वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

॥ २१ ॥ अम गत्यादिषु । कनी दीप्तिकान्तिगतीत्यत्र गतेः परयोः शब्दसंभक्तयोरादिश- ब्देन संग्रहः । अमति । आम ॥ २२ ॥ द्रुम हम्म मीम् गतौ । द्रमति । दद्राम । ह्यन्तेति न वृद्धिः । अद्रमीत् । हम्मति । जहम्म । मीमति । मिमीम । अयं शब्दे च ॥ २३ ॥ चमु छमु जमु क्षमु अदने ॥ ष्ठिवुक्लमुचमां शिति । ७ । ३ । ७५ ॥ एषामचो दीर्घः स्याच्छिति ॥ आँङि चम इति वक्तव्यम् * ॥ आचामति ॥ आङि किम् । चमति । विच- मति । अचमीत् ॥ २९ ॥ जिर्मिं केचित्पठन्ति ॥ जेमति ॥ क्रमु पादविक्षेपे ॥ वा भ्राशब्लाशभ्रमुक्रमुक्लमुत्रसितुटिलषः । ३ । १ । ७० ॥ एभ्यः श्यन्वा स्यात्कर्त्रर्थे सार्वधातुके परे ॥ क्रमः परस्मैपदेषु । ७ । ३।७६ ॥ क्रमेर्दीर्घः स्यात्परस्मैपदपरे शिति ॥ क्राम्यति । क्रामति । चक्राम । क्राम्यतु । क्रामतु । स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते ७।२। ३६ ॥ अत्रैवेड् । अक्रमीत् ॥ ३० ॥ अथ रेवत्यन्ता अनुदात्तेतः ॥ अय वय पय मय चय तय णय गतौ । अयते ॥ दयायासश्च । ३ । १ । १३७ ॥ दय अय आस् एभ्य आम् स्याल्लिटि । अयांचक्रे । अयेत । अयिषीष्ट ॥ विभाषेटः । ८।३।७९ ॥ इणः परो य इट् ततः परेषां षीध्वंलुट्लिटां धस्य वा मूर्धन्यः स्यात् । अयिषीढ्वम् । अयिषी- ध्वम् । अयिष्ट । अयिढ्वम् । अयिध्वम् ॥ उपसर्गस्यायतौ ।८।२।१९॥ अयतिपर- स्योपसर्गस्य यो रेफस्तस्य लत्वं स्यात् । लायते । पलायते । निस्दुसो रुत्वस्यासिद्धत्वान्न लत्वम् । निरयते । दुरयते । निर्दुरोस्तु-निलयते । दुलयते ॥ प्रत्यय इति त्विणो रूपम् ॥ १ अयं शब्दे चेति । “इमे शब्दे च” इति वक्तव्ये प्रत्येकाभिप्रायेणैकवचनम् ॥ केचित्तु अयमित्यस्य मीम्धातुरित्यर्थ इति व्याचक्षते ॥ २ “चमु” अदनं भक्षणम् ॥ ३ ननु “ष्ठिवुक्लमु” इति दीर्घः, चमतिविचमतीत्यादावपि स्यादत आह-आङि चम इति ॥ ४ जिमिमिति । अत एव जेमनं ब्राह्मणानामित्यादि सिद्धम् ॥ ५ “क्रमु” पादविक्षेपः पादविहरणम् । उकारः क्वित्व “उदितो वा” इतीड्विकल्पार्थः । क्रमित्वा क्रान्त्वा । ६ क्रामत्विति । ननु “क्रमः परस्मैपदेषु” इति सूत्रे “परस्मैपदेषु” इत्युपादानाद्यत्र “क्रामतु” इत्यादौ परस्मैपदपरत्वं तत्रैव स्यादिति-चेल्लोके-“उत्क्राम” इत्यत्र न स्यात् “न लुमता” इति निषेधादिति चेन्न, “क्रमः” इति सूत्रेऽनुवृत्तस्याङ्गस्य परस्मैपदपर- शिन्निरूपितस्यैव ग्रहणात् । लुमता लुप्ते प्रत्यये यदङ्गं तस्य कार्य एव निषेधप्रवृत्तेः ॥ ७ स्नुक्रमोरिति । “स्नुक्रमोः” इति प्रथमार्थे षष्ठी । “अनात्मनेपदनिमित्ते” इति प्रसज्यप्रतिषेधः । तथा च “स्नुक्रमी यत्रात्मनेपदनिमित्ते न भवतस्तत्र प्रत्यासत्त्या ताभ्यां परस्यार्धधातुकस्येट्” इत्यर्थः ॥ ८ उदात्तत्वादिटि सिद्धे नियमोऽयम् । तदाह-अत्रैवेति ॥ ९ श्रुतत्वाद् “अयतो” इत्युपसर्गविशेष- णमत आह-अयतिपरस्येति । तेन “निलयते” प् लायते ” पलायते ” इत्यादौ सर्वत्र लत्वसिद्धिः । रेफविशेषणत्वे तु “निलयते ” इत्यत्र श्रुतिकृतान्यवधान एव स्यादिति भावः ॥ १० प् लायते इति । “अचः परस्मिन्” इति स्थानिवत्त्वादयतिपरत्वम्” इति स्पष्टं भाष्ये ॥ ११ प्रादिषु पठितयो- र्निर्दुर्दुसोश्च सान्तत्वे फलभेदमाह-निस्दुसोरित्यादिना ॥ १२ ननु प्रतिपूर्वादयधातोः । पचाद्यचि घञर्थे के वा “उपसर्गस्य” इति लत्वे च “प्रत्यय” इति रूपे “प्रत्ययः परश्च” इत्यादिनिर्देशानुपपत्तिरत आह-प्रत्यय इति त्विति । “इण् गतौ” इत्यस्माद् “एरच्” इत्यचि गुणे यणि च रूपमिति भावः । प्रत्यय इति तु न, अनभिधानादिति कैयटः ॥

there is a small ७! Footnote 7: ७ “क्ष्मायी” विधूननं कम्पनम् ॥ And in line 7: पुनः प्रस- Above पुनः there is a small ८! Footnote 8: ८ ननु "प्याय् ए" इति दशायां... And in line 16: तेवृ देवृ देवने । Above देवने there is a small ९! Footnote 9: ९ "तेवृ देवृ" देवनं क्रीडा ॥ And in line 17: अयं सोपदेशोऽ Above अयं there is a small १०! Footnote 10: १० अयमिति । षेवृ धातुः ॥ तद्भाष्येति । सोपदेशत्वं भाष्यविरुद्धम् । ...

