उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

३-२ ] उत्तररामचरितं ५१ ॥ तृतीयोऽङ्कः ॥ ( ततः प्रविशति नदीद्वयम् । ) एका—सखि मुरले किमसि संभ्रान्तेव । मुरला—सखि तमसे प्रेरितास्मि भगवतोऽगस्त्यस्य पत्न्या लोपा- मुद्रया सरिद्वरां गोदावरीमभिधातुम् । जानास्येव यथा वधूपरित्या- गात्प्रभृति अनिर्भिन्नो गभीरत्वादन्तर्गूढघनव्यथः । पुटपाकप्रतीकाशो रामस्य करुणो रसः ॥ १ ॥ तेन च तथाविधेष्टजनविनिपातजन्मना प्रकृष्टतां गतेन दीर्घशोकसन्ता- नेन संप्रत्यनितरां परिक्षीणो रामभद्रः । तमवलोक्य कम्पितमिव सबन्धनं मे हृदयम् । अधुना च प्रतिनिवर्तमानेन रामभद्रेण नियतमेव पञ्चवटीवने वधूसहवासविस्रम्भसाक्षिणः प्रदेशा द्रष्टव्याः । तेषु च निसर्गधीरस्याप्येवं- विधायामवस्थायामतिगम्भीराभोगशोकक्षोभसंवेगात्पदे पदे महान्ति प्रमा- दस्थानानि शङ्कनीयानि रामभद्रस्य । तद्भगवति गोदावरि तत्र त्वया साव- धानया भवितव्यम् । वीचीवातैः शीकरक्षोदशीतै- राकर्षद्भिः पद्मकिञ्जल्कगन्धान् । मोहे मोहे रामभद्रस्य जीवं स्वैरं स्वैरं प्रेरितैस्तर्पयेति ॥ २ ॥ अथ तृतीयोऽङ्कः ॥ अथ वरप्रसादात्प्रत्यक्षसीताकरस्पर्शसुखं रामस्य वर्णयि- ष्यन्दू नदीद्वयसंलापेन विष्कम्भकमासूत्रयति—तत इति ॥ अनिर्भिन्नो गभीरत्वादिति ॥ १ ॥ अनिर्भिन्नः अप्रकाशः । गूढः गुर्वी । पुटपा- कस्य प्रतीकाशः उपमा यस्य । करुणः खेदनम इत्यर्थे ॥ १ ॥ इष्टजनः सीता । 'विनिपातः विलोपने च' इति रत्नकोशः । प्रकृष्टतां आधिक्यम् । सन्तानेन विस्तारेण । बन्धनेन सहितं सबन्धनम् । 'बन्धनं ग्रन्थौ' इति संसारावर्त्तः । 'उराचि गाठ' इति महाराष्ट्राः । तेन दर्शनेनेत्यर्थः । आभोगः परिपूर्णता । भगवत्या पूज्यायाः ॥ वीचीवातैरिति ॥ २ ॥ १ 'अनिभिन्नगंभीरत्वाद्' ब-प. २ 'प्रकर्षंगतेन' क-ध-य; 'प्ररूढक्रन्देन' न. ३ 'सन्तापेन' क-ध. ४ एतन्नास्ति क-प-द-पुस्तकेषु, 'कुसुमबन्धनबन्धन' न. ५ 'महान्त्यत्रापि शोकस्थानानि' न. ६ 'प्रेषितैः' क-ध-व.

५२ उत्तररामचरित तमसा—उचितमेव दाक्षिण्यं स्नेहस्य । सञ्जीवनोपायस्तु मौलस्त्वैव¹ एवं रामभद्रस्याद्य सन्निहितः । मुरला—कथमिव । तमसा—श्रूयताम् । पुरा किल वाल्मीकिरथोपकण्ठारपरित्यज्य निवृत्ते लक्ष्मणे सीतादेवी प्राप्तप्रसववेदनमतिदुःखवेगादात्मानं गङ्गाप्र- वाहे निक्षिप्तवती । तदैव तत्र दारकद्वयं प्रसूता । भगवतीभ्यां पृथिवीभागी- रथीभ्यामभ्युपपन्ना रसातलं च नीता। स्तन्यत्यागात्परेण च दारकद्वयं तस्याँ प्राचेतसस्य महर्षेर्गङ्गादेवी स्वयमर्पितवती । मुरला—( सविस्मयम् । ) ईदृशानां विपाकोऽपि जायते परमाद्भुतः । यत्रोपकरणीभावमायात्येवंविधो जनः ॥ ३ ॥ तमसा—इदानीं तु शम्बूकवृत्तान्तेनानेन सम्भावितजनस्थानागमनं रामभद्रं सरयूममुखादुपश्रुत्य भगवती भागीरथी यदेव भगवत्या लोपामुद्रया स्नेहादाशङ्कितं तदेवाशङ्क्य सीतासमेता केनचिदिव गृहाचारव्यपदेशेन गोदावरीं विलोकयितुमागता । मुरला—सुचिन्तितं भगवत्या भागीरथ्या । राजधानीस्थितस्यस्य खलु तत्तज्जगतामाभ्युदयिके कार्यव्यासङ्गाद्रामभद्रस्य नियताश्चित्तनिक्षेपाः । अव्यग्रस्य पुनरस्य शोकमात्रद्वितीयस्य पञ्चवटीप्रवेशो महाननर्थ इति । तत्कथमिदानीं सीतादेव्या रामभद्र आश्वासनीयः स्यात् । तमसा—उक्तमत्र भगवत्या भागीरथ्या 'वत्से देवयजनसम्भवे सीते अद्य खल्वायुष्मतोः कुशलयवोर्द्वादशस्य जन्मसंवत्सरस्य संख्यामङ्गलग्रन्थि- गन्धान् परिमलान् । प्रेरिताः त.. पवनैरित्यर्थः ॥ २ ॥ मूलसम्बन्धी मौल्यः । मूलं सीतेति यावत् । 'मूलं पङ्क्तिनिदानयोः' इति हैमः । अस्तीति वाक्यखण्डः । अभ्युपपन्ना अनुगृहीता ॥ ईदृशानां विपाक इति ॥ ३ ॥ ईदृशानां सीताप्रमुखजनानाम् । विपाकः परिणामः 'जन्तुषु कर्मणां विपाकु' इति हनुमन्नाटके । उपकरणीभावं साधनत्वम् । एवंविधः ईदृशः । गङ्गापृथिवीप्रमुख इति यावत् ॥ ३ ॥ यतस्तो प्रमादस्थानमर्थ इति बोध्यम् ॥ अपदेशः व्याजः । आभ्युदयिकैः अभ्युदयकारिभिः । सङ्ख्या १ 'मूलत एव' न २ 'अस्ति खलु' न ३ 'तस्य' न ४ 'महादेव्या समर्पितं स्वयम्' न ५ 'शम्बूकवधवृत्तान्तेन' घ ६ '°जनस्थान' न, 'स्थानगमनं' घ. ७ 'द्वादशजन्ममंवत्सरस्य' घ, 'द्वादशसंवत्सरस्य' व.

ऽभिवर्तते' । तदात्मनः पुराणश्वशुरमेतावतो मानवस्य राजर्षिवंशस्य प्रस- वितारं सवितारमपहतपाप्मानं देवं स्वहस्तावचितैः पुष्पैरुपतिष्ठस्व । न च त्वामवनिष्ठचारिणीमस्मत्प्रभावाद्दनदेवता अपि द्रक्ष्यन्ति किं पुनर्मर्त्याः' इति । अहमप्याज्ञापिता 'तमसे त्वयि प्रकृष्टप्रेमैव वधूर्जानकी । अतस्त्वमे- वास्याः प्रत्यनन्तरीभव' इति । साह्मधुना यथोद्दिष्टमनुतिष्ठामि । मुरला—अहमप्येतं वृत्तान्तं भगवत्यै लोपामुद्रायै निवेदयामि । राम- भद्रोऽप्यागत एवेति तर्कयामि । तमसा—तदियं गोदावरीह्रदान्निष्क्रम्य परिपाण्डुदुर्बलकपोलसुन्दरं दधती विलोलकबरीकमाननम् । करुणस्य मूर्तिरथवा शरीरिणी विरहव्यथेव वनमेति जानकी ॥ ४ ॥ मुरला—इयं हि सा किसलयमिव मुग्धं बन्धनाद्विप्रलूनं हृदयकुसुमशोषी दारुणो दीर्घशोकः । ग्लपयति परिपाण्डु क्षाममस्याः शरीरं शरदिश इव घर्मः केतकीगर्भपत्रम् ॥ ५ ॥ ( इति परिक्रम्य निष्क्रान्ते । ) शुद्धविष्कम्भकः । ( नेपथ्ये । ) प्रमादः प्रमादः । मङ्गल्ये द्वादशी बन्दपूर्तिः । 'ग्रन्थिहस्तत्रपर्वणो' इति नानार्थमञ्जरी । अत एव 'वयसा द्वादशाब्दको' इति सप्तमाङ्के गर्भनाटकसन्दर्शने रामं प्रति लक्ष्मणेन वक्ष्यते । तत् तस्माद् । पुराणं पुरातनधर्माणां...मानवस्य मानवसमूहस्य । 'मानवानां तु मानव्यम्' इत्यमरः । प्रसवितारं जनकम् । उपतिष्ठस्व सेवस्व । प्रेष्ठेति ध्वति । मर्त्याः रामादय इति भाव । अत एवाग्रे—'तमसे ओसरह दाव' इति सभयं सीतया वक्ष्यते । प्रत्यनन्तरी- भव सहाया भवेत्यर्थः ॥ परिपाण्डुदुर्बलेति ॥ ४ ॥ कबरी केश- पाश ॥ ४ ॥ किसलयमिवेति ॥ ५ ॥ किसलयमिव स्थितमिति शेषः । शरीरविशेषणमेतत् । बन्धनात् वृन्तात् । दीर्घशोकः नव्यस्तं पदं मध्यवम् । १ 'अनिरुष्टते' ब. २ 'प्रत्यन्तरीभव' व. ३ 'मूर्तिरिव वा' ब.

