तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

२८ श्रीतन्त्रालोकः । कैलासाद्रौ भ्रमन्देवो मूर्त्या श्रीकण्ठरूपया । अनुग्रहायावतीर्णश्चोदयामास भूतले ॥ मुनिं दुर्वाससं नाम भगवानूर्ध्वरेतसम् । नोच्छिद्यते यथा शास्त्रं रहस्यं कुरु तादृशम् ॥ ततः स भगवान्देवादादेशं प्राप्य यत्नतः । ससर्ज मानसं पुत्रं त्र्यम्बकादित्यनामकम् ॥' इत्याद्युक्त्या कलिकालुष्याद्विच्छिन्नस्य निखिल- शास्त्रोपनिषद्भूतस्य षडर्धक्रमविज्ञानस्य त्रैयम्बक- सन्तानद्वारेण अवतारकत्वादाद्यं कैलासस्थं श्रीश्री- कण्ठनाथाख्यं गुरुं प्रसङ्गात् मठिकान्तरगुरूंश्चो- त्कर्षयति जयति गुरुरेक एव श्रीश्रीकण्ठो भुवि प्रथितः । तदपरमूर्तिर्भगवान् महेश्वरो भूतिराजश्च ॥ ६ ॥ 'एक एव गुरुः' इत्यनेन अस्य अवतारकत्वं सूचितम् । 'महेश्वर' इति यः श्रीसन्तत्यर्धत्रैयम्बका- पं० ४ क० पु० न च्छिद्यते इति पाठः । पं० ५ क० पु० प्राप्य तत्त्वतः इति पाठः ।

श्लो० ९ ] प्रथममाह्निकम् । २९ ख्यमठिकयोर्गुरुतया अनेन अन्यत्रोक्तः परमेश इति ईश इति च । यदाह ‘भट्टारिकादिभूत्यन्तः श्रीमान्सिद्धोदयक्रमः । भट्टादिपरमेशान्तः श्रीसन्तानोदयक्रमः ॥ श्रीमान्भट्टादिरीशान्तः परमोऽथ गुरुकमः । त्रिकरूपत्त्रिकार्थे मे धियं वर्धयतांतराम् ॥’ इति । ‘तदपरमूर्तिः’ इत्यनयोर्भगवदावेशमयत्वं दर्शितम् । यद्यपि ‘यो यत्र शास्त्रेऽधिकृतः स तत्र गुरुः.........।’ इति वक्ष्यमाणनीत्या मठिकान्तरगुरूणां त्रिकार्थे गुरुत्वाभावात् इह नमस्काराप्रस्ताव एव । तथापि ‘तस्य मे सर्वशिष्यस्य नोपदेशदरिद्रता ।’ इत्यादृिशा सर्वत्रैव गुरूपदेशस्य भावात् आत्मनि भूयोविद्यत्वं दर्शयता ग्रन्थकृता अस्य ग्रन्थस्यापि निखिलशास्त्रान्तरसारसंग्रहाभिप्रायत्वं प्रकाशितम् । यद्वक्ष्यति पं० ५ ख० पु० श्रीमद्भट्टादिरिति शोधितः पाठः । पं० ६ क० पु० त्रिकार्थो मे इति पाठः । पं० ११ ख० तथापि इति वाक्यं नास्ति ।

३० श्रीतन्त्रालोकः । 'अध्युष्टसन्ततिस्रोतःसारभूतरसाहृतिम् । विधाय तन्त्रालोकोऽयं स्यन्दते सकलान्रसान् ॥' इति ॥ ६ ॥ 'पूर्वे जयन्ति गुरवः' इति सामान्येन कृतेऽपि नमस्कारे योगाङ्गत्वेन समानेऽपि ‘..................‘तर्को योगाङ्गमुत्तमम् ।’ इत्याद्युक्त्या परमोपादेयस्वप्रकाशस्वात्मेश्वरप्रत्य- भिज्ञापनपरस्य तर्कस्य कर्तारो व्याख्यातारश्च परं नमस्कर्तव्याः इति विशेषप्रयोजकीकारेण गुरु-परम- गुरु-परमेष्ठिनः पुनरपि पराम्रष्टुमाह श्रीसोमानन्दबोधश्रीमदुत्पलविनिःसृताः । जयन्ति संविदामोदसन्दर्भा दिक्प्रसर्पिणः ॥१०॥ तदास्वादभरावेशबृंहितां मतिषट्पदीम् । गुरोर्लक्ष्मणगुप्तस्य नादसंमोहिनीं नुमः ॥११॥

