तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

सहिन्दीपदकृत्यसहितः १६१ पक्षधर्मतायाः किं लक्षणम् ?— व्याप्यस्य पर्वतादिवृत्तित्वं पक्षधर्मता । अनुमानं कतिविधम् ?— अनुमानं द्विविधं—स्वार्थं परार्थं च । किं नाम स्वार्थानुमानम् ?— स्वार्थं स्वानुमितिहेतुः, तथाहि—स्वयमेव भूयोदर्शनेन यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निरिति महानसादौ व्याप्तिं गृहीत्वा पर्वतसमीपं गतस्तद्गते चाग्नौ सन्दिहानः पर्वते धूमं पश्यन् व्याप्तिं स्मरति— पदकृत्यम् तच्च व्यभिचाराभावः । व्यभिचारश्च साध्याभाववद्वृत्तित्वम् । तथा च साध्याभाववदवृत्तित्वं व्याप्तिरिति पर्यवसन्नम् । महानसं वह्निमद् धूमादि- त्यादौ साध्यो वह्निस्तदभाववान् जलह्रदादिस्तद्वृत्तित्वं नौकादाववृत्तित्वं प्रकृते हेतुभूते धूमे इति कृत्वा १लक्षणसमन्वयः । धूमवान् वह्नेरित्यादौ साध्यो धूमस्तदभाववदयोगोलकं तद्वृत्तित्वमेव वह्न्यादाविति २नातिव्याप्तिः । ननु ज्ञातेयं व्याप्तिः, पक्षधर्मताज्ञानमित्यत्र का नाम पक्षधर्मता इत्य- पेक्षमाणं प्रति तत्स्वरूपं निरूपयति—व्याप्यस्येति । व्याप्यो नाम व्याप्या- श्रयः, स च धूमादिरेव, तस्य पर्वतादिवृत्तित्वं पक्षधर्मतेत्यर्थः । अथ कथमनुमानमनुमितिकरणं कथं वा तस्मादनुमितेर्जनिरिति जिज्ञास- मानं प्रति लाघवादनुमानविभागमुखेनैव बुबोधयिषुरनुमानं विभजते—अनु- मानमिति । द्वैविध्यं दर्शयति—स्वार्थं परार्थं चेति । ३स्वस्यार्थः प्रयोजनं यस्मात् तत् स्वार्थमिति समासः । स्वप्रयोजनं च स्वस्यानुमेयप्रतिपत्तिः । एवं परार्थमित्यस्यापि । अयमिति । व्याप्तिबलेन लीनमर्थं गमयतीति लिङ्गम्, तच्च धूमादि, तस्य परामर्शो ज्ञानविशेष इत्यर्थः । तस्मादिति । लिङ्गपरामर्शादित्यर्थः । स्वार्थानुमानमुपसंहरति—तदेतदिति । यस्मादिदं स्वप्रतिपत्तिहेतुस्तस्मादे- तत्स्वार्थानुमानमित्यर्थः । हिन्दी १. व्याप्तिलक्षणका समन्वय हुआ । २. व्याप्तिलक्षणकी अतिव्याप्ति नहीं हुई । ३. अनुमेय अर्थका ज्ञानरूप अपना प्रयोजन जिस अनुमानसे सिद्ध हो, वह स्वार्थानुमान है । तथा दूसरेको अनुमेयार्थज्ञानरूप प्रयोजन जिससे सिद्ध हो, वह परार्थानुमान है । ११

१६२ तर्कसंग्रहः [ अनुमानपरिच्छेदः 'यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निः' इति । तदनन्तरं वह्निव्याप्यधूमवानयं पर्वत इति ज्ञानमुत्पद्यते, अयमेव लिङ्गपरामर्श इत्युच्यते । तस्मात् पर्वतो वह्निमानिति ज्ञानमनुमितिरुत्पद्यते । तदेतत्स्वार्थानुमानम् । परार्थानुमानस्य किं स्वरूपम् ?— यत्तु स्वयं धूमादग्निमनुमाय परं प्रति बोधयितुं पञ्चावयव- वाक्यं प्रयुज्यते, तत्परार्थानुमानम् । यथा—पर्वतो वह्निमान्, धूम- वत्त्वात्, यो यो धूमवान् स वह्निमान्, यथा महानसम्, तथा चायम्, तस्मात्तथेति । अनेन प्रतिपादिताल्लिङ्गात्परोऽप्यग्निं प्रतिपद्यते । पञ्चावयवाः के ?— प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि पञ्चावयवाः । पर्वतो वह्निमानिति प्रतिज्ञा । धूमवत्त्वादिति हेतुः । यो यो धूमवान् स स वह्निमानित्युदाहरणम् । तथा चायमित्युपनयः । तस्मात्तथेति निगमनम् । पदकृत्यम् क्रमप्राप्तं परार्थानुमानमाह—यत्त्विति । यत्पञ्चावयववाक्यं प्रयुज्यते तत्परार्थानुमानमिति सम्बन्धः । पञ्चावयवेति । अथावयवत्वं नाम द्रव्यसम- वायिकारणत्वम्, प्रतिज्ञादिषु तदसम्भवात्कथमेतेऽवयवाः स्युरिति चेत्, अनु- मानवाक्यैकदेशत्वात्तु अवयवा इत्युपचर्यत इति गृहाण । नन्वेमपि पञ्चा- वयववाक्यस्यानुमानत्वमेव न विचारसहं तस्य लिङ्गपरामर्शत्वाभावादिति चेत्, मैवम्, लिङ्गपरामर्शप्रयोजकलिङ्गप्रतिपादकत्वेनानुमानमित्युपचार- मात्रत्वात् । तदुदाहरति—यथेति । तथा चायमिति । अयं च पर्वत:, तथा— वह्निव्याप्यधूमवानित्यर्थः । तस्मात्तथेति । वह्निव्याप्यधूमवत्त्वाद्वह्निमानि- त्यर्थः । अनेनेति । अनेन पञ्चावयववाक्येनेत्यर्थः । ननु पञ्चावयववाक्यमित्यत्र के ते पञ्चावयवा अतस्तान्दर्शयति—प्रति- ज्ञेति । प्रतिज्ञाद्यन्यतमत्वमवयवत्वम् । साध्यविशिष्टपक्षबोधकवचनं प्रतिज्ञा । पञ्चम्यन्तं तृतीयान्तं वा लिङ्गवचनं हेतुः । व्याप्तिप्रतिपादकदृष्टान्तवचन- मुदाहरणम् । उदाहृतव्याप्तिविशिष्टत्वेन हेतोः पक्षधर्मताप्रतिपादकवचन- मुपनयः । पक्षे साध्यस्याबाधितत्वप्रतिपादकवचनं निगमनम् । इदमेव लक्षणं हृदि निधाय प्रतिज्ञादीन्विशिष्य दर्शयति—पर्वतो वह्निमानित्यादिना ।

