तन्त्रसार (महामाहेश्वर अभिनवगुप्त - तन्त्रालोक का प्रामाणिक सार-संग्रह सटीक)
Tantrasara of Mahamaheshvara Abhinavagupta with Commentary
महामाहेश्वर अभिनवगुप्त द्वारा
अथ अष्टममाह्निकम् अथ तत्त्वाध्वा निरूप्यते यदिदं विश्वात्मकं भुवन-व्रातमुक्तं गर्भीकृतानन्तविचित्रभोक्तृभोग्यं, तत्र यदनुगतंमहाप्रकाशरूपं तत् महासामान्यकल्पं परमशिवरूपम् । यत्तु कतिपयकतिपयभेदानुगतं रूपं तत्तत्त्वं, यथा पृथिवी नाम धृतिकाठिन्य- स्थौल्यादिरूपा कालाग्निप्रभृति-वीरभद्रान्तभुवनेशाधिष्ठितसमस्तब्रह्मा- ण्डानुगता । तत्र एषां तत्त्वानां कार्यकारणभावो दर्श्यते, स च द्विविधः--पारमार्थिकः सृष्टश्च । तत्र पारमार्थिक एतावान् कार्यकारण- भावो--यदुत कर्तृस्वभावस्य स्वतन्त्रस्य भगवत एवं-विधेन शिवादि- धरान्तेन वपुषा स्वरूपभिन्नेन स्वरूपविश्रान्तेन च प्रथनं । कल्पि- तस्तु कार्यकारणभावः परमेशेच्छया नियतिप्राणया निर्मितः; स च यावति यदा नियतपौर्वापर्यावभासनं सत्यपि अधिके स्वरूपानुगतम् एतावत्येव, तेन योगीच्छातोऽपि अङ्कुरो बीजादपि, स्वप्नादौ घटा- देरपीति । तत्रापि च परमेश्वरस्य कर्तृत्वानपाय इति अकल्पितोऽपि असौ पारमार्थिकः स्थित एव । पारमार्थिके हि भित्तिस्थानीये स्थिते रूपे सर्वम् इदम् उल्लिख्यमानं घटते न अन्यथा, अत एव सामग्र्या एव कारणत्वं युक्तं । सा हि समस्तभावसंदर्भमयी स्वतन्त्रसंवेदनमहिम्ना, तथा नियतनिजनिजदेशकालाभावरराशिस्वभावा प्रत्येकं वस्तुस्वरूप- निष्पत्तिसमये तथाभूता, तथाभूताया हि अन्यथाभावो यथा यथा अधिकीभवति तथा तथा कार्यस्यापि विजातीयत्वं तारतम्येन पुष्यति,-- इत्येवं संवेदनस्वातन्त्र्यस्वभावः परमेश्वर एव विश्वभावशरीरो घटादे- निर्माता--कुम्भकारसंविदस्ततोऽनधिकत्वात् कुम्भकारशरीरस्य च भावराशिमध्ये निक्षेपात् कथं कुम्भकारशरीरस्यकर्तृत्वाभिमानः ? इति चेत्--परमेश्वरकृत एवासौ घटादिवत् भविष्यति । तस्मात् सामग्रीवादोऽपि विश्वशरीरस्य संवेदनस्यैव कर्तृतायाम् उपोद्वलकः । मेरौ हि तत्रस्थे न भवेत् तथाविधो घटः । एवं कल्पितेऽस्मिन् कार्यत्वे शास्त्रेषु तत्त्वानां कार्यकारणभावं प्रति यत् बहुप्रकारत्वं तदपि संगतं, गोमयात् कीटात् योगीच्छातो मन्त्रादौषधात् वृश्चिकोदयवत् । तत्र
आ. ८ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ ७५ निजतन्त्रदृशा तं कल्पितं दर्शयामः । तत्र परमेश्वरः पञ्चभिः शक्तिभिः निर्भर इत्युक्तम्, स स्वातन्त्र्यात् शक्तिं तां तां मुख्यतया प्रकटयन् पञ्चधा तिष्ठति । चित्प्राधान्ये शिवतत्त्वम्, आनन्दप्राधान्ये शक्तितत्त्वम् इच्छाप्राधान्ये सदाशिवतत्त्वम्—इच्छाया हि ज्ञान-क्रिययोः साम्यरूपा- भ्युपगमात्मकत्वात्, ज्ञानशक्तिप्राधान्ये ईश्वरतत्त्वम्, क्रियाशक्तिप्राधान्ये, विद्यातत्त्वम् इति । अत्र च तत्त्वेश्वराः शिव-शक्ति-सदाशिवेश्वरानन्ताः- बह्वेव निवृत्तौ, एषां सामान्यरूपाणां विशेष अनुगतिविषयाः पञ्च, तद्यथा—शाम्भवाः शाक्ताः मन्त्रमहेश्वराः मन्त्रेश्वराः मन्त्रा,—इति शुद्धोध्वा । इयति साक्षात् शिवः कर्ता, अशुद्धं पुनरध्वानमनन्तापर- नामाघोरेशः सृजति, ईश्वरेच्छावशेन प्रक्षुब्धभोगलोलिकानामणूनां भोगसिद्धयर्थम् । तत्र लोलिकोऽपूर्णम्मन्यतारूपः परिस्पन्दः अकर्मकमभि- लाषमात्रमेव भविष्यदवच्छेदयोग्यतेति न मलः पुंसस्तत्त्वान्तरम् । रागतत्त्वं तु कर्मावच्छिन्नोऽभिलाषः । कर्म तु तत्र कर्ममात्रं, बुद्धिधर्मस्तु रागः कर्मभेदचित्र इति विभागो वक्ष्यते । सोऽयं मलः परमेश्वरस्य स्वात्मप्रच्छादनेच्छाताः नान्यत् किंचित्, वस्त्वपि च तत्—परमेश्व- रेच्छात्मकतैव धरादेरपि वस्तुत्वात् । स च मलो विज्ञानकेवले विद्यमानो ध्वंसोन्मुख इति न स्वकार्यं कर्म आप्याययति । प्रलयकेवलस्य तु जृम्भमाण एव आस्त इति मलोपोद्वलितं कर्म संसारवैचित्र्योभोगे निमि- त्तम्—इति तद्भोगवासनानुविद्धानामणूनां भोगसिद्धये श्रीमान् अघोरेशः सृजति इति युक्त-मुक्तं, मलस्य च प्रक्षोभ ईश्वरेच्छाबलादेव जडस्य स्वतः कुत्रचिदपि असामर्थ्यात् । अणूनां किल चिदचिद्रूपावभास एव, तस्यचिद्रूपमैश्वर्यमेव, अचिद्रूपतैव मलः, तस्य च सृजतः परमेश्वरेच्छा- मयं तत एव च नित्यं स्रक्ष्यमाणवस्तुगतस्य रूपस्य जडतयाभासयि- ष्यमाणत्वात् जडं सकलकार्यव्यापनादिरूपत्वाच्च व्यापकं मायाख्यं तत्त्वम् उपादानकारणं, तदवभासकारिणी च परमेश्वरस्य माया नाम शक्तिस्ततोऽन्यैव । एवं कलादितत्त्वानां धरान्तानामपि द्वैरूप्यं निरूप्यम् । अत्र च द्वैरूप्ये प्रमाणमपि आहुरभिनवगुप्तगुरवः । यत् संकल्पे भाति तत्पृथग्भूतं बहिरपि अस्ति स्फुटेन वपुषा घट इव । तथा च मायाकलादिखपुष्पादेरपि एषैव वर्तनी इति केवलान्वयी हेतुः । अनेन च मायाकलाप्रकृतिबुद्ध्यादिविषयं साक्षात्काररूपं ज्ञानं ये भजन्ते तेऽपि सिद्धाः सिद्धा एव । एवं स्थिते मायातत्त्वात् विश्वप्रसवः । स च यद्यपि अक्रममेव तथापि उक्तदृशा क्रमोऽवभासते इति । सोऽपि उच्यते, तत्र
७६ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ आ. ८
प्रत्यात्म कलादिवर्गो भिन्नः—तत्कार्यस्य कर्तृत्वोपोद्वलनादेः प्रत्यात्मभेदेन उपलम्भात्, स तु वर्गः कदाचित् एकीभवेत् अपि ईश्वरेच्छया सामा- जिकात्मनामिव, तत्र सर्वोऽयं कलादिवर्गः शुद्धः यः परमेश्वरविषयतया तत्स्वरूपलाभानुगुणनिजकार्यकारी—संसारप्रतिद्वन्द्वित्वात् । स च पर- मेश्वरशक्तिपातवशात् तथा भवति इति वक्ष्यामस्तत्प्रकाशने । अशुद्धस्तु तद्विपरीतः । तत्र मायातः कला जाता, या सुप्तस्थानीयम् अणुं किञ्चित्क- र्तृत्वेन युनक्ति, सा च उच्छूनतेव संसारबीजस्य, मायाण्वोरुभयोः संयोगात् उत्पन्नापि मायां विकरोति, न अविकार्यमणुम्—इति मायाकार्यत्वम् अस्याः । एवं अन्योन्यश्लेषात् अलक्षणीयान्तरत्वं पुस्कलयोः । मायागर्भाधिकारिणस्तु कस्यचिदीश्वरस्य प्रसादात् सर्वकर्मक्षये मायापुरुषविवेकोभवति, येन मायोर्ध्वं विज्ञानकल आस्ते, न जातुचित् मायाधः, कलापुंविवेको वा येन कलोर्ध्वं तिष्ठति । प्रकृतिपुरुषविवेको वा येन प्रधानाधो न संसरेत् । मलपुरुषविवेके तु शिवसमानत्वं । पुरुषपूर्णतादृष्टौ तु शिवत्वमेवेति । एवं कला- तत्त्वमेव