तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

श्लो० १८] प्रथमाह्निकम् । ३७ सद्योजात-तत्पुरुषौ इति द्व्यात्मना संभूयापि एभिः त्रिभिर्भेदत्रयं समुल्लासितम् - इत्येते भेदप्रधाना दश शिवभेदाः । तदुक्तम् 'ईशतत्पुरुषाजातैरुद्भूतैरुद्बुभूषुभिः । एककैः षड्भिरेकेन त्रिकेण द्व्यात्मकैस्त्रिभिः ॥ तदित्थं शिवभेदानां दशानामभवत्स्थितिः।' इति । एषामेव च वामदेवाघोरमेलनया अष्टादश रुद्रभेदा भवन्ति । तथा च तत्रैककेन वामदेवा- घोरात्मभेदेन भेदद्वयमेव, पञ्चविधत्वेऽपि ईशा- देर्वक्त्रत्रयस्य शिवभेदेषु उक्तत्वात् उक्तस्य च पुनर्व- चनानुपपत्तेः, तथा द्व्यात्मकत्वेन भेदत्रयस्य, तेन पञ्चानां त्र्यात्मकत्वेन भेदत्रयस्य शिवभेदेषु उक्तत्वात् । तत्पुरुष-सद्योजातयोस्तु एवं स्वभावा- भावात्, ताभ्यां सह असङ्गतेर्भेदचतुष्टयाभावादीश- पं० ६ क० पु० उभयस्थितिरिति पाठः । पं० ८ क० पु० एकैकेनेति पाठः । पं० ११ क० पु० नुपपत्तेरित्यनन्तरं 'तथा द्व्यात्मकत्वेन भेदत्रयस्य, इति वाक्यं नास्ति । पं० १३ क० पु० स्वभावभावादिति पाठः ।

३८ श्रीतन्त्रालोकः । वामौ, ईशाघोरौ, अघोर-वामौ - इति द्व्यात्मकं भेदत्रयमेव अवशिष्यत - इति त्रयो द्विकभेदाः । तथा पञ्चानामपि ईश-तत्पुरुषाजातवामाघोराणां त्र्यात्मकत्वेन संमीलनायामीशानस्य क्रमेण इतर- वक्त्रसंभेदे षट्, तत्पुरुषस्य त्रयः, तथा सद्योजातस्य तदवशिष्टवक्त्रसंभेदेऽपि एक एव - इति दशविधत्वे- ऽपि ईश-तत्पुरुष-सद्योजातात्मनः प्रथमत्रिकस्य शिवभेदेषु उक्तत्वात् ईश-वामाघोरात्मनः शिष्टस्य त्रिकस्य व्यापारान्तरेण नियोक्ष्यमाणत्वाच्च त्र्यात्मक- भेदाष्टकमेवावशिष्यते - इत्यष्टावेव त्रिकभेदाः । अत एव एकककथनं चिन्त्यमिति न वाच्यम्,- तत्पुरुषाजात-वामाघोराणां हि द्व्यात्मकतया चतुरा- त्मकतया वा ज्ञानजनने संयोगनिषेधो विवक्षितः, त्र्यात्मकतायामपि तथाभावे हि बहूनां भेदानां निषेधः प्रसज्यते - इति भेदसप्तककथनमपि न्याय्यं पं० १ क० पु० द्व्यात्मकभेदत्रयमिति समस्तः पाठः । पं० ७ ख० पु० जातात्मान इति पाठः । पं० ८ ख० पु० घोरात्मान इति पाठः । पं० ११ क० पु० अत एव एकैककथनमिति पाठः ।