सहिन्दीपदकृत्यसहितः १६३ स्वार्थानुमितिपरार्थानुमित्योः किं करणम् ?— स्वार्थानुमितिपरार्थानुमित्योर्लिङ्गपरामर्श एव करण म् । तस्मा- ल्लिङ्गपरामर्शोऽनुमानम् । लिङ्गं कतिविधं किञ्चान्वयव्यतिरेकिलक्षणम् ?— लिङ्गं त्रिविधम्–अन्वयव्यतिरेकि, केवलान्वयि, केवलव्यतिरेकि चेति । अन्वयेन व्यतिरेकेण च व्याप्तिमदन्वयव्यतिरेकि, यथा-वह्नौ साध्ये धूमवत्त्वम् । यत्र धूमस्तत्राग्निर्यथा महानसमित्यन्वयव्याप्तिः । यत्र वह्निर्नास्ति तत्र धूमोऽपि नास्ति यथा ह्रद इति व्यतिरेक- व्याप्तिः । पदकृत्यम् लिङ्गेति । १ज्ञायमानं लिङ्गमनुमितिकरणमिति वृद्धोक्तं न युक्तम्, इयं यज्ञशाला वह्निमती अतीतधूमादित्यादौ लिङ्गाभावेऽप्यनुमितिदर्शनादित्य- भिप्रायाल्लिङ्गपरामर्श एव करणमित्याचष्टे-लिङ्गपरामर्श एवेति । अनु- मानमुपसंहरति-तस्मादिति । अनुमितिकरणत्वादित्यर्थः । अयमेव तृतीयज्ञान- मित्युच्यते । तथाहि--महानसादौ धूमाग्न्योर्व्याप्तौ गृह्यमाणायां यद्धूमज्ञानं तदादिमम् । पक्षे यद्धूमज्ञानं तद्द्वितीयम् । अत्रैव वह्निव्याप्यत्वेन यद्धूम- ज्ञानं तत्तृतीयम् । इदमेव लिङ्गपरामर्श इत्युच्यते । अनुमानमिति । व्यापार- वत्कारणं करणमिति मते व्याप्तिज्ञानमेवानुमानं लिङ्गपरामर्शो व्यापार इत्यवसेयम् । अन्वयव्यतिरेकिणो लक्षणमाह--अन्वयेति । तृतीयायाः प्रयोज्यत्वमर्थः । साध्यसाधनयो साहचर्यमन्वयः । २तदभावयोः साहचर्यं व्यतिरेकः । तथा चान्वयप्रयोज्यव्याप्तिमद्व्यतिरेकप्रयोज्यव्याप्तिमदन्वयव्यतिरेकीत्यर्थः । केवलव्यतिरेकिण्यतिव्याप्तिवारणाय अन्वयेनेति । केवलान्वयिनि व्यभिचार- हिन्दी १. प्राचीनमतानुसार ज्ञायमानलिङ्ग अनुमितिका करण है । किन्तु नवीनोंको यह मान्य नहीं है, क्योंकि "इयं यज्ञशाला वह्निमती अतीतधूमात्" वहाँ पर धूमलिङ्गके वर्तमान न होनेपर भी अनुमिति होती है । अतः लिङ्गपरामर्श ही अनुमितिका करण है । प्रकृत अनुमितिमें धूम न होने पर भी उसका ज्ञान तो है ही ।

१६४ तर्कसंग्रहः [ अनुमानपरिच्छेदः केवलान्वयिनः किं लक्षणम्— अन्वयमात्रव्याप्तिकं केवलान्वयि । यथा-घटोऽभिधेयः प्रमेय- त्वात्पटवत् । अत्र प्रमेयत्वाभिधेयत्वयोर्व्यतिरेकव्याप्तिर्नास्ति, सर्वस्यापि प्रमेयत्वादभिधेयत्वाच्च । पदकृत्यम् वारणाय व्यतिरेकेणेति । तथा चान्वयव्याप्तिरुपदर्शिंतैव । व्यतिरेकव्याप्तिश्च १साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वमित्यर्थः । तदुक्तं— व्याप्यव्यापकभावो हि भावयोर्यादृगिष्यते । तयोरभावयोस्तस्माद्विपरीतःप्रतीयते ॥ २अन्वये साधनं व्याप्यं साध्यं व्यापकमिष्यते । साध्याभावोऽन्यथा व्याप्यो व्यापकः साधनात्ययः ॥ इति । केवलान्वयिनो लक्षणमाह—अन्वयेति । अन्वयेनैव व्याप्तिर्यस्मिन् स तथा । प्रमेयत्वाभिधेयत्वयोर्व्यतिरेकव्याप्तिं निराकरोति - अत्रेति । अभिधे- यत्वसाध्यकानुमान इत्यर्थः । ननु कुतस्तन्निषेधोऽतस्तत्र हेतुमाह-सर्वस्येति । पदार्थमात्रस्येत्यर्थः । तथाच ३सकलपदाभिधेयत्वस्येश्वरप्रमाविषयत्वस्य चात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वरूपकेवलान्वयित्वेन तदभावाप्रसिद्ध्या तद्घटित- व्यतिरेकव्याप्तिर्न सम्भवत्येवेति भावः । हिन्दी १. साध्य वह्नि, उसका अभाव वह्न्यभाव, उसका व्यापकीभूत अभाव धूमाभाव, उसकी प्रतियोगिता धूममें होनेसे धूममें वह्निकी व्यतिरेकव्याप्ति भी सिद्ध हो गयी । २. अन्वयव्याप्तिमें हेतु व्याप्य होता है और साध्य व्यापक होता है ! किन्तु व्यतिरेकव्याप्तिमें इसके विपरीत साध्याभाव व्याप्य होता है और हेत्वभाव व्यापक होता है । ३. घटपदाभिधेयत्व केवल घटमें है अन्यत्र नहीं है, ऐसे ही पटपदाभिधेयत्व केवल पटमें ही है, अन्यत्र उसका अत्यन्ताभाव है । किन्तु 'सर्व'पदका अभिधेयत्व सबमें होनेसे केवलान्वयी हुआ । इसी प्रकार हमारी प्रमाकी विषयता कुछ ही पदार्थोंमें है । किंतु ईश्वरीयप्रमाविषयता सर्वत्र होनेसे अत्यन्ताभावका अप्रतियोगी वह भी हुई । इसलिये प्रमेयत्व भी केवलान्वयी हुआ । इसलिये केवलान्वयी होनेसे अभिधेयत्व और प्रमेयत्वका अभाव अप्रसिद्ध होगा । अतः अभावघटित व्यतिरेकव्याप्ति प्रमेयत्व और अभिधेयत्व में नहीं हो सकती है । इसलिये इसे केवलान्वयी कहते हैं ।

सान्दपदकृत्यसहितः १६५ केवलव्यतिरेकिणः किं लक्षणम् ?— व्यतिरेकमात्रव्याप्तिकं केवलव्यतिरेकि । यथा-पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्त्वात्, यदितेरेभ्यो न भिद्यते न तद्गन्धवत् यथा जलम्, न चेयं तथा, तस्मान्न तथेति । अत्र यद्गन्धवत् तदितरभिन्न- मित्यन्वयदृष्टान्तो नास्ति, पृथिवीमात्रस्य पक्षत्वात् । पक्षस्य किं लक्षणम् ?— सन्दिग्धसाध्यवान् पक्षः । यथा-धूमवत्त्वे हेतौ पर्वतः । पदकृत्यम् केवलव्यतिरेकिणो लक्षणमाह-व्यतिरेकेति । व्यतिरेकेणैव व्याप्तिर्य- स्मिंस्तत्तथा । अन्वयव्यतिरेकिण्यतिव्याप्तिवारणाय मात्रेति । न चेयं तथेति । इयं पृथिवी, न तथा-न गन्धाभाववतीत्यर्थः । तस्मान्न तथेति । गन्धाभाव- वत्त्वाभावादितरभेदाभाववती नेत्यर्थः । नन्वत्र किमिति नान्वयव्याप्ति- रीत्याशङ्क्य परिहरति-अत्रेति । इतरभेदसाधकानुमान इत्यर्थः । इदमुपल- क्षणम् । जीवच्छरीरं सात्मकं, प्राणादिमत्त्वात्, यन्नैवं तन्नैवं यथा घटः । प्रत्य- क्षादिकं प्रमाणमिति व्यवहर्तव्यं, प्रमाकरणत्वात्, यन्नैवं तन्नैवं यथा प्रत्यक्षा- भासः । विवादास्पदम् आकाशमिति व्यवहर्तव्यं, शब्दवत्त्वादित्यादिकमपि केवलव्यतिरेकि द्रष्टव्यम् । अत्रेदं बोध्यम् — १अन्वयव्यतिरेकि तु पञ्चरूपोपपन्नं स्वसाध्यं साधयितुं क्षमते, तानि कानि ! इति चेच्छ्रूयताम्-पक्षधर्मत्वं सपक्षसत्त्वम् विपक्षाद्व्या- वृत्तिरबाधितविषयत्वमसत्प्रतिपक्षत्वं चेति । अबाधितः साध्यरूपो विषयो यस्य तत्तथोक्तम्, तस्य भावस्तत्त्वम् । एवं साध्याभावसाधकं हेत्वन्तरं यस्य, स सत्प्रतिपक्ष इत्युच्यते स नास्ति यस्य सोऽसत्प्रतिपक्षः, तस्य भावस्तत्त्व- मिति बोध्यम् । केवलान्वयि तु चतूरूपोपपन्नमेव स्वसाध्यं साधयितुं क्षमते, तस्य विपक्षविपर्ययेण तद्व्यावृत्तिविपर्ययात् । केवलव्यतिरेक्यपि तथा तस्य सपक्षविपर्ययेण तत्सत्त्वविपर्ययादिति, उपदर्शितरूपाणां मध्ये कतिपयरूपो- पपन्नत्वात् । अथ पृथिवीमात्रस्य पक्षत्वादित्यत्र किं नाम पक्षतेत्यपेक्षायां तां निर्वक्ति - सन्दिग्धेति । सपक्षवारणाय सन्दिग्धेति । हिन्दी १. अन्वयव्यतिरेकी हेतु पक्षसत्त्व, सपक्षसत्त्व, विपक्षव्यावृत्तत्व, अबाधितविषयत्व और असत्प्रतिपक्षत्वरूप पञ्चरूप से युक्त होकर साध्यकी सिद्धि करता है। केवलान्वयी हेतु तो चाररूपोंसे ही युक्त होकर अपने साध्यकी सिद्धि करता है। क्योंकि विपक्ष नही होनेसे विपक्षव्यावृत्तत्व नहीं मिल सकेगा। एवं केवलव्यतिरेकी हेतु भी चाररूपोंसे

