भारतकोश
संग्रह पर लौटें

वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary

भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा

DevanagariHindipublished192 पृष्ठ

विकलं (कृत्स्नं) स्फोटमभिव्यञ्जन्ति न चेतरध्वनिवैयर्थ्यम् अभिव्यक्तिभेदात्।" Wait, look at the footnote callout: "तथाहि¹" -> footnote 1 is on तथाहि! Let's check line 11: "तथाहि¹ सर्वान्तिमात्प्राग्भाविनो ध्वनयोऽनुपजातसंस्कारविशेषस्य प्रतिपत्तुर्व्यक्त-"

Line 12: "पदग्रहणसमर्थाः सर्वान्तिमध्वनिजनिप्यमाणव्यक्तरपदग्रहणानुगुणसंस्कारोत्पादिकाः" Wait, "जनिप्यमाण"? No, 'ष': "जनिष्यमाण"! Wait, look at "व्यक्तरपद" or "व्यक्ततरपद"? In line 12: "...ध्वनिजनिष्यमाणव्यक्ततरपदग्रहणानुगुण..." Wait, is there a 'त'? Let's check: "जनिष्यमाणव्यक्ततरपदग्रहणानुगुणसंस्कारोत्पादिकाः" or "जनिष्यमाणव्यक्तरपद..."? Look at line 12: "सर्वान्तिमध्वनिजनिष्यमाणव्यक्ततरपदग्रहणानुगुणसंस्कारोत्पादिकाः" -> wait, 'व्यक्त' then 'तर': Look at 'व्य' 'क्' 'त' 'त' 'र' - yes, 'व्यक्ततर'!

Line 13: "बु

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ६७ पूर्वोक्तं शब्दस्वरूपावधारणं स्पष्टयति— इसे ही स्पष्ट करते हैं— नादैराहितबीजायामन्त्येन ध्वनिना सह । आवृत्तपरिपाकायां बुद्धौ शब्दोऽवधार्यते ॥ ८४ ॥ नादैः पूर्वपूर्वध्वनिभिः आहितबीजायाम् आहितं समर्पितं बीजं भावना य- स्यां सा तस्याम् आवृत्तपरिपाकायाम् आवृत्तोऽभ्यस्तः परिपाको यस्याः सा तस्यां आवृत्तोऽवधारणविषयभूतस्य गवादिकवाक्यस्य परिपाकः परिपाचनं यस्यामिति वा प्रथमेन ध्वनिना किञ्चिद्भावनाबीजमाहितं तेन च कश्चित् परिपाकः कार्यजननशक्तिविशेषः आ- हितः पुनर्द्वितीयेन एवं तृतीयेन ध्वनिना ततः उद्बुद्धसंस्कारायां बुद्धौ अन्तःकरणे अन्त्येन ध्वनिना सह अन्त्यध्वन्यवधारणसमकालं शब्दोऽवधार्यते यदाऽन्त्यो- ध्वनिरवधार्यते तदा गौरित्येवं शब्दोऽप्यवधार्यत इत्यर्थः । उत्तरोत्तरवर्णोपलब्धिवेला- यामपि पूर्वपूर्ववर्णाः स्मृत्याऽनुसंधीयन्ते तेनाश्रुतदर्शनोपलक्षणेऽपि पूर्वे स्मर्यन्ते तेन चेयं सद्भूतावस्थवर्णविषये प्रत्यक्षा पूर्वेषु चातीतेषु स्मृतिरूपा इति प्रत्यक्षस्मरणात्मिकाचित्र- रूपा बुद्धिः सा च 'चित्ररूपां च तां बुद्धिमाश्रितानेकगोचराम्' इति श्लोकवार्त्तिके उक्ता तया बुद्ध्या गौरित्येवं गकारादिविलक्षणं शब्दाख्यं तत्त्वं प्रत्यक्षमवगम्यते इति भावः । इसी प्रकार नाद (पूर्व पूर्वध्वनि) से ध्वनि में एक प्रकार की भावना उत्पन्न होती है फिर आवृत्ति से उनमें कार्य उत्पन्न करने की शक्ति आती है इस प्रकार उद्बुद्ध संस्कार वाली बुद्धि में अन्त्यध्वनि के साथ शब्द का ज्ञान ठीक रूप से होता है ॥ तात्पर्य यह है कि किसी वाक्य के उच्चारण में जब तक अन्तिम वर्ण नहीं उच्चरित होता तब तक वाक्यार्थ बोध नहीं हो सकता किन्तु अन्तिम वर्ण तक पूर्वपूर्व ध्वनियों का अदर्शन हो जाता है। अतः शब्द का अवधारण करने के लिये मानना पड़ता है कि नाद (पूर्वपूर्व ध्वनि) से एक भावना बीज सन्नद्ध होता है इससे एक प्रकार का परिपाक (कार्यजनन शक्ति विशेष) उत्पन्न होता है इसी प्रकार द्वितीय और तृतीय ध्वनि से भी भावना बीज और परिपाक की उत्पत्ति होती है फिर संस्कार के उद्बुद्ध हो जाने पर अन्तःकरण में अन्तिम ध्वनि के अव- धारण के साथ साथ शब्द का भी अवधारण हो जाता है। इस प्रकार उत्तर उत्तर के वर्णों की अवधारण वेला में भी पूर्वपूर्व वर्णों की स्मृति का अनुसंधान बना रहता है इसलिये अन्तिम वर्ण के उपलब्धि काल में पूर्व पूर्व ध्वनियों स्मृति में बनी रहती है। जिससे यह अन्तिम वर्ण के विषय में प्रत्यक्ष और पूर्वपूर्व वर्णों के विषय में स्मृतिरूप है। अतः प्रत्यक्ष और स्मरणा- त्मक होने से चित्ररूपा बुद्धि से गौः इस प्रकार का गकार, औकार और विसर्ग से विलक्षण शब्दान्तर का प्रत्यक्ष हो जाता है ॥ ८४ ॥ यद्वा अन्त्येन ध्वनिना सह नादैः पूर्वपूर्वध्वनिभिः आहितबीजायां बुद्धौ पश्चिमव्यङ्ग्यनन्तरं शब्दः 'गौः इत्येकं पदम्' इति अवधार्यते इत्यर्थः । इदं चावधा- रणं समस्तवर्णविषयं स्मरणरूपम् । यदाहुः श्लोकवार्त्तिककारा — 'अन्त्यवर्णोऽपि विज्ञाते पूर्वसंस्कारकारितम् । स्मरणं यौगपद्येन सर्वेष्वप्येव प्रवृत्तते । गौरित्येवं-