Now let's check line 1 again: कथम् ' उदयति विततोर्ध्वरश्मिरज्जाविति माघः ? Wait, what is after माघः ? Is it इट्किट्कटि? Let's look at the footnote 2: २ समाधत्ते-इट्कटीति ॥ (or इट्कटिति or इटकटीति?) Let's read line 1 again carefully: `... माघः ? इटँकिटँकटँ इ

षीति न्यासकारादयः ॥ तद्भाष्यविरुद्धम् । गेवते । जिगेवे । जिग्लेवे । पिपेवे । मेवते । म्लेवते ॥ ३३ ॥ शेवृ खेत्रृ केवृ इत्यप्येके ॥ ३६ ॥ रेवृ प्लवगतौ । प्लवगतिः प्लुतगतिः । रेवते ॥ ३७ ॥ अथाव्यन्ताः परस्मैपदिनः । मव्य बन्धने । ममव्ये॑ ॥ १ ॥ सूर्क्ष्य ईर्क्ष्य ईर्ष्या ईर्ष्यार्थाः ॥ ४ ॥ ह्य गतौ । अहर्यात् । यान्तत्वान्न वृद्धिः ॥ ५ ॥ शुच्य अभिषवे । अवयवानां शिथिलीकरणं सुरायाः सन्धानं वाऽभिषवः स्नानं च । शु- शुच्य ॥ ६ ॥ बुच्य इत्येके ॥ ७ ॥ हर्य गतिकान्त्योः । जहर्य ॥ ८ ॥ अल भूषणप- र्याप्तिवारणेषु । अलति । आल ॥ अतो ल्रान्तस्य । ७ । २ । २ ॥ लेतिँ लुप्तषष्ठीकम् । अतः समीपौ यौ ल्रौ तदन्तस्याङ्गस्यातो वृद्धिः स्यात्परस्मैपदपरे सिचि ॥ "नेटि"ति निषेधस्य 'अतो हलादेरिति विकल्पस्य चापवादः ॥ मा भवानालीत् ॥ अयं स्वरितेदित्येके । तन्मते, अलते इत्याद्यपि ॥ ९ ॥ ज्रिफला विशरणे । तृर्पलेत्येत्त्वम् । फेलतुः । फेलुः । अफालीत् ॥ ॥ १० ॥ मील श्मील स्मील क्ष्मील निमेषणे । निमेषणं संकोचः । द्वितीयस्तालव्यादिः । तृतीयो दन्त्यादिः ॥ १४ ॥ पील प्रतिष्टम्भे । प्रतिष्टम्भो रोधनम् ॥ १५ ॥ नील वर्णे । निनील ॥ १६ ॥ शील समाधौ । शीलति ॥ १७ ॥ कील बन्धने ॥ १८ ॥ कूल आवरणे ॥ १९ ॥ शूल रुजायां संगोषे च ॥ २० ॥ तूल निष्कर्षे । निष्कर्षो निष्को- १ मव्य बन्धने । रज्ज्वादिकरणकगत्यादिरोधहेतुसंयोगानुकूलव्यापारो बन्धनम् ॥ २ ममव्येति । अत्र "यस्य हलः" इति यशब्दस्य लोपो न, तत्र "यस्य" इति संघातस्य ग्रहणात् । आशिषि-मव्या- त् । अत्र "हलो यमां यमि लोपः" इति वा यलोपः ॥ ३ "सूर्क्ष्य" इत्यादि । अनिष्टानुपैक्षणमीर्ष्या परोत्कर्षगोचरो द्वेष इति वा । लिटि सुषूर्य्य षोपदेशत्वात्तुस्तस्य षः ॥ ४ शिथिलीकरणमिति । “सोममभिषुणोति" इत्यादौ तथा दर्शनात् । सुराया इति। तत्प्रकरणे-“सन्धानं स्यादभिषवः” इत्यमरोक्तेः । स्नानमिति । " वाराङ्गीनमभिषुण्वते " इत्यादौ तथा दर्शनात् ॥ ५ यद्यवयववचनेनान्तशब्देन बहुव्रीहिः, अङ्गं चान्यपदार्थस्तर्ह्यन्तग्रहणमनर्थकं विशेषणेनैव तदन्तविधेः सिद्धत्वात्, अन्तशब्दस्य पूर्वनिपातापत्तिश्च अथ “ओदकान्तादावनान्तात् प्रियं प्रोथ (पान्थ) मनुव्रजेत्” इत्यादौ दृष्टेन समीपवाचिनाऽन्तशब्देन षष्ठीसमासः “रेफलकारयोः समीपभूतस्यातो वृद्धिः” इति, तर्हि लपरिगणिप्रभृतिष्वपि स्यात् अथ “लूं च तदन्तश्च” इति कर्मधारयस्तर्हि अन्तशब्दस्य विशेषणत्वात् पूर्वनिपातः स्यादत आह-लुप्तषष्ठीकमिति ॥ ६ ननु यदि येन नाप्राप्तिन्यायेन “अतो ल्रान्तस्य” इति सूत्रम् “अतो हलादेः” इति विकल्पस्यैव बाधकं स्यात् तर्हि “मा भवानालीत्” इत्यत्राहलादित्वेन विकल्पाप्राप्तौ “नेटि” इति निषेधो दुर्वारः, अथ पुरस्तादपवाद- न्यायेन “अतो ल्र” इति सूत्रं “नेटि” इत्यस्य बाधकं तर्हि “अफालीत्” इत्यादौ “अतो हलादेः” इति विकल्पो दुर्वार इत्याशङ्क्य बाध्यसामान्यचिन्तापक्षाश्रयेण समाधत्ते-नेटीति । स्वविषये प्राप्तं सर्वे बाध्यते बाध्यसामान्यचिन्तापक्षाश्रयणादिति भावः ॥ ७ तृफलेत्येत्त्वमिति । यद्यपि “अभ्यासे चर्च” इत्यस्या- सिद्धत्वाद् “अतः” इत्येव फलभज्योरेत्त्वाभ्यासलोपौ सिद्धौ तथापि तयोर्ग्रहणंमेत्त्वविधिं प्रति सिद्धत्वज्ञाप- नार्थ तेन बभणतुरित्यादि सिद्धम् ॥ नच “दिव औत् ” इति सूत्र इवाप्रत्ययविधावपि निरनुबन्धकपरिभाषा- प्रवृत्त्या “ फल निष्पत्तौ ” इति धातोरेव ग्रहणं युक्तमिति वाच्यम्, प्रकृतसूत्रस्थचकारेण “ज्रिफला ” इत्य- स्यापि ग्रहणात् ॥ ८ संकोच इति । नेत्रसंकोच इत्यर्थः, तत्रैव प्रचुरप्रयोगात् ॥ ९ “नील” वर्णश्चात्र नील एव । धातुस्वरूपतस्तथैव प्रतीतेः ॥ “ शील ” चित्तवृत्तिनिरोधः समाधिः । समाधीयते चित्तम- नेनेति व्युत्पत्तेः “यत्समत्वं द्वयोरत्न जीवात्मपरमात्मनोः । स नष्टसर्वसंकल्पः समाधिरभिधीयते” ॥

(2 roots) Line 5 should have:केल्ल खेल खेल्ल(3 roots) -> 2 + 3 = 5 roots! So why isवेल्लthere? Wait, isवेल्लthere? Let's look at the characters betweenखेल्लandचलने: Wait, there is NO word between खेल्ल and चलने! Wait, look at line 5: Word 1: केल्ल(with a cross? No, wait, look at the image:केल्लis crossed out! There is a black line crossing outकेल्ल!). Wait, why would it cross out केल्ल? Wait, look to the left of खेल: There is a crossed out word. What was it? Wait, look at line 5: [crossed out word] खेल खेल्ल वेल्ल चलने । पञ्च ऋदितः पक्षे लोपः ॥ ३४ ॥Wait! Let's read the crossed out word: Is itकेल्ल? Yes, केल्लis crossed out! Thenखेल, then खेल्ल, then वेल्ल! Wait, if वेल्लis at the end, then the 5 roots are: चेल्ल, केल्ल, खेल, खेल्ल, वेल्ल? Wait, in line 4:वेल्ल चेल्ल! If line 4 already has वेल्ल, why would line 5 have वेल्ल

vertical stroke, or is it just 'सामान्यचिन्ताया'? Wait, in "सामान्यचिन्ता", why would it be "सामान्याचिन्ता"? Look at line 31: सा - मा - न्य - चि... wait, between न्य and चि, there is no danda/mātrā, it's just 'सामान्यचिन्ताया'! Wait, look at line 30-31: Line 30 ends with: "बाध्य-" Line 31 begins with: "सामान्याचिन्ताया" or "सामान्यचिन्ताया"? Look at the letters: सा (sā) मा (mā) न्य (nya) चि (ci) - the i-mātrā curves over चि, and its vertical line is before च, right after न्य! Ah! The vertical line of the i-mātrā of 'चि' looks like an ā-mātrā on 'न्य'! So it's: सामान्यचिन्ताया! Perfect.