१६६ तर्कसंग्रहः [ अनुमानपरिच्छेदः सपक्षस्य किं लक्षणम् ? — निश्चितसाध्यवान् सपक्षः । यथा-तत्रैव महानसम् । विपक्षस्य किं लक्षणम् ? — निश्चितसाध्याभाववान् विपक्षः । यथा तत्रैव महाह्रदः । हेत्वाभासाः कतिविधाः ? — सव्यभिचारविरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्धबाधिताः पञ्च हेत्वाभासाः । सव्यभिचारस्य लक्षणं किं, कतिविधश्च सः— सव्यभिचारोऽनैकान्तिकः । स त्रिविधः—साधारणासाधार- णानुपसंहारिभेदात् । पदकृत्यम् निश्चितेति । पक्षेऽतिव्याप्तिवारणाय निश्चितेति । तत्रैवेति । धूमवत्त्व- हेतावेवेत्यर्थः । निश्चितेति । सपक्षेऽतिव्याप्तिवारणाय साध्येति । पक्षेऽतिव्याप्तिवार- णाय निश्चितेति । तत्रैव—धूमवत्त्व एव । हेतून्निरूप्य प्रसङ्गाद्धेत्वाभासानाह—सव्यभिचारेति । हेतुवदाभासन्ते इति हेत्वाभासाः । १तत्त्वं चानुमितितत्करणान्यतरप्रतिबन्धकयथार्थज्ञान- विषयत्वम् । बाधस्थले 'वह्निरनुष्ण' इत्यनुमितिप्रतिबन्धकं यज्ज्ञानमुष्णत्व- वद्वह्नावुष्णत्वसाधकं द्रव्यत्वमित्याकारकं, तद्विषयत्वस्य विषयतासम्बन्धेन द्रव्यत्वरूपहेत्वाभासे सत्त्वाल्लक्षणसमन्वयः । सद्धेतुवारणाय यथार्थेति । घटा- दिवारणाय अनुमितितत्करणान्यतरप्रतिबन्धकेति । व्यभिचारिणि अव्याप्ति- वारणाय तत्करणान्यतरेति । हिन्दी ही युक्त होकर साध्यकी सिद्धि करता है। क्योंकि सपक्ष नहीं होनेसे सपक्षसत्त्वका अभाव रहेगा । १. अनुमिति और उसका करण व्याप्तिज्ञान इन दोनोंमें किसी एकका प्रतिबन्धक जो यथार्थज्ञान, अर्थात् सव्यभिचारत्व, विरुद्धत्व, सत्प्रतिपक्षत्व, असिद्धत्व और बाधित- त्वका यथार्थज्ञान, इसका जो विषय सव्यभिचार आदि, वे ही हेत्वाभास हैं । जैसे, बाधस्थलमें “वह्निरनुष्णः” इस अनुमितिका प्रतिबन्धक ज्ञान होगा “उष्णे वह्नौ अनु- ष्णत्वसाधकं द्रव्यत्वम्” इत्याकारक, उसकी विषयता द्रव्यत्वमें है । इसलिये द्रव्यत्व हेतु नहीं है किन्तु हेत्वाभास है ।

सहिन्दीपदकृत्यसहितः १६७ साधारणस्य किं लक्षणम् ?— तत्र साध्याभाववद्वृत्तिः साधारणोऽनैकान्तिकः । यथा-पर्वतो वह्निमान् प्रमेयत्वादिति । (अत्र) प्रमेयत्वस्य वह्न्यभाववति ह्रदे विद्यमानत्वात् । असाधारणस्य किं लक्षणम् ?— सर्वसपक्षविपक्षव्यावृत्तः पक्षमात्रवृत्तिरसाधारणः । यथा-शब्दो नित्यः शब्दत्वादिति । (अत्र) शब्दत्वं सर्वेभ्यो नित्येभ्योऽनित्येभ्यश्च व्यावृत्तं शब्दमात्रवृत्ति । अनुपसंहारिणः किं लक्षणम् ?— अन्वयव्यतिरेकदृष्टान्तरहितोऽनुपसंहारी । यथा-सर्वमनित्यं प्रमेयत्वादिति । अत्र सर्वस्यापि पक्षत्वाद् दृष्टान्तो नास्ति । विरुद्धस्य किं लक्षणम् ?— साध्याभावव्याप्तो हेतुविरुद्धः । यथा-शब्दो नित्यः कृतकत्वात् पदकृत्यम् तत्रेति । साधारणादित्रितयमध्य इत्यर्थः । अथ 'विरुद्धेऽतिप्रसक्तिरिति मा स्म दृप्यः, सपक्षवृत्तित्वस्यापि निवेशात् । अथैवमपि स्वरूपासिद्धे दूषणं जागर्तीति मा वह गर्वम्, पक्षवृत्तित्वस्यापि तथात्वात् । पक्षमात्रेति । सर्वे ये सपक्षा विपक्षास्तेभ्यो व्यावर्तत इति सपक्षविपक्ष- व्यावृत्तः । केवलव्यतिरेकिवारणाय तद्भिन्न इत्यपि देयम् । अन्वयेति । केवलान्वयिन्यतिव्याप्तिवारणाय अन्वयेति । केवलव्यतिरे- किण्यतिव्याप्तिवारणाय व्यतिरेकेति । अत्रेति । उपदर्शितानुमान इत्यर्थः । विरुद्धं लक्षयति—साध्येति । सद्धेतुवारणाय साध्याभावव्याप्त इति । ²सत्प्रतिपक्षवारणाय सत्प्रतिपक्षभिन्न इत्यपि बोध्यम् । कृतकत्वादिति । हिन्दी १. साध्याभाववद्वृत्तित्व विरुद्धहेतुमें भी रहता है, अतः उसमें साधारणानैका- न्तिककी अतिप्रसक्ति रोकनेके लिये सपक्षवृत्तित्वका निवेश कर देना चाहिये ; एवं स्वरूपासिद्धमें अतिव्याप्तिवारणके लिये पक्षवृत्तित्वका भी निवेश कर देना चाहिये । तब यों लक्षण बन गया—सपक्षवृत्तित्वे सति पक्षवृत्तित्वे सति साध्याभाववद्वृत्तित्वम् साधारणानैकान्तिकत्वम् इति । २. सत्प्रतिपक्ष हेतु भी साध्याभावसे व्याप्त होता है, अतः उसमें विरुद्धलक्षणकी अतिव्याप्तिके वारणार्थ 'सत्प्रतिपक्षभिन्न' ऐसा विशेषण देना चाहिये ।