पं० १ क० पु० रसान्वितम् इति, ख० पु० रसाहृतमिति पाठः । पं० ७ क० पु० प्रत्यभिज्ञापरस्येति पाठः ।

श्लो० १३ ] प्रथममाह्निकम्। ३१ इदानीम् ‘उपाध्यायाद्दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता।’ इत्याद्युक्त्या तस्याचार्यादपि गौरवातिरेकस्मृते- र्निजमपि पितरमाशीर्वादमुखेन परामृशति यः पूर्णानन्दविश्रान्तसर्वशास्त्रार्थपारगः। स श्रीचुखुलको दिश्यादिष्टं मे गुरुरुत्तमः १२॥ ‘चुखुलक’ इति लोकप्रसिद्धमस्य नामान्तरम्। ‘गुरुत्तम’ इति उत्तमत्वस्य आचार्यगौरवातिरेक- स्मृतिरेव निमित्तम्, अत एव अन्यत्रापि ‘गुरुभ्योऽपि गरीयांसं जनकं चुखुलाभिधम्।’ इत्याद्युक्तम्॥ १२॥ एवं च तन्त्रप्रक्रियोपासन्नगुर्वभिमुखीकरणानन्तरं विश्रान्तिस्थानतया कुलप्रक्रियागुरुमपि उत्कर्षयति जयताज्जगदुद्धृतिक्षमोऽसौ भगवत्या सह शंभुनाथ एकः। यदुदीरितशासनांशुभिर्मे प्रकटोऽयं गहनोऽपि शास्त्रमार्गः॥ १३॥ पं० २ उपाध्यायादिति पद्यस्य 'सहस्रं तु पितुर्माता गौरवेणातिरिच्यते।' इति उत्तरार्धं ग० पु० अधिकं वर्तते।

३२ श्रीतन्त्रालोकः । भगवत्याख्या अस्य दूती, कुलप्रक्रियायां हि दूती- मन्तरेण क्वचिदपि कर्मणि नाधिकारः इत्यतस्त- त्सहभावोपनिबन्धः । ‘योक्ता संवत्सरात्सिद्धिरीह पुंसां भयात्मनाम् । सा सिद्धिस्तत्त्वनिष्ठानां स्त्रीणां द्वादशभिर्दिनैः ॥ अतः सुरूपां सुभगां सरूपां भाविताशयाम् । आदाय योषितं कुर्यादर्चनं यजनं हुतम् ॥’ इति । ‘शास्त्रमार्गो’ विमलो जातः इत्यनेनास्य त्रिकाद्यागमव्याख्यातृत्वमपि प्रकाशितम् । यदुक्त- मनेनैव ‘इत्यागमं सकलशास्त्रमहानिधाना- च्छ्रीशंभुनाथवदनादधिगम्य सम्यक् । शास्त्रे रहस्यरससंततिसुन्दरेऽस्मिन् गम्भीरवाचि रचिता विवृतिर्मयैयम् ॥’ इति ॥ १३ ॥ इदानीं स्वप्रवृत्तिप्रयोजनादि आचक्षाणो ग्रन्थ- कारो ग्रन्थकरणं प्रतिजानीते पं० ६ ख० पु० सुरूपां भाविताशयामिति पाठः

श्लो० १६ ] प्रथमाह्निकम् । ३३ सन्ति पद्धतयश्चित्राः स्रोतोभेदेषु भूयसा । अनुत्तरषडर्धार्थक्रमे त्वेकापि नेक्ष्यते ॥ १४ ॥ न चात्र अन्यथा संभाव्यम् – इत्यात्मन्याप्तत्वं प्रख्यापयन्नेवं प्रतिज्ञाकरणे सामर्थ्यं दर्शयति इत्यहं बहुशः सद्भिः शिष्यसब्रह्मचारिभिः । अर्थितो रचये स्पष्टां पूर्णार्थां प्रक्रियामिमाम् १५ श्रीभट्टनाथचरणाब्जयुगात्तथा श्री- भट्टारिकांघ्रियुगलाद्गुरुसन्ततिर्या । बोधान्यपाशविषनुत्तदुपासनोत्थ- बोधोज्ज्वलोऽभिनवगुप्त इदं करोति ॥ १६ ॥ तस्य गुरुपरम्परागतस्य ज्ञानस्य 'उपासनं' पुनः पुनः चेतसि विनिवेशनं तत उत्थितो योऽसावुप- देष्टव्यविषयो 'बोधः' साक्षात्कारस्तेन 'उज्ज्वलः' सम्यगवगतधर्मा सन् 'इदं' गुरूपदेशात्संशयविपर्या- सादिरहितत्वेनाधिगतमनुत्तरत्रिकार्थप्रक्रियालक्षणं पं० ३ क० ख० पु० न चान्यथेति पाठः । पं० ५ क० पु० 'इत्यहं' इति पद्यं नास्त्येव । ख० पु० इत्यलं बहुश इति पाठः । पं० १५ क० पु० त्रिकार्थं प्रक्रियाजच्चयगलितमिति पाठः । ५