Line 32: अत एव सूत्रभाष्योर्न विरोधः । अन्यथा “ सिच्यन्तरङ्गं नास्ति ” इत्यस्य णिश्रिग्रहणेन ज्ञापकेन Wait, "सूत्रभाष्योर्न" or "सूत्रभाष्ययोर्न"? Look at the word: सू त्र भा ष्यो र्न -> सूत्रभाष्योर्न! (typo in original for सूत्रभाष्ययोर्न).

प्रयत्ने । पेषते ॥ १४ ॥ जेष्टृ नेष्टृ एष्टृ म्रेष्टृ गतौ । जेष्टते । नेषते । एषांचक्रे । पिम्रेपे ॥ १८ ॥ रेष्टृ हेष हेष्टृ अव्यक्ते शब्दे । आद्यो वृक- शब्दे । ततो द्वावश्वशब्दे । रेपते । हेषते । हेष्टते ॥ २१ ॥ कासृ शब्दकुत्सायाम् । का- सांचक्रे ॥ २२ ॥ भासृ दीप्तौ । वभासे ॥ २३ ॥ णासृ रासृ शब्दे । नासते । प्रणा- सते ॥ २५ ॥ णस कौटिल्ये । नसते ॥ २६ ॥ भ्यस भये । भ्यसते । बभ्यसे ॥ २७ ॥ आङः शसि इच्छायाम् । आशंसते । आशशंसे ॥ २८ ॥ ग्रसु ग्लसु अदने । ज- ग्रसे । जग्लसे ॥ ३० ॥ ईह चेष्टायाम् । ईहांचक्रे ॥ ३१ ॥ बहि महि वृद्धौ । बंहते वबंहे । मंहते ॥ ३३ ॥ अर्ह गतौ । अर्हते । आनर्हे ॥ ३४ ॥ गर्ह गल्

जेहतिर्गत्यर्थोऽपि । ववाहे ॥ ४४ ॥ द्राहु निद्राक्षये । निक्षेपे इत्येके ॥ ४५ ॥ कांशृ दीप्तौ । चकाशे ॥ ४६ ॥ ऊह वितर्के । ऊहांचक्रे ॥ ४७ ॥ गाहू विलोडने । गाहते । जगाहे । जगहिषे । जगाक्षे । जगाहिध्वे । जगाहिढ्वे । जगाढ्वे । गाहिता ॥ ढो ढे लोपः। ८।३।१३ ॥ ढस्य लोपः स्याड्ढे परे ॥ गाढा । गाहिष्यते । घाक्ष्यते । गाहिषीष्ट । घाक्षीष्ट । अगाहिष्ट । अगाढ । अघाक्षाताम् । अघाक्षत । अगाढाः । अघाढ्ध्वम् । अघाक्षि ॥ ४८ ॥ गूहू ग्रहणे । गर्हते । जगृहे ॥ ऋदुपधेभ्यो लिटः कित्त्वं गुणात्पूर्वविप्रतिषेधेन * ॥ जगृहिषे । जगृक्षे । जगृढ्वे । गर्हिता । गर्ढा । गर्हिष्यते । घर्क्ष्यते । गर्हिषीष्ट । घृक्षीष्ट । लुङि । अगर्हिष्ट । इडभावे ॥ शल इगुपधादनिट

...So the sutra starts with ती-ष-सह-... Wait, why does line 13 have a dot/repha? Look closely at line 13: ती ष (with a line?) स (with repha? No, it's तीष्स...? No, तीषसह...) Wait, between ह and रु: ह्लु (hlu) Wait, is there an anusvara on ह: तीषसह्लुं...? No, it's a smudge or accent! Let's look at 7.2.48: तीषसह्लुद्दारुषरिषः / तीषसह्लुहरुषरिषः. The standard Paninian sutra is: तीषसह्लुहरुषरिषः (7.2.48). Let's print:तीषसह्लुहरुषरिषः । ७ । २ । ४८ ॥`

Line 14: इच्छत्यादेः परस्य तांदेरार्धधातुकस्येड्वा स्यात् ॥ रोषिता । रोष्टा । रोषिष्यति । रेप्सिता । रेष्टा । Wait, "तांदेरार्धधातुकस्येड्वा स्यात्"? Or "तादेरार्धधातुकस्येड्वा स्यात्"? Look at line 14: "तांदेरार्धधातुकस्येड्वा स्यात्" - look at तांदेः! Wait, in footnote 7,

। (२९४) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

दूसु दैवादिकस्यैव ग्रहणमिति कैयटादयः । यत्त्वनिट्कारिकान्यासे द्वयोर्ग्रहणमित्युक्तं तत्स्वोक्ति- विरोधाद्ग्रन्थान्तरविरोधाच्चोपेक्ष्यम् । पुप्रोष । पुप्लुष ॥ ९३ ॥ पृषु वृषु मृषु सेचने । मृषु सहने च । इतरौ हिंसासंक्लेशनयोश्च । पर्पति । पपर्प । पृष्यात् ॥ ९६ ॥ वृषु संघर्षे ॥ ९७ ॥ हृषु अलीके ॥ ९८ ॥ तुस हस ह्लस रस शब्दे । तुतोस । जहास । जह्लास । ररास ॥ ॥ ६२ ॥ लस श्लेषणक्रीडनयोः ॥ ६३ ॥ घसॢ अदने । ३अयं न सार्वत्रिकः, ‘४लिट्य- न्तरस्यामित्यादेर्घस्लादेशविधानात् । ५ततश्च यत्र लिङ्गं वचनं वास्ति तत्रैवास्य प्रयोगः । ६अ- त्रैव पाठः शपि परस्मैपदे लिङ्गम् । ७लृदित्करणमङि । अनिट्कारिकासु पाठो वलाद्यार्धधातुके । ८क्मरचि तु विशि

तादेर्लृदितश्च परस्य च्लेरङ् स्यात्परस्मैपदेषु ॥ अवसत् ॥ ६४ ॥ जर्ज चर्च झर्झ परि- भाषणहिंसातर्जनेषु ॥ ६७ ॥ पिसृ पेसृ गतौ । पिपिसतुः । पिपेसतुः ॥ ६९ ॥ हसृ हसने । एदित्त्वान्न वृद्धिः । अहसीत् ॥ ७० ॥ णिश समाधौ । तालव्योष्मान्तः । प्रणे- शति ॥ ७१ ॥ मिश मश शब्दे रोषकृते च । तालव्योष्मान्तौ ॥ ७३ ॥ शव गतौ । दन्तोष्ठ्यान्तस्तालव्योष्मादिः । शवति । अशवीत् । अशावीत् ॥ ७४ ॥ शश प्लुतगतौ । तालव्योष्मान्तः । शशाश । शेशतुः । शेशुः । शेशिथ ॥ ७५ ॥ शसु हिंसायाम् । दन्त्योष्मान्तः । न शसददेत्येत्त्वं न । शशसतुः । शशसुः । शशसिथ ॥ ७६ ॥ शंसु स्तुतौ । अयं दुर्गतावपीति दुर्गः । ‘नृशंसो घातुकः क्रूरः’ इत्यमरः । शशंस । आ