१६८ तर्कसंग्रहः [ अनुमानपरिच्छेदः घटवदिति । (अत्र) कृतकत्वं हि नित्यत्वाभावेनाऽनित्यत्वेन व्याप्तम् । सत्प्रतिपक्षस्य किं लक्षणम् ? — साध्याभावसाधकं हेत्वन्तरं यस्य, स सत्प्रतिपक्षः । यथा- शब्दो नित्यः श्रावणत्वाच्छब्दत्ववत्, शब्दोऽनित्यः कार्यत्वाद् घटवत् । असिद्धः कतिविधः ? — असिद्धस्त्रिविधः—आश्रयासिद्धः स्वरूपासिद्धो व्याप्यत्वासि- सिद्धश्चेति । आश्रयासिद्धः कः ? — आश्रयासिद्धो यथा-गगनारविन्दं सुरभि, अरविन्दत्वात्, सरोजारविन्दवत् । अत्र गगनारविन्दमाश्रयः, स नास्त्येव । स्वरूपासिद्धस्य किं रूपम् ? — स्वरूपासिद्धो यथा शब्दो गुणश्चाक्षुषत्वात् । अत्र चाक्षुषत्वं शब्दे नास्ति, शब्दस्य श्रावणत्वाद् । पदकृत्यम् कार्यत्वादित्यर्थः । कृतकत्वमिति । अनित्यत्वेन व्याप्तमिति । यद्यत्कृतकं तत्तदनित्यमिति व्याप्तिर्भवत्येव तथेति भावः । सत्प्रतिपक्षं लक्षयति — साध्येति । यस्य हेतोः साध्याभावसाधकं = साध्या- भावस्यानुमापकं हेत्वन्तरं = प्रतिपक्षो हेतुः विद्यते, स हेतुः सत्प्रतिपक्ष इत्यर्थः । अयमेव प्रकरणसम इत्युच्यते । विरुद्धवारणाय हेत्वन्तरं यस्येति । वह्न्यादिवारणाय साध्याभावेति । असिद्धं विभजते — असिद्ध इति । आश्रयासिद्ध्याद्यन्यतमत्वमसिद्धत्वम् । आश्रयासिद्धत्वं च पक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षकत्वम् । भवति हि अर- विन्दत्वे गगनीयत्वरूपपक्षतावच्छेदकाभाववत्पक्षकत्वम्, अरविन्दरूपपक्षे गगनीयत्वविरहात् । ननु कथमरविन्दे गगनीयत्वविरहोऽत आह-अत्रेति । उपदर्शितानुमान इत्यर्थः । पक्षे हेत्वभावः स्वरूपासिद्धिः । सद्धेत्वभावेऽतिव्याप्तिवारणाय पक्षे इति । घटाद्यभाववारणाय हेत्विति । सोऽयं स्वरूपासिद्धः शुद्धासिद्धभागा- सिद्धविशेषणासिद्धविशेष्यासिद्धभेदेन चतुर्विधः । तत्राद्यस्तूपदर्शित एव ।

सहिन्दीपदकृत्यसहितः १६९ व्याप्तत्वासिद्धः कः किञ्चोपाधिस्वरूपम् ?— सोपाधिको हेतुर्व्याप्यत्वासिद्धः । साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमुपाधिः । साध्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रति- पदकृत्यम् द्वितीयो यथा—उद्भूतरूपादिचतुष्टयं गुणः रूपत्वादित्यत्र रूपत्वहेतोः पक्षैकदेशवृत्तित्वेन तस्य भागे स्वरूपासिद्धत्वम् । तृतीयो यथा—वायुः प्रत्यक्षः रूपवत्त्वे सति स्पर्शवत्त्वादित्यत्र रूपवत्त्वविशेषणस्य वायाव- भावात्तद्विशिष्टस्पर्शवत्त्वस्यापि तथात्वेन तस्य स्वरूपासिद्धत्वं निर्वहति, विशेषणाभावे विशिष्टस्याप्यभावात् । तुरीयो १यथा—अत्रैव विशेषण- विशेष्यवैपरीत्येन हेतुः । तस्य स्वरूपासिद्धत्वं तु विशेष्याभावप्रयुक्त- विशिष्टाभावादिति बोध्यम् । व्याप्यत्वासिद्धं निरूपयति—सोपाधिक इति । ननु कोऽयमुपाधिरत आह—साध्येति । २साधनाव्यापक उपाधिरित्युक्ते शब्दोऽनित्यः कृतकत्वा- दित्यत्र सामान्यवत्त्वे सत्यस्मदादिबाह्येन्द्रियग्रहणार्हत्वमप्युपाधिः स्यात्तदर्थं साध्यव्यापकत्वमुक्तम् । ३तावत्युक्ते सामान्यवत्त्वादिनाऽनित्यत्वसाधने कृतकत्वमुपाधिः स्यात्तदर्थं साधनाव्यापकत्वम् । ४उपाधिभेदमादायासम्भव- हिन्दी १. "वायुः प्रत्यक्षः स्पर्शवत्त्वे सति रूपवत्त्वात्" यहाँका हेतु विशेष्यासिद्ध नामक चतुर्थ स्वरूपासिद्ध है । क्योंकि यहाँ रूपवत्त्वरूपविशेष्याभावप्रयुक्त विशिष्टाभाव है । २. उपाधिके लक्षणमें यदि केवल साधनाव्यापकत्व कहा जाय, साध्यव्यापकत्वका निवेश न हो तो "शब्दोऽनित्यः कृतकत्वात्" इस सद्धेतुस्थलमें "सामान्यवत्त्वे सति अस्मदादिबाह्येन्द्रियग्रहणविषयत्व" भी उपाधि हो जायगा । इसे वारण करनेके लिए "साध्यव्यापकत्व" कहा । यहाँ अनित्यत्वरूपसाध्य अस्मदादिके ज्ञान-सुखादिमें है, किन्तु उसमें हमारी बाह्येन्द्रियद्वारा ग्रहणकी विषयता नहीं है । अतः साध्यव्यापक नहीं होनेसे इस सद्धेतुस्थलमें उक्त उपाधि नहीं होगा । ३. यदि 'साधनाव्यापकत्व' पद न दिया जाय तो 'गमनादि कर्म अनित्यं सामान्य- वत्त्वे सति बाह्येन्द्रियग्रहणार्हत्वात्" इस सद्धेतुक अनुमानमें भी कृतकत्व उपाधि होने लगेगा । उक्त पद देनेपर दोष नहीं हुआ । क्योंकि कृतकत्व यद्यपि अनित्यत्वरूप साध्यका व्यापक है, तथापि उक्त साधनका अव्यापक नहीं है किन्तु व्यापक ही है । ४. उपाधिके अन्तर्गत व्यापकत्वके स्वरूपमें अत्यन्ताभाव न कहा जाय तो 'पर्वतो धूमवान् वन्हेः' इत्यादिमें आर्द्रन्धनसंयोग आदि कोई भी उपाधि नहीं हो सकेगा, अर्थात् सर्वत्र उपाधिलक्षणका असंभव हो जायगा । क्योंकि जहाँ जहाँ साध्य होगा वहाँ उपा-

योगित्वं साध्यव्यापकत्वम्। साधनवनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं साधनाव्यापकत्वम्। पर्वतो धूमवान् वह्निमत्त्वादित्यत्रार्द्रेन्धनसंयोग उपाधिः। यत्र धूमस्तत्रार्द्रेन्धनसंयोग इति साध्यव्यापकता। यत्र पदकृत्यम् वारणाय व्यापकत्वशरीरेऽप्यत्यन्तपदमादेयम्। साधनभेदमादाय साधनस्यो- पाधित्ववारणायाव्यापकत्वशरीरेऽप्यत्यन्तपदमवश्यं देयम्। सोऽयमुपाधिस्त्रिविधः—केवलसाध्यव्यापकः पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्या- पकः साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकश्चेति। तत्राद्य उपदर्शितः। एवं क्रत्वन्तर्व- र्तिनी हिंसा अधर्मजनिका हिंसात्वात् क्रतुबाह्यहिंसावदित्यत्र निषिद्धत्व- मुपाधिः। तस्य यत्राधर्मजनकत्वं तत्र निषिद्धत्वमिति साध्यव्यापकता। यत्र हिंसात्वं तत्र न निषिद्धत्वमिति निषिद्धत्वमुपाधिः साधनाव्यापकः, क्रतुहिं- सायां निषिद्धत्वस्याभावात्। ‘न हिंस्यात्सर्वाणि (सर्वा) भूतानि’ इति सामान्यवाक्यतः ‘पशुना यजेत’ इत्यादिविशेषवाक्यस्य बलीयस्त्वात्। अतो हिंसात्वं नाधर्मजनकत्वे प्रयोजक मपि तु निषिद्धत्वमेवेत्यादिकमपि द्रष्टव्यम्। द्वितीयो यथा—वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वादित्यत्रोद्भूतरूपवत्त्व- मुपाधिः। तस्य यत्र प्रत्यक्षत्वं तत्रोद्भूतरूपवत्त्वमिति न केवलसाध्यव्याप- कत्वं, रूपे व्यभिचारात्, किन्तु द्रव्यत्वरूपो यः पक्षधर्मस्तदवच्छिन्नबहिःप्रत्य- क्षत्वं यत्र, तत्रोद्भूतरूपवत्त्वमिति पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वमेव। हिन्दी धिका भेद रह जानेसे वह उपाधि साध्यसमानाधिकरणभेदका प्रतियोगी ही हो जायगा और वह साध्यव्यापक नहीं हो सकेगा। अतः व्यापकत्वशरीरमें अत्यन्ताभावका निवेश आवश्यक है। ऐसे ही "साधनाव्यापकत्वम्" यहाँ भी अव्यापकत्वस्वरूपमें केवल अभाव न कहकर अत्यन्ताभावका निवेश आवश्यक है; अन्यथा "पर्वतो धूमवान् वह्नेः" इत्यादि स्थलमें सर्वत्र साधन ही उपाधि बन जायगा। क्योंकि वह्निहेतु धूमरूप- साध्यका व्यापक भी है और वह्न्यधिकरणमें वह्निका अत्यन्ताभाव न होनेपर भी वह्निका भेद तो रहेगा ही। अतः वह्निसमानाधिकरणभेदकी प्रतियोगिता वह्निमें होनेसे स्वयं वह्नि ही वह्निका अव्यापक भी हो जायगा। इस प्रकार सर्वत्र सोपाधिक स्थलमें साधन ही उपाधि होने लगेगा। जो असंगत है। असंगत इसलिए है कि उपाधिके व्यभिचारसे हेतुमें साध्यके व्यभिचारका अनुमान कराना उपाधिका प्रयोजन है, वह नहीं हो सकेगा। क्योंकि यदि हेतु ही उपाधि हो तो उसीका व्यभिचारी वही नहीं होता है, अतः वह साध्यके व्यभिचारका अनुमान कैसे करा सकेगा ?