श्लो० १८ ] प्रथमाह्निकम् । ३९ न स्यात् – इत्यलं बहुना । तथा पञ्चानामप्येषां चतुरात्मकत्वेन संमीलनायां पञ्चविधत्वेऽपि नराजाता- वामाघोराणामुक्तयुक्त्या संगत्यभावाच्चत्वारश्चतु- र्भेदाः, सर्वेषामप्येषां संमीलनायां पञ्चकभेद एक एव – इत्येवम् ‘अष्टादश’ भेदाभेदप्रधाना रुद्रभेदाः । तदुक्तं ‘यदा त्रयाणां वक्त्राणां वामदक्षिणसंगतिः । तदा सप्त द्विकभेदा अष्टौ चैव त्रिकात्मकाः ॥ चतुष्काश्चापि चत्वारः पञ्चकस्त्वेकरूपकः । इति विंशतिमध्यात्तु नराजातावसंगतिम् ॥ वामाघोरद्वये यातः स्वातन्त्र्यात्पूर्वपश्चिमौ । ज्ञानं भजेते नैवेति भेदषोडशकं स्थितम् ॥ तत्रापि वामदेवीयमेकं तदुपरि स्थितम् । स्वरूपं भैरवीयं च तेनाष्टादशधा स्थितिः ॥ रुद्रभेदस्य शास्त्रेषु शिवेनैवं निरूपिता ।’ इति । एतच्च श्रीश्रीकण्ठ्यामभिधानपूर्वं विस्त- रत उक्तं, तद्यथा पं० ८ क० पु० सप्तद्विका भेदा इति पाठः । पं० १० ख० पु० विंशकमध्यान्तर इति पाठः । पं० १७ क० पु० उक्तमित्यनन्तरं ‘तद्यथा’ इति वाक्यं नास्ति ।

४० श्रीतन्त्रालोकः । 'स्रोतस्यूर्ध्वं भवेज्ज्ञानं शिवरुद्राभिधं द्विधा । कामजं योगजं चिन्त्यं मौकुटं चांशुमत्पुनः ॥ दीप्तं······································न्तरं पुनः । शिवभेदाः समाख्याता रुद्रभेदांस्त्वमाञ्छृणु ॥ विजयं चैव निःश्वासं मद्गीतं पारमेश्वरम् । मुखबिम्बं च सिद्धं च सन्तानं नारसिंहकम् ॥ चन्द्रांशुं वीरभद्रं च आग्नेयं च स्वयम्भुवम् । विसरं रौरवाः पञ्च विमलं किरणं तथा ॥ ललितं सौरभेयं च तन्त्राण्याहुर्महेश्वरि । अष्टाविंशतिरित्येवमूर्ध्वस्रोतोविनिर्गताः ॥' अत्र चानेनैव '············शिवैरुक्तः शिवाभिधः । भेदो रुद्रैश्च रुद्राख्य इति भेदो निरूपितः ॥' 'वसुभिः' अष्टभिर्गुणिता 'अष्टौ' चतुःषष्टिर्भैरव- भेदाः । तथा च अद्वयस्वभावे स्वरूपे शिवशक्ति- तत्संघट्टाख्ययोगिनीवक्त्रात्मनि दक्षिणवक्त्रे प्रत्येक- मुहुभूषूद्गत-तिरोधित्सु-तिरोहितात्मकतया चतु- पं० ४ क० ख० पु० भेदाञ्छृणु प्रिये इत्येवंविधः पाठः । पं० ५ ख० पु० सद्गीतमिति पाठः । पं० ६ ख० पु० नारसिंहिकमिति पाठः । पं० १२ ख० पु० स्वरूपशिवशक्तीति समस्तः पाठः

श्लो० १८ ] प्रथमाह्निकम् । ४१ रूपत्वेन भेदषोडशात्मकमितरद्वक्त्रचतुष्टयं यदा युगपदन्तर्लीनतामेति तदैषां परस्परमेलनया चतुः- षष्टिरद्वयप्रधाना भैरवभेदाः । तदुक्तं 'यच्चान्ते दक्षिणं हार्दं लिङ्गं हृत्परमं मतम् । तदप्यन्तःकृताशेषस्प[सृ]ष्टभावसुनिर्भरम् ॥ सर्वसंहारकत्वाच्च कृष्णं तिमिररूपधृत् । भेदभावकमायीयतेजोऽशग्रसनात्मकम् ॥ तत्रान्तर्लीनतां याति यावद्वक्त्रचतुष्टयम् । उद्बुभूषु तथोद्भूतं तिरोधित्सु तिरोहितम् ॥ इत्थं युगपदेवैतद्भेदषोडशकात्मकम् । दक्षे वैसर्गिके हार्दे स्वतन्त्रेऽथ शिवे विशत् ॥ अष्टाष्टकात्म तच्छास्त्रं युगपद्भैरवाभिधम्।' इति। एतच्च श्रीश्रीकण्ठ्यामभिधानपूर्वं विस्त- रत उक्तम्। तद्यथा 'अन्यत्संक्षेपतो वक्ष्ये गीतं यत्परमेष्ठिना । तच्च भेदैः प्रवक्ष्यामि चतुःषष्टिं विभागशः ॥ पं० ३ ग० पु० उक्तंच इत्येवंविधः पाठः । पं० १२ ग० पु० अष्टाष्टकात्मकं शास्त्रमिति पाठः । पं० १४ ग० पु० तथाहीति पाठः । पं० १६ क० पु० चतुःषष्टिविभागश इति पाठः । ६

