वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ११८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ।२।१।२१ ॥ अन्यपदार्थे [विद्यमानं] सुबन्तं नदीभिः सह नित्यं समस्यते संज्ञायाम् ॥ विभा- षाधिकारेऽपि वाक्येन संज्ञानवगमादिह नित्यसमासः । उन्मत्तगङ्गं नाम देशः । लोहितगङ्गम् ॥ समासान्ताः ।५।४।६८ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः ।५।४।१०७ ॥ शरदादिभ्यष्टच् स्यात्समासान्तोऽव्ययीभावे ॥ शरदः समीपमुपशरदम् । प्रतिविपाशम् ॥ शरद् । विपाश् । अनस् । मनस् । उपानह् । दिव् । हिमवत् । अनडुह् । दिश् । दृश् । विश् । चेतस् । चतुर । त्यद् । तद् । यद् । कियत् । जराया जरस् च ॥ उपजरसम् । प्रति- परसमनुभ्योऽक्ष्णः ॥ यस्येति च ॥ प्रत्यक्षम् । अक्षणः परमिति विग्रहे समासान्तविधानसा- मर्यादव्ययीभावः । परोक्षे लिडिति निपातनात्परस्यौकारादेशः । परोक्षम् । परोक्षा क्रियेत्यादि तु अर्शआद्यचि । समक्षम् । अन्वक्षम् ॥ अनश्व । ५।४।१०८ ॥ अनन्तादव्ययीभावाट्टच् स्यात्। नस्तद्धिते ।६।४।१४४ ॥ नान्तस्य भस्य टेर्लोपः स्यात्तद्धिते ॥ उपराजम् । अध्यात्मम् । नपुंसकादन्यतरस्याम् ।५।४।१०९ ॥ अनन्तं यत्क्लीबं तदन्तादव्ययीभावाट्टच् वा स्यात् ॥ १ अन्यपदार्थे इति 'समस्यते' इत्यनेनान्वेति । तथा च 'अन्यपदार्थे समस्यते समस्तं संज्ञायां चेत्' इत्यर्थः । एवं च वृत्तौ दृश्यमानम् 'विद्यमानम्' इति पदमनन्वितत्वात्केनचिच्छिद्वरेण 'अनेकमन्यपदार्थे' इति सूत्रवृत्तौ दृष्टं वर्धितमिति व्यर्थमेवेति बोध्यम् ॥ इति केचित् ॥ 'अन्यपदार्थे विद्यमानं यथा स्यात् तथा समस्यते' इति क्रियाविशेषणतया योज्यमिति तु दाधिमथाः ॥ २ वाक्येन संज्ञानवगमादिति । वृत्त्यर्थावबोधकमेव विग्रहवाक्यं भवति । संज्ञा हि अनादिपरम्परयोच्चारितैव भवति यथा 'पङ्कज' इत्येककमलसंज्ञा न तु 'पङ्के जातम्' 'पङ्कजनिकर्तृ' इति । तथा अनादिपरम्परया 'लोहितगङ्ग' इत्येव श्रूयते न तु 'लोहिता गङ्गा यस्मिन्' इति वाक्यमिति वाक्येन शक्तिग्रहाभावाद्वाक्यं संज्ञावाचकं न भवतीत्येवार्थः । न तु 'वाक्यं नैव प्रयुज्यते' इति, 'संज्ञायाम्' इति सूत्रविधेयसमासस्य भाष्ये 'वाप्यामश्वो वाप्याश्वः' इति विग्रहप्रदर्शनात् । 'द्वितीयातृतीये' इति सूत्रभाष्ये 'लोहितगङ्गमव्ययीभावेन 'मुक्ते बहुव्रीहिर्न' इत्यत्र मुक्तपदोपादानेन अव्ययी- भावाभावस्यापि ध्वननाच्च ॥ ३ नित्यसमास इति । "एष ब्रह्मदत्तः इति अब्रह्मदत्तं 'ब्रह्मदत्तः' इत्याह । तेन गम्यते 'ब्रह्मदत्तवदयम्' इति" तत्र भाष्यदर्शितरीत्या 'नित्यसमासवत्' इत्येवार्थः ॥ ४ शरद्, विपाश्, अनस्, मनस्, उपानह्, अनडुह्, दिव्, हिमवत्, हिरुक्, विद्, सद्, दिश्, दृश्, विश्, चेतस्, चतुर्, त्यद्, तद्, यद्, कियत्, जराया जरस् च, प्रतिपरसमनुभ्योऽक्ष्णः, पथिन् । इति शरदादिः ॥ ५ 'अव्ययीभावे' इति पञ्चम्यर्थे सप्तमीति 'शरदाद्यन्तादव्ययीभावसमासयोग्याल्लौकिकप्रक्रियावाक्य- स्यान्तावयवष्टच्' इत्येव सूत्रार्थ इति 'उप सु शरद् ङस्' इत्यलौकिकप्रक्रियावाक्यस्यैवान्तावयवे टचि जाते 'उप सु शरद् ङस् टच्' इत्येवं जाते तद्धितान्तत्वात्प्रातिपदिकत्वेन सुपो लुकि 'उपशरद' इति जाते समासत्वात्तद्धितान्तत्वाद्वा जातां प्रातिपदिकसंज्ञामारित्य जातस्य सुपः 'नाव्ययीभावाद्' इत्यमादेशः इति प्रक्रियातत्त्वम् ॥ ६ अक्षणः परमिति विग्रहे समासान्तविधानसामर्थ्यादिति । परशब्दस्या- व्ययत्वाभावेन समासाप्राप्तौ समासान्तविधानमसङ्गतं सत् समासं विशेषापेक्षया ज्ञापयति इति भावः ॥ इदं च परशब्दपाठं यथाश्रुतमकारान्तमनुसृत्य ॥ वस्तुतस्तु 'परि' इत्येव पाठः स्वल्पप्रमादेनैव तथापाठस्य संभवात् । तथा च 'अपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या' इत्यनेन समासः सिद्ध एवेति लाघवम् ॥ परेर्वर्जनार्थस्या- संभवाभावात् ॥ 'परोक्षे' इति निर्देशेनौकारनिपातनस्य ज्ञाप्यसमासपाठसत्त्वे परशब्दाकारस्येव सिद्धसमास पाठसत्त्वे परिशब्दे इकारस्यैवेत्युभयत्र समत्वात् 'परो भावः परस्याक्षे परोक्ष लिटि दृश्यताम् । उत्वं वादेः परादक्षणः सिद्धं वास्मान्निपातनात् ॥' इत्येतेषु तृतीयोपायेन मदर्शितपाठस्यापि ध्वनना- दिति मात्सर्यमुत्सार्य विचार्यमाचार्यवर्यैः ॥ ७ इत्यादीत्यादिना 'अन्वक्षं स्फाटिकम्' इत्यस्यापि संग्रहः ॥