५४ उत्तररामचरितं [ ३-६ ( ततः प्रविशति पुष्पावचयव्यग्रा सशङ्कौत्सुक्यमाकर्णयन्ती सीता । ) सीता-अम्महे जाणामि पियसही मे वासन्दी वाहरदि । अहो जानामि प्रियसखी मे वासन्ती व्याहरति । ( पुनर्नेपथ्ये । ) सीतादेव्या स्वकरकलितैः सल्लकीपल्लवाग्रै- रग्रे लोलः करिकलभको यः पुरा वर्धितोऽभूत् । सीता-किं तस्स । किं तस्य । ( पुनर्नेपथ्ये । ) वध्वा सार्धं पयसि विहरन्सोऽयमन्येन दर्पा- दुद्दामेन द्विरदपतिना सन्निपत्याभियुक्तः ॥ ६ ॥ सीता-( ससंभ्रमम् । कतिचित्पदानि गत्वा । ) अज्जउत्त परित्ताहि परित्ताहि मह तं पुत्तअम् । ( स्मृतिमभिनीय सवैक्लव्यम् । ) हद्धी हद्धी । ताइ जेव्व चिरपरिचिदाइं अक्खराइँ पञ्चवदीदंसणेण मं मन्दभाइणिं अंणुबन्धन्ति । हा अज्जउत्त । ( मूर्च्छति । ) आर्यपुत्र परित्रायस्व परित्रा- यस्व मम तं पुत्रकम् । हा धिक् हा धिक् । तान्येव चिरपरिचितान्यक्षराणि पञ्चवटीदर्शनेन मां मन्दभागिनीमनुबध्नन्ति । हा आर्यपुत्र । प्रविश्य तमसा-वत्से समाश्वसिहि । समाश्वसिहि । ( नेपथ्ये ) विमानराज अत्रैव स्थीयताम् । क्षामं दृशम् ॥ ५ ॥ इति शुद्धविष्कम्भः ॥ औत्सुक्यं उत्कण्ठा । अहो- जानामि प्रियसखी वासन्ती व्याहरतीति । व्याहरति क्रन्दतीत्यर्थः ॥ सीतादेव्याः स्वकरैरिति ॥ ६ ॥ कलितैः दत्तैः । सल्लकी गजभक्ष्यतरुः । 'लोलः सास्र' इति कश्चित् । तस्माद् किं तस्य । वध्वा निजकरिण्या । सार्धं सह । 'चण्ड उद्दाम उद्भट' इति शब्दार्णवे । 'उद्दामस्य क्ले' इति गोवर्धनः । अभियुक्तः अभिगृहीतः । 'अभियोगस्त्वभिग्रह' इत्यमरः ॥ ॥ ६ ॥ आर्यपुत्र परित्रायस्व परित्रायस्व मम पुत्रकम् । हा धिक् हा धिक् तान्येव चिरपरिचितान्यक्षराणि पञ्चवटीदर्शनेन मां मन्दभागिनीमनुबध्नन्ति । हा आर्यपुत्र । 'पुत्रक कृत्रिमे पुत्रे' इति संसारावर्तेः । अक्खराइ इति कालिदासादिवत् कवे प्रमादः । 'अक्ष्यादिषु छ' इति गणे पठितत्वात् । 'दीने च मन्दभाग' इति त्रिकाण्डशेषः । तमसेति-अत्र पात्रासूचनं कवे प्रमाद इति केचित्, तद्रूसापङ्गन्यायानुकरणम् । 'उत्साहखेदतोषादौ पात्रासूचन' इति जयदेवोक्तेः ॥ अह्नहे जलभरभरितमेघमन्थरस्तनितगम्भी- रमासन्नः कुतो नु भारतीनिर्घोषः प्रविशन् कर्णविवरं मामपि मन्दभागिनीम्- १ 'पोषितः' व-घ. २ 'अणुरन्धन्ति' ( अनुरन्धन्ति ) व.

३-८] उत्तररामचरितं ५५ सीता—भगवइ किं मण्णे अवरिफुडेत्ति । सरसंजाएण पच्चाभिजा- णामि अजउत्तेण एव्वं पुहुं व्याहरिदम् । भगवति किं मन्यसेऽपरिकुटेति । सरसयोगेन प्रत्यभिजानामि आर्यपुत्रेणैव एतद्व्याहृतम् । तमसा—श्रूयते वत्सव किल शूद्रस्य दण्डधारणार्थमिक्ष्वाको राजा जनस्थानमागत इति । सीता—दिट्ठिआ अपरिहीणधम्मो खलु सो राआ । दिष्ट्या अपरिहीन- धर्मः खलु स राजा । नेपथ्ये । यत्र द्रुमा अपि मृगा अपि बान्धवो मे यानि प्रियासहचरश्चिरमध्यवात्सम् । स्फुटयति । 'मन्थरस्तु मन्दः' इत्यमरशेषः । भरन्दो इति देशीयः शब्दः । 'भरतो' इति महाराष्ट्राः । ससिताश्चमैति—असमाविदसीतावचनश्रवणा- दिति भावः ॥ अपरिस्फुटनिस्वाने इति ॥ ७ ॥ निस्वाने ध्वनौ । 'ध्वनिनादगुदस्वनां' इति शाश्वतः । सानयितौ मेषे । चसिता च उत्कण्ठि- ता च यस्मिन् कर्मणीति क्रियाविशेषणस्य धर्मपरत्वेऽपि न दोषः । अत एव 'अकुण्ठनीशितं वर्ने' इति माघः ॥ ७ ॥ भगवति किं मन्यसे परिकुटेति । सरसयोगेन प्रत्यभिजानामि आर्यपुत्रेणैव एतद्व्याहृतम् । 'दिक्षपे दण्डधारपम्' इत्यमरमाला । दिश्या अपरिहीनधर्म खल्वेष राजा । यच्छद्वद्वयेन तद्याने स्रष्टन्ते ॥ यत्र द्रुमा अपीति ॥ ८ ॥ अधीती—सधिवास शक्यार्थेले- १ 'उण्भावेदि' (उण्णामयति) ग-घ, 'उम्भावेदि' क. २ 'णिमन्दसेत्ति निनदे' घ, 'विमत्थसेऽवि निनदे' घ, 'निकाने' म-क. ३ 'मय टन सरमंगोएण पचभिआणिदं अजउत्तेणेव्व व्याहरदि' (मया पुनः सरसयोगेन प्रत्यभिज्ञात मार्य- पुत्र एव व्याहरति) क-प-घ. ४ 'दण्डधार'वम्' ग. ५ 'रामधन्मो' क-घ-T