किंचित्कर्तृत्वदायि, न च कर्तृत्वम् अज्ञस्य इति । किंचिज्ज्ञत्व- दायिन्यशुद्धविद्या कलातो जाता, सा च विद्या बुद्धिं पश्यति तद्- गतांश्च सुखादीन् विवेकेन गृह्णाति । बुद्धेर्गुणसंकीर्णाकाराया विवेकेन ग्रहीतुमसामर्थ्यात् । तस्मात् बुद्धिप्रतिबिम्बितो भावो विद्यया विविच्यते किंचित्कर्तृत्वं किंचिद्रागसिद्धये क्वचिदेव कर्तृत्वम् इत्यत्र अर्थे पर्य- वस्यति, क्वचिदेव च इत्यत्र भागे रागत्तत्त्वस्य व्यापारः । न च अवै- राग्यकृतं तत्—अवैराग्यस्यापि अरक्तिदर्शनात् । वैराग्ये धर्मादावपि रक्तिर्दृश्यते । तृप्तस्य च अन्नादौ—अवैराग्याभावेऽपि अन्तःस्थरागान- पायात् । तेन विना पुनरवैराग्यानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । कालश्च कार्यं कलयंस्तदवच्छिन्नं कर्तृत्वमपि कलयति, तुल्ये क्वचित्त्वे अस्मिन्नेव कर्तृत्वम् इत्यत्रार्थे नियतेर्व्यापारः । कार्यकारणभावेऽपि अस्या एव व्यापारः किंचिदधुना जानन् अभिष्वक्तः करोमि इत्येवंरूपा संविद् देहपुर्यष्टकादिगता पशुरित्युच्यते । तदिदं मायादिषट्कं कञ्चुकषट्कम् उच्यते । संविदो मायया अपहस्तितत्वेन कलादीनाम् उपरिपातिनां कञ्चुकवत् अवस्थानात् । एवं किंचित्कर्तृत्वं यत् मायाकार्यं, तत्र किंचित्त्वविशिष्टं यत् कर्तृत्वं विशेष्यं, तत्र व्याप्रीयमाणा कला विद्या- दिप्रसवहेतुः, इति निरूपितम् । इदानीं विशेषणभागो यः किंचिदित्युक्तो ज्ञेयः कार्यश्च तं यावत् सा कला स्वात्मनः पृथक् कुरुते तावत् एष एव
आ. ८ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ ७७ सुखदुःखमोहात्मकभोगविशेषानुस्यूतस्य सामान्यमात्रस्य तद्गुण- साम्यापरनाम्नः प्रकृतितत्त्वस्य सर्गः, इति भोक्तृभोग्ययुगलस्य सममेव कलातत्त्वायत्ता सृष्टिः । अत्र चैषां वास्तवैन पथा क्रमवन्ध्यैव सृष्टिरित्युक्तं, क्रमावभासोऽपि चास्तीत्यपि उक्तमेव । क्रमश्च विद्यारागादीनां विचि- त्रोऽपि दृष्टः कश्चिद्रज्यन् वेत्ति कोऽपि विदन् रज्यते इत्यादि । तेन भिन्नक्रमनिरूपणमपि रौरवादिषु शास्त्रेषु अविरुद्धं मन्तव्यं, तदेव तु भोग्यसामान्यं प्रक्षोभगतं गुणतत्त्वम् । यत्र सुखं भोग्यरूपप्रकाशः सत्त्वम्, दुःखं प्रकाशाप्रकाशान्दोलनात्मकम् अत एव क्रियारूपं रजः, मोहः प्रकाशाभावरूपस्तमः । त्रितयमपि एतत् भोग्यरूपम् । एवं क्षुब्धात् प्रधानात् कर्तव्यान्तरोदयः, न अक्षुब्धादिति । क्षोभः अवश्यमेव अन्तराले अभ्युपगन्तव्य इति सिद्धं सांख्यापरिदृष्टं पृथग्भूतं गुणतत्त्वं । स च क्षोभः प्रकृतेस्तत्त्वेशाधिष्ठानादेव, अन्यथा नियतं पुरुषं प्रति इति न सिद्ध्येत् । ततो गुणतत्त्वात् बुद्धितत्त्वं यत्र पुंप्रकाशो विषयश्च प्रतिबिम्बम् अर्पयतः । बुद्धितत्त्वात् अहङ्कारो येन बुद्धिप्रतिबिम्बिते वेद्यसंपर्के कलुषे पुंप्रकाशे अज्ञात्मनि आत्माभिमानः शुक्तौ रजताभिमानवत् । अत एव कार इत्य- नेन कृतकत्वम् अस्य उक्तं, सांख्यस्य तु तत् न युज्यते, स हि न आत्म- नोऽहंविमर्शमयताम् इच्छति, वयं तु कर्तृत्वमपि तस्य इच्छामः । तच्च शुद्धं विमर्श एव अप्रतियोगि स्वात्मचमत्काररूपोऽहमिति । एषोऽस्य अहंकारस्य करणस्कन्धः । प्रकृतिस्कन्धस्तु तस्यैव त्रिविधः सत्त्वादिभे- दात् । यत्र सात्त्विको यस्मात् मनश्च बुद्धीन्द्रियपञ्चकं च, तत्र मनसि जन्ये सर्वतन्मात्रजननसामर्थ्ययुक्तः स जनकः । श्रोत्रे तु शब्दजननसामर्थ्य- विशिष्ट इति, यावत् घ्राणे गन्धजननयोग्यतायुक्त इति, भौतिकमपि न युक्तम् 'अहं शृणोमि' इत्याद्यनुगमाच्च स्फुटम् आहङ्कारिकत्वम्, करण- त्वेन च अवश्यं कर्तृशस्पर्शीत्वम्, अन्यथा करणान्तरयोजनायाम् अनवस्थापातात् । कर्तृंशश्च अहङ्कार एव, तेन मुख्ये करणे द्वे पुंसः, ज्ञाने विद्या, क्रियायां कला, अन्धस्य पङ्गोश्च अहन्तारूपज्ञानक्रियानपग- मात्, उद्रिक्ततन्मात्रभागविशिष्टात् तु सात्त्विकादेव अहङ्कारात् कर्मेन्द्रिय- पञ्चकम् 'अहं गच्छामि' इति अहङ्कारविशिष्टः कार्यकरणक्षमः पादेन्द्रियं, तस्य मुख्याधिष्ठानं बाह्यम् अन्यत्रापि तदस्त्येव इति लणस्यापि न गतिविच्छेदः । न च कर्तव्यसांकर्यमुक्तादेव हेतोः क्रिया करणकार्या, मुख्यं च गमनादीनां क्रियात्वं न रूपाद्युपलम्भस्य, तस्य काणादतन्त्रे गुणत्वात् तस्मात् अवश्यमभ्युपेयः कर्मेन्द्रियवर्गः । स च पञ्चकः अनुस-
७८ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ आ. ८ न्धेस्तावत्त्वात् । तथाहि बहिस्तावत्त्यागाय वा अनुसन्धिः आदानाय वा द्वयाय वा, उभयरहितत्वेन स्वरूपविश्रान्तये वा, तत्र क्रमेण पायुः पाणिः पाद उपस्थ इति । अन्तः प्राणाश्रय कर्मानुसन्धेस्तु वागिन्द्रियम्, तेन इन्द्रियाधिष्ठाने हस्ते यत् गमनं तदपि पादेन्द्रियस्यैव कर्म इति मन्तव्यम्, तेन कर्मानन्त्येऽपि न इन्द्रियानन्त्यम् आबहेत्, इयति राज- सस्य उपश्लेषकत्वम् इत्याहुः । अन्ये तु राजसान्मन इत्याहुः, अन्येतु सात्त्विकात् मनो राजसाच्च इन्द्रियाणि इति । भोक्त्रांशाच्छादकात् तु तमःप्रधानाहंकारात् तन्मात्राणि वेद्यैकरूपाणि पञ्च । शब्दविशेषाणां हि क्षोभात्मनां यदेकम् अक्षोभात्मकं प्राग्भावि सामान्यम् अविशेषात्मकं तत् शब्दतन्मात्रं । एवं गन्धान्तेऽपि वाच्यं । तत्र शब्दतन्मात्रात् क्षुभितात् अवकाशदानव्यापारं नभः—शब्दस्य वाच्याध्यासावकाशसहत्वात् । शब्दतन्मात्रं क्षुभितं वायुः शब्दस्तु अस्य नभसा विरहाभावात् । रूपं क्षुभितं तेजः पूर्वगुणौ तु पूर्ववत् । रसः क्षुभित आपः पूर्वे त्रयः पूर्ववत् । गन्धः क्षुभितो धरा पूर्वं चत्वारः पूर्ववत् । अन्ये शब्दस्पर्शाभ्यां वायुः इत्यादिक्रमेण पञ्चभ्यो धरणी इति मन्यन्ते । गुणसमुदायमात्रं च पृथिवी, नान्यॊ गुणी कश्चित् । अस्मिंश्च तत्त्वकलापे ऊर्ध्वोर्ध्वगुणं व्यापकं, निकृष्टगुणं तु व्याप्यं । स एव गुणस्य उत्कर्षो—यत् तेन विना गुणान्तरं न उपपद्यते, तेन पृथिवीतत्त्वं शिवतत्त्वात् प्रभृति जलतत्त्वेन व्याप्तम्, एवं जलं तेजसा इत्यादि यावच्छक्तितत्त्वम् । भूतानि तन्मात्रगणैन्द्रियाणि मूलं पुमान्कञ्चुकयुग्मुकुन्दम् । भित्त्वा विशक्त्यन्तमियान्स्वसं वित्सन्धोस्तरङ्गप्रसरप्रकारः ॥ सअलतत्तपरिउण्णउ सअलतत्तउत्तिण्णउ । परिआणहअत्ताण्णउ परमविण समाणउ ॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे तत्त्वस्वरूपप्रकाशनं नामाष्टममाह्निकम् ॥ ८ ॥