४२ श्रीतन्त्रालोकः । भैरवं यामलं चैव मताख्यं मङ्गलं तथा । चक्राष्टकं शिखाष्टकं बहुरूपं च सप्तमम् ॥ वागीशं चाष्टमं प्रोक्तमित्यष्टौ वीरवन्दिते । एतत्सादशिवं चक्रं कथयामि समासतः ॥ स्वच्छन्दो भैरवश्चण्डः क्रोध उन्मत्तभैरवः । असिताङ्गो महोच्छुष्मः कपालीशास्तथैव च ॥ एते स्वच्छन्दरूपास्तु बहुरूपेण भाषिताः । ब्रह्मयामळमित्युक्तं विष्णुयामळकं तथा ॥ स्वच्छन्दश्च रुरुश्चैव षष्ठं चाथर्वणं स्मृतम् । सप्तमं रुद्रमित्युक्तं वेतालं चाष्टमं स्मृतम् ॥ अतः परं महादेवि मतभेदाञ्छृणुष्व मे । रक्ताख्यं लम्पटाख्यं च मतं लक्ष्म्यास्तथैव च ॥ पञ्चमं चालिका चैव पिङ्गलाद्यं च षष्ठकम् । उत्फुल्लकं मतं चान्यद्विश्वाद्यं चाष्टमं स्मृतम् ॥ चण्डभेदाः स्मृता ह्येते भैरवे वीरवन्दिते । भैरवी प्रथमा प्रोक्ता पिचुतन्त्रसमुद्भवा ॥ सा द्विधा भेदतः ख्याता तृतीया तत उच्यते । ब्राह्मी कला चतुर्थी तु विजयाख्या च पञ्चमी ॥ पं० १२ ख० पु० लम्पटाद्यं च इति पाठः । पं० १३ ख० पु० पञ्च पञ्चालिका इति पाठः । पं० १४ ख० पु० उत्फुल्लकमतमिति समस्तः पाठः । पं० १५ ख० पु० वीरवत्सले इति पाठः ।

श्लो० १८ ] प्रथमाह्निकम् । ४३ चन्द्राख्या चैव षष्ठी तु मङ्गला सर्वमङ्गला । एष मङ्गलभेदोऽयं क्रोधेशेन तु भाषितः ॥ प्रथमं मन्त्रचक्रं तु वर्णचक्रं द्वितीयकम् । तृतीयं शक्तिचक्रं तु कलाचक्रं चतुर्थकम् ॥ पञ्चमं बिन्दुचक्रं तु षष्ठं वै नादसंज्ञकम् । सप्तमं गुह्यचक्रं च खचक्रं चाष्टमं स्मृतम् ॥ एष वै चक्रभेदोऽयमसिताङ्गेन भाषितः । अन्धकं रुरुभेदं च अजाख्यं मूलसंज्ञकम् ॥ वर्णभण्ठं विडङ्गं च ज्वालिनं मातृरोदनम् । कीर्त्तिताः परमेशेन रुरुणा परमेश्वरि ॥ भैरवी चित्रिका चैव हंसाख्या च कदम्बिका । हृल्लेखा चन्द्रलेखा च विद्युल्लेखा च विद्युमान् ॥ एते वागीशभेदास्तु कपालीशेन भाषिताः । भैरवी तु शिखा प्रोक्ता वीणा चैव द्वितीयिका ॥ वीणामखिस्तृतीया तु संमोहं तु चतुर्थकम् । पञ्चमं डामरं नाम षष्ठं चैवाप्यथर्वकम् ॥ कबन्धं सप्तमं ख्यातं शिरश्छेदोऽष्टमः स्मृतः । एते देवि शिखाभेदा उन्मत्तेन च भाषिताः ॥ एतत्सादशिवं चक्रमष्टाष्टकविभेदतः ॥' पं० ८ क० पु० अजाद्यमिति पाठः । पं० ९ ख० पु० वर्णामठम् इति पाठः । पं० १६ क० पु० प्यवर्धकम् इति पाठः ।