५६ उत्तररामचरितं [ ३-९ एतानि तानि बहुनिर्झरकन्दराणि गोदावरीपरिसरस्य गिरेस्तटानि ॥ ८ ॥ सीता—( दृष्ट्वा ) दिट्ठिआ कहं पहादचन्दमण्डलावाण्डुरपरिक्खामदु- व्वलेन आआरेण अअं णिअसोम्मगम्भीराणुभावमेत्तपच्चहिजाणिओ अज्ज- उत्तो जेव्व । भगवदि तमसे धारेहि मं । दिष्ट्या कथं प्रभातचन्द्रमण्डलापाण्डु- परिक्षामदुर्बलेनाकारेणायं निजसौम्यगम्भीरानुभावमात्रप्रत्यभिज्ञातव्य आर्य- पुत्र एव । भगवति तमसे धारय माम् । ( इति तमसामाश्लिष्य मूर्च्छति । ) तमसा—वत्से समाश्वसिहि समाश्वसिहि । ( नेपथ्ये । ) अनेन पञ्चवटीदर्शनेन अन्तर्लीनस्य दुःखाग्नेरद्योद्दामं ज्वलिष्यतः । उत्पीड इव धूमस्य मोहः प्रागावृणोति माम् ॥ ९ ॥ हा प्रिये जानकि । तमसा—( स्वगतम् । ) इदं तदाशङ्कितं गुरुजनेन । सीता—( समाश्वस्य । ) हा कहं एदं । हा कथमेतत् । ( पुनर्नेपथ्ये । ) हा देवि दण्डकारण्यवासप्रियसखि विदेहराजपुत्रि । सीता—हद्धी हद्धी । मं मन्दभाइणिं वाहरिअ आमीलंतणेत्तणीलुप्पलो मुच्छिदो जेव्व । हा कहं धरणीउट्ठे णिरुद्धणिस्सामणीसहं विपरहत्थो । त्यर्थः । तान्येतानीत्यन्वयः । गोदावरीं परितः सरति व्याप्नोति गोदावरी- परिसरः । तटानीति प्रमाद् 'तटो भृगु' इत्यमरसिंहेनाभिधानात् । अत एव । 'तीरे तटोऽस्त्री पुंस्येव भृगौ' इति शब्दमाला । दिष्ट्या कथं प्रभात- चन्द्रमण्डलपरिक्षाम धूसरेणाकारेणायं निजसौम्यगम्भीरानुभावमात्रप्रत्यभि- ज्ञातव्य आर्यपुत्र एव । भगवति तमसे धारय माम् ॥ आकारेण आकृत्या उपलक्षित । 'स्वके नित्ये निजम्' इत्यमर । 'अनुभावः प्रभाव ॥ अन्तर्लीनस्य दुःखाग्नेरिति ॥ ९ ॥ उद्दामं उद्भटं यथा तथा । धूम- स्योत्पीडः । 'कलिकाङ्कुरयो' इति मकुटः । 'अज्ञानभ्रममूर्च्छादौ मोह' इति कपिलः । प्राक् आदी ॥ ९ ॥ गुरुजनेन लोपामुद्रयेति पूर्वोक्तमूह्यम् । विदेहेति ध्वनि । हा धिक् हा धिक् । मां मन्दभागिनीं व्याहृत्य मीलन्नेत्र- नीलोत्पलो मूर्च्छित एव । हा कथं धरणीपृष्ठे निरुद्धनिःसहनिश्वास पतितः । 'समौ निःसहदुःसहौ' इति निकाण्डशेषः । विप्रलब्ध इति पाठे वञ्चित १ 'मथोद्दाम' घ. २ 'तावद्' न. ३ 'जनेनापि' य-घ.

३-११ ] उत्तररामचरितं ५७ भअवदि तमसे परित्ताएहि परित्ताएहि । जीवावेहि अज्जउत्तं । हा धिक् हा धिक् । मा मन्दभागिणीं-व्वाहिलामीलितेननीलोत्पलो मूर्छित एव । हा कथं धरणीपृष्ठे निरुद्धनिःश्वासनिःसहं विपर्यस्तः । भगवति तमसे परित्रायस्व परि- त्रायस्व । जीवयार्यपुत्रम् । ( इति पादयोः पतति । ) तमसा—त्वमेव ननु कल्याणि सञ्जीवय जगत्पतिम् । प्रियस्पर्शो हि पाणिस्ते तत्रैष निरतो जनः ॥ १० ॥ १-४ सीता—जं होदु तं होदु । जहा भअवदी आणवेदि । यद्भवतु तद्भवतु । यथा भगवत्याज्ञापयति । ( इति ससम्भ्रमं निष्क्रान्ता । ) ( ततः प्रविशति भूम्यां निपतितः सालयां सीतया स्पृश्यमानः साह्लादोच्छ्वासो रामः । ) सीता—( किञ्चित्प्रहर्षम् । ) जाने ढण पञ्चाअदं विअ जीविदं तैल्लो- अस्स । जाने पुन प्रत्यागतमिव जीवितं त्रैलोक्यस्य । २ रामः—हन्त भोः किमेतत् । १-२श्च्योतनं नु हरिचन्दनपल्लवानां निष्पीडितेन्दुकरकन्दलजो नु सेकः । आतप्तजीवितपुनःपरितर्पणोऽयं सञ्जीवनौषधिरसो नु हृदि प्रसिक्तः ॥ ११ ॥ इत्यर्थः । जीवितेनेति शेषः । भगवति तमसे परित्रायस्व जीवयार्यपुत्रम् ॥ त्वमेव ननु कल्याणीति ॥ १० ॥ जगत्पतिपदमहिम्ना त्वं लक्ष्मीरिति भावो व्यज्यते । तथा च रामायणे—'सीता लक्ष्मीर्भवान्विष्णुः' इति । ते ययं यत्र यस्यां तयोस्त्वर्थे । एष जनः रामः ॥ १० ॥ यद्भवतु तद्भवतु । यथा भगवती शाज्ञापयति । जाने पुन प्रत्यागतमिव जीवितं त्रैलोक्यस्य । एतेन रामस्य त्रैलोक्यस्य च एकापन्नधर्मत्वादद्वैतमेव प्रामाणिकमिति कविना वेदान्त- मार्गो दर्शित इति बोध्यम् । अत एव 'हरिरेव जगज्जगदेव हरिः' इति, 'सर्वं विष्णुमयं जगत्' इति, 'भूतानि विष्णुर्भुवनानि विष्णुः' इति प्रायः । भो इति मनः प्रति सम्बोधनम् ॥ अथ स्पर्शं द्वाभ्यां विशिनष्टि ॥ आश्च्योतनं नु इति ॥ ११ ॥ 'रसादिर्भूतये यत्स्याद्वस्तुनीभिः प्रपीडनम् । तदाश्च्योतनमाश्च्योत- श्च्योतनं' इति च द्विरूपः । आ समन्ताद् श्च्योतनं गलनं वा । अत एव 'दृष्टोत्तद्भिर्नयनाम्बुभिः' इति भल्लटाख्यातभारतचम्पौ । नु विन्दु । 'पुंसि वा हरिचन्दनम्' इत्यमरः । करकन्दलः किरणसमष्टिः । 'कन्दे गोले समष्टौ १ 'तत्रैव निरतो मनः' व; 'तत्रैव नियतो भरः' घ. २ 'त्रैलोक्यनाथस्य' सं-घ. ३ 'प्रक्षोदनं' घ-व. ४ 'जीविततरोः परी-' व-घ.

५८ उत्तररामचरितं [ ३-१२ अपि च। स्पर्शः पुरा परिचितो नियतं स एव सञ्जीवनश्च मनसः परितोषणश्च । सन्तापजां सपदि यः परिहृत्य मूर्च्छा- मानन्दनेन जडतां पुनरातनोति ॥ १२ ॥ सीता-(ससाध्वसोत्कम्पमपसृत्य ।) एत्तिअं जेव्व दाणिं मे बहुदरं । एतावदेवेदानीं मे बहुतरम् । रामः-(उपविश्य ।) न खलु वत्सलया सीतादेव्याभ्युपपन्नोऽस्मि । सीता-हद्धी हद्धी । किं त्ति मं अणउत्तो मग्गिस्सदि । हा धिक् हा धिक् । किमिति मामार्यपुत्रो मार्गिष्यते । रामः-भवतु । पश्यामि । सीता-भअवदि तमसे ओसरह्म दाव । मं पेक्खिअ अणब्भणुण्णादेण संणिहाणेण राजा अहिअं कुप्पिस्सदि । भगवति तमसे अपसरावस्तावत् । मां प्रेक्ष्यानभ्यनुज्ञातेन संनिधानेन राजाधिकं कोपिष्यति । तमसा-अयि वत्से भागीरथीप्रसादाद्वनदेवतानामप्यदृश्यासि संवृत्ता। सीता-हुम्, अत्थि एदं । हुम्, अस्त्येतत् । च कन्दल' इति संसारावर्त्तः । आ समन्तात् तप्तं च तत् जीवितं । पुनः परि परितः तर्पयतीति तर्पण इत्यर्थः । 'तर्पणं प्रीणावने' इत्यमरः । प्रकर्षेण सिञ्च प्रशब्दः पादपूरणे इति केचित् । 'सम्प्रो नु माया नु' इत्यस्यव्या- ख्यातशाकुन्तलश्लोकानुकारणामिव एतत्पद्यानुकारयोः पुनरुक्तिः क्षन्तव्या ॥ ॥ ११ ॥ स्पर्शः पुरा परिचित इति ॥ १२ ॥ नियतं नियमप्राप्तं यथा तथा । सम्यक् जीवयतीति सञ्जीवनः । स स्पर्शः । आनन्दनेन आनन्द- प्रापणेन सभाजनेन वा । जडतां शीतलतां स्तब्धतां वा ॥ १२ ॥ एतावदे- वेदानीं मे बहुतरं एतावज्जीवनमिति भावः । बहुतरं सुखमिति शेषः । 'व- त्सलस्तु प्रसन्न' इति हारावली । अभ्युपपन्नः अनुगृहीतः ॥ हा धिक् हा धिक् कयमार्यपुत्रो मां निर्दिशति । भगवति तमसे अपसरावस्तावत् । मां प्रेक्ष्य अनभ्यनुज्ञातसन्निधाना राजा कोपिष्यति । वनदेवतानामपीति- किमुत अन्यजनानामिति भावः । हुं अस्त्येतत् । हुमित्याकर्षणेनाभिनयः । 'रामो नाम बभूव हु' इति लीलांशुकः । ससाध्वसगद्गदमिति कथन १ 'मोहनश्च' इति क-घ, 'मोदनश्च' इति घ.