३४ श्रीतन्त्रालोकः । परान्प्रति चिख्यापयिषया 'करोति' उपदिशति इत्यर्थः । 'अभिनवगुप्त' इति सकललोकप्रसिद्धना- मोदीरणेनापि आप्तत्वमेव उपोद्बलितम् । उक्तं हि 'साक्षात्कृतधर्मा यथादृष्टस्यार्थस्य चिख्यापयिषया प्रयुक्त उपदेष्टा चाप्तः ।' इति । तच्छब्दपरामृष्टं व्याचष्टे 'या गुरुसन्ततिः' इति, 'गुरुसन्ततिः' गुरुपारम्पर्यमविच्छिन्नतया स्थितं तदुपदिष्टं ज्ञानमित्यर्थः, सा च कीदृक् ? इत्युक्तं- 'बोधान्यपाशविषनुत्' इति 'यत्किंचित्परमाद्वैतसंवित्स्वातन्त्र्यसुन्दरात् । पराच्छिवाद्रुकरूपादन्धत्तत्पाश उच्यते ॥' इत्यादिवक्ष्यमाणनीत्या 'बोधात्' पराच्छिवाद्यद- ख्यात्यात्म भेदप्रथात्मकम् 'अन्यत्' तदेव 'पाशः' स एव मोहकत्वात् 'विषं' तत् नुदति या सा । तथा 'श्रीभट्टनाथ' इति श्रीशंभुनाथः । 'श्रीभट्टारिका' इति भगवत्याख्या अस्य दूती । यदुक्तमनेनैव 'भट्टं भट्टारिकानाथं श्रीकण्ठं दृष्टभैरवम् । भूतिकलाश्रिया युक्तं नृसिंहं वीरमुत्कटम् ॥ नानाभिधानमाद्यन्तं वन्दे शंभुं महागुरुम् ।' पं० १२ ख० पु० यदनाख्यात्मभेदप्रथेति पाठः । पं० १८ क० पु० कलाश्रया इति पाठः ।

श्लो० १८ ] प्रथमाह्निकम् । ३५ इति । 'स्त्रीमुखे निक्षिपेत्प्राज्ञः स्त्रीमुखाद्ग्राहयेत्पुनः ।' इत्याद्युक्तेः कुलप्रक्रियायां दूतीमुखेनैव शिष्यस्य ज्ञानप्रतिपादनाम्नायात् इह गुरुतद्दूत्योः समस्कन्ध- तया उपादानम् ॥ १६ ॥ ननु सामान्येन त्रिकदर्शनप्रक्रियाकरणं प्रतिज्ञाय, संभवत्यपि तदर्थाभिधायिनि शास्त्रजाते किमिति श्रीमालिनीविजयोत्तरमेवाधिकृत्य तन्निर्वाहयिष्यते इत्याशङ्क्याह न तदस्तीह यन्न श्री-मालिनीविजयोत्तरे । देवदेवेन निर्दिष्टं स्वशब्देनाथ लिङ्गतः ॥१७॥ 'श्रीमालिनीविजयोत्तरे' इति नादि-फान्ताया मालिन्या 'विजयेन' सर्वोत्कर्षेण उत्तरति सर्वस्रोतो- भ्यः प्लवते, सारभूतत्वात्सर्वशास्त्राणाम् ॥ १७ ॥ एतदेवाह दशाष्टादशवस्वष्टभिन्नं यच्छासनं विभोः । तत्सारं त्रिकशास्त्रं हि तत्सारं मालिनीमतम्॥१८॥ पं० ६ क० पु० सामान्येनेति पाठः ।