अब तत्त्वाध्वा का निरूपण किया जाता है यह जो स्वातंत्र्यशक्ति के विस्तार रूपी भुवन समूह की बातें कही गयी हैं जिसके अन्तर्गत रूप में अनन्त और विचित्र भोक्ता और भोग्य विषय हैं, उन सब में अनुस्यूत जो महाप्रकाश हैं वही महासामान्य¹ के सदृश परमशिव वर्तमान हैं। लेकिन जो कतिपय भेदविशिष्ट विषयों में अनुगत है वह तत्त्व कहलाता है।² जैसे पृथिवी धृति, कठिनता और स्थूलतारूप धर्म से युक्त है जो कालाग्नि से वीरभद्र तक भुवनों के पति द्वारा अधिष्ठित समस्त ब्रह्माण्डों में अनुगत धर्म हैं। इन तत्त्वों का कार्य- कारणभाव प्रदर्शित किया जा रहा है। यह दो प्रकार हैं—पारमार्थिक और कल्पित।³ १. संसार के सभी घटों में जैसे घटत्व रूप सामान्य धर्म स्थित है उसी प्रकार द्रव्यत्व रूप सामान्य धर्म घटत्व से भी व्यापक है, वह केवल घटों में ही नहीं सभी द्रव्यों में अनुस्यूत है। परमशिव भी उसी प्रकार सर्वत्र वर्तमान हैं, इसलिए उन्हें महासामान्य के सदृश कहा गया है। परमेश्वर प्रकाश- रूपी है उन्हीं के प्रकाश से विश्व की सभी वस्तुएँ प्रकाशमान हैं, इसलिए उन्हें सामान्य कहा गया है। २. धृति, काठिन्यादि धर्म केवल पृथ्वी में पाये जाते हैं, इसलिए इन धर्मों को जहाँ तक पाये जाते हैं, वहाँ तक पृथ्वी तत्त्व का विस्तार है। ३. लौकिक दृष्टि से सृष्टि आदि के रूप में जो कुछ प्रतीत होते हैं वे सब स्वतन्त्रप्रकाश - स्वरूप परमेश्वर का ही खेल है, इसलिए जिसे हम सृष्टि के रूप में देखते हैं, वह वस्तुतः स्वरूप का ही अभिन्न रूप है और जो संहार रूप में प्रतीत होता है वह वस्तुतः स्वरूपविश्राम का रूप है। कोई भी ऐसी स्थिति नहीं है जो स्वरूप से अतिरिक्त है, इसलिए काल्पनिक कार्यकारणभाव कोई वास्तविक स्थिति नहीं है। यद्यपि वास्तविक स्थिति इस प्रकार है तो भी मायिक स्थिति की व्याख्या के लिए काल्पनिक कार्य- कारणभाव स्वीकृत है। इस प्रकार कार्यकारणभाव नियति नियन्त्रित है ऐसा मानना पड़ता है।
८० ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ आ. ८ पारमार्थिक कार्यकारणभाव इतना तक है कि कर्तृस्वभाव¹ स्वतन्त्र परमेश्वर ही शिव से आरम्भ होकर पृथ्वी तक तत्त्वशरीर स्वयं धारण करते हुए अपने स्वरूप से अभिन्न अथच अपने में ही विश्रान्त होकर प्रकाशमान हैं। कल्पित कार्यकारणभाव भी परमेश्वर की इच्छा से नियति के बल से² निर्मित है। १. किसी भी कार्य की उत्पत्ति में चेतनकर्तृकता अवश्य ही स्वीकार करना पड़ता है। इसका तात्पर्य यह है कि जब तक चेतन सत्ता का सन्निधान न हो तब तक अन्य बहुविध सामग्री की उपस्थिति रहने पर भी वस्तु की उत्पत्ति नहीं होती है। घट के निर्माण में दण्ड, चक्र, मृत्तिका और कुम्भकार आदि को कारण माने जाते हैं, लेकिन अलग-अलग रूप में ये कारण नहीं अपितु जब सभी एकत्रित होकर सन्निहित होते हैं तभी वे सामग्री कहलाते हैं। इस तान्त्रिक सिद्धान्त के अनुसार इन सबका पर्यवसान या विश्रामभूमि वास्तव में संविद्रूपी प्रमाता है। वही सामग्री है। २. लौकिक दृष्टि में जो कार्यकारणभाव है वह नियतिनियन्त्रित है, लेकिन पारमार्थिक कार्यकारणभाव अभेदनिमित्तोपादान होने के कारण अर्थात् चिति या चैतन्य ही जगद्रूप में भासित होने के कारण कार्यकारणभाव पारमार्थिक है। इस विषय में परात्रिंशिका विवरण में जो स्पष्टीकरण मिलता है उससे धारणा स्पष्ट हो सकता है। पृथ्वी से लेकर शिव तक जितने तत्त्व हैं वे सभी अपने अस्तित्व के लिए पूर्ववर्ती तत्त्व पर निर्भर हैं। पृथ्वी जल के द्वारा धृत है, जल से ही उसकी कठिनता आती है। इसी प्रकार सभी भूतों का अस्तित्व बिना तन्मात्रा से, तन्मात्रायें भी इन्द्रियों के जृम्भण के बिना, इन्द्रियों का जृम्भण तत्तत् अध्यवसाय के बिना, और ये सब आदि तथा अविभक्त, सब पदार्थों में अन्वित सूक्ष्मरूपी मूलकारण के बिना, फिर यह मूलप्रकृति भी भोग्य होने के कारण भोक्ता के बिना, फिर भोक्ता पुरुष भी सभी भोग्य वस्तुओं के विभागभागी है, इसलिए संकुचित है। इस प्रकार जो संकोच पुरुष में आरोपित है-जो कला, काल, नियति, राग और विद्यारूपी है, वह बिना संवित् से सम्भव नहीं। लेकिन संवित् तो अखण्ड है, वह कैसे संकोच के कारण स्वातन्त्र्य शक्ति रूपी माया के बिना, संकोच का कारण रूपी स्वातन्त्र्य संकोच के अव- भासना तारतम्यशील है- अर्थात् यह पहले ईषत् असंकोचित, असंकोचित, ईषत् विकासी, विकस्वररूप के बिना, फिर यह भी परिपूर्ण प्रकाशमय
आ. ८ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ ८१ वह ( कार्यकारणभाव ) जितने अंश में जब नियम से पूर्व और अपर भाव के रूप में अवभासित होता है उसमें यद्यपि दण्ड, चक्र, आदि कारण अधिक जैसे है तो भी स्वरूप का अनुगम इतने दूर तक भी वर्तमान है । इसलिए योगी की इच्छा से अंकुर का उद्गम होता है और बीज से भी होता है; स्वप्न आदि में घट से भी होता है । वहाँ भी परमेश्वर की कर्तृता का अभाव नहीं रहता है, अतः अकल्पित पारमार्थिक सत्ता वहाँ भी वर्तमान हैं। पारमार्थिक ' स्थिति सभी का आधार है इसलिए कल्पित कार्यकारणभाव की चर्चा जो की गयी है वह सम्भव हो सकता है, अन्य प्रकार से अर्थात् पारमार्थिक सत्ता भैरव के बिना कैसे सम्भव है । इस प्रकार अद्वैतदृष्टि से देखने पर सभी संविदात्मक प्रतीत होने लगता है । १. शिव स्वरूपतः चिन्मात्र स्वभाव हैं। वह पूर्ण हैं और सर्वथा अभिलाष- शून्य हैं । मायिक भूमि में जीवों में जो अभिलाषाएँ उठती हैं वे किसी प्रकार अभावबोध के कारण ही उठती हैं । परिपूर्ण-स्वभाव परमेश्वर में किसी प्रकार अभाव न रहने के कारण अभिलाषा का होना सम्भव नहीं । उनमें निरन्तर अपने चमत्कार रस का आस्वादन की उन्मुखता स्वातन्त्र्य- वश आती हैं । जो तत्त्वपञ्चक शिव, शक्ति, सदाशिव, ईश्वर और शुद्ध विद्यारूप हैं वह माया के ऊपर स्थित शुद्ध अध्वा में स्थित है और तुर्यरूप है, स्वातन्त्रता के कारण ये तत्त्वपञ्चक