३-१२] उत्तररामचरितं ५९ रामः—हा प्रिये जानकि । सीता—( ससाध्वंमगद्गदम् ।) अअउत्त असदिसं क्खु एदं इमस्स वुत्तन्तस्स । ( साखम् ।) अहवा किं त्ति वज्जमई जन्मान्तरेसु वि पुणो असं- भाविददुलहदंसणस्स मं लेइअ मन्दभाइणिं उद्दिसिअ वच्छलस्स १ एव्वंवा- दिणो अज्जउत्तस्स उवरि णिरणुकोसा भविस्सं ।' अहं एदस्स हिअअं जाणामि ममावि एसो । आर्यपुत्र असदृशं खल्वेतदस्य वृत्तान्तस्य । अथवा किमिति वज्रमयी जन्मान्तरेष्वपि ३ पुनरसम्भावितदुर्लभदर्शनस्य मामेव मन्द- भागिनीमुद्दिश्य वत्सलस्यैवंवादिन २ आर्यपुत्रस्योपरि निरनुक्रोशा भविष्यामि । अहमेतस्य हृदयं जानामि ममाप्येषः । रामः—( सर्वतोऽवलोक्य सनिर्वेदम् ।) हा न किंचिदत्र । सीता—भगवदि तमसे तदा णिक्कारणपरिच्चाइणो वि एदस्स एव्वंवि- रामेणाहं दृष्टासीति भ्रान्तेति बोध्यम् । 'गद्गदं स्खलिताक्षरम्' इति अम- रमाळा। आर्यपुत्र आर्यपुत्र असदृशं खल्वेतदस्य वृत्तान्तस्य । 'वृत्तान्तस्तु प्रयोगे च व्यवहारे च' इति पद्ममाला । तथा वृत्तान्तस्य प्रिये जानकि प्रयोगस्य व्यवहारस्य वा । एतत् निरूपणं अभिनयं वेति शेषः । असदृशं अनुचितं जात्यित्यर्थे ॥ अथ स्वमानसं प्रत्याह-अहवेति । अथवा किमिति वज्रमयी जन्मान्तरेषु पुनरसम्भाविततुलाप्रलब्ध्यदर्शनस्य मा मन्दभागिनीमु- द्दिश्यैवं वत्सलस्यैवंवादिन आर्यपुत्रस्योपरि निरनुक्रोशा भविष्यामि । अहमेवैतस्य हृदयं जानामि । एतेषामपि मम । वज्रमयी अतिकठोरेति यावत् । ज- न्मान्तरेषु आगामिजन्मसु । पुनस्संभावितं तुलाप्रलब्धस्येव घटाशिखर- शलाकाया इव । अवधानविशेषलभ्यं दर्शनं यस्य । 'तुला घटा' इति, 'शि- खराग्रलयोरग्रं' इति, 'लब्धं प्राप्ते तुलानास्थ्यशालाकायां च' इति मेदिनी- हैमकेदाराः । मन्दं च तत् भागः धीसमूहः सोऽस्या अस्तीति मन्दभा- गिनी । तदिदं कोकनीलादिमुरारिप्रयोगमहृदनीयम् । एवमविशयेन वत्स- लस्य प्रसन्नस्य । एवं प्रिये जानकि इत्यादिप्रेमपुरस्सरमिति यावत् । निरनु- क्रोशा निर्दया । ममेति हृदयं जानातीत्यर्थे । अत्र षष्ठ्यर्थे बहवः प्रांशुतर- श्रीप्रहर्तुक्षाममुपागर्वजववृत्तीदवाच्याभ्यंचे इति दिक् ॥ भगवति तदा नि- ष्कारणपरित्यागिनोऽपि नामितस्य एवंविधेन दर्शनेन कीदृशी मे हृदयावस्था । 'नाम प्रसिद्धौ खेदादौ' इति जयः । एवंविधेन निष्फलेनेत्यर्थः । अवस्थां १ 'समन्यु-' क-घ-च. २ 'एतद्वचनम्' क-घ-च. ३ 'जन्मान्तरे समा- वित-' घ.

घेण दंसणेण केरिसी' मे हिअभवावत्था । भगवति तमसे तया निष्कारणपरि- त्यागिनोऽप्येतस्यैवंविधेन दर्शनेन कीदृशी मे हृदयावस्था । तमसा—जानामि वत्से जानामि । तटस्थं नैराश्यादपि च कलुषं विप्रियवशा- द्वियोगे दीर्धेऽस्मिञ्झटिति घटनात्स्तम्भितमिव । प्रसन्नं सौजन्याद्दयितकरुणैर्गाढकरुणं द्रवीभूतं प्रेम्णा तव हृदयमस्मिन्क्षण इव ॥ १३ ॥ रामः—देवि प्रसाद इव मूर्तस्ते स्पर्शः स्नेहाईशीतलः । अद्याप्यानन्दयति मां त्वं पुनः क्वासि नन्दिनि ॥ १४ ॥ सीता—एदे क्खु ते अगाधमाणसंदंसिदसिणेहसंभारा आणन्दणिस्स- न्दिणो सुहामआ अज्जउत्तस्स उल्लावा । जाणे पच्चएण णिकारणपरिच्चाअ- सल्लिदोवि बहुमदो मह जम्मलाहो । एते खलु तेऽगाधमानसदर्शितस्नेहस- म्भारा आनन्दनिष्यन्दिनः सुधामया आर्यपुत्रस्योल्लापाः । येषां प्रत्ययेन निष्कारणपरित्यागशलितोऽपि बहुमतो मम जन्मलाभः । वर्णयति ॥ तटस्थं नैराश्यादिति ॥ १३ ॥ नैराश्यात् निराशत्वात् । तटस्थं उदासीनम् । विप्रियं परित्याग । तद्वशात् । कलुषं आविलम् । झटिति सहसा । घटनात् निष्फलसम्बन्धादपि । स्तम्भितं संजातस्त- म्भम् । 'स्तम्भो जडीभावे' इति नन्ददधि ( ? ।) तस्य रामस्य । करुण- रसैः । गाढकरुणं भृशदयम् । क्षणे कालविशेषे । द्रवीभूतमिव । हृदयं एक सदपि परित्यागतानानावस्थं वर्तत इति भावः ॥ १३ ॥ प्रसाद इव मूर्त इति ॥ १४ ॥ मूर्तः मूर्तिमान् । स्नेहाद्वैत्वत्र सन्धिसङ्कटं घटनात् स्तम्भित इव क्षन्तव्यम् । आनन्दयति तोषयति । नन्दिनीति कवेरचा- तुर्यम् । तथापि नन्दयतीति धातुबलादवान्तरभेद ऊह्यः । नन्दिनी प्रथ- मैकवचनम् । नन्दिनी त्वं पुन क्ववासि इत्यर्थः । पुनश्शब्दो वाक्यालङ्कारे । नन्दिनि इति सम्बोधन इति केचित् । तन्न । देवीति सम्बोधनरयैव प्राद्य- स्यात् ॥ १४ ॥ एवे खलु ते अगाधमानसदर्शितस्नेहसम्भवाः आनन्दनिष्य- न्दिनः सुधामया आर्यपुत्रस्यालापा । येषा प्रत्ययेन निष्कारणपरित्यागश- १ 'कीदिसो विअ मे हिअआणुबन्धोत्ति ण आणामि' ( कीदृश इव मे हृदयानु- बन्ध इति न जानामि) क-ख-घ. २ 'घटनोत्तम्भितमिव' घ-घ. ३ 'अद्याप्योऽ ह्लादयति' घ-घ. ४ 'नन्दिनि' क-घ-न-व. ५ 'अगाधदसिद' क-घ-घ.