४४ श्रीतन्त्रालोकः । इति । तैर्भिन्नं भेदोपभेदवैचित्र्यात्मना नानाप्रकार- मित्यर्थः । यत्तु श्रीश्रीकण्ठ्यां तत्पुरुषवक्त्रमुद्दिश्य 'अष्टाविंशतिभेदैस्तु गारुडं हृदयं पुरा ।' इत्यादि । तथा 'पश्चिमे भूततन्त्राणि....................।' तथा 'दक्षिणे दक्षिणो मार्गश्चतुर्विंशतिभेदतः ।' इत्यादि । तथा 'वामदेवात्तु यज्जातमन्यत्तत्साम्प्र [म्प्र]तं शृणु ।' इत्यादि अन्यभेदोपभेदवैचित्र्यमुक्तं, तदेकैकस्य वक्त्रस्य पञ्चवक्त्रात्मकत्वात् एतद्भेदजातोपभेदा- त्मकमेव — इति तत एव संगृहीतम् इति न पृथगिह आयस्तम् । तदुक्तं 'एकैकं पञ्चवक्त्रं च वक्त्रं यस्मात्प्रगीयते । दशाष्टादशभेदस्य ततो भेदेष्वसंख्यता ॥' पं० १ क० पु० भेदोपभेदनानावैचित्र्येत्यादिपाठः । पं० १० क० पु० एकैकवक्त्रस्येति समस्तः पाठः । पं० १२ क० पु० पृथगिह नायस्तमित्येवंविधः पाठः ।

श्लो० १८ ] प्रथमाह्निकम् । ४५ इति । अतश्च भेद-भेदाभेदाभेदप्रतिपादकं शिवरु- द्रभैरवाख्यं त्रिधैवेदं शास्त्रमुद्भूतम् इति सिद्धान्तः । तदुक्तं 'तन्त्रं जज्ञे रुद्रशिवभैरवाख्यमिदं त्रिधा । वस्तुतो हि त्रिधैवेयं ज्ञानसत्ता विजृम्भते ॥ भेदेन भेदाभेदेन तथैवाभेदभागिना ।' इति । एवं च भेदाद्यात्मकमपीदं शास्त्रं परमेश्वरेश- वामाघोरात्मकं षष्ठं त्रिकं परादिदेवीत्रयविश्रान्ति- धामतया क्रोडीकृत्य, 'पुष्पे गन्धस्तिले तैलं देहे जीवो जले रसः । यथा तथैव शास्त्राणां कुलमन्तःप्रतिष्ठितम् ॥' इत्याद्युक्त्या परमाद्वयामृतपरिप्लावितं विदध्यात्, अन्यथा ह्यस्य परपदप्राप्तिनिमित्तत्वं न स्यात् । तदुक्तं

पं० ७ ख० पु० द्वयात्मकमप्येतदिति पाठः । पं० ८ ख० पु० षष्ठत्रिकमिति समस्तः पाठः । पं० १० क० पु० जलेऽमृतम् इति, ख० पु० जले घृतमिति पाठः । पं० १२ क० पु० परिप्लुतमिति पाठः । अन्यथा हत्यतो न स्यादित्यन्तः वाक्यपाठः क० ग० पुस्तकेयोर्नास्ति ।

४६ श्रीतन्त्रालोकः । ‘ततोऽपि संहृताशेषभावोपाधिसुनिर्भरः । भैरवः परमार्थौघद्रुवबृंहितशक्तिकः ॥ ईशान-वाम-दक्षासु तासु शक्तित्रयं क्रमात् । अपरादिपराप्रान्तं क्रोडीकृत्य त्रिकं स्थितः ॥ ऊर्ध्ववामतदन्यानि तन्त्राणि च कुलानि च । तद्द्वाराप्रान्तरूढानि प्रापय्याभेदभूमिकाम् ॥’ इति। ननु एवंविधा श्रुतिर्न काचिदुपलभ्यत इति किं प्रमाणम् । ननु अत्र उक्तमेवानेन गुरुपारम्पर्यलक्षणं प्रमाणम् । यदाह ‘इत्थं मध्ये विभिन्नं तत्त्रिकमेव तथा तथा । शास्त्रमस्मद्गुरुगृहे संप्रदायक्रमात्स्थितम् ॥’ इति । ननु यदेवात्र पुंबुद्धिप्रभवत्वं चोद्यं तदेवो- त्तरीकृतम् — इत्यपूर्वमिदं पाण्डित्यं, तेनागमः कश्चन संवादनीयो येनैतत्समाहितं स्यात्, नैतत् अविगीतैव हि प्रसिद्धिरागमः इत्युच्यते, यदुक्तं पं० १ ख० पु० भावोपाधिषु निर्भर इति पाठः । पं० २ ख० पु० परमार्थौद्यध्रुवेति पाठः । पं० ४ क० पु० पराक्रान्तमिति पाठः । पं० ६ क० पु० उद्धारप्रान्तेति, क० पु० भेदभूमिकाः इति च पाठः । पं० ८ ग० पु० न तूक्तमेवात्रानेनेति पाठः । पं० १२ क० पु० चोद्यं तत्कृतमितीति पाठः । पं० १४ क० पु० सामाहित्यं स्यादिति पाठः ।

