊर्ध्वगामी वायुः । अपानोऽधोगामी वायुः। व्यानो मध्यवायुः चक्षुः श्रोत्रे मनो वाक्चैत्येतानीन्द्रियाणि । एतेषु सर्वेषु पूर्ववद्व्याख्येयम् । ब्रह्म संधत्तमित्यत्रोत्तरवेदेः पश्चात्संधानम् । इह तु पुरस्तादिति विशेषः। आयु॑ः स्थ॒ आयु॑र्मे धत्तम् । आयु॒र्य॒ज्ञाय॑ धत्तम् । आयु॑र्य॒ज्ञप॑तये धत्तम् । प्रा॒णः स्थ॑: प्रा॒णं मे॑ धत्तम् । प्रा॒णं य॒ज्ञा ' धत्तम् (३) प्रा॒णं य॒ज्ञप॑तये धत्तम् । चक्षु॑: स्थ॒श्चक्षु॑र्मे धत्तम् । चक्षु॑र्य॒ज्ञाय॑ धत्तम् । चक्षु॑र्य॒ज्ञप॑तये धत्तम् । श्रोत्रँ॑ ̐ स्थः श्रोत्रं॑ मे धत्तम् । श्रोत्रं॑ य॒ज्ञाय॑ धत्तम् । श्रोत्रं॑ य॒ज्ञप॑तये धत्तम् । तौ दे॑वौ शुक्रामन्थिनौ । क॒ल्पय॑तं॒ दैवी॑र्विश॑: कल्प- य॑तं॒ मानु॑षीः (४) इष॒मूर्ज॑म॒स्मासु॑ धत्तम् । प्रा॒णान्प॒शुषु॑ । प्र॒जां मयि॑ च॒ यज॑माने च । कल्पः-“अथेनावध्वर्यु॑रभिमन्त्रयते-आयुःस्थ आयुर्मे धत्तमायुर्यज्ञाय धत्तमायुर्यज्ञपतये धत्तं प्राणः स्थः प्राणं मे धत्तं प्राणं यज्ञाय धत्तं प्राणं यज्ञपतये धत्तं चक्षुः स्थश्चक्षुर्मे धत्तं चक्षुर्यज्ञाय धत्तं चक्षुर्यज्ञपतये धत्तं श्रोत्र ̐ स्थः श्रोत्रं मे धत्तं श्रोत्रं यज्ञाय धत्तं श्रोत्रं यज्ञपतये धत्तं तौ देवौ शुक्रामन्थिनौ कल्पयतं दैवीर्विशः कल्पयतं मानुषीरिषमूर्जमस्मासु धत्तं प्राणान्पशुषु प्रजां मयि च यजमाने च” इति । हे शुक्रामन्थिनौ युवामायुःस्थ आयुषः स्वामिनौ भवथः । अतो मे ममाध्वर्योरायर्धत्तमभिवर्धयतम् । तथा यज्ञस्याप्यायुर्धत्तम् । समाप्तिरेव यज्ञस्याऽऽयुः । तथा यज्ञपतये यजमानस्याप्यायुरभिवर्धयतम् । एवं प्राणादिषु योज्यम् । तौ युवां प्राणादिस्वामिनौ शुक्रामन्थिनौ ग्रहद्वयाधिपती दैवी दैवीर्विशो देवसम्बन्धिनीः प्रजाः कल्पयतमस्मदनुकूलाः कुरुतम । तथा मनुष्यजातियुक्ताः प्रजाश्चास्मदनुकूलाः कुरुतम । किंचैतं व्रीह्याद्यन्नमूर्जं क्षीरादिरसं चास्मासु स्थापयतम् । पशुषु गवादिषु चिरजीवनहेतून्प्राणान्स्थापयतम् । मय्यध्वर्यौ चास्मिन्यजमाने च प्रजां पुत्रपौत्रादिरूपां स्थापयतम् । निर॑स्तः॒ शण्ड॑: निर॑स्तो॒ मर्क॑: ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.