३-१४] उत्तररामचरितं ६१ रामः-अथवा कुतः प्रियतमा । नूनं सङ्कल्पाभ्यासपाटवोपादान एव रामभद्रस्य भ्रमः । - (नेपथ्ये) अहो महान्प्रमादः प्रमादः । ('सीतादेव्याः सकरकलितैः' इत्यर्धं पठ्यते ।) रामः-(सकरुणौत्सुक्यम् ।) किं तत् । (पुनर्नेपथ्ये । 'वध्वा सार्धं' इत्युत्तरार्धं पठ्यते ।) सीता-को दाणिं अहिटंविस्सइ । क इदानीमभियोक्ष्यते । रामः-क्वासौ क्वासौ दुरात्मा यः प्रियायाः पुत्रकं वधूट्वितीयमभिभ- वति । (इत्युत्तिष्ठति ।) प्रविश्य सम्भ्रान्ता । वासन्ती-केयं देवो रघुनन्दनः । सीता-कहं पिअसही मे बामन्ती । कथं प्रियसखी मे वासन्ती । वासन्ती-जयतु जयतु देवः । रामः-(निरूप्य ।) कथं देव्याः प्रियसखी वासन्ती । वासन्ती-देव त्वर्यतां त्वर्यताम् । इतो जटायुशिखरस्य दक्षिणेन सीतातीर्थेन गोदावरीमवतीर्य सम्भावयतु देव्याः पुत्रकं देवः । सीता-हा ताद जडाओ सुण्णं तुए विणा इदं जणहाणम् । हा तात जटायो शून्यं त्वया विनेदं जनस्थानम् । रामः-अहह हृदयमर्मच्छिदः खल्वमी कथोद्घाताः । वासन्ती-इत इतो देवः । स्यतोऽपि बहुमतो जन्मलाभः । सम्भवः उत्पत्तिः शल्यतः शल्यादपि । तथा च ईदृशशल्यनिवारणाय शरीरपातोऽस्तु, एतादृशप्रियवदनायोपभोगाय पुनर्न्जन्मलाभोऽस्त्विति सीताया भाव इति बोध्यम् ॥ सङ्कल्पस्यावभासे भासने यत् पाटवं सामर्थ्यं तदेव उपादानं साधकतमं यस्य, 'करणं सा- धकतममुपादानं' इति विक्रमार्कः । उपादानमिति ध्वनिः । विभ्रमः सीता- सम्बन्धरूपो विलास इत्यर्थः ॥ 'प्रमादोऽनवधानता' इत्यमरः । क इदानी- मभिभविष्यति । कथं प्रियसखी मे वासन्ती । जटायुरित्यदन्तोऽपि शब्दः 'जटायुषु जटायुवत्' इति लिङ्गनिर्णयः । हा तात जटायो शून्यं त्वया जनस्थानम् । मर्मं छिन्दन्ति मर्माच्छिदः । 'उपोद्घात उदाहारः' इति, १ 'पाटवोत्पादितः' घ; 'पाटवोत्पादः' च. २ 'अभिजुञ्जइ' (अभिजुञ्जे) न. ३ 'देव त्वरंतां त्वर्यताम्' इति न. ४ 'जटायुशिखरिदक्षिणेन' व; 'जटायुगिरि' घ. ६ उ०

सीता—भववदि सचं जेव्व वणदेवदा वि म न पेक्खन्ति । भगवति सत्यमेव वनदेवता अपि मां न प्रेक्षन्ते । तमसा—अयि वत्से सर्वदेवताभ्यः प्रकृष्टतममैश्वर्यं मन्दाकिनीदेव्या- स्तत्किमित्याशङ्कसे । सीता—उदो अणुसरम्ह । ततोऽनुसराव । ( इति परिक्रामति । ) रामः—भगवति गोदावरि नम॑स्ते । वासन्ती—( निरूप्य । ) देव मोदस्व विजयिना वधूटितीयेन देव्याः पुत्रकेण । रामः—विजयतामायुष्मान् । सीता—अम्महे ईंदिसो मे पुत्तओ संवुत्तो । अहो ईदृशो मे पुत्रकः संवृत्तः । रामः—हा देवि दिष्ट्या वर्धसे । येनोद्गच्छद्बिसकिसलयस्निग्धदन्ताङ्कुरेण व्याकृष्टस्ते सुतनु लवलीपल्लवः कर्णमूलात् । १ सोऽयं पुत्रस्तव मदमुचां वारणानां विजेता यत्कल्याणे वयसि तरुणे भाजनं तस्य जातः ॥ १५ ॥ सीता—अविउत्तो दाणिं अअं दीहाउ इमाए सोम्मदंसणाए होदु । अवियुक्त इदानीमय दीर्घायुरनया सौम्यदर्शनया भवतु । रामः—सखि वासन्ति पश्य पश्य कान्तानुवृत्तिचातुर्यमपि शिक्षितं वत्सेन । उद्घात इति पाठे 'उद्घात आरम्भ' इति चामरः ॥ भगवति सर्वथा वन- देवता अपि मां न द्रक्ष्यन्ति । ऐश्वर्यं वनदेवतामाहात्म्यमिति यावत् । मन्दाकिन्याः भागीरथ्या 'गङ्गा मन्दाकिनी भागीरथी च वियदापगा' इति रत्नमाला । ततोऽनुसराव । अञ्चहे ईदृशो मे पुत्रकरसंवृत्तः ॥ येनो- द्गच्छदिति ॥ १५ ॥ उद्गच्छत् उदयच्च तत् बिसं मृणालं तदेव किस- लयम्, तद्वत् स्निग्धो मसृणः दन्ताङ्कुरः यस्य । किसलयमिति पदं ब- र्हिमांक्ष्ण्यमानसूचकम् । लवलो 'राय आवळी' इति महाराष्ट्राः । कर्ण- मूलात् धवखोरादिभागात् । ध्वनिश्च । तस्य कल्याणस्य करुण्यनुवर्तना- दिरूपस्य इत्यर्थ ॥ १५ ॥ अयि पुत्र इदानीं दीर्घायुरनया सौम्यदर्शनया करिण्या सह भवतु । अयीति वासन्तीं प्रति सम्बोधनम् । वत्सेन करि- १ 'कर्णपूरात्' घ-प.

३-१६] उत्तररामचरितं ६३ लीलोत्खातमृणालकाण्डकवलच्छेदेषु सम्पादिताः पुष्यत्पुष्करवासितस्य पयसो गण्डूषसंक्रान्तयः । सेकः शीकरिणा करेण विहितः कामं विरामे पुन- र्यत्स्नेहादनरालनालनलिनीपत्रातपत्रं धृतम् ॥ १६ ॥ सीता—भअवदि तमसे अयं दाव ईरिसो जादो । दे उण ण जाणामि कुसलवा एत्तिपण कालेण केरिसा संवुत्तेत्ति । भगवति तमसे अय तावदीदृशो जातः । तौ पुनर्न जानामि कुशलवावेतावता कालेन कीदृशौ संवृत्ताविति । तमसा—यादृशोऽय तादृशौ तावपि । सीता—ईरिसी अहं मन्दभाइणी जाए ण केवलं णिस्सहो अज्जउत्त- विरहो पुत्तविरहो वि । ईदृशह मन्दभागिनी यस्या न केवलं निःसह आर्य- पुत्रविरहः पुत्रविरहोऽपि । तमसा—भवितव्यतेयमीदृशी । सीता—किंवा मए पसूदाए जेण तारिसवि मह पुत्तआणं ईसिणिरल- कोमलधवलदसणुंजलकवोलं अणुपद्धमुद्धकाअलीविहसिदं णिवद्धकाअसि- खण्डअं अमलमूहपुण्डरीअजुभलं ण परिचुम्बियं अज्जउत्तेण । किं वा मया प्रसूतया येन तादृशमपि मम पुत्रकयोरीषद्विरलकोमलधवलदशनोज्ज्वलंक- पोलमनुबद्धमुग्धकाकलीविहसितं निबद्धकाकशिखण्डकमलमुखपुण्डरीकयुगलं न परिचुम्बितमार्यपुत्रेण । पुनस्तेन ॥ लीलोत्खातमृणालेति ॥ १६ ॥ यत् यस्मात्कारणात् । छे- देषु भङ्गेषु । कवलार्थरूपदानविभागेषु इति यावत् । 'छेदो विभजने भङ्ग- व्वदौ' इति मङ्कटः । पुष्यच्च तत् पुष्करे इत्याग्रे वासितं सजात- वासम् । कामं यथेप्सितम् । विरामे विश्रान्तिसमये 'विश्रान्तौ च विरामे' इति नन्दी । अनरालं अवक्रम् ॥ १६ ॥ भगवति तमसे अयं तावदीदृशो जातः । तौ पुनर्न जानामि एतावता कालेन कीदृशौ संवृत्ताविति । ईदृशस्मि मन्दारिक्किनी (मन्दभागिनी ३) यस्या न केवलं निस्सह आर्यपुत्रविरहः, पुत्रविर- हश्च । किं वा मया प्रसूतया यस्या मम पुत्रयोस्तादृशमीषद्विरलद्गलितधवल- दशनोज्ज्वलितकपोलमनुबद्धमुग्धकाकलीहासितस्योज्ज्वलं मुखपुण्डरीकं न चु- म्बितमार्यपुत्रेण । विरलं यथा तथा फुल्लप्रलिते प्रसादसूचको धवलशब्दः । 'प्रसादे तु धवलता' इति समयपद्धतिः । काकलीतुरुनिहासितमिति विवेकः । 'काकली तु कले सूक्ष्मे ध्वनौ' इत्यमरः । 'मुखस्य दर्पणान्जेन्दुपु- १ 'सम्पादिता' घ. २ 'लीलातपत्रम्' घ. ३ 'दसाणुबद्धमज्जन' (दशानुबद्धमज्जन) न.