उपचर्मम् । उपचर्म ॥ नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः ।५।४।११० ॥ [ वा ] टच् स्यात् ॥ उपनदम् । [ उपनदि ] उपपौर्णमासम् । [ उपपौर्णमासि ] उपाग्रहायणम् । [ उपाग्रहायणि ] ॥ झयः । ५। ४ । १११ ॥ झयन्तादव्ययीभावाट्टज्वा ॥ उपसमिधम् । उपसमित् ॥ गिरेश्च सेनकस्य ।५।४।११२ ॥ गिर्यन्तादव्ययीभावाट्टज्वा स्यात् ॥ सेनकग्रहणं पूजार्थम् । उपगि- रम् । उपगिरि ॥ इत्यव्ययीभावप्रकरणम् । अथ तत्पुरुषप्रकरणम् । तत्पुरुषः ।२।१।२२ ॥ अधिकारोऽयम् । प्राग्बहुव्रीहेः ॥ द्विगुश्च ।२।१।२३ ॥ द्विगुरपि तत्पुरुषसंज्ञः स्यात् ॥ इदं३ सूत्रं त्यक्तुं शक्यम् ॥ संख्यापूर्वो द्विगुरिति पठित्वा चकारबलेन संज्ञाद्वयसमावेशस्य सुवचत्वात् । समासान्तः प्रयोजनम्– पञ्चराजन् ॥ द्विती- या श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः । २ । १ । २४ ॥ द्वितीयान्तं श्रितादिप्रकृ- तिकैः सुबन्तैः सह वा समस्यते स तत्पुरुषः ॥ कृष्णं श्रितः कृष्णश्रितः । दुःखमतीतो दुः- खातीतः ॥ गम्यादीनामुपसंख्यानम् * ॥ ग्रामं गमी ग्रामगमी । अन्नं बुभुक्षुः अन्नबुभुक्षुः ॥ स्वयं क्तेन । २ । १ । २५ ॥ द्वितीयेति न संबध्यते, अयोग्यत्वात् । स्वयंकृतस्यापत्यं स्वायंकृतिः ॥ खट्वा क्षेपे । २।१।२६ ॥ खट्वाप्रकृतिकं द्वितीयान्तं क्तान्तप्रकृतिकेन सुबन्तेन १ ‘आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति- ‘न तद्विशेषेभ्यो भवति’ इति । यदयं विपाट् शब्दं शरत्प्रभृतिषु पठति’ इति संख्यासंज्ञासूत्रभाष्यप्रामाण्येन ध्वनिते ‘नदीपौर्णमास्याग्रहायणीभ्यः’ इति सूत्रस्य ‘अनश्च’ इत्यतः प्राक् पाठेन नित्यसमासान्तविधायकत्वे ‘उपनदि’ इत्यादिसमासान्तविर- हितप्रयोगलेखनं काशिकानुसरणेनैवेति तत्त्वम् ॥ २ शरदादिगणे झयन्तपाठो नित्यार्थ एवेति ॥ ३ ‘आकडाराद्’ इत्येकसंज्ञाधिकाराद् द्विगुसंज्ञायास्तत्पुरुषसंज्ञाबाधकत्वे ‘पञ्चराजम्’ इत्यादौ तत्पुरुषत्वप्रयुक्त- ष्ट्रज् न स्यादत उभयोः समावेशार्थं कृतं ‘द्विगुश्च’ इति सकलसूत्रं व्यर्थम् ‘संख्यापूर्वो द्विगुः’ इति सूत्रे चकारकरणेनैव तत्पुरुषसंज्ञया द्विगुसंज्ञाया समावेशस्य सिद्धेरित्यभिपायेणाह–इदं सूत्रं त्यक्तुं शक्यमिति ॥ ४ सुबुपात्तद्वितीयायाः प्रत्ययत्वेन ‘प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणम्’ इति तदन्तविधिम्, ‘सुपा’ इत्येतद्विशे- षणश्रितादीनां सुप्त्वाभावात् सुबन्तत्वाभावाच्चानन्वयापत्तिवारणाय स्वप्रकृतिकपरत्वं चाङ्गीकृत्य व्याचष्टे- द्वितीयान्तमित्यादि । ‘श्रितादीनां निष्ठान्तत्वात्तद्योगेऽनुक्ते कर्मणि’ ‘न लोका’ इति षष्ठी- निषेधाद् द्वितीयेवेति भावः ॥ ५ भाष्ये यद्यपि ‘गमिगाम्यादीनामुपसंख्यानम्’ इति पाठो दृश्यते ‘गमेरिनिः’ इत्यौणादिकस्य ‘आवश्यकाधमर्ण्ययोर्णिनिः’ इत्यनौणादिकस्योपादानमुभयविधाना- मन्येषां च प्रत्ययानां परिग्रहार्थम् इति प्रदीपपदमञ्जर्यौ । ‘उभयोरप्युणादिप्रत्ययान्तत्वेन कथम् ‘उभयो- पादानेन ‘अन्येषां च’ इत्यर्थलाभ इति चिन्त्यम् ॥’ इति नागेशोक्तिस्तु ‘आवश्यकाधमर्ण्ययोः’ इत्य- स्याप्यौणादिकत्वमभिप्रेत्य ॥ तथाप्यादिशब्दस्य प्रकारार्थत्वेनाभीष्टसंग्रहे सिद्ध उभयोपादानं स्पष्टार्थमित्या- शयेनाह-गम्यादीनामिति ॥ ६ ग्राममिति । ‘अकेनोर्भविष्यदाधमर्ण्ययोः’ इति षष्ठीनिषेधे द्विती- यान्तम् ॥ अन्नमिति । ‘न लोका’ इति षष्ठीनिषेधे द्वितीयान्तम् ॥ ७ समासमन्तरापि स्वयमित्यस्याव्ययत्वेन विभक्तिलुकि सिद्धे समासविधानस्यान्यत्फलमाह-स्वायंकृतिरिति । समासेन स्वयंकृतशब्दयोरेकपदत्वे जाते एव स्वयंकृतसमुदायस्य तद्धितनिरूपिताङ्गत्वं संभवति नान्यथेति समुदायस्य आदेर्वृद्धिर्भवतीति भावः ॥

( १२० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- समस्यते निन्दायाम् । खट्वारूढो जाल्मः । नित्यसमासोऽयम् । नहि वाक्येन निन्दा गम्यते ॥ सामि ।२।१।२७ ॥ ३ सामिकृतम् ॥ कालाः । २।१।२८ ॥ क्तेनेत्येव । अनत्यन्तसंयोगार्थ वचनम् । ४ मासं प्रमितः मासप्रमितः प्रतिपच्चन्द्रः । मासं परिच्छेत्तुमारब्धवानित्यर्थः ॥ अत्य- न्तसंयोगे च । २।१।२९ ॥ काला इत्येव ॥ अक्तान्तार्थं वचनम् । ५ मुहूर्तं सुखं मुहूर्त- सुखम् ॥ तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन । २ । १ । ३० ॥ ६ तत्कृतेति लुप्ततृतीयाकम् । तृतीयान्तं तृतीयान्तार्थकृतगुणवचनेनार्थशब्देन च सह प्राग्वत् ॥ शङ्कुलया खण्डः शङ्कुला- खण्डः । धान्येनार्थो धान्यार्थः ॥ तत्कृतेति किम् ? अक्ष्णा काणः ॥ पूर्वसदृशसमोनार्थक- लहनिपुणमिश्रश्लक्ष्णै

पञ्चम्याः स्तोकादिभ्य'