चमत्कार रस का ही तरतमभाव है, इस तारतम्य के कारण सबसे पहले अहं रूप शक्तिदशा अवलम्बित कर परम संवित् प्रकाशमान है । इसके अनन्तर 'अहमिदं' इस प्रकार परा- मर्शात्मक अवभासना होती है । शुद्ध चिन्मात्र रूप अधिकरण जो 'अहं' इत्याकारक है उसमें अस्फुट चित्र के समान 'इदं' प्रकाशमान है । यह परामर्श 'अहमिदं' रूप है, जहाँ अहं ही मुख्य है, इदं गौण है । इस सदाशिव तत्त्व के अन्तर्गत मन्त्रमहेश्वर रूपी जो प्रमातृवर्ग हैं उनके सम्मुख अन्तःकरण-वेद्य पदार्थ के समान जो चित् विशेष सामान्य है वही सदाशिव- तत्त्व है । मन्त्रेश्वररूपी प्रमाता के सम्मुख वही 'इदमहं' इस प्रकार परा- मर्शात्मक होकर स्फुट चित्र के समान भासता है, वही ईश्वर तत्त्व है— यहाँ इदं रूपी वेद्य अहं के साथ अभिन्न होकर भासता है। इस परामर्श में अहं गौण है, इदं मुख्य है । शुद्धविद्या में ये गौणमुख्यभाव नहीं रहता है, इस तत्त्व में जो प्रमातृवर्ग है वे मन्त्र कहते हैं । ६
८२ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ आ. ८ के अभाव से नहीं। इसलिए सामग्री¹ की कारणता युक्तिसिद्ध है वह सामग्री स्वतन्त्र चैतन्य के असामान्य शक्ति ( महिमा ) के कारण सब प्रकार भावों को एक सूत्र में ग्रथित करनेवाली बनती है। वह सामग्री नियम पूर्वक अपने-अपने देश और कालरूपी भाव समूह का स्वभाव धारण करती है और भिन्न भिन्न वस्तुओं के निर्माण के समय तत्तत् रूप धारण करता है। सामग्री एक ही प्रकार रहने पर भी सहकारी कारणों का समावेश जैसे जैसे अधिक होने लगता है कार्य भी अन्य प्रकार बन जाता है। इससे कार्यों के विभिन्नरूपता में जो तरतमभाव है उसकी पुष्टि होती है। इस प्रकार हम देखते हैं कि चैतन्यस्वरूप स्वतंत्रस्वभाव परमेश्वर ही विश्वभावमय शरीर धारण करते हुए घट के निर्माता है, कुम्भकार का चैतन्य भी उनसे अभिन्न है। कुम्भकार का शरीर भी ( घट आदि के समान ) भावराशि में स्थित है। अब प्रश्न उठाता है ऐसे होने पर कुम्भकार शरीर में कर्तृत्व का अभिमान कैसे होता है ? इसका उत्तर यह है कि यह अभिमान परमेश्वर द्वारा ही कृत है जो घट आदि के समान होगा। अतः सामग्रीबाद। (घट के निर्माण में दण्ड, चक्र आदि) भी विश्व- शरीर संवित् की ही कर्तृता का ही समर्थन करता है। मेरु में रहकर १. त्रिक दर्शन में सात प्रकार प्रमाताओं का उल्लेख मिलता है। ये प्रमाताएँ प्रलयाकल, विज्ञानाकल, मन्त्र, मन्त्रेश्वर, मन्त्रमहेश्वर और शिव हैं। मल तीन प्रकार हैं—आणव, मायीय और कार्म। अणु शब्द से पूर्ण अहं बोध से शून्य संकुचितम्मन्य जीव को समझना चाहिए। इस मल का स्वरूप दो प्रकार हैं—१. चैतन्यरूपी आत्मा में आत्मत्व ज्ञानाभाव है, २. अनात्मा अर्थात् देह आदि में आत्मबोध है। मायामल भिन्नवेद्यता बोध है। कार्ममल पुण्य तथा पाप कर्मरूप है। इन मलों को पाश भी कहते हैं। पाश से सम्बद्ध जीव भी तीन प्रकार हैं—जैसे विज्ञान केवल, प्रलयाकल और सकल। सकल जीव तीनों प्रकार पाशों से बद्ध हैं। लेकिन उनमें जिनके मल परिपक्व हो जाते हैं उनमें से ११८ शिवजी के अनुग्रह से मन्त्रेश्वर दशा प्राप्त करते हैं। प्रलयाकल जीवों में जिनके मल परिणत हो जाते हैं उनमें से कुछ भुवनों के स्वामी बनते हैं। विज्ञान केवली जीव आणव मल से युक्त हैं—ये दो प्रकार हैं—एक समाप्त कलुष जो विद्येश्वर दशा को प्राप्त करते हैं और जो असमाप्त कलुष हैं वे सात करोड़ महामन्त्र रूप हैं।
आ. ८ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ ८३ उस प्रकार घट का निर्माण नहीं होता है। कार्यकारणभाव का इस प्रकार कल्पना होने पर विभिन्न शास्त्रों में विभिन्न तत्त्वों की जो बहु विचित्रताएँ दिखलाई पड़ती हैं वह भी युक्तिसिद्ध बन जाती है जैसे गोबर से, कीट से, योगी की इच्छा से, मन्त्र से, वृश्चिक के आविर्भाव के सदृश इस विषय में अपने तन्त्र की दृष्टि से उसे कल्पित ही मानता हूँ, पारमार्थिक नहीं। परमेश्वर पाँच शक्तियोंसे परिपूर्ण हैं ऐसा कह गया हैं। वे अपनी स्वतन्त्रता से ( उन पाँचोंमें ) किसीको मुख्यरूप से प्रकट करते हुए स्थित रहते हैं। चित् शक्ति की प्रधानता¹ आने पर वही शिवतत्त्व है, आनन्द की प्रधानता में शक्तितत्त्व, इच्छा की प्रधानतामें सदाशिवतत्त्व है। यह इच्छा ज्ञान और क्रिया का साम्यरूप है और उसका अभ्युपगम स्वभाव है। ज्ञानशक्ति की प्रधानता में ईश्वरतत्त्व, क्रियाशक्ति की प्रधानता में विद्यातत्त्व है। इन तत्त्वों के अधिपति शिव, शक्ति, सदाशिव, ईश्वर और अनन्त हैं। ब्रह्मा जैसे निवृत्ति कला के अधिष्ठाता हैं। सामान्यरूपी इनके जो अनुगामी हैं वे भी पाँच हैं जैसे शाम्भव, शाक्त, मन्त्रमहेश्वर, मन्त्रेश्वर और मन्त्र-इस प्रकार शुद्ध अध्वा है। इतने दूर तक साक्षात् शिव ही कर्ता हैं। लेकिन अशुद्ध अध्वाको अनन्त जिनका दूसरा नाम अघोरेश हैं, सृजन करते हैं, क्योंकि ईश्वर की इच्छा से क्षुब्ध संकुचित आत्मवर्ग के भोग की सिद्धि के लिए ( ऐसी सृष्टि होती है ) । यहाँ लोलिक शब्द का अर्थ अपूर्णम्मन्यता ( मैं संकुचित हूँ इस प्रकार अभिमान ) रूप परिस्पन्द है जो विषय विहीन अभिलाषमात्र ही है और जिसमें भविष्य में परिच्छिन्नता की योग्यता है² इसलिए मल पुरुष का कोई पृथक् तत्त्व नहीं है। लेकिन रागतत्त्व कर्माविच्छिन्न १. यद्यपि कर्म ही संसार का कारण है लेकिन अपूर्णम्मन्यता अर्थात् अपना पूर्ण ज्ञान स्वरूप की अख्याति या अज्ञान अर्थात् संकुचित ज्ञान कार्म मल का भी कारण है। मल कोई दूसरा तत्त्व नहीं है, इसके उत्तर में कहा गया है कि मल क्रिया रूप नहीं है, अपितु इच्छामात्र है। भविष्य में जिन जीवों में जो परिच्छिन्नता आनेवाली है उसकी योग्यता मात्र इसमें है। २. 'मुझे कुछ प्राप्त हो' इस प्रकार सामान्याकार कर्म है।