६८ वाक्यपदीयम् र्थेषु मानसं सर्ववादिनाम् । इति परमार्थस्तु प्रत्यक्षज्ञानमेवेदं न स्मरणं ध्वनिसंस्कृ- तश्रोत्रेन्द्रियजन्यत्वात् अन्यथा शब्दस्य स्फुटप्रकाशो नोपपद्येतेति मन्तव्यम् ॥ यद्यपि पूर्वं क्रमेण ज्ञानं जातं तथापि अन्तिमध्वनिज्ञानानन्तरं समुदायात्मकं सर्व- वस्तुविषयं ज्ञानं भवति। न चैवं सरो रस इत्यादावविशेषप्रसङ्गः; उपलब्धिक्रमारोपेण क्रमवन्तो ध्वनयः प्रतीताः पश्चाद्युगपत्स्मर्यमाणा अपि तत्क्रमेण स्मृताः स्फोटमव- बोधयन्तीति । अथवा—अन्तिमध्वनि के साथ नाद ( पूर्व पूर्वध्वनि ) से उत्पन्न भावना वाली बुद्धि में अन्तिमध्वनि के बाद 'गो' इस शब्द का निर्णय होता है। इस मत में केवल स्मरण के द्वारा ही शब्द का अवधारण होता है । नादो नाम वर्णानतिरिक्तो वर्णव्यञ्जको वायवीयाः संयोगविभागाः संयोगविभाग- विशिष्टा वायवो वा 'वायवीयाः संयोगविभागाः

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ६६ त्येतदेकं पदमिति तया पदं गृह्यते' इति वाचस्पतिमिश्रलेखात् 'शब्दार्थप्रत्या- यानाम्' इति योगसूत्रव्याख्यावसरे 'स च वर्णरूपोऽप्यवाचकत्वाद् ध्वनिरित्युच्यते' इति 'नादाख्यगकारादिवर्णान्' इति च नागेशभट्टलेखात् 'शब्दश्च वायुगुणो ना- काशगुणः अत एव भाष्ये आकाशदेशः शब्द इत्युक्तमिति' मञ्जूषायां निरूपितत्वा- श्चावगम्यते। ध्वनिः शब्दरूपता च 'अथ वा प्रतीतपदार्थको लोके ध्वनिः शब्द इत्युच्यते' इति महाभाष्ये उक्ता। 'बुधैर्वैयाकरणैः प्रधानीभूतस्फोटरूपव्यङ्ग्यव्य- ञ्जकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृत' इति काव्यप्रकाशकृता। 'ननु यस्य द्वयं श्रोत्रं तस्य बुद्धिद्वयं भवेत्' इति भर्तृशारिकारिकाव्याख्यावसरे तत्त्वसंग्रहटीकायां पञ्जि- काख्यायां 'यस्य-वैयाकरणादेर्घोषात्मको ध्वनिर्व्यञ्जको नतु वायवीयसंयोगविभागा- त्मक' इति कमलशीलेन चानूदिता ॥ ८४ ॥ ननु यदि ध्वनिभागाः प्रत्येकं कृत्स्नमेव शब्दं व्यञ्जयन्ति तर्हि वर्णेषु वर्णावय- वाः पदे वर्णा वाक्ये पदानि च कथमवभासन्ते तत्र तेषां तदभिव्यञ्जकध्वनीनां चा- भावादत आह— यद्यपि ध्वनियाँ पूर्ण शब्द को व्यक्त करती हैं तथापि वर्णों में वर्णावयव, पदों में वर्ण और वाक्य में पदों की प्रतीति होती है, क्योंकि— असतश्चान्तराले याञ्छब्दानस्तीति मन्यते । प्रतिपत्तुराशक्तिः सा ग्रहणोपाय एव सः ॥ ८५ ॥ अन्तराले—ध्वन्युत्पत्तिस्फुटशब्दग्रहणयोर्मध्ये निर्भागेषु अक्रमेषु वर्णपदवाक्येषु ध्वनिभिरभिव्यज्यमानेषु वर्णे वर्णावयवरूपाः पदे वर्णरूपाः वाक्ये पदमुरूपाः बुद्धयो जायन्ते ताभिश्च बुद्धिभिः प्रतिपत्ता भागभूतान् असतः वर्णे पदे वाक्ये च अविद्यमानान् तान् शब्दान् वर्णावयवान् पदानि च अस्तीति मन्यते सा प्रति- पत्तुराशक्तिः असामर्थ्यम् तैः शब्दैरनेकांशस्फोटग्रहणाक्षमता तादृशाश्चान्तराले शब्दा- भिमानाः। न च ते वस्तुतः सन्ति किन्तु सः अन्तराले शब्दग्रहणरूपो भ्रमः अक्रमस्य सत्यस्य स्फोटस्य ग्रहणोपाय एव । यथा आराद्वनस्पतौ मिथ्याभूतहस्तिप्रत्यय- प्रवाहः सत्यवनस्पतितत्त्वप्रतिपत्तिहेतुस्तथा भागापभासिन्यो वर्णपदविषया मिथ्या- बुद्धयः सत्यस्फोटप्रतिपत्तिहेतव इति सत्त्वम् ॥ ८५ ॥ ध्वनि की उत्पत्ति और शब्द के स्पष्ट ग्रहण के बीच के काल में जो अवयव वर्ण, पद और वाक्य में नहीं हैं किन्तु वर्णावयव, वर्ण और पद के रूप में प्रतीत होते हैं। वह समझने वाले की अशक्ति है। जिससे वह निरंशस्फोट का ग्रहण नहीं कर पाता। वास्तव में वे वर्णावयव आदि शब्द में नहीं हैं। किन्तु यह बीच में जो शब्द भ्रम होता है वह स्फोट के ग्रहण में सहायक बनता है और स्फोट के ग्रहण का उपाय है। जैसे दूर के पेड़ को भ्रम से हाथी समझ लिया जाय फिर उसके ठीक रूप समझने के प्रयत्न करने पर यह पता चल जाता है कि वह पेड़ है। जैसे वर्णादिकों में जो विभाग की प्रतीति होती है वह असत्य है उसी असत्य से सत्य स्फोट की प्रतीति होती है ॥ ८५ ॥

१०० वा. १ । ८ ननु स्फोटस्यैकत्वे पदानां वाक्यानां च भेदः किंनिबन्धन इत्यत आह— स्फोट एक है फिर भी वर्ण, पद, वाक्य आदि भेद उचित है। क्योंकि— भेदानुकारः ज्ञानस्य वाचश्चोपप्लवो ध्रुवः । क्रमोपसृष्टरूपा वाग् ज्ञानं ज्ञेयव्यपाश्रयम् ॥ ८६ ॥ यतः अभिन्नमपि ज्ञानं ज्ञेयव्यपाश्रयं किञ्चन ज्ञेयंविषयीकृत्यैव व्यवहारावि- षयः यतश्च अक्रमापि स्फोटरूपा वाक् क्रमेण घटः पटः इत्यादिध्वनिगतभागक्रमेण- उपसृष्टं संसृष्टं रूपं यस्याः सा क्रमोपसृष्टरूपा व्यञ्जकध्वनिविशेषगतक्रमेणैवोप- लब्धियोग्या अतः घटज्ञानं पटज्ञानमिति ज्ञेयरूपोपग्राहितया ज्ञानस्य घट इति पट इति व्यञ्जकध्वनिगतक्रमोपग्राहितया वाचश्च भेदानुकारः भेदरूपानुगमरूपः ज्ञाने विषयावभासरूपः स्फोटे वर्णपदावभासरूप उपप्लवः उपसर्गः कल्पना ध्रुवो नियत इत्यर्थः ॥ अत्र अप्रकृतज्ञानभेदनिरूपणस्यासम्बद्धत्वं माभूदिति 'ज्ञान- स्येव वाचो भेदानुकाररूप उपप्लव' इति उपमालङ्कारो व्यङ्ग्य इति ध्येयम् । जैसे ज्ञान एक है किन्तु व्यवहार में किसी ज्ञेय में नियत है। वैसे अक्रमस्फोट रूपी वाक् भी व्यञ्जक ध्वनिक्रम से प्रतीत होती है अतः ज्ञेयरूपता स्वीकार करने वाले ज्ञान का और घट पट आदि व्यञ्जक ध्वनि गत क्रम वाली वाणी का भेदानुकार (अर्थात् ज्ञान में विषयावभास- रूप और स्फोट में वर्णपदावभासरूप ) उपसर्ग की कल्पना भी नियत है। एतदुक्तं भवति—यथा विवादाध्यासिता संवित्स्वाभाविकभेदशून्या उपाधि- परामर्शमन्तरेणाविभाव्यमानभेदत्वाद्गगनवदिति अनुमानेन एकस्या एव संविदो गग- नस्येवोपाधिभेदेन घटज्ञानं