( १२२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- प्रतिपदविधाना षष्ठी न समस्यत इति वाच्यम् * ॥ सर्पिषो ज्ञानम् ॥ पूरणगुणसु- हितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरण २।२।११ ॥ पूरणार्थैः सदादिभिश्च षष्ठी न समस्यते ॥ पूरणे—सतां षष्ठः ॥ गुणे—काकस्य कार्ष्ण्यम् ॥ [ ब्राह्मणस्य शुक्लाः । यदा प्रकरणादिना दन्ता इति विशेष्यं ज्ञातं तदेदमुदाहरणम् ॥ ] अनित्योऽयं गुणेन निषेधः । ‘तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वादित्यादिनिर्देशात् । तेनाथगौरवं बुद्धिमान्द्यमित्यादि सिद्धम् ॥ सुहि- तार्थास्तृप्त्यर्थाः—फलानां सुहितः । तृतीयासमासस्तु स्यादेव । स्वरे विशेषः ॥ सत्,—द्विजस्य कुर्वन् कुर्वाणो वा । किंकर इत्यर्थः ॥ अव्ययम्—ब्राह्मणस्य कृत्वा । पूर्वोत्तरसाहचर्यात्कृद- व्ययमेव गृह्यते । तेन तदुपरीत्यादि सिद्धमिति रक्षितः ॥ तव्यः—ब्राह्मणस्य कर्तव्यम् । तव्यता तु भवत्येव । स्वकर्तव्यम् । स्वरे भेदः ॥ समानाधिकरणेन—तक्षकस्य सर्पस्य । विशे- षणसमासस्त्विह बहुलग्रहणान्न । गोर्धेनोरित्यादिषु पोटायुवतीत्यादीनां विभक्त्यन्तरे चरिता- र्थानां परत्वाद्राधकः षष्ठीसमासः प्राप्तः, सोऽप्यनेन वार्यते ॥ क्तेन च पूजायाम् ।२।२।१२॥ मतिबुद्धीति सूत्रेण विहितो यः क्तस्तदन्तेन षष्ठी न समस्यते ॥ राज्ञां मतो बुद्धः पूजितो वा । राजपूजित इत्यादौ तु भूते क्तान्तेन सह तृतीयासमासः ॥ अधिकरणवाचिना च ।२।२। १३ ॥ क्तेन षष्ठी न समस्यते ॥ इदमेषामासितं गतं भुक्तं वा ॥ कर्मणि च । २।२।१४ ॥ उभयप्राप्तौ कर्मणीति या षष्ठी सा न समस्यते ॥ आश्चर्यो गवां दोहोऽगोपेन ॥ तृजकाभ्यां कर्तरि ।२।२।१५ ॥ कर्त्रर्थतृजकाभ्यां षष्ठया न समासः ॥ अपां स्रष्टा । वज्रस्य भर्ता । १ प्रतिपदेति ॥ 'सर्वा षष्ठी प्रतिपदविधाना शेषलक्षणां वर्जयित्वा । ‘कर्तृकर्मणोः कृति’ इति तु या षष्ठी सा कृद्योगा' इति भाष्योक्तलक्षणे 'शेषमात्रलक्षणां 'षष्ठी शेषे' इति विहिताम्' इत्येवार्थः ॥ धातुकारकविशेषयोः साक्षाद् उपादानेन ‘ज्ञोऽविदर्थस्य करणे' इति प्रकरणविहितेत्यर्थः ॥ २ 'योऽसौ पूरणान्तात् स्वार्थे भागेऽन् सोऽपि पूरणमेव' इति ‘द्वितीयतृतीय' इति सूत्रे भाष्यम् ॥ 'पादपूरणम्' इति निर्देशेन पूरणार्थेन समासनिषेधस्यानित्यत्वज्ञापनात् 'कुम्भपूरणभवः' इति 'तान्युञ्छ- षष्ठाङ्कित' इति च सिध्यत्येवेति बोध्यम् ॥ ३ गुणार्थशब्देन केवलगुणवाची सन् यो गुणोपसर्जनद्रव्यवाची स शुक्लादिः, गुणिबोधकप्रकृतिकभावप्रत्ययान्तश्च गृह्यते इत्यभिप्रेत्योदाहरति-काकस्येत्यादि ॥ 'एतदेव खल्वपि तस्मिन्योग उदाहरणम्' इति 'षष्ठी' इति सूत्रे भाष्ये 'एतदेव' इत्यवधारणादिदमेव मुख्य- मुदाहरणम् ॥ ४ 'भवति वै कस्यचिदर्थात्प्रकरणाद्वाऽपेक्यं निर्ज्ञातं तदा वृत्तिः प्राप्नोति' इत्येकदेशिनः प्रौढिभाष्यमेवात्र मानम् ॥ ५ स्वरे विशेष इति ॥ 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदप्रकृ- तिस्वरे सत्याद्युदात्त इष्टः । षष्ठीसमासे त्वन्तोदात्तः स्यादिति भावः ॥ ६ स्वरे भेद इति । 'गतिका रकोपपदात् कृत्' इति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण तित्स्वरस्यैवावस्थानाद् अन्तस्वरित इष्टः । तव्येन समासे तु तस्य 'आयुदात्तश्च' इत्याद्युदात्तत्वात् कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणोत्तरपदस्य मध्योदात्तत्वं स्यादिति भावः ॥ ७ 'पूजायाम्' इति पूजापदघटितसूत्रोपलक्षणमित्यभिप्रेत्याह-मतिबुद्धीति ॥ ८ कर्मणि च ॥ अत्र- चकार इत्यर्थः सन् सूत्रघटकपदानुकरणत्वं बोधयन् 'उभयप्राप्तौ कर्मणि' इति तत्पदघटितं सूत्रं स्मारयतीति मनसि निधाय-'उभयप्राप्तौ कर्मणीति विहितेति' ॥ अत एव 'शब्दानुशासन' पदे आर्चायैस्व कर्तुरुपादानाभावेन 'उभयप्राप्तौ-' इति नियमस्याप्रवृत्त्या 'कर्तृकर्मणोः कृति' इत्यनेनैव कर्मणि षष्ठया अपि- नानेन समासनिषेध इति भावः ॥

तत्पुरुषप्रकरणम् । ( १२३ ) पत्यर्थभर्तृशब्दस्य तु याजकादित्वात्समासः–भूर्भर्ता। कथं तर्हि घटानां निर्मातुस्त्रिभुवनविधातुश्च कलहः'इति। शेषषष्ठ्या समास इति कैयटः ॥ ओदनस्य पाचकः ॥ कर्तरि किम् ? इक्षूणां भक्षणमिक्षुभक्षिका॥ कर्तरि च ।२।२।१६॥कर्तरि षष्ठ्या अकेन न समासः॥भवतः शायिका। नेह-तृजनुवर्तते । तद्योगे कर्तुरभिहितत्वेनं कर्तृषष्ठ्या अभावात् ॥ नित्यं क्रीडाजीविकयोः ।२।२।१७ ॥ एतयोरर्थयोरकेन नित्यं षष्ठी समस्यते ॥ उद्दालकपुष्पभञ्जिका । क्रीडाविशेषस्य संज्ञा । संज्ञायामिति भावे ण्वुल् । जीविकायाम्–दन्तलेखकः । तत्र क्रीडायां विकल्पे, जीवि- कायां तृजकाभ्यां कर्त्तरीति निषेधे प्राप्ते, वचनम् ॥ पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनैकाधिकरणे । २।२।१ ॥ अर्द्धयविना सह पूर्वाद्यः समस्यन्ते एकत्वसंख्याविशिष्टश्चेदवयवी ॥ षष्ठीसमासाप- वादः । पूर्वं कायस्य पूर्वकायः । अपरकायः ॥ एकदेशिना किम्? पूर्वं नाभेः कायस्य ॥ एकाधिकरणे किम् ? पूर्वश्छात्राणाम् ॥ सर्वोऽप्येकदेशोऽह्ना समस्यते । संख्याविसायेति ज्ञाप- कात् । मध्याह्नः । सायाह्नः ॥ केचित्तु सर्वोऽप्येकदेशः कालेनं समस्यते न त्वह्नैव । ज्ञापकस्य सामान्यापेक्षत्वात् । तेन मध्यरात्रः । उपारताः पश्चिमरात्रगोचरा इत्यादि सिद्धमित्याहुः ॥ अर्धं नपुंसकम् ।२।२।२ ॥ समांशवाच्यर्धशब्दो नित्यं क्लीवे । स प्राग्वत् ॥ एकविभक्ताव- षष्ठ्यन्तवचनम् *॥ एकदेशिसमासविषयकोऽयमुपसर्जनसंज्ञानिषेधः । तेन पञ्चखट्वी त्यादि सिध्यति । अर्धं पिप्पल्याः अर्धपिप्पली । क्लीवे किम् ? ग्रामार्धः ॥ द्वैव्यैक्य एव । अर्धं पिप्प- लीनाम् ॥ द्वितीयतृतीयचतुर्थतुर्याण्यन्यतरस्याम् ।२।२।३ ॥ एतान्येकदेशिना सह प्राग्वद्वा ॥ द्वितीयं भिक्षाया द्वितीयभिक्षा ॥ एकदेशिना किम् ? द्वितीयं भिक्षाया भिक्षुकस्य