८४ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ आ. ८ अभिलाष रूप है जहाँ कर्म केवल कर्मरूप है१, राग जो बुद्धि का धर्म है वह बुभुक्षा, पिपासा रूप होकर विचित्र रूप धारण करता है—इसका विभाग के बारे में आगे बतलायेंगे। यह जो मल है वह ईश्वर के स्वरूप गोपन करने की इच्छा से भिन्न अन्य कुछ नहीं है, फिर यह स्वरूप-गोपन इच्छात्मक होकर ही पृथिवी वस्तुरूपी है। यह मल विज्ञान केवली आत्मा में वर्तमान है, लेकिन वह मल ध्वंसोन्मुख है इसलिए अपना कार्य कर्म की पुष्टि उससे नहीं होती है। प्रलयाकेवली आत्मा में मल फलोन्मुख होकर स्थित है—अतः कर्म मल की सहकारिता प्राप्त कर संसार के वह नाना प्रकार भोग के सम्पादन का निमित्त बनता है। इसलिए यह ठीक ही कहा गया है कि विभिन्न प्रकार भोग की वासनाओं से मलिन अणुओं ( जीवों ) के भोग के सम्पादन के लिए श्रीमान् अघोरेश सृष्टि के कार्य करते हैं। मल का क्षोभ ईश्वर की इच्छारूपी बल से होता है, क्योंकि जड़ (अचेतन) वस्तु का स्वभाव से कहीं कुछ करने की शक्ति नहीं रहती है। जिसे अणु कहते हैं वह चित् और अचित् रूप का आभासन है, उसका (अणुका) जो चिद्रूप है वह ऐश्वर्य रूप ही है और जो अचिद्रूपता है वही मल है, उसकी उत्पत्ति १. कला का स्वरूप स्वल्प कर्तृत्व रूप है। इस स्वरूप में विशेषणभाग किञ्चित् अर्थात् स्वल्प है और इसका विशेष्यभाग कर्तृत्व है। यही कला माया से उत्पन्न होती है। कला के कारण ही पुरुष में जो पूर्णकर्तृत्व है वह आवृत्त होकर स्वल्पकर्तृत्व आ जाता है। ज्ञान के बिना कर्तृत्व किस आधार पर होगा इसलिए कला से अशुद्ध विद्या का उदय होता है जो पुरुष में स्वल्प- ज्ञता लाती है। लेकिन इतने से ही आत्मा को अपूर्णता पूरी नहीं होती क्योंकि यह जो स्वल्पता है जिसके कारण आत्मा क्यों एक विशेष वस्तु को ही जानता है और विशेष वस्तु के करने में ही समर्थ है—इसके उत्तर में कहा जाता है कि उस पशु की आसक्ति या राग ही विशेष वस्तु की ओर उसे आकृष्ट करता है और सभी प्रकार के भोग्य विषय अशुचि होने पर भी उसे अच्छा लगता है। जीव का स्वल्प कर्तृत्व स्वल्पज्ञत्व और 'मुझे कुछ मिल जाय' इस प्रकार राग के अलावा उसका कर्तृत्व भी काल के द्वारा खण्डित हो जाता है और इसका स्वरूप 'मैंने किया, करता हूँ, करूँगा' इस प्रकार कालाधीन होता है। फिर इसके अनन्तर वह जीव 'इस कारण से इस प्रकार कार्य की उत्पत्ति होती है' ऐसे नियम के भी अधीन बन जाता है।
आ. ८ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ ८५ परमेश्वर की इच्छारूपी है और उसी इच्छा से निरन्तर जो जो वस्तुएँ उत्पन्न होनेवाली हैं और जिसका रूप अचेतनरूप से आभासित होंगे वही जड़ रूपी माया नामका तत्त्व है जो समस्त कार्य वस्तुओं का व्यापक है और उपादान भी है। इस उपादानरूपिणी मायातत्त्व के आभासन करनेवाली परमेश्वर की माया नाम की जो शक्ति है वह तत्त्वरूपिणी माया से भिन्न है। इसी प्रकार कला आदि तत्त्वों से लेकर पृथ्वी तत्त्व तक सभी की द्विरूपता है। इनकी द्विरूपता के सम्बन्ध में श्रीअभिनवगुप्त के गुरुचरणों ने प्रमाण का भी उल्लेख किया है। जो कुछ संकल्प में पृथग् रूप में भासित होते हैं वे बाहर भी स्फुट रूप से घट जैसे भासते हैं। अतः माया, कला और आकाश कुसुम आदि के विषय में यही मार्ग है इस विषय में हेतु केवलान्वयी है। इस प्रकार से माया, कला, प्रकृति और बुद्धि आदि विषयों में साक्षात्काररूपी ज्ञान जिनको उत्पन्न होता है वे भी सिद्ध पुरुष हैं—यह सिद्ध हुआ। इस प्रकार की स्थिति में मायातत्त्व से विश्व का उदय होता है। यह विश्वसृष्टि यद्यपि क्रमविहीन है तो भी कार्यकारण-भाव की काल्पनिकता मानने पर क्रम का अवभास भी होता है। इसका (क्रमका) उल्लेख किया जा रहा है। प्रत्येक आत्मामें कला आदि वर्ग भिन्न-भिन्न है, क्योंकि उसके कार्य कर्तृत्व आदि का स्फुरण प्रत्येक आत्मा में भिन्न-भिन्न रूप में अनुभूत होता है। कभी-कभी वह वर्ग (कलादि) भिन्नता को छोड़कर ईश्वर की इच्छा से एक भी बन जाता है नृत्य, गीत और वादन में सामाजिक पुरुषों को जैसे एकतानता आती है उसी प्रकार यह सब कला आदि वर्ग जब शुद्ध होकर परमेश्वर विषयक बनता है और उनके स्वरूपलाभ के अनुकूल बनकर अपने-अपने कार्य करता है तब वही संसार का प्रतिकूल है। यह शुद्धता परमेश्वर की शक्तिपात के कारण वैसा बनता है—इस विषय में आगे शक्तिपात की व्याख्या के समय बतलायेंगे। अशुद्ध कला आदि इसके विपरीत है, माया से कला उत्पन्न होती है—जो सुप्त अणु में किंचित् कर्तृत्व का आधान करती है। अणु के साथ कला का योग ही संसाररूपी बीज की उच्छूनता (किंचित् विकास) है। माया और अणु (जीव) के संयोग से उत्पन्न कला माया में विकार उत्पन्न करती है। अणु आत्मा जो स्वभावतः अविकारी है उसमें नहीं, अतः कला माया का ही कार्य है। इस प्रकार परस्पर घनिष्ठसंश्लेष (सम्पर्क) होने के कारण पुरुष और कला में पृथक्त्व का भान नहीं होता है। माया गर्भ में स्थित किसी अधिकारी ईश्वर की प्रसन्नत।
८६ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ आ. ८ से सब प्रकार कर्म के नाश होने पर माया और पुरुष में विवेक उत्पन्न होता है, जिसके फलस्वरूप माया के ऊपर भूमि में विज्ञानाकल जीव स्थित रहते हैं, वे कभी माया से निम्न भूमि में नहीं जाते । इसी प्रकार जिसको कला और पुरुष में विवेक उत्पन्न हुआ है वह कला के ऊर्ध्व भूमि में रहता है । जिसे प्रकृति पुरुष विवेक हुआ है वह प्रधान से निम्नभूमि में नहीं जाता है । मल और पुरुषमें विवेक सम्पन्न होने पर शिवसमानता आती है, पुरुष की पूर्णता सम्बन्धी साक्षात्कार होने पर शिवत्व ही है । अतः कलातत्त्व ही किंचित् कर्तृत्व का आधान करनेवाला है, लेकिन जो अज्ञान है उसमें कर्तृत्व नहीं आ सकता है, अतः किंचित् ज्ञानदायिनी अशुद्ध विद्या जो कला से उत्पन्न हुई, वही विद्या बुद्धि की ओर देखती है और उसमें स्थित सुख आदि को विवेक पूर्वक ग्रहण करती है, क्यों कि बुद्धि गुणों से संकीर्ण होने के कारण बुद्धि में प्रतिबिम्बित वस्तुओं को एक दूसरे से विविक्त रूप में ग्रहण नहीं कर सकती है । इसलिए बुद्धि में प्रतिबिम्बित भाव समूह का विवेचन विद्या के द्वारा होता है, किंचित् कर्तृत्व के किंचित् अंश की सिद्धि के लिए किसी विशेष विषय सम्बन्धी कर्तृत्व के अर्थ में इसका तात्पर्य पर्यवसित होता है, किसी विशेष विषयक कर्तृत्व का होना रागतत्त्व का कार्य है । किसी विशेष विषयक कार्य तो अवैराग्य से ही सम्भव हो सकता है—ऐसी आपत्ति के उत्तर में कहा जाता है कि अवैराग्य युक्त जीवों में भी राग का अभाव दिखलाई पड़ता है,—और वैराग्य रहने पर भी धर्म आदि में अनुराग दिखलाई पड़ता है । भोजन के द्वारा तृप्त पुरुष में अवैराग्य का अभाव ( वैराग्य ) रहने पर भी हृदय में राग का अभाव नहीं रहता है । राग के अभाव होने पर अवैराग्य की अनुत्पत्ति का प्रसंग होगा। काल तो कार्यों का कलन करता हुआ उस कलना के द्वारा कर्तृत्व में परिच्छिन्नता लाता है । 