दीप्तौ ॥ ११ ॥ क्षुभ संचलने ॥ १२ ॥ णभ तुम हिंसायाम् । आद्योऽभावेऽपि । नम- न्तामन्यके समे । मा भूवन्नन्यके सर्वे । इति निरुक्तम् । अनभत् । अनभिष्ट । अतुमत् । अतोमिष्ट । इमौ दिवादि क्रयादी च ॥ १४ ॥ स्रंसु ध्वंसु भ्रंसु अवस्रंसने । ध्वंसु गतौ च । अङि नलोपः । अस्रसत् । अस्रंसिष्ट । नाम्रसतकारिणां ध्रैवमिति रघुकाव्ये । भ्रंशु इत्यपि केचित्पेठुः । अत्र तृतीय एव तालव्यान्त इत्यन्ये ॥ १७ ॥ भृशु भ्रंशु अधःपतन इति दिवाद्यौ ॥ १९ ॥ स्रम्भु विश्वासे । अस्रभत् । अस्रम्भिष्ट । दन्त्यादिरयम् । तालव्यादिस्तु प्रमादे गतः ॥ २० ॥ वृतु वर्तने । वर्तते । ववृते ॥ वृद्भ्यः स्यसनोः ।१।३।९२ ॥ वृतादिभ्यः परस्मैपदं वा स्यात्स्ये सनि च ॥ न वृद्भ्यश्चतुर्भ्यः । ७ । २ । ५९ ॥ एभ्यः सकारादेरार्धधातुकस्येण् न स्यात्तङानयोरभावे ॥ वर्त्स्यति । वर्तिष्यते । अवृत्त । अवर्तिष्ट । अव- र्त्स्यत् । अवर्तिष्यत ॥ २१ ॥ वृधु वृद्धौ । शृधु शब्दकुत्सायाम् । इमौ वृतिवत् ॥ २३ ॥ स्यन्दू प्रस्रवणे । स्यन्दते । सस्यन्दे । सस्यन्दिषे । सस्यन्त्से । सस्यन्दिध्वे । सस्यन्ध्वे । स्य- न्दिता । स्यन्ता । 'वृद्भ्यः स्यसनोरिति परस्मैपदे कृते ऊदिलक्षणमन्तरङ्गमपि विकल्पं बाधित्वा चतुर्ग्रहणसामर्थ्यान्न वृद्भ्यः इति निषेधः । स्यन्त्स्यति । स्यन्दिष्यते । स्यन्त्स्यते । स्यन्दिषीष्ट । स्यन्त्सीष्ट । द्युद्भ्यो लुङीति परस्मैपदपक्षे अङ् । नलोपः । अस्यदत् । अस्यन्दिष्ट । अस्यन्त । अस्यन्साताम् । अस्यन्सत । अस्यन्त्स्यत् । अस्यन्दिष्यत । अस्यन्त्स्यत ॥ अनुविपर्यभि- निभ्यः स्यन्दतेरप्राणिषु ।८।३।७२ ॥ एभ्यः परस्याप्राणिकर्तृकस्य स्यन्दतेः सस्य षो वा स्यात् । अनुष्यन्दते अनुस्यन्दते वा जलम् । अप्राणिषु किम् । अनुस्यन्दते हस्ती । अप्राणिष्विति पर्युदासान्मत्स्योदके अनुष्यन्देते इत्यत्रापि पक्षे षत्वं भवत्येव । प्रा- णिषु नेत्युक्तौ तु न स्यात् ॥ २४ ॥ कृपू सामर्थ्ये ॥ कृपो रो लः । ८ । २ । १८ ॥

१ "क्षुभ" सञ्चलनं प्रकृतिविपर्यासो मन्थनं च ॥ २ "स्रंसु" अवस्रंसनमधःपतनम् ॥ ३ "स्रम्भु" निर्दोषत्वेनाभिमानो विश्वासः ॥ ४ न वृद्भ्य इति । स्यन्दतेरुदित्त्वाद् विकल्पेऽन्येभ्यो नित्यमिटि प्राप्ते निषेधोऽयम् ॥ ५ " गमेरिट् " इत्यतोऽनुवर्तमानं परस्मैपदपदं तङानयोरभावं लक्षयति तदाह-तङानयोरभावे इति । तेन " जिगमिषिता " इत्यादौ तृचि सन इट्सिद्धिः ॥ ६ "स्यन्दू" द्रवहेतुकक्रियाविशेषः प्रस्रवणम् ॥ ७ अन्तरङ्गमपीति । सकारादिविशेषापेक्षत्वादामनेपदनिमित्त- त्वाभावनििमत्तत्वाच्च निषेधस्य बहिरङ्गत्वमिति भावः ॥ चतुर्ग्रहणसामर्थ्यादिति । चतुर्ग्रहणेन हि सर्वेषु प्रत्येकं निषेधव्यापारो व्यज्यते । अन्यथा " न वृद्भ्यः" इत्येतावता सूत्रेण सिद्धौ तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव । नच चतुर्ग्रहणाभावे कृपेरपि संग्रहत्वापत्तिरिति तन्निवृत्तिरेव चतुर्ग्रहणस्य फलमिति वाच्यम्, " तासि च " इति चकारेण सायार्धधातुके तस्यापि निषेधसत्त्वात् । ननु यदि इड्विधायकशास्त्रदृष्ट्या प्रतिषेधस्य बहिरङ्गत्वं तदा प्रतिषेधवैयर्थ्यमिति चेन्न, येन नाप्राप्तिन्यायेन आर्धधातुकलक्षणेड्बाधेन " न वृद्भ्यः " इत्यस्य चारि- तार्थ्यात् । नच " तासि च " इति सूत्रस्यापि 'स्वरति' इति सूत्रदृष्ट्या पूर्वोक्तरीत्या बहिरङ्गत्वं स्यादिति तत्राप्यूदित्त्वलक्षणेड्विकल्पापत्तिरिति वाच्यम्, " तासि च " इति सूत्रारम्भसामर्थ्यादेव तत्र विकल्पाप्रवृत्ते- रिति भावः ॥ वस्तुतस्तु " अन्तरङ्गादुपजीव्यादपि निषेधा अतिशयेन बलवन्तः " इत्यर्थकया "निषेधाश्च बलीयांसः" इति परिभाषया " स्वरति " इति विकल्पाप्रवृत्तौ चतुर्ग्रहणं स्पष्टार्थमेव । " वृतादिभ्यो यद्यत् प्राप्नोति तत्तन्न " इत्यर्थेन सर्वेषां निषेधाच्चेति ध्येयम् ॥

'? No, it's inside quotes: “उरृत्”. Wait, look at line 21: “उरृत्” - again inside quotes! Wait, let's look at the letters inside quotes: First glyph: 'उ' Second glyph: 'र्' on top? No, look at line 21: Left side has 'उ', then what is next? 'र्' on top of 'ऋ'? Wait, in Sanskrit typography, when 'ऋ' has repha, it is written as 'र्ऋ'. So 'उ' + 'र्ऋ' + 'त्' = उर्ऋत्! Why उर्ऋत्? Wait, what is the rule that forbids guṇa and does ṛ? Ah! In caṅ: Wait, 7.4.66 is "उरत्" (ur at). Is there a sutra 7.4.66? No, 7.4.66 is "उरत्" in abhyāsa! But wait, in abhyāsa, does kḷp get urat? No, for kḷp: "कॢपि" in caṅ: kḷp + i + caṅ + t -> अभ्यासस्य "उरत्" (7.4.66) -> अभ्यासोऽकारवान् भवति, रपरश्च! Wait, if abhyāsa gets "उरत्", then kḷp has 'क', not 'अ