१ कैयट इति । 'जनिकर्तुः' 'तत्प्रयोजकः' इति निर्देशाभ्यामस्य निषेधस्यानित्यत्वज्ञापनादित्यन्ये ॥ २ इक्षुभक्षिकेति । 'पर्यायार्हर्णोत्पत्तिषु' इति भावे ण्वुच् ॥ ३ शायिकेति । 'पर्यायार्हर्णोत्पत्तिषु' इति भावे ण्वुच् ॥ ४ एकदेशावयवशब्दौ पर्यायभूतावेवेत्याह-अवयविनेति । अधिकरणशब्दस्य द्रव्यवाचित्वाद् 'एकद्रव्ये'इत्यस्य 'एकत्वसंख्यायुते द्रव्ये 'अवयवनि' इत्यर्थःफलितमाह-एकत्वसंख्येति ॥ ५ पूर्वं नाभेरिति नाभेरिति दिग्योगलक्षणा पञ्चमीति नाभिः पूर्वंस्तस्यावधिरेव नावयविनीति नाभिशब्देन पूर्वशब्दस्य समासो न भवति । कायशब्देन तु भवत्येव नाभेः पूर्वकायः प्रतीति भावः ॥ ६ सायमध्यशब्दयोः सूत्रेऽनुपादानात् कथं 'मध्याह्नः सायाह्नः' इति प्रयोग इत्यत आह-सर्वोऽप्येकदेश इति । सायशब्दस्य समासविधेरनुपल- म्भात्सायपूर्वस्याह्नशब्दस्यासंभवाद् व्यर्थं सद् सायग्रहणं सर्वस्यैकदेशस्याह्ना समासज्ञापकं भवतीति भावः ॥ ७ एवमपि मध्यरात्रशब्दस्यासिद्धिरत आह-कालेनेति ॥ अह्नशब्देनाहन्शब्दविषयकज्ञापने विशेषपरनायां मध्यरात्रादिशब्दानामनेकाप्रयुक्तानामसाधुतापत्तिः स्याद्, अतः सामान्यापेक्षज्ञापकत्वै स्वीकार्येति सकलेष्टसि- द्धिरिति भावः ॥ ८ अर्धपिप्पलीत्यत्र पिप्पलीशब्दस्य विग्रहे नियतविभक्तित्वाद् उपसर्जनत्वेन 'गोस्त्रि- योरुपसर्जन' इति ह्रस्वपत्तिं वारयितुम् उपसर्जनसंज्ञायाः प्रतिषेधवार्तिकमाह-एकविभक्ताविति । विग्रहै षष्ठ्या नियतत्वेपि तदन्तस्य नोपसर्जनसंज्ञेति न पिप्पलीशब्दस्य ह्रस्वापत्तिरिति भावः ॥ ९ षष्ठ्यन्तस्योप- सर्जनसंज्ञाविरहे 'वावन्तः" इति वार्तिकोदाहरणत्वेन भाष्यकृता प्रयुक्ते 'पञ्चखट्वी' इत्यत्र 'पञ्चानां खट्वानां समाहारः' इति विग्रहे खट्वाशब्दस्य नियत षष्ठ्यन्तत्वाद् उपसर्जनत्वमिष्टं न सिध्यति । तथा चोपसर्जनह्रस्वा- भावेऽत्वाभावाद् 'द्विगोः' इति ङीबनुपपत्तिः स्यात् अत आह-एकदेशिसमासेति ॥ १० 'एकाधिकरणे' इत्यनुवृत्तेरिति भावः ॥

अन्यतरस्यांग्रहणसामर्थ्यात्पूरणगुणेति निषेधं बाधित्वा पक्षे षष्ठीसमासः—भिक्षाद्वितीयम् ॥ प्राप्तापन्ने च द्वितीया ।२।२।४ ॥ पक्षे द्वितीया श्रितेति समासः । प्राप्तो जीविकां प्राप्तजी- विकः । जीविकाप्राप्तः । आपन्नजीविकः । जीविकापन्नः ॥ इह सूत्रे द्वितीया अ इति छित्त्वा अकारोऽपि विधीयते । तेन जीविकां प्राप्ता स्त्री प्राप्तजीविका । आपन्नजीविका ॥ कालाः परिमाणिना ।२।२।५ ॥ परिच्छेद्यवाचिना सुबन्तेन सह कालाः समस्यन्ते ॥ मासो जातस्य यस्य स मासजातः । द्व्यहजातः । द्वयोरह्नोः समाहारो द्व्यहः । द्व्यहो जातस्य यस्य स इति विग्रहः ॥ उत्तरपदेन परिमाणिना द्विगोः सिद्धये बहूनां तत्पुरुषस्योपसंख्या- नम् * ॥ द्वे अहनी जातस्य यस्य स द्व्यहजातः । 'अह्नोऽह्न' इति वक्ष्यमाणोऽह्नादेशः ॥ पूर्वत्र तु 'न संख्यादेः समाहारे' इति निषेधः ॥ सप्तमी शौण्डैः ।२।१।४० ॥ सप्तम्यन्तं शौण्डादिभिः प्राग्वद्वा ॥ अक्षेषु शौण्डः अक्षशौण्डः । अधिशब्दोऽत्र पठ्यते । अध्युत्तरपदादिति खः । ईश्वराधीनः ॥ सिद्धशुष्कपक्वबन्धैश्च ।२।१।४१ ॥ एतैः सप्तम्यन्तं प्राग्वत् ॥ सांकाश्र्धसिद्धः । आतपशुष्कः । स्थालीपक्वः । चक्रबन्धः ॥ ध्वाङ्क्षेण क्षेपे ।२।१।४२ ॥ ध्वाङ्क्षवाचिना सह सप्तम्यन्तं समस्यते निन्दायाम् ॥ तीर्थध्वाङ्क्ष इव तीर्थध्वाङ्क्षः । तीर्थ- काकः [इत्यर्थः] ॥ कृत्यैर्ऋणे ।२।१।४३ ॥ ऋणग्रहणं नियोगोपलक्षणार्थम् ॥ सप्तम्यन्तं कृत्यप्रत्ययान्तैः सह प्राग्वदावश्यके । मासेदेयं ऋणम् ॥ पूर्वाह्णेगेयं साम ॥संज्ञायाम् ।२।१।४४॥

१ 'अन्यतरस्याम्-ग्रहणं किमर्थम्' इत्याक्षेपस्य 'इदं तर्हि प्रयोजनम् एकदेशिस- मासेन मुक्ते षष्ठीसमासो यथा स्यात्—भिक्षाद्वितीयमिति' इति प्रयोजनग्रन्थस्य 'क्रिय- माणेऽपि वै अन्यतरस्यांग्रहणे षष्ठीसमासो न प्राप्नोति 'पूरणेनेति प्रतिषेधात्' इति बाधके वादिना कथिते 'एवं तर्ह्यन्तरस्यांग्रहणसामर्थ्यात्षष्ठीसमासो भविष्यति' इति सिद्धान्तितं भाष्यकृता' इति तदेवाह—अन्यतरस्यामित्यादि ॥ २ 'प्राप्तापन्ने द्वितीयान्तेन समस्येते अत्वं च भवति प्राप्तापन्नयोः' इति भाष्यदर्शितान्वयेन 'प्राप्तापन्ने अ च द्वितीया' इत्येवं क्रमो निश्चीयते प्रगृह्यत्वप्रयुक्तप्रकृतिभावस्य नित्यग्रहणेन प्रायिकत्वबोधनात्सार्वत्रिकत्वनिश्चयेन दोषाभावेपि नित्यपदस्य सार्वत्रिकार्थत्वेपि 'अनानुपूर्व्येण संनिविष्टानामपि यथेष्टं संबन्धो भवति' इति 'न पदान्त' सूत्रभाष्येण 'पदानां विप्रकृष्टोच्चारणेपि शाब्दबोधीयक्रमेण विप्रकृष्टत्वज्ञाने दोषाभावं सूचयन् भिन्नक्रमसूच- क्रमपि पदविभागमङ्गीकरोति—इह सूत्रे द्वितीया अ इतीति ॥ ३ द्व्यहजात इत्यस्येति बोध्यम् ॥ ४ 'पूर्वत्र तु 'द्व्यहजातेः' इत्यत्र तु ॥ ५ शौण्ड, धूर्त, कितव, व्याड, प्रवीण, संवीत, अन्तर्, अधि, पटु, पण्डित, कुशल, चपल, निपुण, इति शौण्डादिः ॥ ६ 'बहुवचननिर्देशात् 'शौण्डा दिभिः' इति विज्ञास्यते' इति भाष्यमनुसृत्याह—शौण्डादिभिरिति ॥ ७ 'ध्वाङ्क्षेणेत्यर्थग्रहणम्' इति वार्तिकमनुसृत्याह—ध्वाङ्क्षवाचिनेति ॥ ८ 'इत्यर्थः' इति तु केनविद् विद्बद्वरेण वर्धितम् 'ध्वाङ्क्षेणेत्यर्थग्रहणम्' इत्यर्थग्रहणोदाहरणत्वेनैव भाष्यकृता प्रयुक्तत्वात् ॥ यद्वा 'वाचिना' इत्युक्तेः 'इत्यर्थः' इति प्रयोजनमिति बोधनायैव प्रयुक्तः ॥ ९ 'कृत्यैर्नियोगे यद् ग्रहणम्' इति वार्तिकस्य ऋणग्रहणप्रत्याख्यानाय 'इह यद् यस्य नियोगतः कार्यम् ऋणं तस्य तद् भवति तत्र ऋण' इत्येव सिद्धम्' इति भाष्येण ऋणशब्दस्यावश्यकोपलक्षणार्थत्वमित्याह—ऋणग्रहणमिति ॥ १० यत्प्रत्यय- नियमस्तु 'पूर्वाह्णे दातव्या भिक्षा' इत्यत्र समासवारणाय कर्तव्य एवेति भाष्ये स्पष्टमित्युदाहरति—मासे- देयमिति ॥