सहिन्दीपदकृत्यसहितः १७१ वह्निस्तत्रार्द्रेन्धनसंयोगो नास्ति अयोगोलके आर्द्रेन्धनसंयोगाभावा- दिति साधनाव्यापकता । एवं साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्याप- कत्वादार्द्रेन्धनसंयोग उपाधिः । सोपाधिकत्वाद्वह्निमत्त्वं व्याप्य- त्वासिद्धम् । बाधितस्य किं लक्षणम् ? — यस्य साध्याभावः प्रमाणान्तरेण निश्चितः स बाधितः । यथा- वह्निरनुष्णो द्रव्यत्वादिति । अत्रानुष्णत्वं साध्यं तदभाव उष्णत्वं स्पार्शनप्रत्यक्षेण गृह्यते इति बाधितत्वम् । । इत्यनुमानपरिच्छेदः । पदकृत्यम् आत्मनि व्यभिचारवारणाय ‘बहिः’ पदम् । यत्र प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वं तत्र नोद्भूतरूपवत्त्वमिति साधनाव्यापकत्वं च, वायावुद्भूतरूपविरहात् । तृतीयो यथा — ध्वंसो विनाशी जन्यत्वादित्यत्र भावत्वमुपाधिः । तस्य यत्र विनाशित्वं तत्र भावत्वमिति न केवलसाध्यव्यापकत्वम्, प्रागभावे भावत्वविरहात्, किन्तु जन्यत्वरूपसाधनावच्छिन्नविनाशित्वं यत्र, तत्र भावत्वमिति साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वमेव । यत्र जन्यत्वं तत्र न भावत्वमिति साधनाव्यापकत्वञ्च, ध्वंसे भावत्वविरहात् । एवं स श्यामो मित्रातनयत्वादित्यत्र शाकपाकजन्यत्वमुपाधिः । श्यामत्वस्य नीलघटेऽपि सत्त्वान्न केवलसाध्यव्यापकत्वम्, किन्तु साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वमेव । अष्टमे पुत्रे शाकपाकजन्यत्वविरहेण साधनाव्यापकत्वं चेत्यादिकमपि द्रष्टव्यम् । यस्येति । १सद्धेतुवारणाय प्रमाणान्तरेणेति । घटादिवारणाय साध्येति । । इति पदकृत्येऽनुमानपरिच्छेदः । हिन्दी १. भ्रमात्मक साध्याभावके निश्चयको लेकर सद्धेतु भी बाधित न हो जाय इसके लिए प्रमाणान्तरका निवेश किया । उदासीन घटादिके अभावनिश्चयसे सद्धेतु भी बाधित न हो जाय, इसके लिए साध्यपद दिया । अर्थात् साध्याभावनिश्चयसे ही हेतु बाधित होता है । । इति श्रीकेदारनाथत्रिपाठिकृतायां तर्कसंग्रहपदकृत्यहिन्दीटिप्पण्यामनुमानपरिच्छेदः ।

अथोपमानपरिच्छेदः

उपमानलक्षणं किम् ?— उपमितिकरणमुपमानम् । संज्ञासंज्ञिसम्बन्धज्ञानमुपमितिः, तत्करणं सादृश्यज्ञानम् । तथाहि—कश्चिद् गवयपदार्थमजानन् कुत- श्चिदारण्यकपुरुषात् 'गोसदृशो गवय' इति श्रुत्वा वनं गतो वाक्यार्थं स्मरन् गोसदृशं पिण्डं पश्यति, तदनन्तरमसौ गवयशब्दवाच्य इत्युपमितिरुत्पद्यते । । इत्युपमानपरिच्छेदः । पदकृत्यम् अवसरसङ्गतिमाभप्रेत्यानुमानान्तरमुपमानं निरूपयति—उपमितीति । उपमितेः करणमुपमानमित्यर्थः । कुठारादिवारणाय १मितीति । प्रत्यक्षादि- वारणाय उपेति । संज्ञासंज्ञीति । अनुमित्यादिवारणाय सम्बन्धेति । संयोगा- दिवारणाय संज्ञासंज्ञीति । असौ गवयशब्दवाच्य इति २अभिप्रेतो गवयो गवयपदवाच्य इत्यर्थः । तेन गवयान्तरे शक्तिग्रहाभावप्रसङ्ग इति दूषणम- पास्तम् । तथा च गोसादृश्यविशिष्टपिण्डज्ञानं करणम् । ३अतिदेशवाक्यार्थ- स्मरणमवान्तरव्यापारः । उपमितिः फलमिति सारम् । तच्चोपमानं त्रिविधं – सादृश्यविशिष्टपिण्डज्ञानमसाधारणधर्मविशिष्ट- पिण्डज्ञानं वैधर्म्यविशिष्टपिण्डज्ञानं च । तत्राद्यमुक्तमेव । द्वितीयं यथा— ४खड्गमृगः कीदृगिति पृष्टे नासिकाल्सदेकशृङ्गोऽनतिक्रान्तगजाकृतिश्चेति तज्ज्ञातृभ्यः श्रुत्वा कालान्तरे तादृशं पिण्डं पश्यन्नतिदेशवाक्यार्थं स्मरति, तदनन्तरं खड्गमृगः खड्गपदवाच्य इत्युपमितिरुत्पद्यते । अत्र नासिकाल्सदे- कशृङ्ग एवासाधारणधर्मः । तृतीयं यथा—उष्ट्रः कीदृगिति पृष्टे अश्वादिवन्न समानपृष्ठो न ह्रस्वग्रीवशरीरश्चेति आप्तोक्ते कालान्तरे तत्पिण्डज्ञानं, ततोऽतिदेशवाक्यार्थस्मरणं, तत उष्ट्र उष्ट्रपदवाच्य इत्युपमितिरुत्पद्यते । । इति पदकृत्ये उपमानपरिच्छेदः । हिन्दी १. उपमानलक्षणमें ज्ञानार्थक 'मिति'पद न हो तो छिदादिक्रियाके करण कुठारादिमें अतिव्याप्ति होने लगेगी । एवं 'उप' यह उपसर्गपद न दिया जाय तो मिति = ज्ञानके करण प्रत्यक्ष-अनुमान और शब्द प्रमाणोंमें उपमानलक्षणकी अतिव्याप्ति होने लगेगी । २. 'असौ' पदसे गवयसामान्य अभिप्रेत है । अर्थात् गवयमात्रमें गवयपदवाच्यताका ग्रह होनेसे गवयान्तरमें शक्तिग्रह नहीं हो सकेगा यह दूषण नहीं आ सकता है । ३. "गोसदृशो गवयो भवति" यही अतिदेश वाक्य है । ४. खड्गमृगः = गैंडा । । इति तर्कसंग्रहपदकृत्यहिन्दीटिप्पण्यामुपमानपरिच्छेदः । ❖❖❖