रादिकस्येदम् । न च तस्यैवार्थविशेषे मित्त्वार्थमनुवादोऽयमिति वाच्यम् । 'नान्ये मितोऽहेता- विति निषेधात् । अहेतौ स्वार्थे णिचि ज्ञपादिपञ्चकव्यतिरिक्ताश्चुरादयो मितो नेत्यर्थः ॥ १ ॥ व्यथ भयसंचलनयोः । व्यथते ॥ व्यथो लिटि ।७।४।६८ ॥ व्यथोऽभ्यासस्य संप्रसा- रणं स्याल्लिटि ॥ हलादिः शेषापवादः । थस्य हलादिः शेषेण निवृत्तिः । विव्यथे ॥ २ ॥ प्रथ प्रख्याने । पप्रथे ॥ ३ ॥ प्रस विस्तारे । पप्रसे ॥ ४ ॥ म्रद् मर्दने ॥ ५ ॥ स्क्वद् स्क्व- दने । स्क्वदनं विद्रावणम् ॥ ६ ॥ क्षजि गतिदानयोः मित्त्वसामर्थ्यादनुपधात्वेऽपि चिण्ण- मुलोरिति दीर्घविकल्पः । अक्षञ्जि । अक्षाञ्जि । क्षञ्जंक्षञ्जम् । क्षाञ्जंक्षाञ्जम् ॥ ७ ॥ दक्ष ग- तिहिंसनयोः । योऽयं वृद्धिश्रीद्र्ययोरनुदात्तेत्सु पठितस्तस्येहार्थविशेषे मित्त्वार्थोऽनुवादः ॥ ८ ॥ कृप कृपायां गतौ ॥ ९ ॥ कदि क्रदि क्लदि वैक्लव्ये । वैकल्य इत्येके । त्रयोऽप्यनिदित इति नन्दी । इदित इति स्वामी । कदिक्रदी इदितौ । क्लद क्लेदेति चानिदिताविति मैत्रेयः । कदिक्रदिक्लदीनामाह्वानरोदनयोः परस्मैपदिषूक्तानां पुनरिह पाठो मित्त्वार्थ आत्मनेपदार्थश्च ॥ १२ ॥ जित्वरा संभ्रमे ॥ १३ ॥ घटादयः षितः । षित्त्वादङ् कृत्सु वक्ष्यते ॥ अथ फणान्ताः परस्मैपदिनः ॥ ज्वर रोगे । ज्वरति । जज्वार ॥ १ ॥ गड सेचने । गडति । जगाड ॥ २ ॥ हेड वेष्टने । हेडृ अनादर इत्यात्मनेपदिषु गतः स एवोत्सृष्टा- नुबन्धोऽनूद्यते अर्थविशेषे मित्त्वार्थम् । परस्मैपदिभ्यो ज्वरादिभ्यः प्रागेवानुवादे कर्तव्ये तन्मध्येऽनुवादसामर्थ्यात्परस्मैपदम् । हेडति । जिहेड । हिडयति । अहिडि । अहीडि । अना-

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । ( २९९ )

भाषणे मित्त्वार्थोऽनुवादः ॥ ५ ॥ नट नृत्तौ । इत्थमेव पूर्वमपि पठितम् । तत्रायं विवेकः । पूर्वं पठितस्य नाट्यमर्थः । यत्कारिषु नटव्यपदेशः । वाक्यार्थाभिनयो नाट्यम् । घटादौ तु नृत्यं नृत्तं चार्थः । यत्कारिषु नर्तकव्यपदेशः । पदार्थाभिनयो नृत्यम् । गात्रविक्षेप- मात्रं नृत्तम् । केचित्तु घटादौ नट नताविति पठन्ति । गतावित्यन्ये ॥ णोपदेशपर्युदासवाक्ये भाष्यकृता नार्टीति दीर्घपाठाद् घटादिर्णोपदेश एव ॥ ६ ॥ ष्टक प्रतीघाते । स्तकति ॥ ७ ॥ चक तृप्तौ । तृप्तिप्रतिघातयोः पूर्वं पठितस्य तृप्तिमात्रे मित्त्वार्थोऽनुवादः । आत्मनेपदिषु पठि- तस्य परस्मैपदिष्वनुवादात्परस्मैपदम् ॥ ८ ॥ कखे हसने । एदित्त्वान्न वृद्धिः । अक- खीत् ॥ ९ ॥ रगे शङ्कायाम् ॥ १० ॥ लगे सङ्गे ॥ ११ ॥ हगे ह्रगे पगे पृगे संवरणे ॥ १५ ॥ कगे नोच्यते अस्याय॒मर्थ इति विशिष्य नोच्यते, क्रियासामान्यार्थ- त्वात् । अनेकार्थत्वादित्यन्ये ॥ १६ ॥ अक अग कुटिलायां गतौ ॥ १८ ॥ कण रण गतौ । चकाण । रराण ॥ २० ॥ चण शण श्रण दाने च । शण गतावित्यन्ये ॥ २३ ॥ श्रथ श्लथ क्रथ कृथ हिंसार्थाः । ‘जासिनिप्रहणेति सूत्रे क्राथेति मित्त्वेऽपि वृद्धिर्निपा- त्यते । क्राथयति ॥ मित्त्वं तु निपातनात्परत्वाच्चिण्णमुलोरिति दीर्घे चरितार्थम् । अक्रथि । अक्राथि । क्रथंक्रथम् क्राथंक्राथम् ॥ २७ ॥ वन च । हिंसायामिति शेषः ॥ २८ ॥ वनु च नोच्यते । वनु इत्यपूर्व एवार्थ धातुर्नेतु तानादिकस्यानुवादः । उदित्करणसामर्थ्यात् । तेन १ “णट नृत्तौ” इति पाठः । “नट” इति त्वपपाठ इति बोध्यम् ॥ २ नाट्यादिपदानां भेदमाह- तत्रायं विवेक इत्यादिना । वाक्यार्थाभिनय इति । हस्तादिचेष्टया वाक्यार्थसूचनमित्यर्थः । यथा “एतद्धन्मेतत्तथिया” इत्यादिना काव्यप्रकाशे स्पष्टमभिहितम् । पदार्थाभिनयस्तु लोके प्रसिद्ध एव ॥ ३ ननु विशेषानालिङ्गितसामान्यस्याभावेन क्रियासामान्यार्थत्वमयुक्तमत आह-अनेकार्थत्वादिति ॥ ४ निपात्यते इति । तत्र णिप्रकृतिधातोरेव ग्रहणं न घञन्तस्य, पूर्वोत्तरसाहचर्यादिति भावः ॥ निपातनं नामान्यादृशे प्रयोगे प्राप्तेऽन्यादृशप्रयोगकरणम् ॥ ननु धातुषु दीर्घ एव पठनीयो निपातनापेक्षया लाघवादिति चेन्न, दीर्घणिचोरभावे ह्रस्वोच्चारणस्य चरितार्थत्वात् ॥ ५ ननु घटादिषु क्रथधातोः पाठोव्यर्थस्त आह- मित्त्वं त्विति । निपातनं च चिण्णमुलतिरिक्तविषये चरितार्थम् । “चिण्णमुलोः” इति सूत्रविहितदीर्घस्य वैकल्पिकतया तदभावेऽपि न वृद्धिः, फले विशेषाभावेन दीर्घेण बाधस्य वैयर्थ्यापत्तेः । “चिण्णमुलोः” इति शास्त्रस्य वृद्धयभावेऽपि तात्पर्यादिति भावः ॥ ६ उदित्करणसामर्थ्यादिति । तानादिकानुवादे तनादेरुदित्त्वेन पुनरत्रोदित्त्वकरणं व्यर्थमित्यर्थः । ननु भौवादिकव्यावृत्त्यर्थमेवोदित्त्वमस्तु एवं चापूर्वत्वासिद्धि- रिति चेन्न, “अस्मिन्नेवार्थे मित्त्वम्” इति नियमसत्त्वे उदित्त्वाभावे भ्वादिष्वर्थान्तरे पठितस्य “अर्थविशेषे मित्त्वार्थोऽनुवादः” इति वक्तुं शक्यम्, तत्तु न, “विशिष्यार्थो नोच्यते” इत्युक्त्या नियमस्य वक्तु- मशक्यत्वादिति पूर्वत्र वनपाठसामर्थ्यादस्य भौवादिकानुवादत्वासम्भवे तानादिकानुवादत्वं वाच्यम्, एवं चोदित्त्वं व्यर्थमेवेत्याशयात् । क्रियासामान्यार्थत्वादेव पूर्वपठितवनोऽपि नानुवादः । “विशिष्यार्थो नो- च्यते” इत्युक्त्याऽर्थनियमासंभवेन पूर्वत्र वनपाठस्य वैयर्थ्यापत्त्या तदनुवादासम्भवात् । उदित्त्वफलं तु णिज- भावे बोध्यम् ॥ शेखरकृतस्तु “परे तु पूर्वपाठः संभक्तौ शब्दे च “वनोति” इति रूपव्यावृत्त्यर्थः । अन्य- थाऽनेनैव “वनति” इत्यादिसिद्ध्या तत्रापि तद्वैयर्थ्यं तदवस्थमेव । तनादौ “वनु याचने” इति पाठः । अत्र तु “वन शब्दे” “वन षण संभक्तौ” इति । उदित्त्वमस्य तु ‘तानादिकस्यैवात्रानुवादः’ इत्यर्थ- बोधनाय । तेन पूर्वपठितस्य “प्रवानयति” इत्येव । तानादिकस्योदित्त्वेन पूर्वपठितस्याऽनुदित्त्वेन निष्ठायां रूपद्वयं तवापीष्टमेवेत्याहुः” इति वदन्ति ॥