३६ श्रीतन्त्रालोकः । इह खलु परपरामर्शसारबोधात्मिकायां परस्यां वाचि सर्वभावनिर्भरत्वात्सर्वं शास्त्रं परबोधात्मकत- यैव उज्जृम्भमाणं सत्, पश्यन्तीदशायां वाच्यवाचका- विभागस्वभावत्वेन असाधारणतया अहंप्रत्यवम- र्शात्मा अन्तरुदेति, अत एव हि तत्र प्रत्यवमर्शकेन प्रमात्रा परामृश्यमानो वाच्योऽर्थोऽहन्ताच्छादित एव स्फुरति, तदनु तदेव मध्यमाभूमिकायामान्त- रेव वेद्यवेदकप्रपञ्चोदयाद्भिन्नवाच्यवाचकस्वभावतया उल्लसति । तत्र हि परमेश्वर एव चिदानन्देच्छाज्ञान- क्रियात्मकवक्त्रपञ्चकासूत्रणेन सदाशिवेश्वरदशाम- धिशयानस्तद्वक्त्रपञ्चकमेलनया पञ्चस्रोतोमयम् अभे- द-भेदाभेद-भेददशोट्टङ्कनेन तत्तद्भेदप्रभेदवैचित्र्यात्म निखिलं शास्त्रमवतारयति, यद्बहिर्वैखरीदशायां स्फुट- तामियात् । तथाहि – प्रथममीशानतत्पुरुषसद्यो- जातैरेकैकस्य उद्बुभूषुभिः सद्भिर्भेदत्रयमुल्लासितम् उद्भूतैश्च – इत्येकैकभेदाः षट्, त्रिभिरप्येभिः संभूय उल्लासित एको भेदः, ईश-तत्पुरुषौ ईश-सद्योजातौ

२ पं० ख० पु० परविबोधेति पाठः । पं० १७ क० पु० ईशानतत्पुरुषाविति पाठः।

श्लो० १८] प्रथमाह्निकम् । ३७ सद्योजात-तत्पुरुषौ इति द्व्यात्मना संभूयापि एभिः त्रिभिर्भेदत्रयं समुल्लासितम् - इत्येते भेदप्रधाना दश शिवभेदाः । तदुक्तम् 'ईशतत्पुरुषाजातैरुद्भूतैरुद्बुभूषुभिः । एककैः षड्भिरेकेन त्रिकेण द्व्यात्मकैस्त्रिभिः ॥ तदित्थं शिवभेदानां दशानामभवत्स्थितिः।' इति । एषामेव च वामदेवाघोरमेलनया अष्टादश रुद्रभेदा भवन्ति । तथा च तत्रैककेन वामदेवा- घोरात्मभेदेन भेदद्वयमेव, पञ्चविधत्वेऽपि ईशा- देर्वक्त्रत्रयस्य शिवभेदेषु उक्तत्वात् उक्तस्य च पुनर्व- चनानुपपत्तेः, तथा द्व्यात्मकत्वेन भेदत्रयस्य, तेन पञ्चानां त्र्यात्मकत्वेन भेदत्रयस्य शिवभेदेषु उक्तत्वात् । तत्पुरुष-सद्योजातयोस्तु एवं स्वभावा- भावात्, ताभ्यां सह असङ्गतेर्भेदचतुष्टयाभावादीश- पं० ६ क० पु० उभयस्थितिरिति पाठः । पं० ८ क० पु० एकैकेनेति पाठः । पं० ११ क० पु० नुपपत्तेरित्यनन्तरं 'तथा द्व्यात्मकत्वेन भेदत्रयस्य, इति वाक्यं नास्ति । पं० १३ क० पु० स्वभावभावादिति पाठः ।