अथ शब्दपरिच्छेदः शब्दप्रमाणस्य किं स्वरूपम् ?— आप्तवाक्यं शब्दः । आप्तस्तु यथार्थवक्ता । वाक्यं पदसमूहः, यथा-गामानयेति । शक्तं पदम् । अस्मात्पदादयमर्थो बोद्धव्य इतीश्वरसङ्केतः शक्तिः । पदकृत्यम् अवसरसङ्गतिमाभप्रेत्योपमानान्तरं शब्दं निरूपयति—आप्तेति । शब्द इति । शब्दप्रमाणमित्यर्थः । भ्रान्तविप्रलम्भकयोर्वाक्यस्य शब्दप्रमाणत्व- वारणाय आप्तेति । ननु कोऽयमाप्त इत्यत आह—आप्तस्त्विति । यथार्थ- वक्ता = यथाभूताबाधितार्थोपदेष्टा । वाक्यं लक्षयति—वाक्यमिति । घटादि- समूहवारणाय पदेति । शक्तमिति । निरूपक^१तासम्बन्धेन शक्तिविशिष्ट- मित्यर्थः । अस्मादिति । घटपदाद्घटरूपोऽर्थो बोद्धव्य इतीश्वरेच्छैव शक्ति- रित्यर्थः । ^२अर्थस्मृत्यनुकूलपदार्थसम्बन्धत्वं तल्लक्षणम् । शक्तिरिव लक्षणापि पदवृत्तिः । अथ केयं लक्षणा ? शक्यसम्बन्धो लक्षणा । सा च त्रिधा— ^३जहत्-अजहत्-जहदजहद्भेदात् । वर्तते च गङ्गायां घोष इत्यत्र गङ्गापद- हिन्दी १. “अस्मात् पदादयमर्थो बोद्धव्यः” इस सङ्केतके अनुसार ईश्वरेच्छानिरूपित- पदजन्यबोधविषयतारूपा शक्ति स्वरूपसम्बन्धसे अर्थमें रहती है, किन्तु वही शक्ति (उक्त विषयता) परम्पराया निरूपकतासम्बन्धसे पदमें रहती है। इसी अभिप्रायसे “शक्तम्” का अर्थ निरूपकतासम्बन्धसे ‘शक्तिविशिष्टम्’ ऐसा किया । २. शाब्दबोधमें उपयोगी पदार्थस्मृति होती है और पदार्थस्मृतिके अनुकूल जो पद और अर्थका सम्बन्ध है, वही शक्ति और लक्षणारूप पदवृत्ति है । क्योंकि शक्तिके समान लक्षणा भी पदवृत्ति है। ३. जहल्लक्षणाका उदाहरण-“गङ्गायां घोषः” है। क्योंकि यहाँ पूर्णरूपसे शक्यार्थ-प्रवाहका परित्याग हो जाता है और तीरका बोध होता है । अजहल्लक्षणाका उदाहरण है—“छत्राणि यान्ति”। क्योंकि छत्रशब्दसे छत्रसहित छत्रधारी व्यक्तियोंका बोध होता है । जहदजहल्लक्षणाका उदाहरण है—“सोऽयमश्वः”। यहाँ “सः” पदका शक्यार्थ है—तद्देशवृत्तित्वविशिष्ट अश्वव्यक्ति । इसमें तद्देशवृत्तित्वांशका परित्याग कर तथा व्यक्त्यंशका अपरित्योग कर एतद्देशवृत्ति अश्वका बोध होता है । “तत्त्वमसि” यह यह महावाक्य भी इसका उदाहरण है ।

१७४ तर्कसंग्रहः [ शब्दपरिच्छेदः वाक्यार्थज्ञाने के हेतवः ?— आकाङ्क्षा योग्यता सन्निधिश्च वाक्यार्थज्ञाने हेतुः । पदस्य पदान्तरव्यतिरेकप्रयुक्तान्वयाननुभावकत्वमाकाङ्क्षा । अर्थाबाधो योग्यता । पदानामविलम्बेनोच्चारणं सन्निधिः । तथा च आकाङ्क्षादिरहितं वाक्यमप्रमाणम् । यथा-गौरश्वः पुरुषो पदकृत्यम् शक्यप्रवाहसम्बन्धस्तीरे । लक्षणाबीजं च तात्पर्यानुपपत्तिः । अतएव प्रवाहे घोषतात्पर्यानुपपत्तेस्तीरे लक्षणा सेत्स्यति । छत्राणि यान्तीत्यादौ द्वितीया । सोऽयमश्व इत्यादौ तृतीया । १असम्भववारणाय पदान्तरव्यतिरेकप्रयुक्तेति । पुनरसम्भववारणाय पदान्तरेति । अर्थेति । २आकाङ्क्षावारणाय अर्थेति । पदानामिति । असहो- च्चारितेष्वतिव्याप्तिवारणाय अविलम्बेनेति । ३आकाङ्क्षावारणाय पदाना- मिति । आकाङ्क्षादिशून्यवाक्यस्यात्र प्रमाणत्वं निषेधति—तथा चेति । आकाङ्क्षादिकं शाब्दहेतुरित्युक्ते चेत्यर्थः । अनाकाङ्क्षायुदाहरणं दर्शयति—यथेति । हिन्दी १. एक पदद्वारा दूसरे पदके अभावके कारण अन्वयबोध न करा सकना आकाङ्क्षा है । जैसे, 'गोः' पद 'गच्छति'-पदके बिना तथा 'गच्छति' पद 'गोः' पदके बिना शाब्दबोध नहीं कराता है, अतः इन दोनोंमें परस्पर आकाङ्क्षा है । आकाङ्क्षाके लक्षणमें “पदान्तरव्यतिरेकप्रयुक्त” यह अंश न दिया जाय तो लक्षणका असंभव हो जायगा । क्योंकि पदान्तरका सहयोग पाकर सभी पद अन्वयके अनुभावक ही होते हैं अननुभावक नहीं होते । अतः उक्त अंश देना आवश्यक है । एवं व्यतिरेकप्रयुक्त.... इत्यादि कहा जाय किन्तु “पदान्तर” यह अंश न दिया जाय तो भी असंभव-दोष होगा । क्योंकि पदान्तरका सहयोग रहनेपर भी किसी न किसी वस्तुका व्यतिरेक रहता ही है, ऐसी स्थितिमें भी वह पद अनुभावक ही होता है, अननुभावक नहीं । इसप्रकार अननुभावकत्व नहीं होनेसे असंभव हो जायगा । अतः “पदान्तर” इस पदका भी निवेश आवश्यक है । २. अर्थपद न दिया जाय तो किसके अबाधको योग्यता कहेंगे ? अतः ऐसी आकाङ्क्षाके निवारणके लिये अर्थपद दिया । ३ पूर्ववत् आकाङ्क्षानिवृत्तिके लिये 'पदानाम्' ऐसा कहा । अन्यथा किसका अविलम्बेन उच्चारण विवक्षित है ? ऐसी आकाङ्क्षा बनी ही रह जायगी । । इति श्रीकेदारनाथत्रिपाठिकृतायां तर्कसंग्रहपदकृत्यहिन्दीटिप्पण्यां शब्दपरिच्छेदः ।