तत्पुरुषप्रकरणम् । ( १२६ ) सप्तम्यन्तं सुपा प्राग्वत् संज्ञायाम् ॥ वाक्येन संज्ञानवगमान्नित्यसमासोऽयम् । अरण्येतिलकाः । वनेकासेरुकाः । हलदन्तात्सप्तम्यां इत्यलुक् ॥ क्तेनाहोरात्रावयवाः । २।१।४५ ॥ अह्नो रात्रेश्चावयवाः सप्तम्यन्ताः क्तान्तेन सह प्राग्वत् ॥ पूर्वाह्णकृतम् । अपररात्रकृतम् । अवय- वग्रहणं किम् ? अहि दृष्टम् ॥ तत्र । २।१।४६ ॥ तत्रेत्येतत्सप्तम्यन्तं क्तान्तेन सह प्राग्वत् ॥ तत्रभुक्तम् ॥ क्षेपे । २।१।४७ ॥ सप्तम्यन्तं क्तान्तेन प्राग्वन्निन्दायाम् ॥ अवतप्तेन- कुलस्थितं त एतत् ॥ पात्रेसमितादयश्च । २।१।४८ ॥ एते निपात्यन्ते क्षेपे ॥ ॥ पात्रे- समिताः । भोजनसमये एव संगताः नतु कार्ये । गेहेशूरः । गेहेनर्दी । आकृतिगणोऽयम् । चकारोऽवधारणार्थः । तेनैषां समासान्तरे घटकतया प्रवेशो न-परमाः पात्रेसमिताः । पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन । २।१।४९ ॥ 'विशेषणं विशेष्ये- णेति सिद्धे पूर्वनिपातनियमार्थं सूत्रम् । एकशब्दस्य 'दिक्संख्ये संज्ञायामिति नियमबाधनार्थं च । पूर्वं स्नातः पश्चादनुलिप्तः स्नातानुलिप्तः । एकनाथः । सर्वयाज्ञिकाः। जरन्नैयायिकाः। पुराण- मीमांसकाः। नवपाठकाः । केवलवैयाकरणाः ॥ दिक्संख्ये संज्ञायाम् । २।१।५०॥ समाना- धिकरणेनेत्यापादपरिसमाप्तेरधिकारः । संज्ञायामेवेति नियमार्थं सूत्रम् । पूर्वेषुकामशमी । सप्तर्षयः ॥ नेह-उत्तरा वृक्षाः । पञ्च ब्राह्मणाः॥ तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च । २।१।५१॥ 'तद्धितार्थे विषये, उत्तरपदे च परतः, समाहारे च वाच्ये दिक्संख्ये प्राग्वद्वा ॥ पूर्वस्यां शालायां भवः । समासे कृते 'दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः' इति ञः॥ सर्वनाम्नोँ वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः * ॥ पौर्वशालः । आपरशालः ॥ पूर्वा शाला प्रिया यस्येति त्रिपदे बहुव्रीहौ कृते प्रियाशब्दे उत्तरपदे पूर्वयोस्तत्पुरुषः । तेन शालाशब्दे आकार उदात्तः । पूर्वशालाप्रियः ॥ दिक्षु समाहारो नास्त्य- नभिधानात् ॥ संख्यायास्तद्धितार्थे-षण्णां मातृणामपत्यं षाण्मातुरः ॥ पञ्च गावो धनं यस्येति १ 'यथा अवतप्ते नकुला न चिरं स्थातारो भवन्ति एवं कार्याण्यारभ्य यो न चिरं तिष्ठति स उच्यते-'अवतप्तेनकुलस्थितं त एतद्' इति' इति प्रकृतसूत्रे भाष्यम् ॥ २ पात्रेसमिताः, पात्रेबहुलाः, उदुम्बरकृमिः, कूपकच्छपः, अवटकच्छपः, उदुम्बरमशकः, कूपमण्डूकः, कुम्भमण्डूकः, उदपा- नमण्डूकः, नगरकाकः, नगरवायसः, मातरिपुरुषः, पिण्डीशूरः, पितरिशूरः, गेहेशूरः, गेहेनर्दी, गेहेविजिती, गेहेव्याडः, गेहेमेही, गेहेदाही, गेहेदृप्तः, गेहेधृष्टः, गर्भेतृप्तः, आखनिकबकः, गोष्ठेशूरः, गोष्ठेविजिती, गोष्ठे- क्ष्वेडी, गोष्ठेपटुः गोष्ठेपण्डितः, गोष्ठेप्रगल्भः, कर्णेतिरितिरा, कर्णेचुरचुरा । इति पात्रेसमितादिराकृतिगणः ॥ ३ पूर्वकालवृत्तिः नियतापेक्षत्वात् परकालवृत्तिना समस्यते इति सूत्रार्थः ॥ तथा चानुलेपापेक्षया स्नानस्य पूर्व- कालवृत्तित्वात्स्नानशब्दः प्रथमानिर्दिष्टत्वेनोपसर्जनत्वात् पूर्वं निपततीति भावः ॥ ४ 'पूर्वेषुकामशमी' इति कस्याश्चित् पुर्या नाम । एवं 'सप्तर्षि' इत्यपि 'मरीच्यत्रिवसिष्ठादिसप्तर्षिगणे रूढम् ।' तथैव नवग्रहा इत्यपि ॥ ५ 'उत्तरवृक्ष' 'पञ्चब्राह्मण' पदयोः कुत्रापि रूढ्यभावात्संज्ञात्वं न ॥ ६ 'दिङ्नामान्यन्तराले' 'दक्षि- णोत्तराभ्यामतसुच्' इति सूत्रयोर्भाष्यकृता पठितेष्टिरियम् ॥ अत्र विशेषस्तु बहुव्रीहौ वक्ष्यते ॥ ७ पूर्व- शालेति समासस्य संज्ञात्वेपि तद्धितान्तपौर्वशालस्य न संज्ञात्वमिति भावः ॥ ८ पूर्वयोः पूर्वाशब्दशाला- शब्दयोः ॥ ९ आकार उदात्त इति ॥ 'पूर्वशाला' इत्यस्य तत्पुरुषत्वे 'समासस्य' इत्यन्तोदात्तत्वं भवति । अन्यथा बहुव्रीहिप्रयुक्तपूर्वपदप्रकृतिस्वरेण पूर्वशब्दस्याद्युदात्तत्वं स्यादिति भावः ॥

( १२६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

त्रिपदे बहुव्रीहाववान्तरतत्पुरुषस्य विकल्पे प्राप्ते ॥ द्वन्द्वतत्पुरुषयोरुत्तरपदे नित्यसमासव- चनम् * ॥ गोरतद्धितलुकि ।५।४।९२ ॥ गोन्तात्तत्पुरुषाट्टच् स्यात् समासान्तो न तद्धितलुकि । पञ्चगवधनः ॥ संख्यापूर्वी द्विगुः ।२।१।५२ ॥ तद्धितार्थेत्यत्रोक्तः संख्यापूर्वो द्विगुः स्यात् ॥ द्विगोरेकवचनम् ।२।४।१ ॥ द्विग्वर्थः समाहार एकवत्स्यात् ॥ स नपुंसक- मिति नपुंसकत्वम् । पञ्चानां गवां समाहारः पञ्चगवम् ॥ कुत्सितानि कुत्सनैः ।२।१।५३॥ कुत्स्यमानानि कुत्सनैः सह प्राग्वत् ॥ वैयाकरणखसूचिः । मीमांसकदुर्दुरूढः ॥ पापाणके कुत्सितैः ।२।१।५४॥ पूर्वसूत्रोपवादः । पापनापितः । अणककुलालः ॥ उपमानानि सामा- न्यवचनैः । २।१।५५ ॥ घनं इव श्यामो घनश्यामः । इहपूर्वपदं तत्सदृशे लाक्षणिकमिति सूचयितुं लौकिकविग्रहे इवशन्दः प्रयुज्यते । पूर्वनिपातनियमार्थं सूत्रम् ॥ उपमितं व्या- घ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे ।२।१।५६ ॥ उपमेयं व्याघ्रादिभिः सह प्राग्वत्साधारणधर्मस्या- प्रयोगे सति ॥ विशेष्यस्य पूर्वनिपातार्थं सूत्रम् । पुरुषव्याघ्रः । नृसोमः । व्याघ्रादिराकृतिगणः ॥ सामान्याप्रयोगे किम् ? पुरुषो व्याघ्र इव शूरः ॥ विशेषणं विशेष्येण बहुलम् ।२।१।५७॥ भेदकं समानाधिकरणेन भेद्येन बहुलं प्राग्वत् ॥ नीलमुत्पलं नीलोत्पलम् ॥ बहुलग्रहणात्क्वचिन्नित्यम्- -कृष्णसर्पः ॥ क्वचिन्न-रामो जामदग्न्यः ॥ पूर्वापरप्रथमचरमजघन्यसमानमध्यम- मध्यमावराश्च ।२।१।५८॥ पूर्वनिपातनियमार्थमिदम् ॥ पूर्ववैयाकरणः । अपराध्यापकः॥ अप- रस्यार्धे पश्चभावो वक्तव्यः*॥ अपरश्चासावर्धश्च पश्चार्धः ॥ कथमेकवीर इति । 'पूर्वकालिकेति