आद्यसंख्याग्रहणम् एकत्वादीनां संख्यानां ग्रहणम् ज्ञानं प्रतिपत्तये शतत्वादीनां उपायः तथा वाक्यस्फोटप्रतिपत्तये शब्दान्तरश्रुतिः अवान्तरदेवदत्तादिपदश्रवणमु- पाय इत्यर्थः। शतत्वादिसंख्याया अयमेकः अयमेक इत्येवंरूपापेक्षाबुद्धिजन्यत्वेन प्रका- रान्तरेण ग्रहीतुमशक्यतया तद्ग्रहणेच्छायामेकत्वादिसंख्याग्रहणं तद्ग्रहणोपायः प्रथमं गृह्यते शतत्वरमैकत्वप्रत्ययेन ततोऽत्यन्तविलक्षणायाः शतत्वादिसंख्यायाः प्रत्ययम् एवं वाक्यस्फोटस्य वर्णपद्भिन्नत्वेऽपि वर्णपदग्रहणं अखण्डवाक्यप्रत्ययोपाय इति भावः ॥ ८७ ॥ जैसे सौ संख्या और एक संख्या परस्पर भिन्न है फिर एक संख्या का ज्ञान सौ संख्या के ज्ञान में सहायक है। वैसे वाक्य स्फोट और वर्ण तथा पद परस्पर भिन्न हैं फिर भी वाक्य के बीच के पदों की प्रतीति वाक्य स्फोट की प्रतीति में उपाय है ॥ ८७ ॥ इदानीं वाक्ये पदाभावे पदे वर्णाभावे वर्णे वर्णावयवाभावे च सति वाक्यादि

? Wait, look at दो: In संविदोऽन्य (line 10), look at दो: It has a top stroke, a curve, and an 'o' matra. In the footnote, look at the letter with the 'o' matra: It has an 'o' matra! That's दो! And after दो, there is ! Wait, is the word चाक्षुषदोषरहिते? Wait, let's check: चा (1) क्षु (2) ष (3) दो (4) ष (5) र (6) हि (7) ते (8) Wait, why did I think earlier it might be चाक्षुषत्वराहिते? Because चा + क्षु + + दो? Wait, does दोष have ? Yes! So चाक्षुषदोषरहिते! Wait, let's look at whether is repeated: चा-क्षु-ष-दो-ष-र-हि-ते Look at the image: १. प्रकृतिस्थे-चाक्षुषदोषरहिते । Wait, is it चाक्षुषदोषरहिते or चाक्षुषत्वराहिते? Wait, look at the characters: चा - vertical line with matra.

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत हिन्दी-व्याख्योपेतम् १०३ तथा वाक्ये निर्भागे वाक्ये व्यज्यमाने व्यञ्जनीये वाक्याभिव्यक्तिहेतुभिः निर्भागवाक्याभिव्यक्तिविषयकप्रयत्नविशेषोत्पद्यमानैर्ध्वनिभिः पूर्वं प्रथमं भागावग्र- हरूपेण वर्णपदाभिव्यञ्जकध्वनिभिस्तैरपि सादृश्यात्तद्वृत्तिसंकार्यमिवापन्नैः वर्णपद- प्रत्यवभासरूपभागावग्रहविषया बुद्धिः प्रवर्त्तते जायते। ततः प्रणिधानादिना वास्त- वमखण्डं स्फोटं बुद्ध्या विषयीकुर्वन्ति तादृशप्रणिधानासमर्थास्त्वस्मदादयः साव- यवत्वमेव सत्यतया मन्यन्ते इति तात्पर्यम् । जैसे जब अखण्ड वाक्य की अभिव्यक्ति के प्रयत्नों से उत्पन्न ध्वनियों के द्वारा अखण्ड वाक्य व्यक्त करना है तब पहले वर्ण, पद के भाग वाली बुद्धि प्रवृत्त होती है। पुनः प्रणिधानादिवस वास्तविक अखण्ड स्फोट का ज्ञान होता है ॥ ९० ॥ ननु स्फोटाभिव्यञ्जकैर्ध्वनिभिः कथं वर्णपदप्रत्यवभासरूपभागावगाहिमिथ्या- बुद्धिरिति चेत् कथं शुक्तिप्रमाजनकेन चक्षुषा रजतावभासा मिथ्याबुद्धिरिति पश्य । यदाहुर्मण्डनमिश्राः-‘ध्वनयः सदृशात्मानो विपर्यासस्य हेतवः । उपलम्भ्रमेवेदं विपर्यासस्य कारणम् ।' इति । उपलम्भकमेवेति । यथा दूराद्वनस्पतौ इन्द्रिय- सन्निकर्षो विपर्यासस्य निमित्तं स एव प्रणिधानसहायो वृक्षोपलब्धेर्निमित्तमेवं निमित्तमेवेदृशं शब्दतत्त्वोपलब्धेः यद्विपर्यासयदेव शब्दतत्त्वमुपलम्भयति । नहि शब्दान्तरविलक्षणध्वनयोऽन्ये तस्याभिव्यक्तौ सन्ति येन कदाचिद्विपर्यासो भवेत् तद् एव च तुल्यरूपः सर्वप्रतिपत्तॄणां तन्निमित्तस्य समानत्वादिति भावः ॥ ९० ॥ ननु यदि वाक्ये असत्त्वान्नैव वर्णाः पदानि च कल्प्यन्ते तर्हि दूरस्थवृक्षादौ पूर्वं कस्यचिन्मेघ इति कस्यचिद्रपर्वत इति कस्यचिद्धस्तीति कल्पना दृश्यते न तु क्रमनि- यमः इह तु पूर्वं वर्णावग्रहा बुद्धिः ततः पदावग्रहा ततो वाक्यावग्रहा इति क्रमनि- यमः किंकृत इत्यत आह— दूरस्थवृक्ष में किसी को मेघ, कही को हाथी, किसी को पर्वत का अनियत भ्रम होता है किन्तु शब्द में पहिले वर्ण उसके बाद पद उसके बाद वाक्य रूप में नियतक्रम प्रतीत होने में क्या कारण है इस प्रश्न का उत्तर कहते हैं— यथानुपूर्वीनियमो विकारे क्षीरबीजयोः । तथैव प्रतिपत्तॄणां नियतो बुद्धिषु क्रमः ॥ ९१ ॥ पदार्थानां नियतशक्तिकत्वात् यथा क्षीरबीजयोः विकारे दधिवृक्षभावेन परिणामे आनुपूर्वीनियमः क्रमनियमः तथैव प्रतिपत्तॄणाम् अर्वाग्दृशामस्म- दादीनां स्फोटविषयासु बुद्धिषु पूर्वं वर्णविषया ततः पदविषया ततो वाक्यविषया बुद्धिरिति क्रमो नियतो वर्तते नियतक्रमत्वाद्रूढस्य चाद्रूढस्यापि क्रमनियम इत्यर्थः ॥ जैसे दूध और बीज का विकार दही और वृक्ष है और इन विकारों का क्रम भी नियत है (अर्थात् दूध कुछ गाढ़ा होता है तब दही बनता है । बीज में अंकुर निकलता है तब धीरे धीरे वृक्ष बनता है इस प्रकार कम बँधा हुआ है ) वैसे ज्ञान प्राप्त करने वाले हम लोगों की