६४ उत्तररामचरितं [३-१८ तमसा—अस्तु देवताप्रसादात् । सीता—भगवदि तमसे एदिणा अवच्चमेसुमरणेण उस्ससिदपण्डुद- त्थणी दांणि वच्चाणं पितुणो संणिहाणेण खणमेत्तं संसारिणीम्हि संवृत्ता । भगवति तमसे एतेनापत्यसम्मरणेनोच्छ्वसितप्रस्रुतस्तनी इदानीं वत्सयोः पितुः संविधानेन क्षणमात्रं संसारिण्यस्मि संवृत्ता । तमसा—किमत्रोच्यते । प्रसवः खलु प्रकर्षपर्यन्तः स्नेहस्य । परं चैत- दन्योन्यसंश्लेषणं पित्रोः। अन्तःकरणतत्त्वस्य दम्पत्योः स्नेहसंश्रयात् । आनन्दग्रन्थिरकोऽयमपत्यमिति बध्यते ॥ १७ ॥ वासन्ती—इतोऽपि देवः पश्यतु । अनुदिवसमवर्धयत् प्रिया ते यमचिरनिर्गतमुग्धलोलबर्हम् । मणिमुकुट इवोच्छिखः कदम्बे नदति स एष वधूसखः शिखण्डी ॥ १८ ॥ सीता—( सकौतुकस्नेहास्रम् ) एसो सो एसो सो । एष स एष सः । न्दरीकादय' इति शृङ्गारमञ्जरी । अस्तु इति युज्यतमित्यनेनानुग्रहः । भगवति तमसे एतेनापत्यसम्मरणेन उच्छ्वासितप्रस्रुतस्तनी इदानीं वत्सपितु- स्सन्निधानेन क्षणमात्रं संसारिण्यस्मि सवृत्ता । उच्छ्वसितं उद्भूतं प्रस्रुतं स्रव ययोस्तादृशौ स्तनौ यस्या । वत्सयोः कुशलवयोः । पितुः निजभर्तुः रामस्येत्यर्थः । एतेन कपिना निजं द्राविडत्वमाविष्कृतमिति बोध्यम् । क्षणेवि- क्ये प्रमादः । क्षणेति साधु । क्षणस्य अङ्ग्यादिगणे पठितत्वात् । प्रसवः सन्तान । स्नेहस्य प्रेम्ण । प्रकर्षः उत्कर्ष । पर्यन्तः अवधि यस्य । प्रसदिति प्रसव इत्यभिधेयं अपत्यमित्यर्थ । परं उत्कृष्टं वक्तुमशक्यमिति भावः । पित्रोः संश्लेषणं सुरतारम्भकं उपगूहनमिति यावत् ॥ तदेव विशि- नष्टि— ॥ अन्तःकरणतत्त्वस्येति ॥ १७ ॥ दम्पत्योः तरुणस्त्रीपुरुषयोः । अन्तःकरणमिति यत्तत्त्वं इन्द्रियं तस्य स्नेहेन प्रेम्णा सह संश्रयात् संमेलनाद्धेतोः । अयमनुभवसिद्धः । आनन्दस्य ग्रन्थिः बीजं तस्य रेक- रैचनं तदेवापत्यमित्यर्थ । तथा च दम्पत्योरन्त करणप्रेमपूर्वसभोगस्खलित- आनन्दरस एवापत्यमिति भाव । 'तत्त्वं तु ब्रह्मण इन्द्निये' इति, 'ग्रन्थिः पर्वेणि बीजे च' इति, 'उत्सर्गो रेकरेचने' इति हारावलीकपिलविक्र- मार्काः ॥ १७ ॥ अनुदिवसमवर्धयदिित ॥ १८ ॥ यं शिखण्डिनम्। १ 'ताणं अ' क-च; 'ताणं च' घ. २ 'प्रसृष्ट' ब. ३ 'घटयते' न. ४ 'अल- ङ्गसमदताण्डवोल्लसत्वान्तषदमचिरोद्गतमुग्धलोलबर्हः' घ-द.

३-२१ ] उत्तररामचरितं ६५ रामः—मोदस्व वत्स मोदस्व । सीता—एव्वं होदु । एवं भवतु । रामः—भ्रमिषु कृतपुटान्तमण्डलावृत्तिचक्षुः- प्रचलितचटुलभ्रूताण्डवैर्मण्डयन्त्या । करकिसलयतालैर्मुग्धया नर्त्यमानं सुतमिव मनसा त्वां वत्सलेन स्मरामि ॥ १९ ॥ हन्त तिर्यञ्चोऽपि परिचयमनुरुध्यन्ते । कतिपयकुसुमोद्गमः कदम्बः प्रियतमया परिवर्धितोऽयमासीत् । सीता—(निरूप्य सास्रम् ।) सुट्ठु पच्चहिआणिदं अज्जउत्तेण । सुष्ठु प्रत्यभिज्ञातमार्यपुत्रेण । रामः—स्मरति गिरिमयूर एष देव्याः स्वजन इवात्र यतः प्रमोदमेति ॥ २० ॥ वासन्ती—अत्र तावदासनपरिग्रहं करोतु देवः । (राम उपविशति ।) वासन्ती— नीरन्ध्रबालकदलीवनमध्यवर्ति कान्तासखस्य शयनीयशिलातलं ते । अत्र स्थिता तृणमदार्द्रदृशो यदेभ्यः सीता ततो हरिणकैर्न विमुच्यते स्म ॥ २१ ॥ मनेति ध्वनिः । मकुटेनि भ्रान्तः पाठः । 'अमकुडादिषु' इति प्राकृतव्याकरणे वररुचिज्ञासनाद् मुकुटेति साधुः । शिखावला कदम्ब्ये नीपवृक्षे ॥ एष स वत्सेति मयूरं प्रति संबोधनम् ॥ भ्रमिषु कृतपुटेति ॥ १९ ॥ भ्रमिषु भ्रमणेपु । कृतपुटान्तः नेत्रकोशान्तरे यासां मण्डलानां मण्डलाकारैर्हि- ण्डानाम् । आवृत्तिः पौनःपुन्यं तादृशं यच्चक्षुः नेत्रं तेन सह प्रचलिता कम्पिता या चतुला चतुरा भ्रूः तस्याः ताण्डवैः दृष्टिरूपैः नर्तनैः कर- गेन । एकपदमेतत् । त्वां मण्डयन्त्या भूषयन्त्या । आवृत्तीति चतुरिति च पदद्वयं विशेषणविशेष्यरूपं कर्म । ताण्डवैर्मण्डयन्त्येति वार्थः ॥ अनुरु- ध्यन्ते अनुवर्तन्ते । यमेतिध्वनिः । सुष्ठु प्रत्यभिज्ञातमार्यपुत्रेण । देव्याः इतीदं मातृः स्मरतीतिवदुपपन्नम् ॥ कतिपयकुसुमेति ॥ २० ॥ यतः यस्माद् ॥ २० ॥ नीरन्ध्रबालेति ॥ २१ ॥ प्रथमचरणमेकपदम् । 'तृणाया- १ 'कृतचक्षुः' घ, 'मण्डलावृत्ति चक्षु.' ग. २ 'य आसीद्' घ-च. ३ 'दत्त- ऽनेन कदली०' क-घ-च. ४ 'वनगोचरैस्स्मः' म-टी