१ विकल्पे प्राप्ते इति । 'विभाषा' इत्यधिकारेणेति भावः ॥ २ नित्यसमासेति । 'समुदायवृत्ताव वयवानां मा कदाचिद् वृत्तिर्भूत' इति वार्तिकस्यास्य प्रयोजनं भाष्यकृत्तोक्तम् ॥ ३ 'अनन्तरस्य विधिर्वा प्रतिषेधो वा' इति न्यायमनुसृत्याह-तद्धितार्थेत्यादि ॥ तेन 'दिक्संख्ये संज्ञायाम्' इत्येतत्समासविषये 'सप्तर्षि' शब्दे द्विगुत्वाभावाद् 'इगन्तकालकपालभगशरावेषु द्विगो' इति स्वरो न भवतीति भावः ॥ ४ 'समाहारग्रहणं च तद्धितार्थप्रतिषेधार्थम्' इति वार्तिकमनुसृत्याह-समाहार इति ॥ ५ पूर्वसूत्रे 'कुत्सितानि' इति प्रथमानिर्दिष्टत्वात् कुत्सितानां नापितादीनां पूर्वनिपाते 'पापनापितः' इत्य- भीष्टरूपानुपपत्तिः स्यादिति भावः ॥ ६ येन वस्त्वन्तरं स्ववृत्तिधर्मवत्त्वेन परिच्छिद्यते तद् उपमानम् । यथा मुखम् स्वनिष्ठाह्लादकत्वादिधर्मवत्त्वेन चन्द्रेण परिच्छिद्यत इति चन्द्र उपमानम् । यद् अन्यनिष्ठधर्मवत्त्वेन परिच्छिद्यते तद् उपमेयम् । यथा मुखम् । उपमानोपमेयसाधारणधर्मविशिष्टोपमेयवचनत्वं सामान्यवच- नत्वम् । यथा आह्लादकत्वादि ॥ ७ घन उपमानम् । श्रीकृष्ण उपमेयः । श्यामत्वस्योभयसाधारणधर्म- त्वात्सामान्यवचनत्वम् । ८ लाक्षणिकमिति ॥ अत एव एकार्थवाचकत्वरूपसामानाधिकरण्यस्योपपत्त्या 'समानाधिकरणेन' इत्यधिकारस्य न बाधः । अन्यथा मृगीव चपला मृगचपला इत्यादौ मृगीपदार्थचपलापदार्थ- योर्भेदे सामानाधिकरण्यानुपपत्त्या पुंवद्भावो न स्यादिति भावः ॥ ९ पूर्वनिपातेति ॥ घनपदसदृशपरत्वे श्यामशब्दस्य श्यामवर्णवत्परत्वे 'विशेषणमिति समासे खञ्जकुब्जादिवत् पूर्वनिपाते विनिगमनाविरहेण पूर्वनि- पातानियमे प्राप्ते पूर्वनिपातनियमार्थं सूत्रमिति 'उपमानानि' इति प्रथमानिर्देशेनोपमानवाचाकानामेव पूर्वनि- पातनिर्णय इति भावः ॥ १० व्याघ्र, सिंह, ऋक्ष, ऋषभ, चन्दन, वृक, वृष, वराह, हस्तिन्, तरु, पृषत्, पुण्डरीक, पलाश, कितव । इति व्याघ्रादिराकृतिगणः । तेन नृसोमः, मुखपद्मम्, मुखकमलम्, करकि- सलयम्, पार्थिवचन्द्र इत्यादि सिद्धम् ॥ ११ एतत्सूत्राभावे उपमेयस्य विशेष्यत्वाद् व्याघ्रादेः सदृशलाक्षणिकस्य विशेषणत्वाद् विशेषणस्यैव पूर्वनिपातापत्तिः स्यादत उपमेयस्य पूर्वनिपातनियमार्थमिदं सूत्रमिति भावः ॥

= d+bha. Here, it is "द्" + "भ" = "द्भ"! But wait, does it have "वि" after it? Wait, "द्भविष्यति": d + bha + vi + ṣya + ti? Wait! If it is "द्भ", the bha is ALREADY there! Why would there be a "भ" AND a "वि"? Ah! Look at the letter: Is it "द्" + "वि" = "द्वि"? Look at "द्वि": a 'द्' with a 'व' under it, and an 'इ' matra! Wait, 'द्' with 'व' is 'द्व'! With 'इ' matra, it is 'द्वि'! Wait, then what is after 'द्वि'? "ष्य", then "ति"! Wait, then the word is: "बहुलग्रहणाद्" + "विष्यति"??? That's "बहुलग्रहणाद्विष्यति"?? Wait! What could "द्विष्यति" be a typo for? "न भविष्यति"? Wait, could it be "बहुलग्रहणाद्विष्यति"? Wait, look at the letter again: Is it "द्वि"? Let's look at the letter between णा and ष्यति: Wait, is it "न्नेष्यति"? No, look at the matra: it's 'इ' matra (curves to the left).