बुद्धि स्फोट को क्रम से ग्रहण करती है ( उसमें भी पहले, वर्ण फिर पद फिर वाक्य विषयक बुद्धि ) इस तरह क्रम नियत है । अयं भावः— यथा क्षीरस्य विकारे दध्नि जननीये प्रथमं क्षीरं किञ्चित्कठिनं ततोऽधिकं कठिनं ततो दधि भवतीति आनुपूर्वीनियमः, यथा वा बीजस्य विकारे वृक्षे जननीये पूर्वं बीजं द्विधीभवति ततोऽङ्कुरः ततो द्विपत्रितः ततः पल्लवितः वृक्षो भवतीति आनुपूर्वीनियमः । तत्र च राज्ञापि प्रथमावस्था द्वितीया, द्वितीया च प्रथमा कर्तुं न पार्यते इति तयोर्विकारे नियतैवानुपूर्वी एवं प्रतिपत्तॄणां स्फोटप्रतिपत्तौ व्यञ्जक- बुद्धिक्रममन्तरेण अशक्यतया बुद्धिषु नियतः क्रम इति ॥ ९१ ॥ तात्पर्य यह है कि जैसे दूध से दही बनने में पहले दूध कुछ गाढ़ा होता है फिर धीरे धीरे गाढ़ता बढ़ती जाती है और अन्त में क्रम से सुन्दर सजाव दही तैयार हो जाता है अथवा जैसे बीज विकृत हो कर जब वृक्ष बनता है तब

: ग then a loop: could it be "गणे"? "गणि"? Wait, look at "गणगौर्गौरित्यादौ": Could it be "गणे"? Wait, could it be "गजगौर्गौरित्यादौ"? "गज" (elephant) and "गो" (cow)? Wait, why would "गज" have "गत्व"? Both start with 'ग'! Elephant is 'गज', cow is 'गो'! "गजगौर्गौरित्यादौ गत्वेन सह-" ! Wait, let's look at that letter: Is it 'ज'? In 'गज': ग + ज = गज! Wait, look at 'ज' in 'व्यञ्जकै': it has the horizontal stroke and curve. The letter after 'ग' is: round curve on left, vertical bar on right: that is 'ण'! Wait, "गण"? "गण" also starts with 'ग'! Wait, does it say "गणगौर्गौरित्यादौ"? Yes, "गण" (gana) or "गज"? It really looks like "गण"! Wait, what about "गां गौर्गौः"? Look at the image: ग then ण. It is definitely "गणगौर्गौरित्यादौ"!

Wait, line 23-24: "गत्वेन सह-" Line 24: "द्वैरेकोऽप्यनेक इवानवयवोपि सावयव इव

Wait, "उत्पत्तिमत्यः": उ - त्प - त्ति - म - त्यः Yes, "उत्पत्तिमत्यः". "शब्दव्यक्तय एव प्रकल्पिताः स्वीकृताः ।" Yes!

Line 25: "वर्णा एव ध्वनयः वर्णानां ध्वनिनैयत्येनाभेदोपचारात् । अत एव पस्पशायाम्" Yes!

Line 26: "'अथ गौरित्यत्र कः शब्द' इति प्रश्ने लोकेऽर्थबोधकत्वेन गृहीतो ध्वनिः वर्णात्मक-" Yes!

Line 27: "शब्दसमूहः इत्यर्थकम् 'अथवा प्रतीतपदार्थको लोके ध्वनिः शब्द' इत्युक्तम् । अत" Yes!

Line 28: "एव च काव्यप्रकाशे 'बुधैर्वैयाकरणैः प्रधानीभूतस्फोटरूपव्यङ्ग्यव्यञ्जकस्य" Wait, in line 28, look at 'काव्यप्रकाशे': Does it have a dot? "क.व्यप्रकाशे"? Look closely at line 28: "एव च क,व्यप्रकाशे" or "काव्यप्रकाशे"? Ah! The 'ा' matra of 'का' is broken or printed like a dot/comma: "क.व्यप्रकाशे" or "कव्यप्रकाशे"? Wait, look at the letter: 'क', then a

३. कारिका १०१-१५६: पश्यन्ती, मध्यमा व वैखरी वाक् एवं ब्रह्मकाण्ड उपसंहार

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् [ १०३ व्यक्तिस्फोटवादिना हि अकारादिजातिर्नाभ्युपेयते अकारादिव्यक्तेरेकत्वं नित्यत्वं चाभ्युपगम्यते तच्च न युक्तम् अकारादिव्यक्तेरेकत्वे दण्ड अग्रम् इत्यत्र कालव्यत्यासः, दण्ड इत्यत्र शाब्दव्यत्यासः; अर्थः, अर्कः, वर्च इत्यत्र युगपद्देशपृथक्त्वेनोपलब्धिश्च नोपपद्येतेति अकारादीनां नानात्वमभ्युपेयम् ततश्च तद्रूपत्वाच्चैव सोऽयमकार इति प्रत्यभिज्ञोप- पत्तौ नाकारादिव्यक्तीनां नित्यत्वमास्थेयम् इति जातिस्फोटवादिन आकृतम् ॥ ९३ ॥ घटपदत्वादिकां जातिमनङ्गीकुर्वतामेके नित्यं शब्दतत्त्वमङ्गीकुर्वतां सिद्धान्तिनां मतमाह— जो लोग घटपदत्व रूपा जाति नहीं मानते किन्तु नित्य और एक शब्दतत्त्व मानते हैं उन सिद्धान्तवादियों का मत है कि— अविकारस्य शब्दस्य निमित्तैर्विकृतो ध्वनिः । उपलब्ध