३८ श्रीतन्त्रालोकः । वामौ, ईशाघोरौ, अघोर-वामौ - इति द्व्यात्मकं भेदत्रयमेव अवशिष्यत - इति त्रयो द्विकभेदाः । तथा पञ्चानामपि ईश-तत्पुरुषाजातवामाघोराणां त्र्यात्मकत्वेन संमीलनायामीशानस्य क्रमेण इतर- वक्त्रसंभेदे षट्, तत्पुरुषस्य त्रयः, तथा सद्योजातस्य तदवशिष्टवक्त्रसंभेदेऽपि एक एव - इति दशविधत्वे- ऽपि ईश-तत्पुरुष-सद्योजातात्मनः प्रथमत्रिकस्य शिवभेदेषु उक्तत्वात् ईश-वामाघोरात्मनः शिष्टस्य त्रिकस्य व्यापारान्तरेण नियोक्ष्यमाणत्वाच्च त्र्यात्मक- भेदाष्टकमेवावशिष्यते - इत्यष्टावेव त्रिकभेदाः । अत एव एकककथनं चिन्त्यमिति न वाच्यम्,- तत्पुरुषाजात-वामाघोराणां हि द्व्यात्मकतया चतुरा- त्मकतया वा ज्ञानजनने संयोगनिषेधो विवक्षितः, त्र्यात्मकतायामपि तथाभावे हि बहूनां भेदानां निषेधः प्रसज्यते - इति भेदसप्तककथनमपि न्याय्यं पं० १ क० पु० द्व्यात्मकभेदत्रयमिति समस्तः पाठः । पं० ७ ख० पु० जातात्मान इति पाठः । पं० ८ ख० पु० घोरात्मान इति पाठः । पं० ११ क० पु० अत एव एकैककथनमिति पाठः ।

श्लो० १८ ] प्रथमाह्निकम् । ३९ न स्यात् – इत्यलं बहुना । तथा पञ्चानामप्येषां चतुरात्मकत्वेन संमीलनायां पञ्चविधत्वेऽपि नराजाता- वामाघोराणामुक्तयुक्त्या संगत्यभावाच्चत्वारश्चतु- र्भेदाः, सर्वेषामप्येषां संमीलनायां पञ्चकभेद एक एव – इत्येवम् ‘अष्टादश’ भेदाभेदप्रधाना रुद्रभेदाः । तदुक्तं ‘यदा त्रयाणां वक्त्राणां वामदक्षिणसंगतिः । तदा सप्त द्विकभेदा अष्टौ चैव त्रिकात्मकाः ॥ चतुष्काश्चापि चत्वारः पञ्चकस्त्वेकरूपकः । इति विंशतिमध्यात्तु नराजातावसंगतिम् ॥ वामाघोरद्वये यातः स्वातन्त्र्यात्पूर्वपश्चिमौ । ज्ञानं भजेते नैवेति भेदषोडशकं स्थितम् ॥ तत्रापि वामदेवीयमेकं तदुपरि स्थितम् । स्वरूपं भैरवीयं च तेनाष्टादशधा स्थितिः ॥ रुद्रभेदस्य शास्त्रेषु शिवेनैवं निरूपिता ।’ इति । एतच्च श्रीश्रीकण्ठ्यामभिधानपूर्वं विस्त- रत उक्तं, तद्यथा पं० ८ क० पु० सप्तद्विका भेदा इति पाठः । पं० १० ख० पु० विंशकमध्यान्तर इति पाठः । पं० १७ क० पु० उक्तमित्यनन्तरं ‘तद्यथा’ इति वाक्यं नास्ति ।

४० श्रीतन्त्रालोकः । 'स्रोतस्यूर्ध्वं भवेज्ज्ञानं शिवरुद्राभिधं द्विधा । कामजं योगजं चिन्त्यं मौकुटं चांशुमत्पुनः ॥ दीप्तं······································न्तरं पुनः । शिवभेदाः समाख्याता रुद्रभेदांस्त्वमाञ्छृणु ॥ विजयं चैव निःश्वासं मद्गीतं पारमेश्वरम् । मुखबिम्बं च सिद्धं च सन्तानं नारसिंहकम् ॥ चन्द्रांशुं वीरभद्रं च आग्नेयं च स्वयम्भुवम् । विसरं रौरवाः पञ्च विमलं किरणं तथा ॥ ललितं सौरभेयं च तन्त्राण्याहुर्महेश्वरि । अष्टाविंशतिरित्येवमूर्ध्वस्रोतोविनिर्गताः ॥' अत्र चानेनैव '············शिवैरुक्तः शिवाभिधः । भेदो रुद्रैश्च रुद्राख्य इति भेदो निरूपितः ॥' 'वसुभिः' अष्टभिर्गुणिता 'अष्टौ' चतुःषष्टिर्भैरव- भेदाः । तथा च अद्वयस्वभावे स्वरूपे शिवशक्ति- तत्संघट्टाख्ययोगिनीवक्त्रात्मनि दक्षिणवक्त्रे प्रत्येक- मुहुभूषूद्गत-तिरोधित्सु-तिरोहितात्मकतया चतु- पं० ४ क० ख० पु० भेदाञ्छृणु प्रिये इत्येवंविधः पाठः । पं० ५ ख० पु० सद्गीतमिति पाठः । पं० ६ ख० पु० नारसिंहिकमिति पाठः । पं० १२ ख० पु० स्वरूपशिवशक्तीति समस्तः पाठः