'क्वचित्' इस अंश में समानता रहने पर भी इसी विषय में ही कर्तृत्व है इस प्रकार का होना नियति का कार्य है । कार्यकारणभाव में भी नियति का ही व्यापार है । अतः कला से इन चारों की उत्पत्ति हुई है । किसी वस्तु इस समय जानकर उस विषय में अनुरागी बनकर करता हूँ—इस प्रकार जो चैतन्य शरीररूपी पुर्यष्टक में स्थित है वह पशु कहलाता है । यह जो मायादिषट्क है उसे छः कंचुक कहते हैं । क्यों कि संवित् ( चैतन्य ) के माया के द्वारा आवरण डाले जाने पर उसके ऊपर कला आदि की स्थिति कंचुक ( आवरण ) के समान होती है ।
आ. ८ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ ८७ इस प्रकार से देखने पर माया का कार्य जो किंचित् कर्तृत्व है उसमें किंचित् रूपी विशेषण विशिष्ट कर्तृत्वरूपी जो विशेष्य है उसमें जो कला¹ काम करती है वह विद्या आदि तत्त्वों को जननी (कारण) है—ऐसा इसका निरूपण हुआ है। अब इसका विशेषणरूपी जो भाग (अंश) है जिसका किंचित् शब्द से उल्लेख हुआ है वह ज्ञेय तथा कार्यरूप है। जब वही कला उसको अपने स्वरूप से अलग कर देती है तब वह सुख दुःख मोहात्मक होकर और सभी भोग्य पदार्थों के अनुगामी बनकर एक सामान्य रूप धारण कर लेती है और जिससे प्रकृतितत्त्व की उत्पत्ति होती है जिसका दूसरा रूप उन गुणों का साम्यरूप है—इस प्रकार से भोक्तारूप और भोग्य उभय एक ही साथ कलातत्त्व के अधीन होकर उत्पन्न होते हैं। इस विषय में इनकी सृष्टि वास्तव में बिना क्रम² से होती है—ऐसा कहा १. जब सृष्टि की धारा प्रवर्तित होती है तब जो जीव उस धारा में पतित हो जाता है उस समय उसके सम्मुख कोई क्रम प्रतिभात नहीं होता है, लेकिन योगी के साधनमार्ग में चलते समय क्रम अवश्य देखने को आता है। यह जानना उचित है कि सृष्टि युगपत् होती है। किसी-किसी शास्त्र में नियति के बाद काल का उल्लेख हुआ है, लेकिन यहाँ नियति का उल्लेख काल के अनन्तर हुआ है क्योंकि कार्यकारण सम्बन्धी नियम का जो व्यापार है अर्थात् कारण जो कार्य के पूर्वगामी है और कार्य जो कारण के बाद आने वाले हैं, बिना काल के अवच्छेद से कैसे सम्भव हो सकता है, इसलिए काल का उल्लेख नियति के पहले हुआ है। माया आदि कंचुक षट्क के द्वारा जो प्रमाता संकुचित हो जाता है वह 'विदि क्रिया' का कर्ता है, आगमों में उसे अणु कहते हैं। यहों पच्चीसवां तत्त्व पुरुष है। २ यद्यपि पुरुष में कर्तृत्व अनवच्छिन्न है लेकिन उस कर्तृत्व में किञ्चित् विशेषण रहने के कारण उसकी कर्तृत्वशक्ति सीमित हो जाती है और किसी वेद्य सम्बन्धी कर्तृत्व में वह पर्यवसित होती है। यह जो वेद्य है वह कोई विशिष्ट वेद्य नहीं अपितु सामान्य वेद्यात्मक प्रधानरूपी तत्त्व है। कलातत्त्व उस भोग्यरूपी तत्त्व को बाहर प्रकट कर देती है। कला के कारण ही एक ओर अणुरूपी भोक्ता और दूसरी ओर भोग्यरूपी प्रधान का जन्म होता है। अद्वय सिद्धान्त के अनुसार भोक्ता ही भोग्य रूप में स्थित है लेकिन माया के कारण भेदभाव का उदय होता है।
८८ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ आ. ८ गया है, लेकिन क्रम का भी अवभासन भी है—यह भी कहा गया है। यह क्रम विद्या और राग आदि में विचित्र प्रकार देखा गया है जैसे कोई जीव किसी वस्तु से अनुरक्त होकर बाद में उसे जानता है और कोई पहले किसी वस्तु को जानकर बाद में अनुरक्त होता है। इसलिए विद्या राग आदि का भिन्न प्रकार क्रमनिरूपण रौरव आदि शास्त्रों में जो कहा गया है उसमें कोई विरोध हुआ ऐसा नहीं समझना चाहिए। अतः जो भोग्यसामान्य १ है वह प्रधान ही है और जो प्रक्षोभ है वह गुणतत्त्व है। इसमें वही सुख है जहाँ भोग्यरूप प्रकाशात्मक सत्त्व उपस्थित है, दुःख प्रकाश तथा अप्रकाश का आन्दोलनात्मक है अतः यह रजसरूप और क्रियात्मक है, मोह तमसात्मक है जहाँ प्रकाश का अभाव है। ये तीनों वस्तुतः भोग्यरूप हैं। अतः क्षुब्ध प्रधान से अन्य कार्यों की उत्पत्ति होती है। अक्षुब्ध प्रकृति से नहीं। अव्यक्त और महत् के बीच में क्षोभ अवश्य ही मानना पड़ता है—इससे सांख्य दृष्टि से अज्ञात पृथग्रूप गुणतत्त्व २ है। प्रकृति में यह क्षोभ तत्त्व के अधिपति ईश्वर के अधिष्ठान से उत्पन्न होता है, नहीं तो किसी नियत पुरुष के प्रकृति की प्रवृत्ति सिद्ध नहीं होती। इसके अनन्तर (क्षोभ के अनन्तर) गुणतत्त्व से बुद्धितत्त्व उत्पन्न होता है १. बुद्धि के ऊपर तथा प्रकृति के नीचे गुणतत्त्व का स्थान है। प्रकृति गुणों की साम्यावस्था का नाम है। उस स्थिति में गुणों में किसी प्रकार क्षोभ नहीं रहता। जब तत्त्वाधिष्ठाता ईश्वरेच्छा से गुणों में वैषम्य का उदय होता है तब उसे क्षोभ कहते हैं। प्रकृति का जो क्षुब्धरूप है वही गुणतत्त्व है। यह जानने योग्य बात है कि प्रकृति के दो रूप हैं, एक उसकी साम्यावस्था है और दूसरी वैषम्यावस्था है। गुणतत्त्व प्रकृति से भिन्न कोई तत्त्व नहीं है। संसार की प्रवृत्ति क्षुब्ध गुणतत्त्व से होती है अक्षुब्ध प्रकृति से नहीं, जिस पुरुष में भोगलिप्सा समाप्त हो गयी है ईश्वरेच्छा से प्रकृति में उसके लिए क्षोभ उत्पन्न नहीं होता है, लेकिन इसके विपरीत भोगेच्छु के लिए श्रीकण्ठनाथ प्रकृति को क्षुब्ध करते हैं। इसलिए मुक्त पुरुष के लिए ईश्वर प्रकृति में कोई विकार उत्पन्न नहीं करते हैं। २. बुद्धि आत्मा रूपी प्रकाश के प्रतिबिम्ब का आधार है। वह एक ओर बोध का प्रतिबिम्ब धारण करती है, दूसरी ओर विषयों का। पुरुषरूपी प्रकाश का प्रतिबिम्ब धारण करने के कारण बुद्धि जड़ होती हुई भी विषयों का प्रकाशन कर सकती है।