श्लो० १८] प्रथमाह्निकम् । ४७ 'प्रसिद्धिरागमो लोके युक्तिमानथवेतरः । विद्यायामप्यविद्यायां प्रमाणमविगानतः ॥ प्रसिद्धिरवगीता हि सत्या वागैश्वरी मता । तथा यत्र यथा सिद्धं तद्ग्राह्यमविशङ्कितैः ॥' इति । सा चात्र विद्यत एवाविगानेन महा- त्मनां महागुरूणाम् इति किमत्र प्रमाणान्त- रान्वेषणेन । यदि चार्वाग्दृशां भवादृशामेवंविधा श्रुतिः कर्णगोचरं न गता- तावतैव एतन्नोपपद्यते, इति न वक्तुं शक्यं, नहि प्रमाणाभावात्प्रमेयस्याप्य- भावः स्यात् । न चैते विप्रलम्भका येनैवमन्यथोप- दिशेयुः, एतदुपदेशमूलतयैव निखिलस्य शैवशास्त्राग- मार्थस्य प्रयोगदर्शनात् । तेन यथा मन्वादिस्मृतौ उत्सन्नशाखामूलत्वादष्टकादियागानां मूलभूता श्रुतिः कल्प्यते तथा इहापि ज्ञेयम् । नह्येवंविधां श्रुतिम- दृष्ट्वा साक्षात्कृतनिखिलशैवागमसतत्त्वास्त एवमु- पं० १ क० पु० अथ नेतर इति पाठः । पं० ३ ग० पु० वागीश्वरी इति पाठः । पं० १२ ख० पु० प्रयोगप्रदर्शनादिति पाठः । पं० १३ क० पु० उत्पन्नशाखामूलेति च पाठः ।

४८ श्रीतन्त्रालोकः । पदिशेयुः इत्यलं महागुरूणामुपदेशपरीक्षणदुःशि- क्षया । ननु शास्त्राणां 'यतः शिवोद्गवाः सर्वे शिवधामफलप्रदाः ।' इत्याद्युक्तेरेकत्वनियामककारणफलयोरैक्यमस्ति, इह किंनिबन्धनमेषामेवं नानात्वमुक्तंः ? सत्यं - किन्तु अनुग्राह्याशयभेदादेषां नानात्वं कल्पितम् । यदुक्तं 'सर्वमेतत्प्रवृत्त्यर्थं श्रोतॄणां तु विभेदतः । अर्थभेदात्तु भेदोऽयमुपचारात्प्रकल्प्यते ॥ फलभेदो न कल्प्योऽत्र कल्प्यश्चेदद्यथायथम् ।' इति । ननु यद्येवं तत् 'वेदादिभ्यः परं शैवं शैवाद्वामं च दक्षिणम् । दक्षिणाच्च परं कौलं कौलात्परतरं नहि ॥' इत्यादिना उक्तमेषां यथायथमुत्कृष्टत्वं युक्तं न स्यात् , ? नैतत् - द्वारद्वारिभावेन एषामुपायोपेय- भावस्य उक्तत्वात्, तेन परमाद्वयोपदेशप्रतिपादक- पं० १ क० ख० पु० महागुरूपदेशेति पाठः । पं० ४ ख० पु० एकत्वनियामकं कारणं फलयोरित्याद्यसमस्तवाक्यात्मा पाठः । पं० १२ क० पु० दक्षिणात्तत्परमिति पाठः । पं० १४ ख० पु० द्वारिद्वारभावेनेति, उपायोपायभावस्येति च पाठः ।