श्लो० १८ ] प्रथमाह्निकम् । ४१ रूपत्वेन भेदषोडशात्मकमितरद्वक्त्रचतुष्टयं यदा युगपदन्तर्लीनतामेति तदैषां परस्परमेलनया चतुः- षष्टिरद्वयप्रधाना भैरवभेदाः । तदुक्तं 'यच्चान्ते दक्षिणं हार्दं लिङ्गं हृत्परमं मतम् । तदप्यन्तःकृताशेषस्प[सृ]ष्टभावसुनिर्भरम् ॥ सर्वसंहारकत्वाच्च कृष्णं तिमिररूपधृत् । भेदभावकमायीयतेजोऽशग्रसनात्मकम् ॥ तत्रान्तर्लीनतां याति यावद्वक्त्रचतुष्टयम् । उद्बुभूषु तथोद्भूतं तिरोधित्सु तिरोहितम् ॥ इत्थं युगपदेवैतद्भेदषोडशकात्मकम् । दक्षे वैसर्गिके हार्दे स्वतन्त्रेऽथ शिवे विशत् ॥ अष्टाष्टकात्म तच्छास्त्रं युगपद्भैरवाभिधम्।' इति। एतच्च श्रीश्रीकण्ठ्यामभिधानपूर्वं विस्त- रत उक्तम्। तद्यथा 'अन्यत्संक्षेपतो वक्ष्ये गीतं यत्परमेष्ठिना । तच्च भेदैः प्रवक्ष्यामि चतुःषष्टिं विभागशः ॥ पं० ३ ग० पु० उक्तंच इत्येवंविधः पाठः । पं० १२ ग० पु० अष्टाष्टकात्मकं शास्त्रमिति पाठः । पं० १४ ग० पु० तथाहीति पाठः । पं० १६ क० पु० चतुःषष्टिविभागश इति पाठः । ६

४२ श्रीतन्त्रालोकः । भैरवं यामलं चैव मताख्यं मङ्गलं तथा । चक्राष्टकं शिखाष्टकं बहुरूपं च सप्तमम् ॥ वागीशं चाष्टमं प्रोक्तमित्यष्टौ वीरवन्दिते । एतत्सादशिवं चक्रं कथयामि समासतः ॥ स्वच्छन्दो भैरवश्चण्डः क्रोध उन्मत्तभैरवः । असिताङ्गो महोच्छुष्मः कपालीशास्तथैव च ॥ एते स्वच्छन्दरूपास्तु बहुरूपेण भाषिताः । ब्रह्मयामळमित्युक्तं विष्णुयामळकं तथा ॥ स्वच्छन्दश्च रुरुश्चैव षष्ठं चाथर्वणं स्मृतम् । सप्तमं रुद्रमित्युक्तं वेतालं चाष्टमं स्मृतम् ॥ अतः परं महादेवि मतभेदाञ्छृणुष्व मे । रक्ताख्यं लम्पटाख्यं च मतं लक्ष्म्यास्तथैव च ॥ पञ्चमं चालिका चैव पिङ्गलाद्यं च षष्ठकम् । उत्फुल्लकं मतं चान्यद्विश्वाद्यं चाष्टमं स्मृतम् ॥ चण्डभेदाः स्मृता ह्येते भैरवे वीरवन्दिते । भैरवी प्रथमा प्रोक्ता पिचुतन्त्रसमुद्भवा ॥ सा द्विधा भेदतः ख्याता तृतीया तत उच्यते । ब्राह्मी कला चतुर्थी तु विजयाख्या च पञ्चमी ॥ पं० १२ ख० पु० लम्पटाद्यं च इति पाठः । पं० १३ ख० पु० पञ्च पञ्चालिका इति पाठः । पं० १४ ख० पु० उत्फुल्लकमतमिति समस्तः पाठः । पं० १५ ख० पु० वीरवत्सले इति पाठः ।