आ. ८ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ ८९ जिसमें पुरुषरूपी प्रकाश और विषय का प्रतिबिम्ब अर्पित होता है। बुद्धितत्त्व¹ से अहंकार उत्पन्न होता है। जिससे बुद्धि में प्रतिबिम्बित वेद्य वस्तुओंके सम्पर्क से पुरुषरूपी प्रकाश मलिन होकर शुक्ति में रजत के अभिमान के सदृश अनात्मा में आत्माभिमान रूपी अहंकार का उदय होता है।² इसलिए 'कार' शब्द से अहंकार कार्यवस्तु है—ऐसा कहा गया है। यह सिद्धान्त सांख्य मत के अनुसार ठीक नहीं लगता हैं, क्योंकि वह सिद्धान्त आत्मा की 'अहं विमर्शमयता' का अंगीकार नहीं करता है, लेकिन हमलोग उसकी कर्तृता भी स्वीकार करते हैं अर्थात् आत्मा कर्ता है ऐसा मानते हैं। इस शुद्ध विमर्श का कोई प्रतियोगी नहीं है, यह स्वात्मचमत्कार रूप अहं है। यह हुआ अहंकार का इन्द्रियात्मक स्वरूप³ उसकी प्रकृतिरूपता १. बुद्धिवृत्ति रूपी प्रकाश में 'मैं यह करता हूँ, यह जानता हूँ' इस प्रकार जो अभिमान है अहंकार उसी स्वरूप का है। अनात्मवस्तु में आत्माभिमान के अलावा इसका एक असाधारण कार्य भी है। अहंकार ही अपने संरम्भ के बल से प्राणों का प्रेरक है; जब उसकी संरम्भरूपी प्रेरणा की समाप्ति हो जाती है तब जीवों की मृत्यु होती है। २. अहंकार के सात्त्विक भाग से मन और पाँच ज्ञानेन्द्रियों की उत्पत्ति होती है। मन में एक विशेषता यह है कि वह सब इन्द्रियों के विषयों से सम्बन्ध रखता है, किन्तु इन्द्रियाँ नियत विषयक हैं—इसका कारण क्या है, इसके अनुसन्धान करने पर ज्ञात होता है कि अहंकार मन के कारण होते समय तन्मात्राओं के अविशिष्ट कर्ता है, लेकिन ज्ञानेन्द्रिय आदि के जन्म में वह नियतरूप है। इसलिए इन्द्रियाँ नियत विषयक हैं, जैसे श्रोत्र शब्द का ही ग्रहण करता है, स्पर्श का नहीं, लेकिन मन सर्वविषयक है क्योंकि मन अहंकार के सात्त्विक अंश से उत्पन्न होकर भी अनियतविषयक या सर्व- विषयक है। ३. बुद्धि, अहंकार और मन अन्तःकरण हैं जिसके अध्यवसाय, अभिमान और संकल्प आदि वृत्तियाँ हैं। प्राण को अन्तःकरण नहीं कहा जा सकता है, क्योंकि वह जड़ है लेकिन बुद्धि आदि जड़ होने पर भी उनमें चेतन का सीधा सम्पर्क है क्योंकि कारणरूप अहंकार में प्राणों की प्रेरकता है। यह बिना इच्छा से और इच्छा भी बोध या ज्ञान के बिना होना सम्भव नहीं है—ये सभी गुण बुद्धि अहंकार और मन में वर्तमान हैं।
९० ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ आ. ८ सत्त्व आदि के भेद से तीन प्रकार हैं जिसमें सात्त्विक अंश वह है जिससे मन और पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ उत्पन्न होते हैं, उसमें मन जो कार्य है उसका जनक या कर्ता अहंकार है जिसमें शब्दतन्मात्रा को उत्पन्न करने का सामर्थ्य है। श्रोत्र का कारण होता हुआ वही शब्दजनक है, इस प्रकार घ्राणेन्द्रिय में वही गन्धजनकता की शक्ति रखता है। इन्द्रियों की भौतिकता युक्तिसिद्ध नहीं है—मैं सुनता हूँ इस प्रकार 'मैं' का अनुगम रहने के कारण इन्द्रियाँ स्पष्टतया आहंकारिक हैं और वे ( इन्द्रियाँ ) करण होने के नाते इनके कर्ता के साथ सम्बन्ध होना अवश्य चाहिए, नहीं तो दूसरे करण के योग स्वीकार करने पर अनवस्था आ जाती है। अहंकार ही कर्ता और करणों में कर्ता का अंश है, इसलिए पुरुष के दो मुख्य करण हैं—ज्ञानरूप अंश में विद्या और क्रिया में कला है क्योंकि अन्धा और पंगु ( लंगड़े ) में अहन्तारूप ज्ञान ( रूपज्ञान ) और क्रिया ( गमन क्रिया ) अभाव नहीं रहता। तन्मात्राओं की बलवत्ता होने पर सात्त्विक अहंकार में जो विशेषता आती है उससे पाँच कर्मेन्द्रियों का उदय होता है। 'मैं चलता हूँ' इस प्रकार अहंकार से युक्त और कार्य करने में समर्थ इन्द्रिय ही पादेन्द्रिय है, उसका मुख्य अधिष्ठान बाहरी पैर, अन्यत्र भी वही इन्द्रिय है, क्योंकि पैर से रहित पुरुष में भी गति का अभाव नहीं रहता है। यह कहना उचित नहीं कि उस हेतु से कर्तव्य का सांकर्य होगा, क्योंकि क्रिया मात्र ही करण का कार्य है, गमन आदि का मुख्यरूप क्रिया है, रूप आदि का बोध की क्रियारूपता नहीं है, वैशेषिक शास्त्र में वे गुण कहते हैं, इसलिए कर्मेन्द्रियवर्ग अवश्य ही मानना चाहिए। उनकी संख्या पाँच हैं क्योंकि अनुसन्धान पाँच ही है। जब बाहर त्याग की अनुसन्धि अथवा ग्रहण की, या त्याग और ग्रहण दोनों की, अथवा दोनों के अभाव ( अर्थात् जहाँ त्याग और ग्रहण दोनों न हों ) रहकर स्वरूप में विश्राम के लिए हो तो क्रमशः पायु, पाणि पाद और उपस्थ आदि इन्द्रियाँ कार्य करती हैं। जब भीतर ही भीतर प्राणों के आश्रयण कर कर्म की अनुसन्धि होती है तब वागिन्द्रिय कार्य करता है। इसलिए इन्द्रिय के अधिष्ठान ( अर्थात् पादेन्द्रिय ) हाथ में होने पर उससे जो गमन क्रिया होती है वह भी पादेन्द्रिय का ही कार्य है ऐसा मानना पड़ता है, अतः कर्म अनन्त प्रकार के होने पर भी इन्द्रियाँ अनन्त प्रकार के नहीं होती हैं। इतने दूर तक राजस गुणका सम्बन्ध है—ऐसा कहा जाता है। दूसरे सिद्धान्त के अनुसार रजस् से मन उत्पन्न होता है ऐसा
आ. ८ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ ९१ कहा जाता है। फिर दूसरे लोग सात्त्विक गुण से मन और रजस् से इन्द्रियाँ उत्पन्न होते हैं ऐसा कहते हैं। भोक्तारूप के गुणभाव और तमस् प्रधान अहंकार से पाँच तन्मात्राएँ जिनका एकमात्र स्वरूप वेद्यमय है, उत्पन्न होते हैं। विशेष विशेष शब्दों के जो क्षुब्धरूप हैं उनके पूर्वगामी सामान्यात्मक अविशिष्ट जो स्वरूप है वही शब्द तन्मात्रा है। इसी प्रकार गन्ध तक तन्मात्राओं के सम्बन्ध में कहना पड़ता है। शब्दतन्मात्रा के क्षुब्ध होने से अर्थात् वह जब कार्यजनन के प्रति उन्मुख होती है तब अवकाशदानरूप व्यापार करने वाले आकाश की उत्पत्ति होता है—क्योंकि शब्द वाच्य वस्तुओं के लिए स्थानरूप अवकाश देने में सामर्थ्य रखता है। शब्द- तन्मात्रा जब क्षुब्ध होती है तब वायु की उत्पत्ति होती है—शब्द भी उसके सहचारी है वायु का आकाश से कभी वियोग नहीं होता। रूप के क्षुब्ध होने पर तेज का जन्म होता है