१८८ वाक्यपदीयम् घटत्व आदि जातियों के आश्रय अनित्य घट आदि पदों से नित्य घटत्व जाति की अभिव्यक्ति होती है। इसलिए यह नहीं कहा जा सकता कि 'अभिव्यक्ति अनित्य की ही होती है' ॥९५॥ ननु समानदेशस्था एव घटादयः समानदेशस्थैर्दीपादिभिरभिव्यज्यन्ते न गृहा- न्तरस्था गृहान्तरस्थैरिति दर्शनात्। समानदेशस्थयोरेव व्यङ्ग्यव्यञ्जकभाव एष्टव्य इति ताल्वोष्ठादि व्यापारजन्यैः शब्दजशब्दन्यायेन श्रोत्रदेशस्थितैर्ध्वनिभिः कथमा- न्तरस्य स्फोटस्याभिव्यङ्ग्यता तदभावे चागतं शब्दानित्यत्वमत आह— यद्यपि जैसे समानदेशस्थ दीप समान देशस्थ घट का प्रकाशक है किन्तु गृहान्तरस्थ दीप गृहान्तरस्थ घटका प्रकाशक नहीं होता। वैसे ओष्ठ तालु आदि स्थानों में उत्पन्न और शब्दजशब्द न्याय से श्रोत्र देश तक आई हुई ध्वनि आन्तरस्फोट को व्यक्त नहीं कर सकती क्योंकि दोनों का देश समान नहीं है। तथापि— देशादिभिश्च सम्बन्धो दृष्टः कायवतामिह । देशभेदविकल्पेऽपि न भेदो ध्वनिशब्दयोः ॥ ९६ ॥ इह लोके कायवतां मूर्तानां परिच्छिन्नपरिमाणवतां घटादीनां देशादिभिः सम्ब- न्धः अयमेतद्देशस्थः अयमेतद्देशस्थः इत्येवंरूपो दृष्टः नामूर्तस्य शब्दस्य तस्य व्यापक- त्वेन सर्वदेशस्थत्वेन देशदेशिव्यवहाराभावात्। एवं च शब्दो नाभिव्यङ्ग्यः व्यञ्जकभिन्न- देशस्थत्वादिति स्वरूपासिद्धो हेतुरिति भावः। तुष्यतु दुर्जनन्यायेन ध्वनिशब्दयोः देश- भेदव्यवहारमभ्युपेत्याह—देशभेदविकल्पेऽपीति। ध्वनिशब्दयोः देशभेदवि- कल्पेऽपि देशयोः श्रोत्रहृदयाकाशरूपयोः औपाधिकभेदवत्त्वेऽपि वस्तुत आकाशस्य एकत्वेन न देशभेदः। अथ च औपाधिको भेद आश्रीयते तर्हि सा भेदप्रतीतिर्वस्तुशून्यतया विकल्पः तस्मिन् आश्रितेऽपि न भेदः नाधिकरणदेशभेदः ध्वनेः श्रोत्रद्वारा हृदयदेश- गमनेन¹ उभयोरेकदेशस्थत्वादिति भावः॥ तदुक्तं भाष्ये 'श्रोत्रोपलब्धिर्बुद्धिनिर्ग्राह्यः प्रयोगेणाभिज्वलितः आकाशदेशः शब्दः एकं च पुनराकाशम्' इति। कायवताम- पीति पाठे कायवतां परिच्छिन्नपरिमाणवतामपि सूर्यादीनामेकदेशस्थानामनेकदेशे प्रतिपात्रं प्रतिबिम्बानामभिव्यक्तिर्दृश्यते। यदाहुः—'एकेन बिम्बितेन प्रतिपात्रं पृथक् पृथक्। भिन्नानि प्रतिबिम्बानि जायन्ते युगपन्नृणाम्' इति किं पुनर्ब्रूमः शब्दस्य सर्वगतत्वेन ध्वनिदेशस्थत्वादिति भावः॥ ९६॥ इस श्लोक में मूर्त या देहवालों (घट आदिकों के ही देश-आदि सम्बन्ध होते हैं, अर्थात् ऊपर लिखा नियम मूर्तों के लिये है) अमूर्त ध्वनि और शब्द तो भिन्न भिन्न (जैसे ध्वनि का १. तदुक्तं परमलघुमञ्जूषायाम् 'अत्रेदं बोध्यम्—केनचिदुच्चार्यमाणे तु वैखरीनादः प्रयुक्तः स केनचिच्छ्रोत्रेन्द्रियेण गृहीतः। स नाद इन्द्रियद्वारा बुद्धिहृद्गतः (बुद्ध्यन्तःकरणेन हृदयदेशं गतः) सन्नयं बोधकं शब्दं स्वनिरूपकत्वादिना व्यञ्जयति तस्मादयं बोधः। स्फुटत्यर्थोऽस्मादिति व्युत्प- त्त्या स्फोटः। उच्चारयितुस्तु युगपदेव मध्यमावैखरीभ्यां नाद उत्पद्यते। तत्र वैखरीनादो वह्नेः फूत्कारवन्मध्यमनादप्रोत्साहकः मध्यमनादः स्फोटं व्यञ्जयतीति शीघ्रमेव ततोऽर्थबोधः। परस्य विलम्बेन मुखबधिरत्वात्' इति।

Here is the line-by-line transcription of the text in Devanagari Markdown:

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् १०६ श्रोत्राकाश और शब्द हृदयाकाश) देश में रहता है फिर भी स्थान भेद नहीं है। क्योंकि आकाश एक है और ध्वनि भी श्रोत्र द्वारा हृदयाकाश में पहुँचती है ॥ ९६ ॥ ननु जन्यजनकयोरेव नियतत्वं दृश्यते यथा तन्तुभिरेव पटः कपालाभ्यामेव घट इत्यादिः। न तु व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोः घटव्यञ्जकेनापि दीपेन पटादेरभिव्यक्तेः । किञ्च नाभिव्यङ्ग्यभेदेऽभिव्यञ्जकनियमः मणिप्रदीपौषधिभिरपि घटाद्यभिव्यक्तेः । एवं च यदि ध्वनिशब्दयोर्व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावः स्यात् तदा कण्ठाभिघातजेन ध्वनिना अकार एव तालव्यभिघातजेन चकार एवेति नियमो न स्यात् दृश्यते तु नियमः अतो ध्वनिशब्दयोर्जन्यजनकभाव एव न व्यङ्ग्यव्यञ्जकभाव इत्याशङ्कायामाह— यद्यपि जन्य और जनक (घट और कपाल,

११० वाक्यपदीयम् इन्द्रियाँ दो प्रकार की होती हैं। एक तो स्वसजातीय द्रव्य मात्र में समवेत गुण का ग्रहण करती हैं। जैसे घ्राण और श्रोत्र । और दूसरी सजातीय तथा स्वविजातीय द्रव्य समवेत गुण का ग्रहण करती हैं। जैसे चक्षु, रसना और त्वक् । तैजस आँख सजातीय तेज के और विजातीय पृथिवी के भी रूप का, रसना सजातीय जल और विजातीय पृथिवी के रस का और त्वक् सजातीय वायु और विजातीय पृथिवीके स्पर्श का ग्रहण करती है। घ्राण और श्रोत्र तो स्वसजातीय पृथिवी और आकाश में समवेत गन्ध तथा शब्द गुणों के ग्राहक हैं। 'इस प्रकार सदृशेन्द्रियग्राह्य गन्ध में जब अभिव्यञ्जक का नियम नहीं है तब सदृशेन्द्रिय ग्राह्य शब्द में भी अभिव्यञ्जक नियम नहीं होगा। किन्तु जन्यजनक भाव ही मानना चाहिये।' यह कहना ठीक नहीं, क्योंकि सदृशग्रहणानां च गन्धादीनां प्रकाशकम् । निमित्तं नियतं लोके प्रतिद्रव्यमवस्थितम् ॥ ९८ ॥ सदृशं स्वाश्रयसदृशमिन्द्रियं ग्रहणं ग्राहकं येषां ते