श्लो० १८ ] प्रथमाह्निकम् । ४३ चन्द्राख्या चैव षष्ठी तु मङ्गला सर्वमङ्गला । एष मङ्गलभेदोऽयं क्रोधेशेन तु भाषितः ॥ प्रथमं मन्त्रचक्रं तु वर्णचक्रं द्वितीयकम् । तृतीयं शक्तिचक्रं तु कलाचक्रं चतुर्थकम् ॥ पञ्चमं बिन्दुचक्रं तु षष्ठं वै नादसंज्ञकम् । सप्तमं गुह्यचक्रं च खचक्रं चाष्टमं स्मृतम् ॥ एष वै चक्रभेदोऽयमसिताङ्गेन भाषितः । अन्धकं रुरुभेदं च अजाख्यं मूलसंज्ञकम् ॥ वर्णभण्ठं विडङ्गं च ज्वालिनं मातृरोदनम् । कीर्त्तिताः परमेशेन रुरुणा परमेश्वरि ॥ भैरवी चित्रिका चैव हंसाख्या च कदम्बिका । हृल्लेखा चन्द्रलेखा च विद्युल्लेखा च विद्युमान् ॥ एते वागीशभेदास्तु कपालीशेन भाषिताः । भैरवी तु शिखा प्रोक्ता वीणा चैव द्वितीयिका ॥ वीणामखिस्तृतीया तु संमोहं तु चतुर्थकम् । पञ्चमं डामरं नाम षष्ठं चैवाप्यथर्वकम् ॥ कबन्धं सप्तमं ख्यातं शिरश्छेदोऽष्टमः स्मृतः । एते देवि शिखाभेदा उन्मत्तेन च भाषिताः ॥ एतत्सादशिवं चक्रमष्टाष्टकविभेदतः ॥' पं० ८ क० पु० अजाद्यमिति पाठः । पं० ९ ख० पु० वर्णामठम् इति पाठः । पं० १६ क० पु० प्यवर्धकम् इति पाठः ।

४४ श्रीतन्त्रालोकः । इति । तैर्भिन्नं भेदोपभेदवैचित्र्यात्मना नानाप्रकार- मित्यर्थः । यत्तु श्रीश्रीकण्ठ्यां तत्पुरुषवक्त्रमुद्दिश्य 'अष्टाविंशतिभेदैस्तु गारुडं हृदयं पुरा ।' इत्यादि । तथा 'पश्चिमे भूततन्त्राणि....................।' तथा 'दक्षिणे दक्षिणो मार्गश्चतुर्विंशतिभेदतः ।' इत्यादि । तथा 'वामदेवात्तु यज्जातमन्यत्तत्साम्प्र [म्प्र]तं शृणु ।' इत्यादि अन्यभेदोपभेदवैचित्र्यमुक्तं, तदेकैकस्य वक्त्रस्य पञ्चवक्त्रात्मकत्वात् एतद्भेदजातोपभेदा- त्मकमेव — इति तत एव संगृहीतम् इति न पृथगिह आयस्तम् । तदुक्तं 'एकैकं पञ्चवक्त्रं च वक्त्रं यस्मात्प्रगीयते । दशाष्टादशभेदस्य ततो भेदेष्वसंख्यता ॥' पं० १ क० पु० भेदोपभेदनानावैचित्र्येत्यादिपाठः । पं० १० क० पु० एकैकवक्त्रस्येति समस्तः पाठः । पं० १२ क० पु० पृथगिह नायस्तमित्येवंविधः पाठः ।

श्लो० १८ ] प्रथमाह्निकम् । ४५ इति । अतश्च भेद-भेदाभेदाभेदप्रतिपादकं शिवरु- द्रभैरवाख्यं त्रिधैवेदं शास्त्रमुद्भूतम् इति सिद्धान्तः । तदुक्तं 'तन्त्रं जज्ञे रुद्रशिवभैरवाख्यमिदं त्रिधा । वस्तुतो हि त्रिधैवेयं ज्ञानसत्ता विजृम्भते ॥ भेदेन भेदाभेदेन तथैवाभेदभागिना ।' इति । एवं च भेदाद्यात्मकमपीदं शास्त्रं परमेश्वरेश- वामाघोरात्मकं षष्ठं त्रिकं परादिदेवीत्रयविश्रान्ति- धामतया क्रोडीकृत्य, 'पुष्पे गन्धस्तिले तैलं देहे जीवो जले रसः । यथा तथैव शास्त्राणां कुलमन्तःप्रतिष्ठितम् ॥' इत्याद्युक्त्या परमाद्वयामृतपरिप्लावितं विदध्यात्, अन्यथा ह्यस्य परपदप्राप्तिनिमित्तत्वं न स्यात् । तदुक्तं