सहिन्दीपदकृत्यसहितः १७५ हस्तीति न प्रमाणम्—आकाङ्क्षाविरहात् । वह्निना सिञ्चतीति न प्रमाणम्—योग्यताविरहात् । प्रहरे प्रहरेऽसहोच्चारितानि गामा- नयेत्यादिपदानि न प्रमाणम्—सान्निध्याभावात् । वाक्यं कतिविधम् ? — वाक्यं द्विविधम्—वैदिकं लौकिकं च । वैदिकमीश्वरोक्तत्वात्स- र्वमेव प्रमाणम् । लौकिकं त्वाप्तोक्तं प्रमाणम् । अन्यदप्रमाणम् । शाब्दज्ञानं किम् ? — वाक्यार्थज्ञानं शाब्दज्ञानम् । तत्करणं तु शब्दः । । इति शब्दपरिच्छेदः । पदकृत्यम् नन्वेतावता शाब्दसामग्री प्रपञ्चिता । प्रमाविभाजकवाक्ये शब्दस्याप्यु- द्दिष्टत्वेन तत्कुतो न प्रदर्शितमित्यत आह - वाक्यार्थेति । शाब्दत्वं च शब्दात्प्रत्येमीत्यनुभवसिद्धा जातिः । शाब्दबोधक्रमो यथा—चैत्रो ग्रामं गच्छतीत्यत्र ग्रामकर्मकगमनानुकूलवर्तमानकृतिमांश्चैत्र इति शाब्दबोधः । द्वितीयायाः कर्मत्वमर्थः, धातोर्गमनम् । अनुकूलत्वं च संसर्गमर्यादया भासते । लटो वर्तमानत्वम्, आख्यातस्य कृतिः । तत्सम्बन्धः संसर्गमर्यादया भासते । रथो गच्छतीत्यत्र गमनानुकूलव्यापारवान् रथः इति शाब्दबोधः । स्नात्वा गच्छतीत्यत्र गमनप्रागभावावच्छिन्नकालीनस्नानकर्ता गमनानुकूल- वर्तमानकृतिमानिति शाब्दबोधः । क्त्वाप्रत्ययस्य कर्ता पूर्वकालीनत्वं चार्थः । एवमन्यत्रापि वाक्यार्थो बोध्यः । । इति पदकृत्ये शब्दपरिच्छेदः ।

अथावशिष्टपरिच्छेदः अयथार्थानुभवस्य कति भेदाः ?— अयथार्थानुभवस्त्रिविधः—संशयविपर्ययतर्कभेदात् । संशयस्य किं लक्षणम् ? – एकस्मिन्धर्मिणि विरुद्धनानाधर्मवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानं संशयः । यथा—स्थाणुर्वा पुरुषो वेति । विपर्ययः कः ? — मिथ्याज्ञानं विपर्ययः । यथा—'शुक्तौ रजतम्' इति । तर्कस्य किं स्वरूपम् ? — व्याप्यारोपेण व्यापकारोपस्तर्कः । यथा—यदि वह्निर्न स्यात्तर्हि धूमोऽपि न स्यादिति । पदकृत्यम् अयथार्थानुभवं विभजते—अयथार्थेति । संशयं लक्षयति—एकस्मिन्निति । एकस्मिन्धर्मिणि=एकस्मिन्नेव पुरोवर्तिनि पदार्थे, विरुद्धाः = व्यधिकरणा ये नानाधर्माः स्थाणुत्वपुरुषत्वादयस्तेषां वैशिष्ट्यं सम्बन्धः, तदवगाहि ज्ञानं संशय इत्यर्थः । घटपटाविति समूहा- लम्बनज्ञानस्य घटत्वपटत्वरूपविरुद्धनानाधर्मवैशिष्ट्यावगाहित्वादतिप्रस- क्तिवारणाय एकस्मिन्निति । घटः पृथिवीति ज्ञानस्येकस्मिन्धर्मिणि घटे घटत्वपृथिवीत्वरूपनानाधर्मवैशिष्ट्यावगाहित्वादतिप्रसङ्गवारणाय विरु- द्धेति । पटत्वविरुद्धघटत्ववान् घट इति ज्ञानेऽतिप्रसक्तिवारणाय नानेति । मिथ्येति । यथार्थज्ञानवारणाय मिथ्येति । १अयथार्थवारणाय ज्ञानेति । तर्कं लक्षयति—व्याप्यारोपेणेति । २असम्भववारणाय व्याप्यारोपेणेति । हिन्दी १. मिथ्या भुजङ्गादिमें विपर्ययत्वका वारण करनेके लिये ज्ञानपद दिया । रज्जुसर्प मिथ्या तो है किन्तु वह ज्ञान नहीं है इसलिये उसका वारण हो गया । २. व्याप्यके अतिरिक्त किसी अन्यके आरोपसे व्यापकारोप असंभव होनेसे लक्षणका असंभव हो जायगा । इसलिये असंभवदोष वारणके लिये “व्याप्यारोपेण” यह कहा । अथवा व्याप्यारोपात्मक निमित्तके बिना भी व्यापकारोप असंभव है, इसलिये “व्याप्यारोपेण” यह निमित्तसूचक तृतीयान्त पद दिया ।

सहिन्दीपदकृत्यसहितः १७७ स्मृतिः कतिविधा ?— स्मृतिरपि द्विविधा—यथार्था अयथार्था च । प्रमाजन्या यथार्था, अप्रमाजन्या अयथार्था । सुखस्य किं लक्षणम् ?— सर्वेषामनुकूलवेदनीयं सुखम् । दुःखस्य किं लक्षणम् ?— प्रतिकूलवेदनीयं दुःखम् । इच्छाद्वेषप्रयत्नानां कानि लक्षणानि ? इच्छा कामः । क्रोधो द्वेषः । कृतिः प्रयत्नः । पदकृत्यम् १पुनरसम्भववारणाय व्यापकारोप इति । अत्र बह्न्यभावो व्याप्यः धूमा- भावो व्यापकः । २यद्यपि तर्कस्य विपर्ययात्मकत्वेन पृथग्विभागोऽनुचितः, तथापि प्रमाणानुग्राहकत्वात् स उदित इति बोध्यम् । स्वप्नस्तु पुरीतद्बहिर्दे- शान्तर्देशयोः सन्धौ इडानाड्यां वा मनसि स्थितेऽदृष्टविशेषेण धातुदोषेण वा जन्यते । स च मानसविपर्ययान्तर्गतः । सुखं निरूपयति-सर्वेषामिति । सर्वात्मनामनुकूलमिति वेद्यं यत्तत्सुख- मित्यर्थः । अहम् सुखीत्यनुभवसिद्धसुखत्वजातिमत्, ३धर्ममात्रासाधारणकारणो गुणो वा सुखम् । शत्रुदुःखवारणाय सर्वेषामिति । प्रतिकूलेति । दुःखत्वजातिमत्, अधर्ममात्रासाधारणकारणो गुणो वा दुःखम् पदकृत्यं पूर्ववत् । इच्छां निरूपयति-इच्छेति । काम इति पर्यायः । इच्छात्वजातिमती इच्छा । सा द्विविधा-फलेच्छा उपायेच्छा च । फलं सुखादिकं । उपायो हिन्दी १. व्याप्यारोपसे व्यापकारोपके सिवा और कुछ होता ही नहीं, अतः किसी अन्यके अभिप्रायसे किया गया लक्षण असंभवदोषग्रस्त होगा, इसके वारणके लिये व्यापकारोपपद दिया । २. यद्यपि तर्क भी अवास्तव होनेसे विपर्यय ही है, अतः इसका पृथग् विभाग करना अनुचित है, तथापि अन्य विपर्यय प्रमाणके अनुग्राहक नहीं होते किन्तु तर्क तो प्रमाणका पोषक होता है । इसी विशेषताके कारण इसे पृथक् कहा । ३. धर्ममात्र है असाधारण कारण जिसका ऐसा बहुव्रीहि समास हैं । १२