स्फोटस्य घट इति पट इति भेदश्चानुभूयते इति अभिव्यङ्ग्यधर्माभावात् स्फोटो ना- भिव्यज्यते किन्तूत्पद्यते एवेति न स्फोटस्य नित्यत्ता स्यादत आह— जो लोग स्फोट की अभिव्यक्ति का खण्डन करने के लिए कहते हैं कि जैसे अभिव्यञ्जक दीपक के वृद्धि और ह्रास से घट में वृद्धि और ह्रास नहीं होता तथा सैकड़ों दीपकों से देखा गया घट भी अनेक नहीं होता। वैसे अभिव्यञ्जक प्राकृतध्वनि के वृद्धि और ह्रास से अभिव्यङ्ग्य स्फोट में वृद्धि और ह्रास और अनेक प्राकृत ध्वनियों से घट पट आदि अनेक स्फोटों की अभिव्यक्ति नहीं होनी चाहिए किन्तु होती है। अतः स्फोट व्यङ्ग्य नहीं है' यह कहना असङ्गत है। क्योंकि— प्रकाशकानां भेदाँश्च प्रकाश्योऽर्थोऽनुवर्तते । तैलोदकादिभेदे तत्प्रत्यक्षं प्रतिबिम्बके ॥ ९९ ॥ प्रकाशकानाम् अभिव्यञ्जकानां भेदान् संख्याः चाङ् वृद्धिह्रासांश्च प्रकाश्यः अभिव्यङ्ग्यः अर्थः अनुवर्तते अभिव्यञ्जकभेदेऽभिव्यङ्ग्यभेदः अभिव्यञ्जकवृद्धौ अभि- व्यक्तवृद्धिः अभिव्यञ्जकहासे अभिव्यङ्ग्यह्रासश्च दृश्यते, क्व दृश्यते इत्याह—तदिति । तत् अभिव्यङ्ग्यस्य भेदः नानार्थं तैलोदकादिभेदे प्रतिबिम्बके प्रत्यक्षं तथा तैले श्यामं जले रक्ते, वज्रमणी लघु ततो दीर्घे दर्पणे ततो दीर्घे जले, खड्गे दीर्घं मुकुरे वर्त्तुलमि- ति अभिव्यञ्जकवृद्धिह्रासयोः अभिव्यङ्ग्यस्य मुखस्य वृद्धिह्रासौ अभिव्यञ्जकस्य दर्पण- जलपात्रादेश्च नानात्वे अभिव्यङ्ग्यस्य मुखप्रतिबिम्बस्य सूर्यचन्द्रप्रतिबिम्बस्य च नाना- त्वं एकस्यैव चैतन्यस्य अन्तःकरणोपाधिभेदेन नानात्वं च दृश्यते इति अभिव्यञ्जक- वृद्धौ अभिव्यङ्ग्यवृद्धेः अभिव्यञ्जकभेदे अभिव्यङ्ग्यभेदस्य च दृष्टत्वादभिव्यञ्जक- ध्वनेर्भेदे वृद्धौ चाभिव्यङ्ग्यस्य स्फोटस्य भेदो वृद्धिश्च न स्फोटाभिव्यङ्ग्यताविघातकौ इति भावः । तथा च 'यथा ह्येको ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुग- च्छन्' इति श्रुतिः 'एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्' इति स्मृतिश्च ॥ ९९ ॥ अभिव्यञ्जक के भेद (संख्या, वृद्धि और ह्रास) से अभिव्यङ्ग्य का भेद (संख्या, वृद्धि और ह्रास) भी होता है। इसका प्रत्यक्ष तैल और जल आदि के प्रतिबिम्ब में किया जा सकता है। जैसे एक ही व्यक्ति के मुख का प्रतिबिम्ब तैल में श्याम, जल में गौर, वज्रमणि में छोटा, दर्पण में बड़ा, जल में उससे भी बड़ा, तलवार में लम्बा, दर्पण में गोला दिखाई पड़ता है इससे यह सिद्ध होता है कि अभिव्यञ्जक के वृद्धि और ह्रास से अभिव्यङ्ग्य का वृद्धि और ह्रास तथा अभिव्यञ्जक के भेद में अभिव्यङ्ग्य का भेद भी होता है। इसलिए अभिव्यङ्ग्य में भेद, वृद्धि और ह्रास नहीं होता यह कहना अनुचित है ॥ ९९ ॥ ननु चन्द्रादिभ्योऽन्यत् प्रतिबिम्बं दर्पणाद्युत्पद्यते तच्च नानेव इति नाभिव्य- ञ्जकभेदेनाभिव्यङ्ग्यभेदः प्रतिबिम्बस्थले इति दृष्टान्तासङ्गतिरत आह— जो लोग कहते हैं कि चन्द्र और चन्द्र के प्रतिबिम्ब में भेद है। प्रतिबिम्ब अनेक है वह ही दर्पण आदि में दिखाई पड़ता है। अतः प्रतिबिम्ब को दृष्टान्त मानकर अभिव्यङ्ग्य और अभिव्यञ्जक भेद नहीं बन सकता। उनका कहना भी असङ्गत है। क्योंकि—

११२ वाक्यपदीयम् विरुद्धपरिमाणेषु वज्रादर्शजलादिषु । पर्वतादिसरूपाणां भावानां नास्ति सम्भवः ॥ १०० ॥ पर्वतपरिमाणापेक्षया विरुद्धं भिन्नमल्पं परिमाणं येषां तेषु विरुद्धपरि- माणेषु वज्रादर्शजलादिषु लघुपरिमाणेषु पर्वतादिसरूपाणां महापरिमाणां भावानां पर्वतादीनां चन्द्रादीनां च सम्भवः उत्पत्तिसम्भवः नास्ति । अयं भावः यन्महापरिमाणानां पर्वतहस्त्यादीनां लघुपरिमाणेषु दर्पणादिषु समावेशाभावेन तदारम्भकाणां तदवयवानां भानाभावेन तत्र नोत्पत्तिसम्भवः किन्तु दर्पणादिसम्बन्धे तेषामेव पर्वतादीनां तथावभासो जायते इति न दृष्टान्तासंगतिः ॥ १०० ॥ पर्वत के परिमाण की अपेक्षा अल्पपरिमाण वाले वज्र और दर्पण आदि छोटी वस्तुओं में महापरिणाम वाले पर्वत और चन्द्र आदि की उत्पत्ति नहीं हो सकती । इसलिए मानना पड़ेगा कि बड़े परिमाण वाले पर्वत आदि अल्पपरिमाण वाले दर्पण में समाविष्ट नहीं हो सकते फिर भी उनकी दर्पण में उत्पत्ति नहीं होती किन्तु बड़े परिमाण वाले पर्वत ही दर्पण में अभिव्यक्त होते हैं ॥ १०० ॥ एवं व्यञ्जकध्वनिकालकृतं स्फोटे कालभेदमुपपाद्योपसंहरति— तस्मादभिन्नकालेषु वर्णवाक्यपदादिषु । वृत्तिकालः स्वकालश्च नादभेदाद्विभाव्यते ॥ १०१ ॥ तस्मात् व्यङ्ग्ये व्यञ्जकधर्मानुगमदर्शनात् अभिन्नकालेषु स्वतः कालभेद- रहितेषु वर्णवाक्यपदादिषु तदाख्यस्फोटेषु नादभेदात् प्राकृतवैकृतध्वनिभेदात् वृत्तिकालः द्रुतादिवृत्तिकालः स्वकालः स्वीयस्य-स्वाभिव्यञ्जकस्य प्राकृतध्वने- र्मात्रादिकालश्च विभाव्यते प्रतीयते न तु तत्र वास्तवतादृशकालसम्बन्धोऽस्तीति भावः ॥ इयांस्तु विशेषः यत् प्राकृतः स्फोटेऽध्यस्यमानः ह्रस्वदीर्घप्लुतभेदव्यवहा- रकारणं वैकृतस्तु शब्देऽवधारिते भवन् गृहीतभेदत्वात् नाध्यारोपनिमित्तं किन्तु शब्दाद्द्रुतादिकालव्यवस्थानिमित्तम् तावत्कालं स्फोटोपलब्धिवारणमिति यावत् । तेन च न स्फोटभेद इति ह्रस्वत्वदीर्घत्वादिकं च ध्वनिधर्म एवेति स्फुटमुक्तं श्लोकवार्त्तिके— ‘स्वतॊ ह्रस्वादिभेदस्तु नित्यवादे विरुध्यते । सर्वदा यस्य सद्भावः स कथं मात्रिकः स्वयम् ॥ तस्मादुच्चारणं तस्य मात्रं कालं प्रतीयताम् । द्विमात्रं वा त्रिमात्रं वा न वर्णो मात्रिकः स्वयम् ॥’ इति ॥ १०१ ॥ इसलिए व्यङ्ग्य में व्यञ्जक धर्मों को देखकर यह मानना पड़ता है कि कालभेद रहित वर्ण, पद और वाक्य स्फोटों में नाद के (प्राकृत और वैकृतध्वनि के) भेद से द्रुतादि वृत्तियों का तथा वर्ण आदि का अभिव्यञ्जक प्राकृति ध्वनि का काल प्रतीत होता है । ~ ३