श्लो० १८ ] प्रथमाह्निकम् । ४९ मेव शास्त्रं शिवसद्भावलाभैकफलम् - इत्यवसेयम् । तदेव परमपदप्राप्तौ साक्षादुपायभूतत्वादुत्कृष्टम् । एतच्चानेनैव श्रीमालिनीश्लोकवार्तिकादौ वितत्य उक्तं, तत्तत एव स्वयमवधार्यम्, ग्रन्थगौरवभयात्तु प्रतिपदं न संवादितम् । अत एवाह 'तत्सारं त्रिकशास्त्रम्' इति । तदुक्तं 'वेदाच्छैवं ततो वामं ततो दक्षं ततः कुलम् । ततो मतं ततश्चापि त्रिकं सर्वोत्तमं परम् ॥' इति । अनेनैवाशयेन च 'वाममार्गाभिषिक्तोऽपि दैशिकः परतत्त्ववित् । संस्कार्यो भैरवे सोऽपि कुले कौले त्रिकेऽपि सः ॥' इत्यादि श्रीनिशाचारादावुक्तम् । तच्च सिद्धा-नामक- मालिन्याख्यखण्डत्रयात्मकत्वात्त्रिविधम् । तत्र क्रिया प्रधानं सिद्धातन्त्रं, ज्ञानप्रधानं नामकं तन्त्रं, तदुभयमयं मालिनीमतम् इति तदेव मुख्यम्, यदाह 'तत्सारं मालिनीमतम् ' इति । एवं च, 'न तदस्तीह यन्न ' इत्यादि युक्तमेवोक्तम् ॥१८॥

पं० ४ ख० पु० उक्तमित्यत एवेति पाठः । पं० १४ ख० पु० ज्ञानप्रधानमनामकम् इति पाठः ।

५० श्रीतन्त्रालोकः । अतश्च सर्वसंहृत्वात्तदधिकारेणैव च प्रतिज्ञाया अपि निर्वाहो युक्त इत्याह अतोऽत्रान्तर्गतं सर्वं संप्रदायोज्झितैर्बुधैः । अदृष्टं प्रकटीकुर्मो गुरुनाथाज्ञया वयम् ॥१६॥ 'अत' इति उक्तयुक्त्यास्यैव शास्त्रस्य प्राधान्यात्। 'प्रकटीकुर्म' इति प्रक्रियाकरणेन । अतश्च 'प्रधाने हि कृतो यत्नः फलवान्भवति' इति भावः । 'गुरुनाथा- ज्ञया' इति-नहि तदाज्ञां विनात्र अधिकार एव भवे- दिति भावः ॥ १६ ॥ अन्यादृष्टप्रकटीकरणे च स्वात्मनि भगवत्प्रसाद एव निमित्तम् इति दर्शयितुमाह अभिनवगुप्तस्य कृतिः सेयं यस्योदिता गुरुभिराख्या । त्रिनयनचरणसरोरुह- चिन्तनलब्धप्रसिद्धिरिति ॥ २० ॥ पं० ६ ख० पु० प्रधानो हि यत्नः फलवानित्येवंविध एव पाठः । पं० ८ ख० पु० नहि तदाज्ञायामत्राधिकार इति पाठः । पं० १० क० पु० प्रकटीकारे चेति, ख० अन्यादृष्टार्थप्रकटीत्यादि च पाठः । पं० १४ ख० पु० त्रिनयनचरणसदोदितचिन्तनेति पाठः ।

श्लोक २१ ] प्रथमाह्निकम् । ५१ त्रिनयनप्रसादासादितप्रकृष्टसिद्धेः किं नामासा- ध्यम् इति भावः ॥ २० ॥ एवं चेयं कृतिः सर्वेषामेव ग्राह्या भवेत्, इति प्रतिपादयितुमाह श्रीशम्भुनाथभास्कर- चरणनिपातप्रभापगतसंकोचम् । अभिनवगुप्तहृदम्बुज- मेतद्विचिनुत महेशपूजनहेतोः ॥ २१ ॥ — आदिवाक्यं — हृदयं शास्त्रात्मसतत्त्वं, महेश्वरस्य पूजनं 'पूजा नाम न पुष्पाद्यैर्या मतिः क्रियते दृढा । निर्विकल्पे महाव्योम्नि सा पूजा ह्यादराल्ल्यः ॥' इत्याद्युक्त्या तत्तद्वक्ष्यमाणज्ञप्तिक्रमेण स्वात्मतया प्रत्यभिज्ञानम् । अतश्च महावाक्यार्थेन एकमेवादि- पं० १ क० पु० आसादितस्याष्टसिद्धेरिति, ख० पु० प्रसादादासादितप्रकृष्टसिद्धे- रित्यभिप्राय इति पाठः पं० ३ आदिवाक्यमिति पदं ख० पुस्तकात् प्रक्षिप्तम् ।