( १२८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- कठाध्यापकः । कठधूर्तः ॥ १ प्रशंसावचनैश्च ।२।१।६६ ॥ एतैः सह जातिः प्राग्वत् ॥ गोमतल्लिका ॥ गोमचर्चिका । गोप्रकाण्डम् । गवोद्धः । गोतल्लजः । प्रशस्ता गौरित्यर्थः । मतल्लिकादयो नियतलिङ्गा, न तु विशेष्यनिघ्नाः ॥ जातिः किम् ? कुमारी मतल्लिका ॥ युवा खलतिपलितवलिनजरतीभिः ।२।१।६७ ॥ पूर्वनिपातनियमार्थं सूत्रम् । ३ लिङ्गविशिष्टपरि- भाषया युवतिशब्दोऽपि समस्यते । युवा खलतिः युवखलतिः । युवतिः खलती युवखलती । युवजरती । ४ युवत्यामेव जरतीधर्मोपलम्भेन तद्द्रूपारोपात्सामानाधिकरण्यम् ॥ कृत्यतुल्याख्या अजात्या ।२।१।६८ ॥ भोज्योष्णम् । तुल्यश्वेतः । सदृशश्वेतः ॥ अजात्या किम् ? भोज्य ओदनः । प्रतिषेधसामर्थ्याद्विशेषणसमासोऽपि न ॥ वर्णी वर्णेन ।२।१।६९ ॥ समानाधिकर- णेन सह प्राग्वत् । ५ कृष्णसारङ्गः ॥ ६ कडाराः कर्मधारये ।२।२।३८ ॥ कडारादयः शब्दाः कर्मधारये वा पूर्वं प्रयोक्त्याः । कडारजैमिनिः । जैमिनिकडारः ॥ कुमारः ७ श्रमणादिभिः ।२।१।७०॥ कुमारी श्रमणा कुमारश्रमणा । इहगणे श्रमणा प्रव्रजिता गर्भिणीत्यादयः स्त्रीलिङ्गाः पठ्यन्ते । लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया ८ एतदेव ज्ञापकं बोध्यम् ॥ ९ चतुष्पादो गर्भिण्या ।२।१।७१॥ चतुष्पज्जातिवाचिनो गर्भिणीशब्देन सह प्राग्वत् ॥ गोगर्भिणी ॥ १० मयूरव्यंसकादयश्च १ धूर्तग्रहणमुत्सार्थम् । कुत्सायां तु ‘कुत्सितानि कुत्सनैः’ इत्येव सिद्धम् ॥ २ मतल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमुद्धतल्लजौ । प्रशस्तवाचकान्यमून्यीत्यमरः ॥ ‘मतल्लिकोद्धमिश्राः स्युः प्रकाण्ड-स्थलभित्तयः । हस्तपाश- तटाः पादः पाली मचर्चिकादयः ॥' इत्येवं गणरत्नमहोदधौ प्रशंसावाचिनो दर्शिताः ॥ ३ ‘प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्’ इति परिभाषायां च ‘जरती’ इति स्त्रीलिङ्गसमानाधिकरणत्वविवक्षया युवश- ब्दस्य समासविधानमपि ज्ञापकमिति बोध्यम् ॥ ४ जरत्यां युवतिधर्मारोपे तु युवतीशब्दस्य विशेषणत्वेन ‘विशेषणं विशेष्येण' इति समासः सिद्ध एवेति जरतीग्रहणं व्यर्थमेव स्यादिति शेखरकृत ॥ ५ सारङ्गश्चित्रो वर्णः । कृष्णशब्दः कृष्णावयवके लाक्षणिक इति सामानाधिकरण्यम् ॥ ६ कडार, गड्डुल, खञ्ज, खाड, काण, कुण्ठ, खलति, गौर, वृद्ध, भिक्षुक, पिङ्ग, पिङ्गल, तनु, जठर, बधिर, मठर, कुब्ज, बर्बर इति कडारादिः । क्वचित्तु । नौ, काक, अन्न, शुक, शृगाल, प्रकृति, प्राय, गोत्र, सम, विषम, द्विद्रोण, पञ्चक, साहस्र, प्रति, परि, अनु । एतेऽपि दृश्यन्ते ॥ ७ श्रमणा, प्रव्रजिता, कुलटा, गर्भिणी, तापसी, दासी, बन्धकी अध्यापक, अभिरूपक, पण्डित, पटु, मृदु, कुशल, चपल, निपुण इति श्रमणादिः ॥ ८ एवकारोऽप्यर्थे । ‘युवा खलति' इत्यत्र जरतीग्रहणस्यापि ज्ञापकत्वसंभवात् ॥ समानाधिकरणाधिकारे विहितः समासः कुमारशब्देन पुंलिङ्गेन स्त्रीलिङ्गानां श्रमणादीनाम् अप्राप्तत्वाद् व्यर्थः सन्नेतत्परिभाषाज्ञापक इति भावः ॥ ९ चतुष्पज्जातिरिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ नेह । स्वस्तिमती गर्भिणी ॥ १० मयूरव्यंसक, छात्रव्यंसक, कम्बोजमुण्ड । यवनमुण्ड । छन्दसि । हस्तेगृह्य, पादेगृह्य, लाङ्गूलेगृह्य, पुनर्दाय, ‘एहीडाद- योऽन्यपदार्थे' एहीडम्, एहिपचम्, एहिवाणिजा । क्रिया । अपेहिवाणिजा, प्रेहिवाणिजा, एहिस्वागता, अपेहिस्वागता, एहिद्वितीया, अपेहिद्वितीया, प्रेहिद्वितीया, एहिकटा, अपेहिकटा, प्रेहिकटा, आहरकरटा, प्रेहिकरटा, प्रेहिकर्दमा, प्रोहिकर्दमा, विधमचूडा, उद्धमचूडा, आहरचेला, आहरवनिता, आहरवसना, कृन्त- विचक्षणा, उद्धरोत्सृजा, उद्धरावसृजा, उद्धमविधमा, उत्पचनिपचा, उत्पतनिपता, उच्चावचम्, उच्चनीचम्, आचोपचम्, आचपराचम्, निश्चप्रचम्, अकिंचनः, ज्ञात्वाकालकः, पीत्वास्थिरकः, भुक्त्वासुहितः, प्रोष्यपा- पीयान्, उत्पत्यपाकला, निपत्यरोहिणी, निष्षण्णाश्यामा, अपेहिप्रघसा, एहिविघसा, इहपञ्चमी, इहद्वितीया, ‘जहिकर्मणा बहुलमाभीक्ष्ण्ये कर्तारं चाभिदधाति' जहिजोडः, जहिस्तम्बः । ‘आख्यातमाख्या- तेन क्रियासातत्ये' अशनीतपिबता, पचतभृज्जता, खादतमोदता, खादतवमता, आहरनिवपा, आहरनिष्करा, भिन्धिलवणा, कृन्धिविचक्षणा, पचलवणा, पचप्रकृटा । आकृतिगणोऽयम् । तेन अकुतोभय, कान्दिशीक, अहोपुरुषिका, अहमहमिका, यदृच्छा, एहिरेयाहिरा, उन्मृजविमृजा, द्रव्यान्तरम्, अवश्यकार्यमित्यादि सिद्धम्॥

`.

*   **Line 2 :**
    `क्च उचावचम् । निश्चितं च प्रचितं च निश्चप्रचम् । नास्ति किंचन यस्य सः अकिञ्चनः ॥`
    Check: `क्च उचावचम्` - in print, is it `उचावचम्` or `उच्चावचम्`?
    Look at `उचावचम्`: the `चा` has only one `च`. Yes, printed as `उचावचम् ।`
    Wait, `किंचन` has anusvara, then `अकिञ्चनः` has `ञ्च`. Yes, exactly as printed.

*   **Line 3 :**
    `आख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्ये ॥ ग. ॥ अश्र्नीत पिवतेत्येवं सततं यत्राभिधीयते सा`
    Wait! Look at `अश्र्नीत`: is that `अश्र्नीत` or `अश्नीत`?
    Let's look at the font: `श` with `न` subscript or `श` with `र`?
    Wait, in old Devanagari fonts, `श्न` is often formed as `श्` + `न` where `न` is attached below or to the right. Here it looks like `श्` with a loop below, or `श्र्नी`?
    Wait, look at `अ

An exact line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari:

( १३० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- वृषलः शीतेन ॥ नित्यं क्रीडेत्यतो नित्यमित्यनुवर्तमाने ॥ कुगतिप्रादयः ।२।२।१८ ॥ एते समर्थेन नित्यं समस्यन्ते ॥ कुत्सितः पुरुषः कुपुरुषः ॥ गतिश्चेत्यनुवर्तमाने—॥ ᴬऊर्यादि- च्विडाचश्च ।१।४।६१ ॥ एते क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः । ऊरीकृत्य । उररीकृत्य । शुक्ली- कृत्य । पटपटाकृत्य ॥ कारिकाशब्दस्योपसंख्यानम् * ॥ कारिका क्रियौ २। कारिकाकृत्य ॥ अनुकरणं चानितिपरम् ।१।४।६२ ॥ खाट्कृत्य ॥ अनितिपरं किम् ? खाडिति कृत्वा निरष्ठीवत् ॥ आदरानादरयोः सदसती ।१।४।६३ ॥ सत्कृत्य । असत्कृत्य । भूषणे- ऽलम् ।१।४।६४ ॥ अलंकृत्य ॥ भूषणे किम् ? अलं कृत्वौदनं गतः । पर्याप्तमित्यर्थः ॥ अनु- करणमित्यादि त्रिसूत्री

अत्याधानमुपक्षेपणं तन्न- उरसि कृत्वा पाणिं शेते ॥ मध्ये पदे निवचने च । १।४। ७६ ॥ एते कृञि वा गतिसंज्ञाः स्युरनत्याधाने ॥ मध्येकृत्य । मध्ये कृत्वा । पदेकृत्य । पदे कृत्वा । निवचनेकृत्य । निवचने कृत्वा । वाचं नियम्येत्यर्थः ॥ नित्यं हस्ते पाणावुपयमने । १।४।७७ ॥ कृञि ॥ उपयमनं विवाहः । स्वीकारमात्रमित्यन्ये । हस्तंकृत्य । पाणौकृत्य ॥ प्राध्वं बन्धने ।१।४।७८ ॥ प्राध्वमित्यव्ययम् । प्राध्वंकृत्य । बन्धनेनानुकूलं कृत्वेत्यर्थः ॥ प्रार्थनादिना त्वानुकूल्यकरणे- प्राध्वं कृत्वा ॥ जीविकोपनिषदावौपम्ये ।१।४।७९ ॥ जीविकामिव कृत्वा जीविकाकृत्य । उपनिषदमिव कृत्वा उपनिषत्कृत्य ॥ औपम्ये किम् ? जीविकां कृत्वा ॥ प्रादिग्रहणमगत्यर्थम् । सुपुरुषः ॥ अत्र वार्तिकानि-॥ प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमया * ॥ प्रगत