अन्य दो गुण (शब्द और स्पर्श) पहले जैसे रहते हैं। क्षुब्ध रस तन्मात्रा से जल तत्त्व का जन्म होता है शब्द, स्पर्श, रूप ये तीन पहले जैसे हैं। गन्ध तन्मात्रा के क्षुब्ध होने से पृथिवी तत्त्व का उदय होता है, अन्य चार गुण पहले जैसे हैं। कोई-कोई शब्द और स्पर्श से वायु—इस क्रम से पाँचों तन्मात्राओं से पृथिवी का उदय मानते हैं। गुणों का समूह ही पृथिवी हैं, गुणों के समष्टि के अतिरिक्त कोई गुणी नहीं है। इन तत्त्व समूहों में ऊर्ध्व ऊर्ध्व गुण व्यापक है निकृष्ट गुण व्याप्य है। जिसके बिना अन्य गुणों की उत्पत्ति नहीं हो सकती है उसे ही गुणों का उत्कर्ष समझना चाहिए। अतः पृथवीतत्त्व शिवतत्त्व से लेकर जलतत्त्व के द्वारा व्याप्त है, इसी प्रकार जल अग्नितत्त्व के द्वारा व्याप्त है—इस प्रकार शक्तितत्त्व तक स्थिति है। × × × भूतसमूह, तन्मात्राएँ, इन्द्रियाँ, प्रकृति, कंचुक से आवृत्त पुरुष, विद्या से शक्तितत्त्व शुद्धतत्त्व यह समग्ररूप संवित्स्पी सागर की लहरियाँ हैं— जो इस प्रकार से प्रसृत हुआ है। इति श्री अभिनवगुप्ताचार्य के द्वारा विरचित तन्त्रसार का अष्टम आह्निक
अथ नवममाह्निकम् अथ तत्त्वानां भेदो निरूप्यते । स च सप्तधा षडर्धशास्त्र एव परं परमेशेन उक्तः । तत्र शिवाः मन्त्र- महेशाः मन्त्रेशाः मन्त्राः विज्ञानाकलाः प्रलयाकलाः सकला इति सप्त शक्तिमन्तः । एषां सप्तैव शक्तयः, तद्भेदात् पृथिव्यादिप्रधानतत्त्वान्तं चतुर्दशभिर्भेदैः प्रत्येकं स्वं रूपं पञ्चदशं तत्र स्वं रूपं प्रमेयतायोग्यं स्वाहम- निष्ठम्—अपराभट्टारिकानुग्रहात्, प्रमातृषु उद्रिक्तशक्तिषु यत् विश्रान्ति- भाजनं तत् तस्यैव शाक्तं रूपं श्रीमत्परापरानुग्रहात् । तच्च सप्तविधं शक्तीनां तावत्त्वात् । शक्तिमद्रूपप्रधाने तु प्रमातृवर्गे यत् विश्रान्तं तच्छक्ति- मच्छिवरूपं श्रीमत्पराभट्टारिकानुग्रहात्, तदपि सप्तविधं—प्रमातॄणां शिवात्प्रभृति सकलान्तानां तावताम् उक्तत्वात् । तत्र शक्तिभेदादेव प्रमातॄणां भेदः, स च स्फुटीकरणार्थं सकलादिक्रमेण भण्यते, तत्र सक- लस्य विद्याकले शक्तिः तद्विशेषरूपत्वात् बुद्धिकर्माक्षशक्तीनां, प्रलया- कलस्य तु ते एव निर्विषयत्वात् अस्फुटे । विज्ञानाकलस्य ते एव विगल- त्कल्पे तत्संस्कारसचिवा प्रबुद्धचमात्रा शुद्धविद्या मन्त्रस्य । तत्संस्कार- हीना सैव प्रबुद्धा मन्त्रेशस्य । सैव इच्छाशक्तिरूपतां स्वातन्त्र्यस्वभावां जिघृक्षन्ती मन्त्रमहेश्वरस्य । इच्छात्मिका स्फुटस्वातन्त्र्यात्मिका शिवस्य इति शक्तिभेदाः सप्त मुख्याः । तदुपरागकृतश्च शक्तिमत्सु प्रमातृषु भेदः— करणभेदस्य कर्तृभेदपर्यवसानात्, शक्तेरेव च अव्यतिरिक्तायाः करणीकर्तुं शक्यत्वात् न अन्यस्य—अनवस्थाद्यापत्तेः । वस्तुतः पुनरेक एव चित्स्वा- तन्त्र्यानन्दविश्रान्तः प्रमाता, तत्र पृथिवी स्वरूपमात्रविश्रान्ता यदा वेद्यते तदा स्वरूपम् अस्याः केवलं भाति चैत्रचक्षुर्द्दष्टं चैत्रविदितं जाना- मीति, तत्र सकलशक्तिकृतं सकलशक्तिमद्रूपकृतं स्वरूपात्तरं भात्येव, एवं शिवान्तमपि वाच्यं, शिवशक्तिनिष्ठं शिवस्वभावविश्रान्तं च विश्वं जानामि इति प्रत्ययस्य विलक्षणस्य भावात् । ननु भावस्य चेत् वेद्यता स्वं वपुः तत्सर्वान्प्रति वेद्यत्वं, वेद्यत्वमपि वेद्यम् इत्यनवस्था, तया च
आ. ९ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ ९३ जगतोऽन्धसुप्रत्वं सुप्रकाशमेव, तया च वेद्यत्वावेद्यत्वे विरुद्धधर्मयोग इति दोषः ? अत्र उच्यते—न तत् स्वं वपुः स्वरूपस्य पृथगुक्तत्वात्, किं तर्हि तत् प्रमातृशक्तौ प्रमातरि च यत् विश्रान्तिभाजनं यत् रूपं तत् खलु तत्, तत् स्वप्रकाशमेव तत् प्रकाशते न तु किंचिदपि प्रति इति सर्वज्ञत्वम् । अनवस्थाविरुद्धधर्मयोगश्च इति दूरापास्तम् । अनन्तप्रमातृवेद्यमपि एकमेव तत् तस्य रूपं तावति तेषामेकाभासरूपत्वात् इति न प्रमात्रन्तर- संवेदनानुमानविधनः कश्चित्, तच्च तस्य रूपं सत्यम् अर्थक्रियाकारित्वात् तथैव, परदृश्यमानां कान्तां दृष्ट्वा तस्यै समोर्ष्यति, शिवस्वभावं विश्रा- न्तिकुम्भं पश्यन् समाविशति समस्तानन्तप्रमातृविश्रान्तं वस्तु पश्यन् पूर्णीभवति नर्तकीप्रेक्षणवत्, तस्यैव नीलस्य तद्रूपं प्रमातरि यत् विश्रान्तं तथैव स्वप्रकाशस्य विमर्शस्योदयात्—इति पञ्चदशात्मकत्वं पृथिव्याः प्रभृति प्रधानतत्त्वपर्यन्तम् । तावत्युद्रिक्तरागादिकञ्चुकस्य सकलस्य प्रमातृत्वात्; सकलस्यापि एवं पाञ्चदश्यं तस्यापि तावद्भेद्यत्वात् । वितत्य चैतत् निर्णीतं तन्त्रालोके । पुंसः प्रभृति कलातत्त्वान्तं त्रयोदशधा—सक- लस्य तत्र प्रमातृतायोगेन तच्छक्तिशक्तिमदात्मनो भेदद्वयस्य प्रत्यस्तम- मयात्, तथा च सकलस्य स्वरूपत्वमेव केवलं, प्रलयाकलस्य स्वरूपत्वे पञ्चानां प्रमातृत्वे एकादश भेदाः । विज्ञानाकलस्य स्वरूपत्वे चतुर्णां प्रमातृत्वे नव भेदाः । मन्त्रस्य स्वरूपत्वे द्वयोः प्रमातृत्वे सप्त । मन्त्रेशस्य स्वरूपत्वे भगवत एकस्यैव प्रमातृत्वे शक्तिशक्तिमद्भेदात् त्रयः । शिवस्य तु प्रकाशैकचित्स्वातन्र्यनिर्भरस्य न कोऽपि भेदः परिपूर्णत्वात् । एवम् अयं तत्त्वभेद एव परमेश्वरानुत्तरनयैकाह्ये निरूपितः भुवनभेदवैचित्र्यं करोति, नरकस्वर्गरुद्रभुवनानां पार्थिवत्वे समानेऽपि दूरतरस्य स्वभाव- भेदस्य उक्तत्वात् । अत्र च परस्परं भेदकलनया अवान्तरभेदज्ञानकुतू- हली तन्त्रालोकमेव अवधारयेत् । एवम् एकैकघटाद्यनुसारिणापि पृथिव्या- दीनां तत्त्वानां भेदो निरूपितः । अधुना समस्तं पृथिवीतत्त्वं प्रमातृप्रमेय- रूपम् उद्दिश्य निरूप्यते—यो धरातत्त्वाभेदेन प्रकाशः स शिवः यथा श्रुतिः 'पृथिव्येवेदं ब्रह्म' इति । धरातत्त्वसिद्धिप्रदान् प्रेरयति स धरामन्त्र- महेश्वरः, प्रेर्यो धरामन्त्रेशः, तस्यैवाभिमानिकविग्रहतात्मको वाचको मन्त्रः, सांख्यादिपाशवविद्योत्तीर्णशिवविद्याक्रमेण अभ्यस्तपार्थिवयोगोऽ- प्राप्तध्रुवपदः धराविज्ञानाकलः । पाशवविद्याक्रमेण अभ्यस्तपार्थिवयोगः कल्पान्ते मरणे वा धराप्रलयकेवलः । सौषुप्ते हि तत्त्वावेशवशादेव चित्रस्य स्वप्नस्य उदयः स्यात् गृहीतधराभिमानस्तु धरासकलः । अत्रापि शक्त्यु-