: रोतीत्यर्थः । हरतीत्यर्थ इति स्वामी । सूत्रं चालयति । क्षिपतीत्यर्थः ॥ ३८ ॥ छदिरूर्जने ।

Main line 19: छद अपवारण इति चौरादिकस्य स्वार्थे णिजभावे मित्त्वार्थोऽयमनुवादः । अनेकार्थत्वादूर्जे-

Main line 20: नार्थे वृत्तिः । छंदन्तं प्रयुङ्क्ते छदयति । बलवन्तं प्राणवन्तं वा करोतीत्यर्थः । अन्यत्र छाद- Wait, "छंदन्तं" or "छदन्तं"? Look at line 20: छ + ं + द + न् + त + ं = "छंदन्तं" or "छदन्तं"? Wait, look at line 20: "छंदन्तं प्रयुङ्क्ते" - there is an anusvara over छ: "छंदन्तं" (or is it छदन्तं? Wait, look at line 5: "दृणन्तं प्रेरयति", line 21: "अपवारयन्तं प्रयुङ्क्ते"). Wait, for छद्, the present participle of णिच् without मित्त्व? No, छद् (छदति) -> छदन्तम्? But छद् is चुरादि (छदयति), or छदन्तं? Wait, let's look at the dot over छ: yes,

र्थोऽनुवादः । उन्मथनं ज्ञापनम् । जिह्वाशब्देन षष्ठीतत्पुरुषः । लडयति जिह्वाम् । तृतीयात- त्पुरुषो वा । लडयति जिह्वया । अन्ये तु जिह्वाशब्देन तद्व्यापारो लक्ष्यते । समाहारद्वन्द्वोऽयम् । लडयति शत्रुम् । लडयति दधि । अन्यत्र लाडयति पुत्रम् ॥ ४० ॥ मदी हर्षग्लेपनयोः । ग्लेपनं दैन्यम् । दैवादिकस्य मित्त्वार्थोऽयमनुवादः । मदयति । हर्षयति, ग्लेपयति वेत्यर्थः । अन्यत्र मादयति । चित्तविकारमुत्पादयतीत्यर्थः ॥ ४१ ॥ ध्वन शब्दे । भाव्यं मित्त्वार्थमनूद्यते । ध्वनयति घण्टाम् । अन्यत्र ध्वानयति । अस्पष्टाक्षरमुच्चारयतीत्यर्थः ॥ ४२ ॥ अत्र भोजः । दलि, वलि, स्खलि, रणि, ध्वनि, त्रपि, क्षपयश्चेति पपाठ । तत्र ध्वनि-रणी उदाहृतौ । दल विशरणे । वल संवरणे । स्खल संचलने । त्रपूष् लज्जायामिति गताः, तेषां णौ । दलयति । वलयति । स्खलयति । त्रपयति । क्षि क्षये इति वक्ष्यमाणस्य कृतात्त्वस्य पुका निर्देशः । क्षपयति ॥ ४९ ॥ स्वन अवतंसने । शब्दे इति पठिष्यमाणस्यानुवादः । स्वनयति । अन्यत्र स्वानयति ॥ ५० ॥ घटादयो मितः ॥ मित्संज्ञा इत्यर्थः ॥ जनीजॄष्क्ष्णसुरांऽ- मन्ताश्च ॥ मित इत्यनुवर्तते । जॄषिति षित्त्वनिर्देशाज्जौर्यतेर्ग्रहणम् ॥ जॄणातेस्तु जारयति । केचित्तु जनी जॄ ष् ण्सु इति पठित्वा ष् णसु निरसने इति दैवादिकमुदाहरन्ति ॥ ५४ ॥ ज्वल- ह्वलह्मलनमामनुपसर्गाद्वा ॥ एषां मित्त्वं वा । प्राप्तविभाषेयम् । ज्वलयति, ज्वालयति । उपसृष्टे तु नित्यं मित्त्वम् । प्रज्वलयति ॥ कथं तर्हि प्रज्वालयति । उन्नामयतीति ? घञन्तात्तत्करोतीति णौ ॥ कथं संक्रामयतीति ? 'मितां ह्रस्व' इतिसूत्रे 'वा चित्तविरागे' इत्यतो वेत्यनुवर्त्य व्यव- स्थितविभाषाश्रयणादिति वृत्तिकृत् । एतेन 'रजो विश्रामयन् राज्ञाम्' 'कुर्यान्विश्रामयेति स' इत्यादि व्याख्यातम् ॥ ५८ ॥ ग्लास्नाव्नुवमां च ॥ अनुपसर्गादेषां मित्त्वं वा स्यात् आद्ययोःप्राप्ते इतरयोः प्राप्ते विभाषा ॥ ६२ ॥ न कम्यमिचमाम् ॥ अमन्तत्वात्प्राप्तं मि- त्त्वमेषां न स्यात् । कामयते । आमयति । चामयति ॥ ६५ ॥ शमो दर्शने ॥ शाम्यतिर्दर्शने मिन्न स्यात् । निशामयति रूपम् । अन्यत्र तु 'प्रणयिनो निशमय्य वधूः कथाः ' । कथं तर्हि 'निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद्वदतो ममेति । शम आलोचन इति चौरादिकस्य । धातूनामने- कार्थत्वाच्छ्रवणे वृत्तिः शाम्यतिवत् ॥ ६६ ॥ यमोऽपरिवेषणे ॥ यच्छतिर्भोजनतोऽन्यत्र मिन्न स्यात् । आयामयति । द्राघयति, व्यापारयति वेत्यर्थः । परिवेषणे तु यमयति ब्राह्म- णान् । भोजयतीत्यर्थः । पर्यवसितं नियमयन्तीत्यादि तु नियमवच्छब्दात्तत्करोतीति णौ बो-