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ११३ इदानीं कार्यपक्षे नादस्फोटयोः स्वरूपमाह— जो लोग शब्द को अनित्य मानते हैं उनके मत में नाद और स्फोटका स्वरूप है— यः संयोगविभागाभ्यां करणैरुपजन्यते । स स्फोटः शब्दजाः शब्दा ध्वनयोऽन्यैरुदाहृताः ॥ १०२ ॥ करणैः कण्ठताल्वादिभिः संयोगविभागाभ्यां वायुसंयोगविभागाभ्यां यः शब्दः प्रथमम् उपजन्यते स स्फोटः बोधकः उत्तरोत्तरशब्दानां कारणं च ये च श- ब्दजाः स्फोटाख्यात् शब्दाज्जातास्ते ध्वनयः अन्यैः स्फोटकार्यत्ववादिभिः आचार्यैः उदाहृताः कथिताः ॥ नित्यत्वपक्षे तु संयोगविभागजध्वनिव्यङ्ग्यः संयोगविभागज- ध्वनिसंभूतनादाभिव्यङ्ग्यो¹ वा स्फोटः स्फोटरूपानुग्राहकाश्च यथोत्तरमपचीयमाना- भिव्यक्तिसमर्थाः द्रुतादिवृत्तिभेदव्यवस्थाहतवउपचयात्मका ध्वनय इति ॥ स्फोट को अनित्य मानने वाले तार्किक आचार्यों ने कहा है कि कण्ठतालु आदि के संयोग और विभाग के द्वारा जो उत्पन्न होता है वह स्फोट (वाचक शब्द) है और जो शब्दज शब्द हैं वे ध्वनियाँ हैं। वैशेषिकाः संयोगाद्विभागाच्छब्दाच्च शब्दोत्पत्तिरित्याहुः । तत्र यथा प्रथमं वातेनै- का वीचिरुत्पद्यते अनन्तरं तयैव तरङ्गान्तरं तेनाप्यन्यदिति पूर्वपूर्वतरङ्गेभ्य उत्तरोत्तर- तरङ्गाणामुत्पत्तिस्तथा भेरीदण्डसंयोगाद् वेणुदलविभागाद्वा शब्द आकाशदेशे निष्पद्यते स चायमसमवायिकारणतया शब्दान्तरमारभते तच्च शब्दान्तरमिति परम्परया श्रोत्रपथ- मवतीर्णो गृह्यते । 'भेरीशब्दो मया श्रुतः' इति धीस्तु भ्रम एव । अयं वीचीतरङ्ग- न्यायेन शब्दोत्पत्तिपक्षः ॥ इदमत्रावधेयम्—वैयाकरणा यं प्राकृतध्वनिरिति व्यवहरन्ति तमेव तार्किकाः वाचकशब्दं मन्यन्ते यं च ते वैकृतध्वनिरिति व्यवहरन्ति तं च तार्किकाः ध्वनिरिति व्यवहरन्तीति ॥ १०२ ॥ भेद केवल इतना है कि वैयाकरण जिसे प्राकृत-ध्वनि कहते हैं तार्किक उसे ही वाचक शब्द (स्फोट) मानते हैं और जिन्हें वैयाकरण वैकृतध्वनि कहते हैं। तार्किक उसे ध्वनि कहते हैं ॥ १०२ ॥ संयोगजो ध्वनिः स्फोटः स्फोटजास्तु ध्वनय इति पूर्वोक्तपक्षे प्रक्रियामाह— इसकी प्रक्रिया इस प्रकार है— अल्पे महति वा शब्दे स्फोटकालो न भिद्यते । परस्तु शब्दसन्तानः प्रचयापचयात्मकः ॥ १०३ ॥ अल्पे महति वा शब्दे वैकृतध्वनौ जाते स्फोटकालो ह्रस्वाकारादिकालः न भिद्यते शब्दस्य अमूर्तत्वेन अल्पत्वमहत्त्वादिपरिमाणाद्योगात् किन्तु मुख्याल्पत्व- महत्त्वानां सूचीपर्वतादीनां यथा सूची अल्पदेशं पर्वतश्चाधिकदेशं व्याप्नोति तथा शब्दो- १. नादपदेन वर्णः । १५ वा०