५२ श्रीतन्त्रालोकः । वाक्यात्मकं वाक्यम् इति दर्शयितुमाह 'आदिवाक्य- म्' इति । इह यद्यपि परमेश्वरशक्तिपातमन्तरेण तच्छास्त्र- श्रवणादावन्यत् प्रवृत्तिनिमित्तं नाभ्युपेयते, तथापि शास्त्रकाराणामियं शैली - इत्यभिधेयप्रयोजनादि प्रतिपादयितुं प्रवृत्तिहेतुतया अयमादिवाक्योपनि- बन्धः। तत्र प्रथमश्लोकपञ्चकासूत्रितोऽनुत्तरषडर्थार्थ- क्रम इत्यनेन साक्षादभिहितश्च पर-परापरापरात्मता- दिना बहुप्रकारस्त्रिकार्थस्तावदभिधेयः । तस्यैव च कर्तृप्रतिपादनकौशलेन मौलागमस्य च समस्त- शास्त्रप्राधान्याभिधानेन सातिशयत्वं प्रतिपादयितुं 'श्रीभट्टनाथ' इत्यादि श्लोकपञ्चकमुपात्तम् । स च गुरुपरम्परागतः 'तस्माद्गुरुकमायातं दिशन्नेति परं शिवम् ।' इत्याद्युक्तनीत्या निजप्रयोजनकारी भवति, इत्ये- तदङ्गतयैव पारम्पर्यसंदर्शनार्थं गुरुसंकीर्तनपरं श्लोक- पं० १४ क० पु० मृशन्नेति परमिति पाठः । पं० १५ निजेत्याद्यारभ्य संदर्शनार्थमित्यन्तः पाठः ख० पु० नास्ति ।

श्लोकः २१ ] प्रथमाह्निकम् । ५३ सप्तकमुट्टङ्कितम् । अतश्चास्यैव वक्ष्यमाणोपायक्रमेण स्वात्मतया प्रत्यभिजानाजीवन्मुक्तिप्रदत्वं प्रयोजनं श्लोकान्तरासूत्रितमपि 'श्रीशम्भुनाथ' इत्यादि- श्लोकेन साक्षादुक्तम् । एतदुद्दिश्य च को नाम न सचेताः परमेश्वरशक्तिपातपवित्रितः प्रवर्तते इत्यस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वं, प्रवृत्तस्याप्येतदुपलब्धौ 'तमनित्येषु भोगेषु योजयन्ति विनायकाः ।' इत्याद्युक्तेर्विघ्नाः संभवन्ति इत्येतन्निरासाय गणे- शवटुकयोः स्तुतिः । 'अर्थितो रचये' इति प्रतिज्ञा- तायाः प्रक्रियायाश्च 'तन्मया तन्यते तन्त्रालोकनाम्न्यत्र शासने ।' इत्यादिवक्ष्यमाणोपजीवनेन तन्त्रालोक इत्यभि- धानम् । एवमभिधानाभिधेययोरभिधेयप्रयोजन- योश्च वाच्यवाचकसाध्यसाधनभावलक्षणः संबन्ध- श्चार्थाक्षिप्तः इत्यनेकवाक्यसंमेलनात्मकमेकमेवादि- वाक्यं प्रवृत्तिहेतुतया उक्तम् इति पिण्डार्थः ॥२१॥ पं० १४ ख० पु० साधनभावाभावलक्षणेति पाठः । पं० १५ ख० पु० संमेलनात्मकमेकमेवेदमादिवाक्यप्रवृत्तिहेतु इत्यादिरूपः पाठः ।