१) ५ कल्पः-“अप्रो॑क्षितौ शकलौ बहिर्वेदि निरस्यतो निरस्तौ षण्डामर्को सहामुनेति निरस्तः षण्ड इति वाऽ ध्वर्युर्द्वेष्यं मनसाः ध्यायन्निरस्तो मर्क इति प्रति प्रस्थाता ” इति । अत्र द्विवचनान्तो मन्त्रः शाखान्तरगतः । योऽयं षण्डाख्योऽसुरपुरोहितः सोऽयं यज्ञभूमेर्वेदेर्बहिर्निष्कासितः । यश्च मर्काख्योऽसुरपुरोहितः सोऽपि बहिर्निष्कासित इत्याभ्यां मन्त्राभ्यामुभाव- प्रोक्षितौ काष्ठशकलौ बहिर्निरस्यतः । अप॑नुत्तौ षण्डा॒मर्का॑व॒सहा॒मुना॑ । कल्पः-“तौ प्रोक्षिताभ्यां शकलाभ्यामपिधायाप्रोक्षिताभ्याम- धस्तात्पांसुनपध्वंसयत । अपनूत्तौ षण्डामर्को सहामुना” इति । अयं च मन्त्रोऽर्थक्रमानुसारेण शकलनिरसनमन्त्रात्प्रागेव द्रष्टव्यः । पात्रयोरधस्तनपांसुरूपेणावस्थितौ षण्डामर्कावसुरावमुनाऽस्मद्द्वेष्येण सहापनुत्तौ निराकृतौ । शु॒क्रस्य॑ स॒मिद॑सि । म॒न्थि॒नः स॒मिद॑सि । कल्पः-“प्रो॑क्षितावाधत्तः । शुक्रस्य समिदसीत्यध्वर्युर्मन्थिनः समिदसीति प्रतिप्रस्थातेत्यप्रोक्षितौ शकलौ बहिर्निरस्य प्रोक्षितौ शकलावन्यावाधत्तः” (इति) । हे शकल त्वं शुक्रग्रहस्य समिन्धनहेतुरसि। तथा हे शकल त्वं मन्थिग्रहस्य समिन्धनहेतुरसि । स प्र॑थ॒मः सं॒कृति॒र्विश्वकर्म॑ा । स प्र॑थ॒मो मि॒त्रो वरु॑णो अ॒ग्निः । स प्र॑थ॒मो बृह॒स्पति॑श्चकि॒त्वान् । तस्मा॒ इन्द्रा॑य सु॒तमाजु॑होमि (५) न॒य॒न्त्व॒पान ँसंध॑त्तं॒ तं मे॑ जिन्वतं॒ प्रा॒णं य॒ज्ञाय॑ धतं॒ मानु॑षीर॒ग्निर्दू॒- र्च॑ । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमकाण्डे प्रथम प्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ कल्पः-“शुक्रामन्थिनोः प्रतिनिगद्य होमः-स प्रथमः संकृतिर्विश्वकर्मा स प्रथमो मित्रो वरुणो अग्निः स प्रथमो बृहस्पतिश्चिकित्वांस्तस्मा इन्द्राय सुतमाजुहोमि” इति । इतरग्रहेषु होतृप्रयुक्तवषट्कारेणैव होमः । न त्वध्वर्योर्मन्त्रपाठोऽस्ति । इह त्वेनं मन्त्रं प्रतिनिगद्य होमः कर्तव्यः । स इन्द्रः प्रथमो देवानां मध्ये मुख्यः। संकृतिः

६ (१.१.२) तैत्तिरीयब्राह्मणम् समीचींना कृतिर्जगद्रक्षणरूपव्यापारो यस्यासौ संकृतिः। विश्वानि कर्माणि जगद्रक्षणहेतुभूतान्यसुरयुद्धादीनि यस्यासौ विश्वकर्मा । स एव मुख्य इन्द्रो मूर्तिविशेषान्धृत्वा मित्रादिरूपः संपन्नः । स एवेन्द्रश्चिकित्सान्सर्वज्ञानकुशलो बृहस्पतिरपि संपन्नः । तस्मै तादृशायेन्द्राय सुतमपिषुतमिमं सोममा सर्वतो जुहोमि । अत्र विनियोगसंग्रहः- अध्वर्युश्च प्रतिप्रस्थाता चाऽऽदाय ग्रहावुभौ । ब्रह्म शुक्रामन्थिपात्रं संधत्ते वेदिपश्चिमे ।। स्तुतौ ग्रहावाददीत सुवीर्यातो दिशोर्द्वयोः । संजग्म वेदेः पुरतः संधत्तः पूर्ववद् ग्रहौ ।। आयुर्मन्त्रयतेऽध्वर्युर्निरस्तः शकलौ त्यजेत् । अथ पांसुमपध्वस्य शुक्रामन्थिद्वयादुभौ ।। प्रोक्षितौ शकलौ क्षिप्त्वा स प्रेति ग्रहयोर्हुतिः । स्तुतः स्तुतो निरस्तेति द्वयं द्वयमुदीरितम् । आद्यानुवाके कथिता मन्त्रा एत त्रयोदश । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।। १ ।। अथ द्वितीयोऽनुवाकः । प्रथमानुवाके सोमयागशेषभूताः शुक्रामन्थिग्रहप्रचारमन्त्रा उक्ताः । अथाऽऽधानप्रकरणमारभ्यते । तत्रास्मिन्ननुवाके कालविशेषं विधत्ते-- कृत्तिकास्व॒ग्निमाद॑धीत । ए॒तद्वा अ॒ग्नेर्नक्ष॑त्रम् । यत्कृत्ति॑काः स्वाया॑मे॒वैनं॑ दे॒वता॑या॒माधा॑य॒ ब्र॒ह्म॑व॒र्च॒सी॒ भ॑वति, इति । अग्निचयनकाण्डेऽम्बादुला नितल्लिरित्याद्याः कृत्तिकास्ता यस्मिन्दिने चन्द्रेण संयुज्यन्ते तस्मिन्दिने तासु कृत्तिकासु चन्द्रयोगं प्राप्तास्वग्न्याधानं कुर्यात् । यदेतत्कृत्तिकासंपातरूपं तदेतदग्निसंबन्धि नक्षत्रम् । अत एवान्यत्राऽऽ म्नातम्-“कृत्तिका नक्षत्रमग्निर्देवता” इति ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.२) ७ अत आधेयस्याग्नेः कृत्तिकास्वाधाने सति स्वरूपभूतायामेव देवतायामाधानं कृतं भवति । अग्नेर्ब्राह्मणाभिमानित्वात्तत्प्रसादेनाधीतश्रुताध्ययनरूपब्रह्मवर्चससंपन्नो भवति । प्रकारान्तरेण प्रशंसति- मुखं॒ वा ए॒तन्नक्ष॑त्राणाम् । यत्कृत्ति॑काः यः कृत्ति॑कास्व॒ग्निमा॑ध॒त्ते । मु॒ख्य॑ ए॒व भ॑वति, इति । कृत्तिका इति यत्तदेतन्नक्षत्राणां मध्ये मुखं प्रथमं नक्षत्रम् । अत एव नक्षत्रप्रतिपादकेऽप्यनुवाक आदौ पठ्यते “कृत्तिका नक्षत्रमग्निर्देवता ” इत्येकत्र । “अग्नेः कृत्तिकाः शुक्रं परस्तात् ” इत्यन्यत्र । “अग्निर्नः पातु कृत्तिकाः । नक्षत्रं देवमिन्द्रियम्” इत्यन्यत्र । तदेतत्सर्वं मन्त्रानुवाकेष्टिप्रविधायकेऽप्यनुवाक एतदीयैवेष्टिरादावाम्नाता “अग्निर्वा अकामयत । अन्नादो देवाना ँस्यामिति । स एतमग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशमष्टाकपालं निरवपत्” इति । अतो सुखभूतासु कृत्तिकास्वाधानः पुमान्सर्वेषु स्वयं मुख्यो भवति । अस्मिन्यक्षे गुणमुक्त्वा दोषमपि कंचिद्दर्शयति- अथो॒ खलु॑ (१) अ॒ग्निनक्ष॑त्रमित्यप॑चा यन्ति । गृ॒हान्ह॑ दा॒हुको भवति, इति । पूर्वोक्तगुणवैलक्षण्यद्योतनायाथोशब्दः । अभिज्ञाः खल्वग्निदेवता- कमिदं नक्षत्रमित्येवं निन्दन्ति तस्मिन्नक्षत्र आधानस्य यजमानस्य गृहान्सोऽग्निर्दाहुको दहनशीलो भवति । अथ निर्दोषं