११४ वाक्यपदीयम् ऽपि अल्पमहान्तौ देशौ व्याप्नुवन् अल्पो महांश्च व्यपदिश्यते । सा चाधिकाल्पदेश- व्याप्तिर्वैकृतध्वनिकृता। परः कार्यभूतः शब्दसन्तानःप्रचयापचयात्मकः अधिक- देशव्याप्तिमान् अल्पदेशव्याप्तिमांश्च भवति। प्रचयोऽधिकदेशव्याप्तिः, अपचयोऽल्पदेश- व्याप्तिः इति कार्यभूतानां वैकृतध्वनीनां वशेन कारणभूता स्फोटशब्दाः अकारादयः प्रचिता उपचिता वा न व्यज्यन्ते उच्चैरुच्चारिते ह्रस्वाक्षरे केवलं ध्वनिरधिकदेशं व्याप्नोति अकारस्तु न भिद्यते इति भावः । शब्दोऽत्र ध्वनिः स च द्विविध उत्तरो- त्तरशब्दानां कारणरूपः कार्यरूपश्च। आद्यः स्फोटव्यञ्जकः स्फोट एव वा परः कार्यरूपः। तत्राद्यः प्राकृतः परो वैकृतः। तत्र कारणरूपस्य ध्वनेः कार्यजनने सामर्थ्यं भिद्यते, यथा भेरीदण्डाभिघातजस्य परम्परा दूरमनुपतति लोहकांस्याभिघातजस्य तु प्रत्यासन्नदेश- मिति ॥ १०३ ॥ शब्द (ध्वनि) चाहे छोटी हो या बड़ी किन्तु स्फोट काल (ह्रस्वादि काल) भिन्न नहीं है। क्योंकि शब्द अमूर्त है। इसलिए अल्पत्व महत्त्व परिमाण का उनसे कोई सम्बन्ध नहीं है। दूसरे जो कार्यरूप शब्द की परम्परा है वह प्रचय (अधिक देश में व्याप्त होना) और अपचय (अल्पदेश में व्याप्त होना) रूप है। तात्पर्य यह है कि ह्रस्व, दीर्घ, और प्लुत आदि व्यवहार स्फोट में नहीं हो सकते। क्योंकि अमूर्त शब्द में कोई परिमाण नहीं रह सकता। इसलिए ध्वनि का न्यूनदेश में रहना अल्पता और अधिक देश में रहना व्याप्ति महत्ता है ॥ १०३ ॥ अनित्यशब्दवादिनामेव मतान्तरमाह— शब्द को अनित्य मानने वाले ही कुछ लोगों का मत है— दूरात्प्रभेव दीपस्य ध्वनिमात्रं तु लक्ष्यते । घण्टादीनां च शब्देषु व्यक्तो भेदः स दृश्यते ॥ १०४ ॥ यथा प्रदीपः प्रभया सहोत्पद्यते एवं स्फोटोऽपि ध्वनिना सहोत्पद्यते, यथा प्रदीप-प्रभा दूरव्यापिनी एवं ध्वनिरपि । तत्र यथा दूरात् दीपस्य प्रभा प्रभामात्रं लक्ष्यते न दीपः एवं दूरात् ध्वनिमात्रं लक्ष्यते न स्फोटः घण्टादीनां च शब्देषु स्फोटनादयोः स भेदः व्यक्तो दृश्यते आदिपदेन कांस्यपात्रादिकं गृह्यते ॥ जैसे प्रभाके सहित व्यक्त दीपक को दूर से देखिए तो केवल प्रभा ही दिखाई पड़ती है, दीपक नहीं। वैसे ध्वनि के सहित व्यक्त स्फोट नहीं अनुभूत होता किन्तु ध्वनि ही अनुभूत होती है। यह भेद घण्टा आदि के शब्दों में स्पष्टरूप से दिखाई पड़ता है। केचित् तार्किका वीचीतरङ्गन्यायेन शब्दोत्पत्तिपक्षे सर्वतः प्रसरो नास्तीति सर्वतः प्रसरः शब्दसन्तानस्य यथा स्यादित्येतदर्थं यथा कदम्बगोलके ग्रन्थिदेशः सर्वासु दिक्षु केशरान्प्रसूते तथा आद्यः शब्दो दशसु दिक्षु बहून् शब्दानुत्पादयति तेऽप्यपरान् तेऽप्यपरान् उत्पादयन्तीत्याहुः । अयं च कदम्बगोलकन्यायेन दीपप्रभा- न्यायेन वा शब्दोत्पत्तिपक्षः ॥ १०४ ॥ [ ये तार्किक वीचीतरङ्गन्याय से शब्द की उत्पत्ति नहीं मानते किन्तु कदम्बगोलकन्याय वा

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ११५ दीपप्रभान्याय मानते हैं। क्योंकि वीचीतरङ्ग में सब दिशाओं में तरङ्ग का प्रसार नहीं होता और दीपकी प्रभा का अथवा कदम्बगोलक का हर दिशा में प्रसार होता है] ॥ १०४ ॥ अध्यवहितश्लोकाभ्यामुक्तमर्थं स्पष्टयति— इसे उदाहरण द्वारा स्पष्ट करते हैं। द्रव्याभिघातातप्रचितौ भिन्नौ दीर्घप्लुतावपि । कम्पे तूपरते जाता नादा वृत्तेर्विशेषकाः ॥ १०५ ॥ द्रव्यं स्थानं करणं च तयोरभिघातः शब्दहेतुभूतसंयोगः कण्ठादिभिर्वायूनां संयोग इति यावत्, तस्मात् द्रव्याभिघातात् भिन्नौ दीर्घप्लुतावपि प्रचितौ ध्वनिकारणवायुसंयोगप्रचयात् दीर्घप्लुतयोः प्रचयः विशिष्टप्रयत्नजनितेन वायुना स्थानेषु अभिघातो जायते तेन च वायौ कम्पो भवति तेनाभिघातपरम्परा भवति । यथा महता प्रयत्नेन वादितायां घण्टायामधिककालं घण्टायां कम्पोऽनुवर्तते तेन च घण्टामध्यस्थेन ( लम्बकेन ) विजुलीपदव्यपदेश्येन पुनः । पुनरभिघातो भवति स च कम्पः शब्दस्वरूपलाभपर्यन्तमनुवर्तते तस्मिन् कम्पे स्पन्दे उपरते निवृत्ते सति जाता नादाः वैकृतध्वनयः वृत्तेर्द्रुतावृत्तेः विशेषकाः भेदव्यवस्थाहेतवो भवन्ति न तु दीर्घप्लुतादेरिति भावः ॥ स्थान और प्रयत्नरूपी द्रव्य में अभिघात ( कण्ठादि स्थानों में वायु के संयोग ) से प्रचित ( बढ़े हुए ) दीर्घ और प्लुत आदि भेद हैं। इस अभिघात के जनक कम्पन के समाप्त होने पर जो नाद उत्पन्न होता है उसी से द्रुता आदि वृत्तियों के भेद की स्थापना होती है। दीर्घप्लुत आदि की नहीं। इदमत्रावधेयम्—नित्यशब्दपक्षे ध्वनीनां मात्रिकत्वात् नित्ये शब्दे मात्रि- कत्वमारोप्यते इति ह्रस्वत्वादिकं नाकारादिधर्मः कार्यशब्दपक्षे तु अकारादीनामेव मात्रिकत्वाद् ह्रस्वत्वादिकं तन्निष्ठमेव वैकृतध्वनिकृतभेदाभावस्तु पक्षद्वयेऽपि समान इति ॥ १०५ ॥ तात्पर्य यह कि शब्द की उत्पत्ति के पहले जितने कम्प हैं वे प्राकृत ध्वनि के हैं और शब्द के उत्पन्न होने के बाद जो अनुरणन है वह वैकृत ध्वनि का विषय है। नित्यशब्द वादियों के मत से ध्वनि ही मात्रिक है ह्रस्वत्व और दीर्घत्व आदि धर्म ध्वनि के हैं और शब्द पर उनका आरोप होता है। कार्य शब्द वादी के मत से तो अकार ही मात्रिक है और ह्रस्वत्व आदि धर्म उसी के हैं। इस प्रकार दोनों पक्षों से यह सिद्ध हुआ कि ह्रस्वत्व आदि धर्म वैकृत ध्वनि के भेद नहीं हैं ॥ १०५ ॥ मतान्तरमाह— अनवस्थितकम्पेऽपि करणे ध्वनयोऽपरे । स्फोटादेवोपजायन्ते ज्वाला ज्वालान्तरादिव ॥ १०६ ॥ करणे दन्तादौ अनवस्थितकम्पेऽपि अनुवर्त्तमानकम्पेऽपि अपरे ध्वनयः