५४ श्रीतन्त्रालोकः । इह यद्यपि सर्ववादिनां मोक्ष एव उपादेयः, तत्प्रतिपक्षभूतः संसारश्च हेयः, तस्य च मिथ्याज्ञानं निमित्तं, तत्प्रतिकूलं च तत्त्वज्ञानम्-इति तत्साक्षा- त्कारेणैव अज्ञानापगमान्मोक्षावाप्तिः इत्यत्राविवादः, तथापि तैस्तदेकनियतं ज्ञानाज्ञानयोः स्वरूपं न ज्ञातम् इति 'भ्रमयत्येव तान्माया ह्यमोक्षे मोक्षलिप्सया ।' इत्याद्युक्त्या तदभ्युपगतो मोक्षो मोक्ष एव न भवति - इति दर्शयितुं शास्त्रान्तरवैलक्षण्येन तत्परी- क्षणस्य वक्ष्यमाणत्वात्प्राधान्यमपि कटाक्षयितुमुप- क्रम एव बन्धमोक्षपरीक्षामुट्टङ्कयति ग्रन्थकारः इह तावत्समस्तेषु शास्त्रेषु परिगीयते । अज्ञानं संसृतेर्हेतुर्ज्ञानं मोक्षैककारणम् ॥२२॥ न चैतदस्माभिः स्वोपज्ञमेवोक्तम्-इत्याह मलमज्ञानमिच्छन्ति संसाराङ्कुरकारणम् । इति प्रोक्तं तथा च श्रीमालिनीविजयोत्तरे ॥२३॥

श्लोकः २३ ] प्रथमाह्निकम् । ५५ 'अज्ञानं' तिमिरं पारमेश्वरस्वातन्त्र्यमात्रसमुल्ला- सितस्वरूपगोपनासतत्त्वमात्मानात्मनोरन्यथाभिमा- नस्वभावम् अपूर्णं ज्ञानं, तदेव चाणवं 'मलं', न तु नवमाह्निकादौ निषेत्स्यमानं द्रव्यरूपम् । उक्तं च 'स्वातन्त्र्यहानिर्बोधस्य स्वातन्त्र्यस्याप्यबोधता । द्विधाणवं मलमिदं स्वस्वरूपापहानितः ॥' इति । तच्च कीदृक् ? इत्याह—संसार इति । 'संसारस्य' 'भिन्नवेद्यप्रथात्रैव मायाख्यम्............।' इत्याद्युक्तस्वरूपस्य मायीयस्य मलस्य 'संसारकारणं कर्म संसाराङ्कुर उच्यते ।' इति वक्ष्यमाणनीत्या 'अङ्कुरः' कारणं कार्ममलं तस्य 'कारणं' । तदुक्तं 'मलं कर्मनिमित्तं तु नैमित्तिकमतः परम् ।' इति श्रीमालिनीविजयोत्तरे प्रोक्तम् इत्येतदधि- कारेणैवायं ग्रन्थः प्रवृत्त इत्युपोद्बलितम् ॥२३॥ अज्ञानस्य पौरुषबौद्धात्मकत्वेन द्वैविध्येऽपि इह पौरुषमेव विवक्षितं स्यान्नान्यत् इत्याह पं० १ ख० पु० अज्ञानतिमिरमिति समस्तः पाठः । क० पु० समुल्लासितं स्वरूपेति च व्यस्तः पाठः ।

५६ श्रीतन्त्रालोकः । विशेषणेन बुद्धिस्थे संसारोत्तरकालिके । संभावनां निरस्यैतदभावे मोक्षमब्रवीत् ॥२४॥ 'विशेषणेन' 'संसाराङ्कुरकारणम् इत्यनेन' नहि दुरध्यवसायरूपं बौद्धमज्ञानं कर्मणः कारणम् अपि तु तत्तस्य – इति कथमेतद्विशेषणं संगच्छतां, तद्धि सति कर्मकारणे शरीरे संभवति तस्य कार्य- करणात्मकत्वात्, बुद्धेश्च करणवर्गान्तःपातित्वात्, अत एवोक्तं 'संसारोत्तरकालिक' इति, 'शरीरभुवनाकारो मायीयः परिकीर्तितः ।' इत्याद्युक्तेः संसाराच्छरीरादनन्तरभाविनि इत्यर्थः । किं तत्संभावनानिरासेन इत्युक्तं—'एतदभावे मोक्ष- मब्रवीत्' इति । नहि बौद्धाज्ञानमात्रनिवृत्तौ मोक्षो भवेत् यत्तस्मिन्निवृत्ते बौद्धमेव ज्ञानमुदेति' तस्य च शुद्धविकल्पात्मत्वेऽपि 'सर्वो विकल्पः संसारः....................।' इति नीत्या संसाराविर्भावकत्वमेव इति कथमे- तदभावेऽपि एवं स्यात् । यदभिप्रायदितो बाह्यैरपि ५ तदिति कर्म, तस्येति बौद्धाज्ञानस्येत्यर्थः, एतत्—बौद्धमज्ञानमित्यर्थः । पं० ५ ख० पु० कथमस्यैतत् इति पाठः ।