रामः-इदं तावदशक्यमेव द्रष्टुम् । ( इत्यन्यतो रुदन्नुपविशति । ) सीता-सहि वासन्दि किं तुए किदं अज्जउत्तस्स मह अ एवं दंसअ- न्तीए। हद्धी हद्धी । सो जेव्व अज्जउत्तो तं जेव्व पञ्चवटीवणं सा जेव्व पियसही वासन्दी दे जेव्व विविहविस्सम्भसक्खिणो गोदावरीकाणणुद्देसा दे जेव्व जादणिव्विसेसा मिगपक्खिपादवा सा जेव्व चाहम् । मह उण मन्द- भाइणीए दीसन्तं वि सव्वं जेव्व एदं णत्थि त्ति सा ईरिसो जीवलोअस्स परिणामो संवुत्तो। सखि वासन्ति किं त्वया कृतमार्यपुत्रस्य मम चैतद्दर्शय- न्त्या । हा धिक् हा धिक् । स एवार्थपुत्रस्तदेव पञ्चवटीवनं सैव प्रियसखी वासन्ती त एव विविधविस्रम्भसाक्षिणो गोदावरीकाननोद्देशास्त एव जातनिर्वि- शेषा मृगपक्षिपादपा सैव चाहम् । मम पुनर्मन्दभाग्योया दृश्यमानमपि सर्वमे- वैतन्नास्तीति तदीदृशो जीवलोकस्य परिणाम संवृत्त' । वासन्ती-सखि सीते कथं न पश्यसि रामभद्रस्यावस्थाम् । नवकुवलयस्निग्धैरङ्गैर्ददन्नयनोत्सवं सततमपि नः स्वेच्छादृश्यो नवो नव एव यः । विकलकरणः पाण्डुच्छायः शुचा परिदुर्बलः कथमपि स इत्युन्नेतव्यस्तथापि दृशोः प्रियः ॥ २२ ॥ सीता-पेक्खामि सहि पेक्खामि । प्रेक्षे सखि प्रेक्षे । तमसा-पश्यन्ती प्रियं भूयाः । सीता-हा देव्व एसो मए विणा अहं वि एदेण विणेत्ति सिविणेवि वनगोचरा' इति कपिला । ततः अनन्तरम् । हरिणकैः बालहरिणै । न विमुच्यते स्म न विमुक्ता ॥ २१ ॥ वासन्ति किं त्वया कृतं आर्यपुत्राय ममैतद्दर्शयन्त्या । हा धिक् हा धिक्, स एवार्थपुत्र, तदेव पञ्चवटीवनम्, सैव प्रियसखी वासन्ती, त एव विविधविस्रम्भसाक्षिणो गोदावरीकाननोद्देशाः, त एव जातनिर्विशेषा मृगपक्षिण । मम पुनर्मन्दभागिन्याः दृश्यमानमपि सर्वमेवैतन्नास्ति । ईदृशो जीवलोकस्य परिणामस्संवृत्त । एतत् शिलातल- मित्यर्थ । जातः निर्विशेषः अस्मतसाधारण्य येषु । निर्भया इति भाव ॥ नवकुवलय इति ॥ २२ ॥ ददत् वितरन् । ददन् इति वोडपि यन्नाम । विकलानि असमर्थानि करणानि इन्द्रियाणि यस्य । परि अन्तर्बहिश्च । तथापि स्वभावादिति शेष ॥ २२ ॥ पश्यामि सखि पश्यामि । प्रियं प- श्यन्ती भूयाः इत्यन्वय । हा दैव एष मया विना अहमपि एतेन विनेति १ 'परिवत्तो' ( परिवर्त्त: ) क-घ-च. २ 'कुवलयदल' क-घ-म. ३ 'ददौ' घ-म. ४ 'ते' च-प्र. ५ 'नव नवमेव य.' घ-छ. ६ 'पाण्डुः सोय'- घ-घ. ७ 'पश्य प्रिय भूय:' न.

३-२४] उत्तररामचरितं ६७ केण मंमाविदं आसी । ता मुहुत्तमेत्तं जम्मन्ररादो विअ लद्धेदंसणं बाहस- लिलन्तरेपु पेक्खामि दाव वच्छलं अज्जउत्तम् । (इति पश्यन्ती स्थिता ।) हा देव एप मया विना अहमन्येतेन विनेति स्वप्नेपि केन सम्भावितमासीत् । तन्मुहूर्त्तमात्रं जन्मान्तरादिव लब्धदर्शनं बाष्पसलिनान्तरेषु प्रेक्षे तावद्वत्सल- मार्यपुत्रम् । तमसा-(परिष्वज्य साश्रम् ।) विलोलितमतिपूरैर्बाष्पमानन्दशोक- प्रभवमवसृजन्ती पक्ष्मलोत्तानदीर्घा । स्रपयति हृदयेशं स्नेहनिष्यन्दिनी ते धवलमधुरमुग्धा दुग्धकुल्येव दृष्टिः ॥ २३ ॥ वासन्ती-ददतु तरवः पुष्पैर्घ्यं फलैश्च मधुश्च्युतः स्फुटितकमलामोदप्रायाः प्रवान्तु वनानिलाः । कलमरिरलं रज्यत्कण्ठाः क्वणन्तु शकुन्तयः पुनरिदमयं देवो रामः स्वयं वनमागतः ॥ २४ ॥ रामः-एहि सखि वासन्ति मन्वितः स्थीयताम् । वासन्ती-(उपविश्य साश्रम् ।) महाराज अपि कुशलं कुमारलक्ष्मणस्य । स्वप्नेऽपि केन संभाविनासीत् । तत्सन्मुहूर्तमपि जन्मान्तरतोऽपि लब्धिस- रणीयदर्शनं बाष्पसल्लिनान्तरेषु पश्यामि तावद्वत्सलमार्यपुत्रम् । केन संभा- वितं न केनापीत्येकोऽर्थः । केन ब्रह्मणा संभावितमित्यन्योऽर्थः । 'शे ब्रह्मा' इत्येकाक्षरः । सलिलानामन्तरेषु अमृतप्तिदृशासु । 'अन्तर प्रा- गभावादौ' इति ससारार्त. ॥ विलोलितमतिपूरैरिति ॥ २३ ॥ विलोलितं विशेषेण तरङ्गितम् । आनन्दशोकाभ्यां दर्शनपरित्यागजन्मभ्यामित्यर्थः । पक्ष्मला पक्ष्मनिबिडा उत्ताना चासौ दीर्घा । 'निम्नं गभीरं गम्भीरमुत्तानं तद्विपर्यये' इत्यमरः । हृदयेशं रामम् । 'मधुरमङ्गलः' इति रत्नमाला । 'कुल्या कृत्रिमा सरित्' इत्यमरः ॥ २३ ॥ ददतु तरवः पुष्पैश्चेति ॥ २४ ॥ मधूनि च्युतानि एभ्यस्तैः फलैः । 'अर्धंयुष्फलादिभिः' इति स्मृतेः । आमोदानां परिमलानां प्रायो भूमा येषु । अविरलं सान्द्रम् । १ 'अनुत्दृदंसना' ध., 'दुल्लहदंस०' न. २ 'तुष्पलोत्तान' च-घ. ३ 'र- ड्ढ' घ-व. ४ 'रत्युत्कण्ठाः' प-घ.