१ जिह्वामिति । तां ज्ञापयतीत्यर्थः । जिह्वयेति तया ज्ञापयतीत्यर्थः । लडयति शत्रुमिति । गालयतीत्यर्थः । दधीति । विलोडयतीत्यर्थः ॥ २ प्राप्तविभाषेयमिति । ज्वलधातोः पूर्वं पाठात्, नम्- धातोरमन्तत्वात् प्राप्तविभाषेत्यर्थः ॥ ३ घञन्तादिति । णौ टिलोपेन घञो लोपे तस्य स्थानिवत्त्वान्न “मितां ह्रस्वः” इति भावः ॥ ४ घञा सिद्धिर्न भवति “नोदात्तोपदेशस्य” इति निषेधादतः शङ्कते-कथं संक्रामयतीति । ५ वृत्तिकृदिति । भाष्ये तु न दृश्यते इति भावः ॥ मूलोक्तप्रयोगेषु बाहुलकत्वाद् दीर्घ.इति समाधेयमिति बोध्यम् ॥ ६ प्राप्ते इति । वनः पूर्वं पाठात्, वमोऽमन्तत्वादिति भावः ॥ ७ नियमवच्छब्दादिति । नच मतुब्लोपे विन्मतोर्लुकिष्ठिलोपापवादत्वेन “टेः” इत्यस्याप्राप्तौ वृद्धौ पुगापत्तिरिति वाच्यम्, “नियमवत्” इत्यर्थकाद् “अर्शआद्यजन्तनियमशब्दात्” इत्यर्थेनादोषात् ॥

ध्यम् ॥ ६७ ॥ स्वदिरवपरिभ्यां च ॥ मिन्नेत्येव । अवस्वादयति । परिस्वादयति । अपा- वपरिभ्य इति न्यासकारः । स्वामी तु न कमीति नञमुत्तरत्रिसूत्र्यामनुकृष्य शम अदर्शने इति चिच्छेद । यमस्त्वपरिवेषणे मित्त्वमाह । तन्मते पर्यवसितं नियमयन्नित्यादि सम्यगेव । उपसृष्टस्य स्वदेश्वेदादिपूर्वस्येति नियमात्प्रस्वादयतीत्याह । तस्मात् सूत्रद्वये उदाहरणप्रत्यु- दाहरणयोर्व्यत्यासः फलितः । इदं च मतं वृत्तिन्यासादिविरोधादुपेक्ष्यम् ॥ ६९ ॥ फण गतौ ॥ नेति निवृत्तमसंभवात् । निषेधात्पूर्वमसौ न पठितः । फणादिकार्यानुरोधात् । फणां च सप्तानाम् ॥ ६ । ४ । १२५ ॥ एषां वा एत्त्वाभ्यासलोपौ स्तः किति लिटि सेटि थलि च । फेणतुः । फेणुः । फेणिथ । पफणतुः । पफणुः । फणयति ॥ वृतू ॥ घटादिः समाप्तः ॥ फेणेः प्रागेव वृतित्येके । तन्मते फाणयतीत्येव ॥ ७० ॥ राजृ दीप्तौ । स्वरितेत् । राजति । राजते । रेजतुः । रराजतुः । रेजे । रराजे । अत इत्यनुवृत्तावपि विधानासामर्थ्यादात एत्त्वम् ॥ ७१॥ ष्टुब्राजृ ष्टुभ्राशृ ष्टुब्लाशृ दीप्तौ । अनुदात्तेतः । भ्राजतेरिह पाठः फणा- दिकार्यार्थः । पूर्वं पाठस्तु ब्रश्चादिषत्वाभावार्थः । तत्र हि राजिसाहचर्यात् फणादेरेव ग्रह- णम् । भ्रजे । बभ्राजे । वा भ्राशेति श्यन्वा । भ्राश्यते । भ्राशते । भ्रेशे । बभ्राशे । म्लाश्यते । म्लाशते । म्लेशे । वम्लाशे । द्वावपीमौ तालव्यान्तौ ॥ ७४ ॥ ष्यमु स्वन ध्वन शब्दे ॥ स्यमादयः ष्क्रन्त्यन्ताः परस्मैपदिनः । स्येमतुः । सस्यमतुः । अस्यमीत् । स्वेनतुः । सस्वनतुः । अस्वानीत् । अस्वनीत् । विष्कणति । अवष्कणति । सशब्दं भुङ्क्ते इत्यर्थः । वेञ्श्च स्वन इति षत्वम् । फणादयो गताः । दध्वनतुः ॥ ३ ॥ षम ष्टम अवैकल्ये । ससाम । तस्ताम ॥ ५ ॥ ज्वल दीप्तौ । अज्वलीत् ॥ ६ ॥ चल कम्पने ॥ ७ ॥ जल घातने । घातनं तैक्ष्ण्यम् ॥ ८ ॥ टल टूल वैक्लव्ये ॥ १० ॥ घुल स्थाने ॥ ११ ॥ हल विले- खने ॥ १२ ॥ णल गन्धे । बन्धन इत्येके ॥ १३ ॥ पल गतौ । पलति ॥ १४ ॥ वल प्राणने धान्यावरोधने च । बलति । वेलतुः । वेलुः ॥ १५ ॥ पुल महत्त्वे । पोलति ॥ १६॥ कुल संस्त्याने बन्धुषु च । संस्त्यानं संघातः । बन्धुशब्देन तद्व्यापारो गृह्यते । कोलति । चुकोल ॥ १७ ॥ शल हुल पत्लृ गतौ । शशाल । जुहोल । पपात । पेततुः । पतिता ॥ पतः पुम् । ७।४।१९ ॥ अङि परे । अपप्तत् । नेर्गदेति णत्वम् । प्रण्यपप्तत् ॥ २० ॥ कथे निष्पाके । कथति ॥ चकथ । अकथीत् ॥ २१ ॥ पथे गतौ । अपथीत् ॥ २२ ॥ मथे विलोडने । मेथतुः । अमथीत् ॥ २३ ॥ टुवम उद्गिरणे । इहैव निपा- १ फणेः प्रागेवेति । “योव्यतीकारं फाणयन् सुधायुक्तमुपादशुषे” इत्यादिश्रौतप्रयोगोऽत्रानुकूलः ॥ २ तत्र हीति । षत्वविधौ ॥ ३ “टल टूल” वैक्लव्यं भयादिजनितोद्वेगः ॥ ४ तद्व्यापार इति । बन्धुत्वानुकूलो व्यापारः ॥ ५ ननु उत्पूर्वाद् गृधातोर्ल्युटि “इत्त्वोत्वाभ्यां गुणवृद्धी विप्रतिषेधेन” इति गुणे “उद्गरण” इति स्यादत आह-इहैवेति ॥ सुधाकर इति । अस्यैवमर्थसहितपाठस्य पाणिनिनाऽ- पठितस्य प्रमाणत्वाभाव इत्यत्रारुचिः ॥ तस्माद् “ उद्गरण ” इत्येव पाठः साधीयान् । उद्गरणमन्तर्गतस्य मुखेन निस्सारणम् । पृषोदरादित्वेन समादधति केचन ॥