पं० ७ ख० पु० द्वयात्मकमप्येतदिति पाठः । पं० ८ ख० पु० षष्ठत्रिकमिति समस्तः पाठः । पं० १० क० पु० जलेऽमृतम् इति, ख० पु० जले घृतमिति पाठः । पं० १२ क० पु० परिप्लुतमिति पाठः । अन्यथा हत्यतो न स्यादित्यन्तः वाक्यपाठः क० ग० पुस्तकेयोर्नास्ति ।

४६ श्रीतन्त्रालोकः । ‘ततोऽपि संहृताशेषभावोपाधिसुनिर्भरः । भैरवः परमार्थौघद्रुवबृंहितशक्तिकः ॥ ईशान-वाम-दक्षासु तासु शक्तित्रयं क्रमात् । अपरादिपराप्रान्तं क्रोडीकृत्य त्रिकं स्थितः ॥ ऊर्ध्ववामतदन्यानि तन्त्राणि च कुलानि च । तद्द्वाराप्रान्तरूढानि प्रापय्याभेदभूमिकाम् ॥’ इति। ननु एवंविधा श्रुतिर्न काचिदुपलभ्यत इति किं प्रमाणम् । ननु अत्र उक्तमेवानेन गुरुपारम्पर्यलक्षणं प्रमाणम् । यदाह ‘इत्थं मध्ये विभिन्नं तत्त्रिकमेव तथा तथा । शास्त्रमस्मद्गुरुगृहे संप्रदायक्रमात्स्थितम् ॥’ इति । ननु यदेवात्र पुंबुद्धिप्रभवत्वं चोद्यं तदेवो- त्तरीकृतम् — इत्यपूर्वमिदं पाण्डित्यं, तेनागमः कश्चन संवादनीयो येनैतत्समाहितं स्यात्, नैतत् अविगीतैव हि प्रसिद्धिरागमः इत्युच्यते, यदुक्तं पं० १ ख० पु० भावोपाधिषु निर्भर इति पाठः । पं० २ ख० पु० परमार्थौद्यध्रुवेति पाठः । पं० ४ क० पु० पराक्रान्तमिति पाठः । पं० ६ क० पु० उद्धारप्रान्तेति, क० पु० भेदभूमिकाः इति च पाठः । पं० ८ ग० पु० न तूक्तमेवात्रानेनेति पाठः । पं० १२ क० पु० चोद्यं तत्कृतमितीति पाठः । पं० १४ क० पु० सामाहित्यं स्यादिति पाठः ।

श्लो० १८] प्रथमाह्निकम् । ४७ 'प्रसिद्धिरागमो लोके युक्तिमानथवेतरः । विद्यायामप्यविद्यायां प्रमाणमविगानतः ॥ प्रसिद्धिरवगीता हि सत्या वागैश्वरी मता । तथा यत्र यथा सिद्धं तद्ग्राह्यमविशङ्कितैः ॥' इति । सा चात्र विद्यत एवाविगानेन महा- त्मनां महागुरूणाम् इति किमत्र प्रमाणान्त- रान्वेषणेन । यदि चार्वाग्दृशां भवादृशामेवंविधा श्रुतिः कर्णगोचरं न गता- तावतैव एतन्नोपपद्यते, इति न वक्तुं शक्यं, नहि प्रमाणाभावात्प्रमेयस्याप्य- भावः स्यात् । न चैते विप्रलम्भका येनैवमन्यथोप- दिशेयुः, एतदुपदेशमूलतयैव निखिलस्य शैवशास्त्राग- मार्थस्य प्रयोगदर्शनात् । तेन यथा मन्वादिस्मृतौ उत्सन्नशाखामूलत्वादष्टकादियागानां मूलभूता श्रुतिः कल्प्यते तथा इहापि ज्ञेयम् । नह्येवंविधां श्रुतिम- दृष्ट्वा साक्षात्कृतनिखिलशैवागमसतत्त्वास्त एवमु- पं० १ क० पु० अथ नेतर इति पाठः । पं० ३ ग० पु० वागीश्वरी इति पाठः । पं० १२ ख० पु० प्रयोगप्रदर्शनादिति पाठः । पं० १३ क० पु० उत्पन्नशाखामूलेति च पाठः ।