६८ उत्तररामचरितं [ ३-२६ रामः—( अश्रुतिमभिनीय । ) करकमलवितीर्णैरम्बुनीवारशष्पै- स्तरुशकुनिकुरङ्गान्मैथिली यानपुष्यत् । भवति मम विकारस्तेषु दृष्टेषु कोऽपि द्रव इव हृदयस्य प्रस्तरोद्भेदयोग्यः ॥ २५ ॥ वासन्ती—महाराज ननु पृच्छामि अपि कुशलं कुमारलक्ष्मणस्येति । रामः—( आत्मगतम् । ) अये महाराजेति निष्प्रणयमामन्त्रणपदं सौमित्रिमात्रे च बाष्पस्खलिताक्षरः कुशलप्रश्नः । तया मन्ये विदित- सीतावृत्तान्तेयमिति । ( प्रकाशम् । ) भद्रे कुशलं कुमारस्य । वासन्ती—( रुदती । ) अयि देव १किं परं दारुण एवासि । सीता—सहि वासन्दि किं तुमं एव्वंवादिणी होसि । पिओरहो क्खु सव्वस्स अज्जउत्तो विसेसदो मह पिअसहीए । सखि वासन्ति किं त्वमेवंवा- दिनी भवसि । पूजार्हः खलु सर्वस्यार्यपुत्रो विशेषतो मम प्रियसख्याः । वासन्ती—त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्गे । इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमिहोत्तरेण ॥ २६ ॥ ( इति मूर्च्छति । ) तमसा—६स्थाने बाष्पनिवृत्तिर्मोहश्च । रज्यत्कण्ठाः । फलं मधुरस्फुटं यथा तथा फणन्तु ॥ २४ ॥ करक- मलवितीर्णैरिति ॥ २५ ॥ अम्बुभिः तरुशकुनीन् वृक्षविहङ्गान् । नी- वाराः तृणधान्यानि । तेषां शष्पैः बालतृणैः कुरङ्गान् इति क्रमालङ्कारः । शष्पैरिति ध्वनिरप्यतिशिरकर इति भावः । अत एव-'गङ्गाप्रपातान्तनिषूढ- शष्पम्' इति ईश्वरकृष्णमिश्रः । विकारः ममता । प्रस्रवः इत्युपचारः । उद्भेदः उदयः ॥ २५ ॥ अपरमिति ध्वनिः ॥ सखि वासन्ति किमिति त्व- मेववादिनी । पूजार्हं खलु सर्वस्यार्यपुत्र, विशेषत पुनर्मम प्रियसख्याः ॥ त्वं जीवितं त्वमसीति ॥ २६ ॥ जीवितं जीवः । द्वितीयं स्त्रीरूपकम् । कौमुदी आनन्दयिनी । अमृतं अमरत्वसाधनम् । 'वपुष्यवयवे त्वङ्गम्' इति नन्दी । अत्र त्वच्छब्दानयमधिकम् । मुग्धां मूढां च तामेव लब्ध्वा- १ 'अनाकर्णनम्' न. २ 'प्रस्रवोद्भेद' न. ३ 'किमिति' च; 'किमिति दा- रुणो दारुणः' घ. ४ 'पूआरहो' (पूजार्हः) नं. ५ 'किमतः परेण' न. ६ 'स्थाने...मोहश्च' इत्येतद्रामवाक्यमिति च-घ.

३-२८ ] उत्तररामचरितं ६९ रामः—सखि समाश्वसिहि समाश्वसिहि । वासन्ती—( समाश्वस्य ।) तत्किमिदमकार्यमनुष्ठितं देवेन । सीता—सहि वासन्दि विरम विरम । सखि वासन्ति विरम विरम । रामः—लोको न मृष्यतीति । वासन्ती—कस्य हेतोः । रामः—स एव जानाति किमपि । तमसा—विरामोपालम्भः । वासन्ती—अयि कठोर यशः किल ते प्रियं किमपयशो ननु घोरमतः परम् । किमभवद्विपिने हरिणीदृशः कथय नाथ कथं बत मन्यसे ॥ २७ ॥ सीता—तुमं जेव्व सहि वासन्दि दारुणा कठोरा अ जा एव्वं अज्जउत्तं पदिउत्तं पदीवेसि । त्वमेव सखि वासन्ति दारुणा कठोरा च यैवमार्यपुत्रं प्रदीप्तं प्रदीपयसि । तमसा—प्रजय एवं व्याहरति शोकश्च । रामः—सखि किमत्र मन्तव्यम् । प्रस्तैकेहायनकुरङ्गविलोलदृष्टे- स्तस्याः परिस्फुरितगर्भभरालसायाः । ज्योत्स्नामयीव मृदुबालमृणालकल्पा क्रव्याद्भिरङ्गलतिका नियतं विलुप्ता ॥ २८ ॥ नसांनि भावः ॥ २६ ॥ स्थाने युक्तम् । निवृत्तिः कुण्ठनम् । चतुर्थचरणं पूरयति–शान्तमिति । गतमित्यर्थः । अतः त्यागादपि । अन्याय्यं न्या- यादपेतम् । सखि वासन्ति विरम विरम । कस्य हेतोः केन हेतुनेत्यर्थः । ‘विस्मृतं कस्य हेतोः’ इति मुद्राराक्षसः । लज्जावशात् किमपीत्युक्तम् ॥ अयि कठोर यश इति ॥ २७ ॥ कठोर इति संबोधनम् । अतः पत्नी- त्यागात् । किं चरितमिति शेषः ॥ २७ ॥ त्वमेव सखि वासन्ति दारुणा कठोरा च या एवं विप्रलपन्ती पर्यात्तं विप्रलापयसि । विप्रलापवन्तं करोषीति यावत् । अय्यउत्तं इति शेषः । आर्यपुत्रमित्यर्थः । विप्रलापो विरोधोक्तिः, पर्यात्तं यथेप्सितम् ॥ प्रस्तैकहायनेति ॥ २८ ॥ एकहायनः । एकव- त्सर इत्यर्थः । तृतीयचरणेन विरहपाण्डिमा । कव्याद्भिः राक्षसैः । विक्षे- १ ‘तत्कस्य’ घ-च. २ ‘टचित्तसमुपा’ घ-च. ३ ‘पडवन्तं पढावेसि’ ( प्रलपन्तं प्रलापयसि ) न. ४ ‘मुग्ध’ च-प.

७० उत्तररामचरितं [३-३० सीता-अज्जउत्त धरामि एसा धरामि । आर्यपुत्र प्रिये एषा प्रिये । रामः-हा प्रिये जानकि क्वासि । सीता-हद्धी हद्धी । अण्णो विअ अज्जउत्तो पमुक्तकण्ठं रोइदि । हा धिक् हा धिक् । अन्य इवार्यपुत्रः प्रमुक्तकण्ठं रोदिति । तमसा-वत्से सांप्रतिकमेवैतत् । कर्तव्योनि खलु दुःखितैर्दुःखनिर्व्वा- पणानि । पूरोत्पीडे तटाकस्य परीवाहः प्रतिक्रिया । शोकक्षोभे च हृदयं प्रलापैरेव धार्यते ॥ २९ ॥ विशेषतो रामभद्रस्य बहुप्रकारकष्टो जीवलोकः । इदं विश्वं पाल्यं विधिवदभियुक्तेन मनसा प्रियाशोको जीवं कुसुममिव घर्मो म्लपयति । स्वयं कृत्वा त्यागं विलपनविनोदोऽप्यसुलभ- स्तदद्याप्युच्छ्वासो भवति ननु लाभो हि रुदितम् ॥ ३० ॥ रामः-कष्टं भो कष्टम् । येन तृप्ता ॥ २८ ॥ धरामि आर्यपुत्र धरामि । जीवामीत्यर्थः । 'द्वौ मासा- वहं धरामि दिने दिने' इति बोधायनरामायणे ॥ हा धिक् हा धिक् अन्य इवार्यपुत्र प्रमुक्तकण्ठं प्ररुदितः । प्रकृष्टं अधिकं रुदितं अस्य । अन्य इवा- र्यपुत्र इति ध्वनि । सांप्रतं इदानीम् । तत्सम्बन्धि सांप्रतिकं योग्यमिति- यावत् । 'त्रिषु सांप्रतिकं योग्यं' इति विक्रमार्कः । एतन् प्ररुदितम् । निर्वापणानि प्रमार्जनानि ॥ पूरोत्पीडे तटाकस्येति ॥ २९ ॥ पूरैः उत्पीडे उत्पीडने सति परीवाहः जलनिर्गमः । शोकेन क्षोभे सती- त्यर्थः । 'प्रलापोऽनर्थकं वचः' इत्यमरः ॥ २९ ॥ बहुप्रकारं कष्टं यस्मिन् स जीवलोकः मर्त्यभुवनम् ॥ तदेवोपपादयति-इदं विश्वं पाल्यमिति ॥ ३० ॥ विश्वं जगत् । विधिवत् यथाराजधर्मम् । पाल्यं रामेणेति शेषः । अभियुक्तेन अभितो युक्तेन न्यायकरणात् । उचितेनेत्यर्थः । जीवं असुधारणम् । रामस्येत्यनुषङ्गः । त्यागं तव सीताया इति बोध्यम् । असु- लभ इति तस्यैव अनर्थमूलकत्वादिति भावः । तत् तस्मात् । उच्छ्वास इति दुःखातिशयतः । 'श्वासो महानुच्छ्वास' इत्यमरशेषः ॥ उच्छ्वासोऽस्तु रुदिते किं फलमत आह-न्विति । रुदितं लाभो हि । तथा च रुदिते कृते दुःखस्य न्यूनतैव लाभो हि इति भावः ॥ ३० ॥ भो इति मनःप्रति १ 'निर्धारणानि' न. २ 'अवधार्यते' न. ३ 'रामभद्रस्य यस्य' क ४ 'बहुतर' क-घ-च. ५ 'म्लमयति' घ-च.