तनाहृत इत्त्वमिति सुधाकरः । ववाम । ववमतुः । वादित्वादेत्त्वाभ्यासलोपौ न । भागवृत्तौ तु वेमतुरित्याद्यप्युदाहृतं तद्भाष्यादाव न दृष्टम् ॥ २४ ॥ भ्रमु चलने । वा भ्राशेति श्यन्वा । भ्रम्यति । भ्रमति । भ्राम्यतीति तु दिवादेर्वक्ष्यते ॥ वा जॄभ्रमुत्रसाम् । ६।४।१२४ ॥ एषामेत्त्वाभ्यासलोपौ वा स्तः किति लिटि सेटि थलि च । भ्रेमतुः । वभ्रमतुः । अभ्रमीत् ॥ २५ ॥ क्षर संचलने । अक्षारीत् ॥ २६ ॥ अथ द्वावनुदात्तेत्तौ ॥ षह म- र्षणे । परिनिविभ्य इति षत्वम् । परिषहते । सेहे । सहिता । तीषसहति वा इट् । इडभावे ढत्वधत्वष्टुत्वढलोपाः ॥ सहिवहोरोदवर्णस्य । ६।३।११२ ॥ अनयोरवर्णस्य ओत्स्याड्ढ- लोपे सति ॥ सोढः । ८।३।११५ ॥ सोढ्रूपस्य सहेः सस्य षत्वं न स्यात् ॥ परिसोढा ॥ सिवादीनां वाड्व्यवायेऽपि । ८।३।७१ ॥ परिनिविभ्यः परेषां सिवादीनां सस्य षो वा स्यादड्व्यवायेऽपि ॥ पर्य्यषहत । पर्य्यसहत ॥ १ ॥ रमु क्रीडायाम् । रेमे । रेमिषे । रन्ता । रंस्यते । रंसीष्ट । अरंस्त ॥ २ ॥ अथ कसन्ताः परस्मैपदिनः ॥ षद्ऌ विशरणगत्यवसादनेषु ॥ पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्हृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्रध- मतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः । ७।३।७८ ॥ पादीनां पिबादयः स्युरि- त्संज्ञकशकारादौ प्रत्यये परे । सीदति । ससाद । सेदतुः । सेदिथ । ससत्थ । सत्ता । स- त्स्यति । ऌदित्त्वादङ् । असदत् ॥ सदिरप्रतेः ॥ निषीदति । न्यषीदत् ॥ सैदेः परस्य लिटि । ८।३।११८ ॥ सदेरभ्यासात्परस्य षत्वं न स्याल्लिटि ॥ निषसाद । निषेदतुः ॥ १ ॥ शद्ऌ शातने । विशीर्णतायामयम् । शातनं तु विषयतया निर्दिश्यते ॥ शदेः शितः । १।३।६० ॥ शिद्भाविनोऽस्मादात्मनेपदं स्यात् ॥ शीयते । शशाद । शेदतुः । शेदिथ । शशत्थ । शत्ता । अशदत् ॥ २ ॥ क्रुश आह्वाने रोदने च । क्रोशति । क्रोष्टा । श्लेः क्सः । अक्रुक्षत् ॥ ३ ॥ कुच संपर्चनकौटिल्यप्रतिष्टम्भविलिखनेषु । कोचति । चुकोच ॥ ४ ॥ बुध अवगमने । बोधति । बोधिता । बोधिष्यति ॥ ५ ॥ रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च । रोहति । रुरोह । रुरोहिथ । रोढा । रोक्ष्यति । अरुक्षत् ॥ ६ ॥ कसं गतौ । अकासीत् । अकसीत् ॥ ७ ॥ वृत् ६ ॥ ज्वलादिगणः समाप्तः ॥ अथ गूहत्यन्ताः स्वरितेतः ॥ हिकृ

१ तद्भाष्यादाविति । "वेमुश्च केचिद्रुधिरम्" इति त्वार्षम् ॥ २ सदिखञ्जोरित्यपाणिनीयः पाठः ॥ ३ विशीर्णतायामिति । विशरणे इत्यर्थः ॥ ४ ननु शातनं विशीर्णत्वानुकूलो व्यापारः, एवं च तेनार्थकथनमसाङ्गतं सकर्मकत्वापत्तेरत आह-शातनं त्विति । विषयतयेति । विषयतात्र जनकरूपा । एवं च शातनपदवाच्यो यो व्यापारस्तज्जन्यविशरणमात्रमर्थ इति भावः ॥ ५ शदेस्सिङुत्पत्तेः पूर्वं शितो- ऽसंभवात् "शितः" इत्यस्य शिद्विषये लक्षणा तदाह-शिद्भाविन इति । शिद्विशिष्टे लक्षणायां तु शितः शवादेः सार्वधातुकाश्रयत्वेन परस्मैपदे जाते "भुक्तवन्तम्" इति न्यायेनास्य सूत्रस्य वैय्यर्थ्यापत्तिरिति भावः ॥ ६ "वृदिति" । परे तु "ज्वलितिकसन्तेभ्यः" इति सूत्रादत्र वृत्तकरणमनार्षम् । अन्यथा "ज्वलादिभ्यो णः" इत्येव सूत्रयेदित्याहुः, इति शेखरकृत् ॥

अव्यक्ते शब्डे। हिक्कति। हिक्कते॥ १॥ अञ्चु गतौ याचने च। अञ्चति। अञ्चते॥ २॥ अचु इत्येके॥ ३॥ अचि इत्यपरे॥ ४॥ डुयाच् याचञ्जायाम्। याचते॥ ५॥ रेटृ परिभाषणे। रेटति। रेटते॥ ६॥ चते चदे याचने। चचात। चेते। अचर्तीत्। चचाद। चेदे। अचदीत्॥ ८॥ प्रोथृ पर्याप्तौ। प्रोथति। प्रोथते॥ ९॥ मिद मेद मेधाहिंसनयोः। मिमेद। मिमिदे। मिमेदे। थान्ताविमाविति स्वामी। मिमेथ। धान्ताविति न्यासः॥ ११॥ मेधृ सङ्गमे च। मेधति। मिमेधे॥ १२॥ णिद णेद कुत्सासन्निकर्षयोः। निनेद। निनिदतुः। निनिदे। निनेदे॥ १४॥ शृधु मृधु उन्देने। उन्दनं क्लेदनम्। शर्धति। शर्धते। शर्धिता। मर्धति। मर्धते॥ १६॥ बुधिर बोधने। बोध

अंगृह्वहि । अधुक्षावहि । अधुक्षामहि ॥ ३८ ॥ अथाजन्ता उभयपदिनः ॥ श्रिञ् सेवा- याम् । श्रयति । श्रयते । शिश्रियतुः । श्रयिता । णिश्रीति चङ् । अशिश्रियत् ॥ १ ॥ भृञ् भरणे । भरति । बभार । बभ्रतुः । बभर्थ । बभूव । बभृषे । भर्त्ता ॥ ऋद्धनोः स्ये ॥ ७।२।७० ॥ ऋतो हन्तेश्च स्यस्य इट् स्यात् ॥ भरिष्यति ॥ रिङ् शयग्लिङ्क्षु ॥ १ अगृह्वहीति । "लोपो व्योर्लिवलि" इत्यतः "लोपः" इत्यनुवर्त्तमाने पुनर्लुग्ग्रहणं सर्वादेशार्थम् ? इति सर्वस्य क्सस्य "दन्तोष्ठ्यो वः स्मृतो बुधैः" इति शिक्षाप्रामाण्येन वकारस्य दन्त्यत्वमाश्रित्य लुगिति प्राञ्चः कैयटानुसारिणः ॥ वस्तुतस्तु "न पदान्त" सूत्रे भाष्ये "पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत्" इत्यस्य प्रयोजननिरूपणावसरे "क्सलोपः सलोपे"