१७८ तर्कसंग्रहः [ अवशिष्टपरिच्छेदः धर्मस्य अधर्मस्य च किं लक्षणम् ?— विहितकर्मजन्यो धर्मः । निषिद्धकर्मजन्यस्त्वधर्मः । आत्ममात्रविशेषगुणाः के ?— बुद्ध्यादयोऽष्टावात्ममात्रविशेषगुणाः । बुद्धिच्छाप्रयत्ना नित्या अनित्याश्च । नित्या ईश्वरस्य, अनित्या जीवस्य । संस्कारः कतिविधः, तद्भेदाश्च किंस्वरूपाः ?— संस्कारस्त्रिविधः—वेगो भावना स्थितिस्थापकश्चेति । वेगः पृथिव्यादिचतुष्टयमनोवृत्तिः । अनुभवजन्या स्मृतिहेतुर्भावना, पदकृत्यम् यागादिः । द्वेषं निरूपयति-क्रोध इति । द्वेष्टीत्यनुभवसिद्धद्वेषत्वजातिमान् द्विष्टसाधनताज्ञानजन्यगुणो वा द्वेषः । प्रयत्नम् निरूपयति-कृतिरिति । प्रयत्नत्वजातिमान् प्रयत्नः । स त्रिविधः-प्रवृत्तिनिवृत्तिजीवनयोनिभेदात् । इच्छाजन्यो गुणः प्रवृत्तिः । द्वेषजन्यो गुणो निवृत्तिः । जीवनादृष्टजन्यो गुणो जीवनयोनिः । स च प्राणसंचारकारणम् । धर्ममाह - विहितेति । वेदविहितेत्यर्थः । अधर्मवारणाय वेदविहितेति । यागादिक्रियावारणाय कर्मजन्य इति । कर्मनाशाजलस्पर्शांकीर्तनभोग- तत्त्वज्ञानादिना नश्यति । अधर्मलक्षणमाह निषिद्धेति । वेदेनेत्यर्थः । धर्मवार- णाय वेदनिषिद्धेति ! वेदनिषिद्धक्रियावारणाय कर्मजन्य इति । स च भोग- प्रायश्चित्तादिना नश्यति । एतावेव अदृष्टमिति कथ्येते वासनाजन्यो च । वासना च विलक्षणसंस्कारः । संस्कारं विभजते—संस्कार इति । २सामान्यगुणात्मविशेषगुणोभयवृत्ति- गुणत्वव्याप्यजातिमान् संस्कारः । ३घटादिवारणाय गुणत्वव्याप्येति । ४संयो- हि०दी १. किसी वस्तुके सम्बन्धमें “इदं द्विष्टसाधनम्” इस ज्ञानसे उत्पन्न होने वाला जो गुण वह द्वेष है । २. सामान्यगुण वेग और स्थितिस्थापक तथा आत्माका विशेषगुण संस्कार, इनमें रहने वाली गुणत्वव्याप्या जाति संस्कारत्वजाति जिसमें रहे, वह संस्कार है । ३. केवल जातिमान् लक्षण करनेपर घटत्वजातिमान् घटमें अतिव्याप्ति होगी, उसका वारण करनेके लिये गुणत्वव्याप्यपर्यन्त निवेश किया । ४. “सामान्यगुणवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमान् संस्कारः” ऐसा लक्षण करनेपर संयोगत्वजातिको लेकर संयोगमें अतिव्याप्ति हो जायगी । इसके वारणार्थ ‘आत्म- विशेषगुणोभयवृत्ति’ पद दिया ।

सहिन्दीपदकृत्यसहितः १७९ आत्ममात्रवृत्तिः । अन्यथाकृतस्य पुनस्तदवस्थापादकः स्थिति- स्थापकः, कटादिपृथिवीवृत्तिः । इति गुणाः । पदकृत्यम् गादिवारणाय आत्मविशेषगुणोभयवृत्तिरिति । १ज्ञानादिवारणाय सामा- न्येति । द्वितीयादिपतनासमवायिकारणं वेगः । २रूपादिवारणाय द्वितीया- दिपतनेति । कालादिवारणाय असमवायीति । भावनां लक्षयति-अनुभवेति । आत्मादिवारणाय प्रथमदलम् । अनुभव- ध्वंसवारणाय द्वितीयदलम् । स्थितिस्थापकमाह-अन्यथेति । पृथिवीमात्रममवेतसंस्कारत्वव्याप्येति । भावनात्वमादाय भावनावारणाय पृथवीसमेवेतेति । ३स्थितिस्थापकरूपान्य- तरत्वमादाय रूपवारणाय जातीति । इति गुणा इति । द्रव्यकर्मभिन्नत्वे सति सामान्यवान् गुणः । द्रव्यकर्मणो- रतिव्याप्तिवारणाय विशेषणदलम् । सामान्यादावतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् इति गुणाः । हिन्दी १. सामान्यपद न दिया जाय तो आत्मविशेषगुणवृत्ति ज्ञानत्वजातिको लेकर ज्ञानमें अतिव्याप्ति हो जायगी । इसके निवारणार्थ सामान्यपद दिया । क्योंकि सामान्य- गुण और आत्माका विशेषगुण दोनोंमें रहनेवाली एकमात्र संस्कारत्व ही जाति है, ज्ञानत्व आदि नहीं । २ केवल असमवायिकारण रूपादि भी है, उसके वारणके लिये "द्वितीयादिपतन" इतनेका निवेश किया । ३. स्थितिस्थापकका लक्षण है- पृथिवीमात्रमें समवायसम्बन्धसे रहता हुआ संस्कारत्वव्याप्यजाति (स्थितिस्थापकत्व) मान् जो हो, उसे स्थितिस्थापक संस्कार कहते हैं । इस लक्षणमें "संस्कारत्वव्याप्य" न कहा जाय तो गन्धमें अतिव्याप्ति हो जायगी । क्योंकि गन्ध पृथिवीमात्रमें समवेत भी है और गन्धत्वजातिमान् भी हैं । उक्त विशेषण देनेसे अतिव्याप्ति नहीं हुई । क्योंकि गन्धत्वजाति संस्कारत्वव्याप्य नही है । आत्मामें समवेत भावनामें अतिव्याप्तिवारणार्थ 'पृथिवीसमवेत' पद दिया । एवं स्थितिस्थापक तथा रूपगत अन्यतरत्वधर्म भी संस्कारत्वव्याप्य है, अतः अन्यतरत्वधर्मवाले रूपमें भी स्थितिस्थापकका लक्षण चला जायगा, अतः इसे वारण करनेके लिये जाति पद दिया । यहाँ अन्यतरत्व जाति नहीं है। यहाँ व्याप्यत्वका अभि- प्रेत अर्थ है - न्यूनवृत्तित्व । क्योंकि अतिरिक्तवृत्तित्वरूप संस्कारत्वव्याप्यत्व उक्त

१८० तर्कसंग्रहः [ अवशिष्टपरिच्छेदः अथ कर्मादिलक्षणप्रकरणम्— कर्मणः किं लक्षणम् ?— चलनात्मकं कर्म । ऊर्ध्वदेशसंयोगहेतुरुत्क्षेपणम् । अधोदे- शसंयोगहेतुरपक्षेपणम् । शरीरस्य सन्निकृष्टसंयोगहेतुराकुञ्चनम् । विप्रकृष्टसंयोगहेतुः प्रसारणम् । अन्यत्सर्वं गमनम् । सामान्यस्य किं लक्षणम् ?— नित्यमेकमनेकानुगतं सामान्यम् । द्रव्यगुणकर्मवृत्ति । परं सत्ता, अपरं द्रव्यत्वादि । विशेषाणां किं लक्षणम् ?— नित्यद्रव्यवृत्तयो व्यावर्तका विशेषाः । पदकृत्यम् चलनेति । संयोगभिन्नत्वे सति संयोगासमवायिकारणं कर्म । १हस्त- पुस्तकसंयोगवारणाय सत्यन्तम् । घटादिवारणाय विशेष्यदलम् । ऊर्ध्वेति । अपक्षेपणवारणाय ऊर्ध्वेति । कालादिवारणाय असाधारणेत्यपि बोध्यम् । अधोदेशेति । उत्क्षेपणवारणाय अधोदेशेति । कालादिवारणाय असाधारणे- त्यपि देयम् । शरीरेति । प्रसारणादिवारणाय सन्निकृष्टेति । कालादि- वारणाय असाधारणपदमप्यावश्यकम् । नित्यमिति । संयोगादिवारणाय नित्यमिति । कालादिपरिमाणवारणाय अनेकेति । अनेकानुगतत्वम् च समवायेन बोध्यम्, तेन नात्यन्ताभावेऽति- व्याप्तिः । नित्यद्रव्यवृत्तय इति । घटत्वादिवारणाय नित्यद्रव्यवृत्तय इति । २आत्मत्वमनस्त्ववारणाय आत्मत्वमनस्त्वभिन्ना इत्यपि बोध्यम् । हिन्दी अन्यतरत्वमें नहीं जायगा । कारण, संस्कारत्वसे शून्य रूपमें रहनेवाला अन्यतरत्वधर्म अतिरिक्तवृत्ति होनेसे व्याप्य नही बन सकेगा तथा इसे लेकर अतिव्याप्ति देना असंगत हो जायगा । १. हस्तपुस्तकसंयोग भी शरीरपुस्तकसंयोगके प्रति असमवायिकारण है । इसमें कर्मलक्षण न जाय, इसके लिये 'संयोगभिन्नत्वे सति' विशेषण दिया । २. आत्मत्व-मनस्त्व भी नित्यद्रव्यवृत्ति है, अतः इनमें विशेषका लक्षण न जाय, इसलिये "आत्मत्व-मनस्त्वभिन्नाः" यह भी विशेषके लक्षणमें जोड़ देना चाहिये ।