नक्षत्रं विधत्ते- प्र॒जाप॑ती रोहि॒ण्याम॒ग्निम॑सृजत । तं दे॒वा रोहि॑ण्यामाद॑धत । ततो॒ वै ते सर्वा॒न्रोहा॑नरोहन् । तद्रो॑हि॒ण्यै रो॑हिणि॒त्वम् । यो रो॑हि॒ण्याम॒ग्निमा॑ध॒त्ते । ऋ॒ध्नोत्ये॒व । सर्वा॒न्रोहा॑न्रोहति, इति । रुह्यन्ते प्राप्यन्त इति रोहाः कामास्ते च यस्यां रुह्यन्ते सा रोहिणी । ऋध्नोत्येव समृद्धो भवत्येव । समृद्धिरेव सर्वानित्यनेन विशदीकृता । नक्षत्रान्तरं विधत्ते-

८ (१.१.२) तैत्तिरीयब्राह्मणम् दे॒वा वै भ॒द्राः सन्तोऽग्निमाधि॑त्सन्त (२) तेषा॒मना॑हितोऽग्निरासी॑त् । अथै॑क्यो वा॒मं वस्व॑पा॑क्रामत् । ते पुन॑र्व॒स्वोराद॑धत । ततो॒ वै तान्वा॒मं वसू॒पाव॑र्तत । यः पु॒रा भ॒द्रः सन्पापी॑यान्स्यात् । स पुन॑र्व॒स्वोर॒ग्निमाद॑धीत । पुन॒रिवै॒नं वा॒मं वसू॒पाव॑र्तते । भ॒द्रो भ॑वति, इति । भद्रा धनसंपन्ना आधित्सन्ताऽऽधातुमैच्छन् । तेषां धनगर्वेण श्रद्धाराहित्यादग्निः सम्यगाहितो नाऽऽसीत् । अनन्तरं तेन विकलानुष्ठानेन तदीयं वामं वननीयं मणिमुक्तादिकं धनं तेभ्योऽपगतम् । ततस्ते देवाः श्रद्धालवां भूत्वा पुनर्वसू नक्षत्रवयवौ तारकाविशेषौ यस्मिन्दिने चन्द्रेण युक्तौ तस्मिन्दिनेऽग्निं सम्यगाधाय तद्धनं पुनर्लब्धवन्तः । ततोऽप्यन्योऽपि पूर्वं धनिकः सन्केनापि निमित्तेन पश्चात्पापीयान्स्यादत्यन्तनिर्धनो भवेत् । स पुनर्वस्वोरग्निमाधाय पूर्ववद्धनं प्राप्य सर्वेषां मध्ये भद्रः पूज्यो भवति । पुनरपि वसु लभ्यते ययोस्तौ पुनर्वसू । अथ नक्षत्रान्तरं विधत्ते- यः कामये॑त दान॑कामा मे प्र॒जाः स्यु॒रिति॑ । स पूर्व॑योः फल्गु॑न्योर॒ग्निमाद॑धीत (३) । अ॒र्य॒म्णो वा ए॒तन्नक्ष॑त्रम् । यत्पूर्वे॑ फल्गु॑नी । अ॒र्य॒मेति॒ तमा॑हु॒र्यो ददा॑ति । दान॑कामा अ॒स्मै प्र॒जा भ॑वन्ति, इति । सर्वाः प्रजा मे मह्यं धनं दातुमिच्छन्त्विति यो यजमानः कामयेत सोऽयं पूर्वयोः फल्गुन्योराधाय प्रजाभिर्दत्तं धनं लभते । एतच्च नक्षत्रमर्यमदेवताकम् । “फल्गुनी नक्षत्रमर्यमा देवता” इत्यन्यत्राऽऽम्नानात् । अरीन्यमयति धनदानेन वशी करोतीत्यर्यमा धनस्य दाता । नक्षत्रान्तरं विधत्ते- यः कामये॑त भ॒गी स्या॒मिति॑ । स उत्त॑रयोः फल्गु॑न्योर॒ग्निमाद॑धीत । भग॑स्य॒ वा ए॒तन्नक्ष॑त्रम् । यदुत्त॑रे फल्गु॑नी । भ॒ग्यै॑व भ॑वति, इति ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.