( १३२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- त्तम् । तथा च-गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेरिति सिद्धम् ॥ व्याघ्री । अश्वक्रीती । कच्छेपी ॥ अमैवाव्ययेन ।२।२।२० ॥ अमेव तुल्यवि- धानं यदुपपदं तदेवाव्ययेन सह समस्यते । स्वादुङ्कारम् । नेह-कालसमयवेलासु तुमुन् । कालः समयो वेला वा भोक्तुम् ॥ अमैवेति किम् ? अग्रे भोजम् । अग्रे भुक्त्वा । विभाषाग्रे- प्रथमपूर्वेष्विति क्त्वाणमुलौ । अमा चान्येन च तुल्यविधानमेतत् ॥ तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतर- स्याम् ।२।२।२१ ॥ उपदंशस्तृतीयायामित्यादीन्युपपदान्यमन्तेनाव्ययेन सह वा समस्यन्ते । मूलकेनोपदंशं भुङ्क्ते । मूलकोपदंशम् ॥ क्त्वा च ।२।२।२२ ॥ तृतीयाप्रभृतीन्युपपदानि क्त्वान्तेन सह वा समस्यन्ते । उच्चैःकृत्य ।

। ५।४।९१ ।॥ एतदन्तात्तत्पुरुषाट्टच् स्यात् ॥ १परमराजः । २अतिराजी । कृष्णसखः ॥ अह्नष्टखोरेव । ६।४।१४५ ॥ टिलोपः स्यान्नान्यत्र ॥ ३उत्तमहः ॥ द्वे अहनी भृतो द्वयहर्नीनः क्रतुः । तद्धितार्थे द्विगुः । ‘तमधीष्ट’ इत्यधिकारे द्विगोर्वैत्यनुवृत्तौ रात्र्यह्नःसंवत्सराच्चेति खः ॥ [ लिङ्गविशिष्टपरिभाषाया अनित्यत्वान्नेह- मद्राणां राज्ञी मद्रराज्ञी ॥ ] अह्रोऽह्न एतेभ्यः ५।४।८८ ॥ सर्वादिन्यः परस्याह्नशब्दास्याह्नादेशः स्यात्समासान्ते परे ॥ अह्नोऽदन्तात् । ८ ।४।७ ॥ अदन्तपूर्वपदस्थाद्रेफात्परस्याऽह्नादेशस्य नस्य णः स्यात् । सर्वाह्नः । पूर्वाह्नः । संख्या- ताहः ॥ द्वयोरह्नोर्भवः । ‘कालाट्ठञ्’ । ‘द्विगोर्लुगनपत्ये’ इति ठञो लुक् । द्वयहः

( १३४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- पुण्याहम् । एकाहः । उत्तमग्रहणमुपान्त्यस्यापि संग्रहार्थमित्येके । संख्याताहः ॥ अग्र्या³ख्या- यामुरसः । ५।४।९३ ॥ टच् स्यात् ॥ अश्वानामुर इ⁴व अश्वोरसम् । मुख्योऽश्व इत्यर्थः ॥ अनोऽश्मायःसरसां जातिसंज्ञयोः । ५।४।९४ ॥ टच् स्याज्जातौ संज्ञायां च ॥ उपानसम् । अमृताश्मः । कालायसम् । मण्डूकसरसमिति जातिः ॥ महानसम् । पिण्डाश्मः । लोहिता- यसम् । जलसरसमिति संज्ञा ॥ ग्रामकौटाभ्यां च तक्षणः । ५।४।९५ ॥ ग्रामस्य तक्षा ग्रामतक्षः । साधारण इत्यर्थः । कुट्यां भवः कौटः स्वतन्त्रः स चासौ तक्षा च कौटतक्षः ॥ अतेः शुनः । ५।४।९६ ॥ अतिश्वो वराहः । अतिश्वी सेवा ॥ उपमानादप्राणिषु । ५।४। ९७ ॥ अप्राणिविषयकोपमानवाचिनः शुनष्टच्त्स्यात् ॥ आकर्षः श्वेव

नाधिकरणग्रहणसामर्थ्यात् ॥ [ आदिर्ति योगविभागादात्त्वम् 'प्रागेकादशभ्यः' इति निर्देशाद्वा- एकादश ॥ ] महतीशब्दस्य 'पुंवत्कर्मधारयेति पुंवद्भावे कृते आत्त्वम्—महाजातीया ॥ महदात्त्वे- वासकरविशिष्टेषूपसंख्यानं पुंवद्भावश्च * ॥ असामानाधिकरण्यार्थमिदम् । महतो महत्या वा वासो महावासः । महाकरः । महाविशिष्टः ॥ अष्टनः कपाले हविषि * ॥ अष्टाकपालः ॥ गवि च युक्ते * ॥ गोशब्दे परे, युक्त इत्यर्थे गम्येऽष्टन आत्त्वं वक्तव्यमित्यर्थः ॥ अष्टागवं शकटम् । 'अच्प्रत्यन्ववेत्यत्राजिति योगविभागाद्बहुव्रीहावप्यच् ॥ अष्टानां गवां समाहारः अष्टागवम् । तद्युक्तत्वाच्छकटमष्टागवमिति वा ॥ द्व्यष्टनः संख्यायामबहुव्री- ह्यशीत्योः । ६।३।४७॥ आत्स्यात् द्वौ च दश च द्वादश । द्व्यधिका दशेति वा । द्वाविंशतिः । [L9

image: द्विवचनमन्तन्त्रम् -> wait, म then न्? Wait, look at the glyphs: द्वि - व - च - न - म - न्त - न्त्र - म्? No, it's: द्वि व च न म त न्त्र म्! The त has a flat top, and before it is म. But wait, does it have an anusvara? No, let's look: द्विवचनमतन्त्रम् is the standard Sanskrit phrase ("द्विवचनम् अतन्त्रम्"). Let's transcribe faithfully to what's printed, wait, does it say द्विवचनमन्तन्त्रम्? Wait, look at: द्विवचनम then त with a loop? It looks like द्विवचनमन्तन्त्रम् or द्विवचनमतन्त्रम्? Wait, it looks like: द्वि-व-च-न-म-न्त-न्त्र-म् - wait, why would there be two ntra? Wait! Let's re-read: द्विवचनमन्तन्त्रम्? Let's look really closely at: द्वि (dvi) व (va) च (ca) `

ब्रवीमि ॥ फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे ।१।२।६० ॥ द्वित्वे बहुवत्प्रयुक्तं" Wait, in "पटुरहं", line 7: Wait, between "पटुर" and "ब्रवीमि": Is it "पटुरहं ब्रवीमि"? Look at line 7: "पटुरहं ब्रवीमि". Line 8: "कार्यं वा स्यात् ॥ पूर्वे फल्गुन्यौ । पूर्वाः फल्गुन्यः । पूर्वे प्रोष्ठपदे । पूर्वीः प्रोष्ठपदाः ॥ नक्षत्रे किम् ?" Line 9: "फल्गुन्यौ माणविके ॥ तिष्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनं नित्यम् ।१।२।६३" Line 10: "बहुत्वं द्वित्ववद्भवति ॥ तिष्यश्च पुनर्वसू च तिष्यपुनर्वसू ॥ तिष्येति किम् ? विशाखानू-" Line 11: "राधाः ॥ नक्षत्रेति किम् ? तिष्यपुनर्वसवो माणवकाः ॥ ] स नपुंसकम् । २।४।१७ ॥" Line 12: "समाहारे द्विगुर्द्वन्द्वश्च नपुंसकं स्यात् ॥ परवल्लिङ्गापवादः । पञ्चगवम् । दन्तोष्ठम् ॥ अका-"

Let'