२) ९ भगी, ऐश्वर्यादिगुणषट्ककामः । तथा च स्मर्यते- ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ।। इति । सत्काम उत्तरयोः फल्गुन्योराधाय तत्फलं प्राप्नोति । उत्तरयोः फल्गुन्योर्भगदेवताकत्वमन्यत्राऽऽम्नातम् । "फल्गुनी नक्षत्रं भगो देवता" इति । अथ नक्षत्रान्तरं विधत्ते- का॒ल॒क॒ञ्जा वै नामासु॑रा आसन् (४) । ते सु॑व॒र्गाय॑ लो॒काया॒ग्निम॑चिन्वत । पुरु॑ष॒ इष्ट॑कामुपा॑दधात्पु॒रुष॒ इष्ट॑काम् । स इन्द्रो॑ ब्रा॒ह्म॒णो ब्रुवा॒ण इष्ट॑कामुपा॑धत्त । ए॒षा मे॑ चि॒त्रा नामेति॑ । ते सु॑व॒र्गँल्लो॒कमाप्रारो॑हन् । स इन्द्र॒ इष्ट॑का॒मावृ॑हत् । तेऽवा॑कीर्यन्त । येऽवाकी॑र्यन्त । त ऊर्णाव॑भयोऽभवन् । द्वावुद॑पतताम् (५) । तौ दि॒व्यौ श्वानाव॑भवताम् । यो भ्रातृ॑व्या॒न्त्सयात् । स चि॒त्राया॑म॒ग्निमाद॑धीत अव॑की॒र्यैव भ्रातृ॑व्यान् । ओजो॒ बल॑मिन्द्रि॒यं वी॒र्य॑मा॒त्मन्ध॑त्ते, इति । कालकञ्जशब्दोऽसुरविशेषनामधेयम् । ते चासुरा इति स्वर्गार्थमग्निं चेतुं प्रारभन्त तदानीमेकैकोऽसुर एकैकामिष्टकामुपादधत् । तानसुराञ्जेतुकाम इन्द्रो वेषान्तरं कृत्वा ब्राह्मणोऽहमिति ब्रुवाणस्तन्मध्ये प्रविश्य कांचिदिष्टकामुपाधत्त । तदानीं मनस्येषा मे मदीयेष्टका चित्रेति नामधेयेन युक्ताऽपेक्षितविचित्रफलमदातृत्वादित्यमन्यत । तेन चाग्निचयनेनासुराः स्वर्गमारोढुं प्रारभन्त । तदानीं स इन्द्रः स्वकीयां तामिष्टां चितेरुद्धृतवान् । चितिभ्रंशेन मार्गमध्य एवासुराः प्रभ्रष्टाः । ते चोर्णनाभिनामका लूताः कीटा अभवन् । तेन कीटेन संसृष्टं तन्तुजालमूर्णशब्देनोच्यते । ऊर्णो तस्मिन्नूर्णे सूत्रजाले स्थिता अभयो भीतिरहिता आसते । ते ह्याधारयोः काष्ठयोर्मध्य आकाशे तन्तुजालं सृष्ट्वा तत्र निर्भयास्तिष्ठन्तीत्येतत्सर्वं लोकप्रसिद्धम् । ऊर्णावभय इति पदद्वयं

१० (१.१.२) तैत्तिरीयब्राह्मणम् मिलित्वैकं नामधेयम् । अपानपादिति पदद्वयं यथैकस्याग्नेर्नाम तद्वत् । तेषामसुराणां मध्ये द्वावसुरौ श्रद्धातिशयात्स्वर्गं प्राप्य चितिभ्रंशात्तत्र देवलोके श्वानावभूताम् । यस्मादत्रेन्द्रश्चित्रेणैकापातेन तानसुराम्बिनाशितवांस्तस्माद्यजमानश्चित्रानक्षत्रेऽग्निमाधाय भ्रातृव्या- न्विनाश्य स्वस्मिन्नोज आदिकं स्थापयति । ओजो बलहेतुरष्टमो धातुः । बलं प्रसिद्धम् । इन्द्रियं चक्षुरादिकम् । वीर्यं तदीयव्यवहारपाटवम् । इत्थं नक्षत्राणि विधायाधिकारिविशेषादृतून्विधत्ते- व॒सन्ता ब्रा॑ह्म॒णोऽग्निमाद॑धीत । व॒सन्तो वै ब्रा॑ह्म॒णस्य॒र्तु॒ः । स्व ए॒वैन॑मृ॒तावा॒धाय॑ । ब्र॒ह्म॒व॒र्च॒सी भ॑वति । मुखं॒ वा ए॒तदृ॑तू॒नाम् (६) । यद्व॑स॒न्तः । यो व॒सन्ता॒ऽग्निमाद॑ध॒त्ते । मु॒ख्य॑ ए॒व भ॑वति । अथो॒ योनि॑मन्तमे॒वैनं॑ प्र॒जात॒माध॑त्ते । ग्री॒ष्मे रा॑ज॒न्य॑ आ॒दधीत । ग्री॒ष्मो वै रा॑ज॒न्यस्य॒र्तु॒ः । स्व ए॒वैन॑मृ॒तावा॒धाय॑ । इ॒न्द्रि॒या॒वी भ॑वति । श॒रदि॒ वैश्य॑ आ॒द॑धीत । श॒रद्वै वैश्य॑स्य॒र्तु॒ः (७)। स्व ए॒वैन॑मृ॒तावा॒धाय॑ । प॒शु॒मान्भ॑वति, इति । वसन्तो वसन्तर्तुस्तस्य च ब्राह्मणस्य च प्राथम्य- साम्यात्स्वस्वामिभावात्स्वकीयऋतावाधानस्य ब्राह्मणस्य स्वोचितं ब्रह्मवर्चसमेव फलम् । किंच 'मधुश्च माधवश्च वासन्तिकावृतू ' इत्याम्नानान्मुखत्वं प्राथम्यं वसन्तस्याप्यवगन्तव्यम् । अपि च यथा स्त्रीणामृतुविशेषे प्रवृत्तः पुरुषः प्रजननसमर्थो भवति तथर्तुविशेषे योनिमन्तं प्रजननसामर्थ्यवन्तं प्रादुर्भूतं प्रजातं चाग्निमाधत्ते । एवं ग्रीष्मशरद्वाक्योरपि व्याख्येयम् । पूर्वं काम्य आधाने पूर्वोत्तरफल्गुनीनक्षत्रद्वयं विहितम् । इदानीं तु नित्य आधाने नक्षत्रमेकं निषिध्येतरद्विधत्ते - न पूर्वे॑यो॒ः फल्गु॑न्योर॒ग्निमाद॑धीत । ए॒षा वै ज॑घ॒न्या रात्रि॑ः । सं॒व॒त्स॒रस्य॑ । यत्पूर्वे॑ फल्गु॑नी । पृ॒ष्ठित ए॒व 'सं॒व॒त्स॒रस्या॒ग्निमा॒धाय॑ । पापी॑यान्भवति । उत्त॑र॒योरादधीत । ए॒षा वै प्रथ॑मा रात्रि॑ः संवत्स॒रस्य॑ ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.२) ११ यदु॒त्तरे॑ फल्गु॒नी । मुख॒त ए॒वं सं॑वत्स॒रस्या॒ग्निमा॒धाय॑ । वसी॑यान्भवति, इति । फाल्गुनमासे येयं पूर्णिमा तत्र प्राप्तं यत्पूर्वफल्गुनीनक्षत्रं तद्युक्ता रात्रिः पूर्वसंवत्सरस्य समाप्तिस्थानीया । अतस्तत्राऽऽ दधानः संवत्सरस्य पृष्टितः पृष्ठभागेऽनुष्ठानाद्दरिद्रो भवति । उत्तरफल्गुनीनक्षत्रे भाविसंवत्सरादित्वात्तन्नाऽऽदधानः संवत्सरप्रारम्भ एवाऽऽधायात्यन्त- धनिको भवति । पक्षान्तरं विधत्ते- अथो॒ खलु॑ । यदे॒वैनं॑ य॒ज्ञ 'उपनमे॑त् । अथाऽऽद॑धीत । सैवा॒स्यर्धि॑ : (९), इति । खल्वधित्सन्त फल्गु॒न्योर॑ग्निमाद॑धीतासन्नपततामृतूनां वैश्य- स्यु॒र्तुरुत्त॑रे फल्गु॒नी षट् च॑ । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ अन्येऽभिज्ञा एवमाहुः खलु यस्मिन्नेव काल एनं पुरुषं सोमयज्ञः प्राप्नुयात्सोमयागं करिष्याम्यहमिति बुद्धिरुदियात्तदानीमेवाऽऽदधीत । न तु नक्षत्रादिकं परीक्षितव्यम् । सैव सोमयागबुद्धिरेवास्य पुरुषस्य नक्षत्रादिकृत्स्नविहितकालसमृद्धिः । अत एव सूत्रकारेणोक्तम्-“सोमेन यक्ष्यमाणो नर्तुं सूर्क्षेन नक्षत्रम्” इति । अत्र मीमांसा । तृतीयाध्यायस्य षष्ठपादं चिन्तितम्- आधानं किं प्रकृत्यर्थं वह्निमात्रेण वा युतम् । संस्कृताग्निप्रनाड्यैतत्पर्णवत्प्रकृतौ स्थितम् ॥ लौकिकाकारमात्रत्वे विफलत्वात्क्रतौ युतिः । पर्णस्याऽऽहवनीयादौ शास्त्रीयेऽस्तु स्वतन्त्रता ॥ अनारभ्याधीतं पर्णमयीत्वं यथा जुहूप्रना(णा)ड्या प्रकृतौ निविष्टं तथैवाग्निप्रना (णा)ड्या तत्संस्काररूपमाधानं प्रकृतौ निविशत इति चेत् । मैवम् । वैषम्यात् । द्विविधो हि जुह्वा आकारः । लौकिकः शास्त्रीयश्च । अरत्निमात्रदैर्ध्यहंसमुखत्वावाग्विलत्वादिरूपो दृश्यमानो लौकिकः । अपूर्वीयत्वाकारस्तु शास्त्रीयः । तयोरपूर्वीयत्वं

१२ (१.१.२) तैत्तिरीयब्राह्मणम् क्रतुप्रवेशमन्तरेण नास्ति । तच्च यदि लौकिकाकारमात्रं पर्यवस्येत्तदा पर्णमयीत्वं विफलं भवेत् । काष्ठान्तरेणापि तदाकारस्य सुसंपादकत्वात् । अतोऽपूर्वीयत्वाय पर्णता क्रतौ प्रविष्टा । आहवनीयादीनां त्वेक एव शास्त्रीयाकारः । स च विधिबलादाधानेनैव जन्यते नान्यथा । तस्मादाधानस्य क्रतुप्रवेशं विनैव शास्त्रीयाहवनीयाद्याकार- संपादनसमर्थत्वादग्निमात्रेण तत्संयुज्यते । तथा सति पर्णवैषम्यात्क्रतावप्रविश्याग्नीनुत्पाद्य क्रतुर्वत्स्वा- तन्त्र्येणावतिष्ठते । ततो लौकिकोपायसंपादितसुवर्णव्रीह्यादिवदा- धानसंपादितानां स्वतन्त्राणामेवाऽऽहवनीयाद्यग्नीनां पश्चाद्वाक्यैः क्रतुषु विनियोगोऽस्तु । तत्रैवान्यच्चिन्तितम्- आधानं पवमानादरिष्टेरङ्गं न वा भवेत् । अग्नीनामिष्टिशेषत्वात्तद् द्वाराऽस्य तदङ्गता ॥ अनारभ्य विधानात्तु नाङ्गं कस्यचिदाहितिः । अग्न्यर्थत्वात्तसमेष्टिरग्नयस्त्वग्निहोत्रगाः ॥ इदमाम्नायते-“अग्नये पवमानाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदग्नये पावकायाग्नये शुचये ” इति । “वसन्त ब्राह्मणोऽग्निमादधीत ” इति च । तत्राऽऽधानं पवमानादीनामिष्टीनामङ्गं भवेत् । कुतः । दर्शपूर्णमासविकृतिषु पवमानादीष्टिषु चोदकप्राप्तानामाहवनीयाद्यग्नीना- मिष्ट्यङ्गत्वे सत्यग्निद्वारा तत्संस्काररूपस्याऽऽधानस्यापि तदङ्गताया अनिवार्यत्वादिति चेत् । मैवम् । न ह्येतदाधानं कस्यचित्क्रतोः प्रकरणे पठितं किंत्वनारभ्याधीतम् । अतो न कस्याप्यङ्गम् । किंवाधानवदिष्टीनामप्यग्निसंस्कारार्थत्वात्परस्परं नास्त्यङ्गाङ्गि- भावशङ्का । ननु पवमानेष्ट्यङ्गत्वभावाऽग्निसंस्कार वैयर्थ्यादग्निद्वारा तदङ्गत्वं युक्तमिति चेत् । न संस्कृतानामग्नीनामग्निहोत्राद्युत्तरक्रतुषु तत्तद्वाक्यैर्विनियोगावगमात् । तस्मान्नाऽऽधानमङ्गम् । द्वितीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्- वसन्ते विप्र आदध्यात्तत्रैवोपनयीत् तम् । अनुवादः प्रापणं वाऽनुवादः कालसिद्धये ॥ अन्तरेणाग्निविद्याभ्यां कर्मानुष्ठित्यसंभवात् । क्लृप्ते आधानोपनेती प्राप्ता विप्रादयस्ततः ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.३) १३ लौकिकाग्नेः पुस्तकाच्च तत्सिद्धेर्नास्ति कल्पनम् । कालविप्रादिसंयुक्तोऽप्राप्तं विधीयते ॥ “वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निमादधीत । ग्रीष्मे राजन्यः । शरदि वैश्यः” इति श्रूयते । “वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत । ग्रीष्मे राजन्यम् । शरदि वैश्यम्” इति च । तत्र वसन्तादिकालविशेषं विधातुं ब्राह्मणादयोऽनूद्यन्ते । न च तेषां प्राप्त्यभावः । क्रत्वनुष्ठानान्यथानुपपत्त्या क्लृप्तत्वात् । न ह्याहुत्याधारभूतमग्निमनुष्ठानप्रकारज्ञापिकां विद्यां च विना कर्मानुष्ठानं संभवति । अग्निश्च नाऽऽधानमन्तरेणास्तीति ब्राह्मणादिकर्तृकमाधानं कल्पयति । विद्या चोपनयनपूर्वकाध्ययनमन्तरेण न संभवतीति ब्राह्मणाद्युपनयनं कल्पयतीति तत्प्राप्तिरिति चेत् । मैवम् । लौकिकाग्नौ होतुं पुस्तकपाठनाधिगन्तुं च शक्यत्वेनाऽऽधानोपनयनयोरकल्पने ब्राह्मणादीनामप्राप्तेः । तस्माद्वसन्तादिकालविशिष्टे ब्राह्मणादिकर्तृके आधानोपनयने अत्र विधीयेते । षष्ठाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्-पुंसोरेकस्य वाऽऽधानं वसानावित्यतो द्वयोः । एष क्षौमविधिर्द्वित्वं दंपत्योरेकता ततः ॥ आंधाने श्रूयते-“क्षौमे वसानावग्निमादधीयाताम् ” इति । तत्र वसानाविति पुंलिङ्गद्विवचनादुभयोः पुंसोराधानेऽधिकार इति चेत् । मैवम् । क्षौमस्याप्राप्तस्य विधेयतया पुंद्वित्वस्यापि विधाने वाक्यभेदान्न तद्विधीयतं । किंतु दंपत्योः सहाधिकारेण प्राप्तं द्वित्वमनूद्यते । पतिश्च पत्नी चेति विगृह्य पतिशब्दस्यैकशेषात्पुंलिङ्गद्विवचनमविरुद्धम् । तस्मादाधानेऽधिकारिणः पुंस एकत्वमेव । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ अथ तृतीयोऽनुवाकः द्वितीयानुवाके आधानार्थं नक्षत्रादिकालोऽभिहितः । तृतीये देवयजनार्थाः संभारा उच्यन्ते । ‘यदुक्तं सूत्रकारेण-‘प्राचीनप्रवणं देवयजनमुद्धृत्य’ इति । तदिदं विधत्ते-