वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)
Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary
भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा
तदपेक्षा, कोशकाव्यादित एव तदुपपत्तेर्न व्याकरणस्यापवर्गद्वारत्वमुपपादयन् लौकि- क शब्दानुशासनरूपं प्रयोजनमाह— यथार्थजातयः सर्वाः शब्दाकृतिनिबन्धनाः । तथैव लोके विद्यानामेषा विद्या परायणम् ॥ १५ ॥ यथा सर्वा अर्थजातयः घटादिसमवेता घटत्वादिजातयः शब्दाकृतिनिबन्ध- नाः शब्दानां घटादिशब्दानामाकृतयो घटशब्दत्वादयो निबन्धनं बोधकं यासां ताः अर्थगतजातीनां वाच्यत्वं शब्दगतजातीनां च वाचकत्वमिति भावः । अर्थगतजातीनां बोधः शब्दादेवेति यावत् । तथैव एषा विद्या व्याकरणं लोके सर्वविद्यानां कोश- काव्यादीनां परायणम् स्वघटकपदशक्तिग्रहाय अपेक्षणीयम् । ततश्च-'लोकावगत- सामर्थ्यः शब्दो वेदेऽपि बोधकः' इति न्यायाल्लोके शब्दशक्तिग्रहस्य व्याकरणाधीन- त्वाल्लौकिकशब्दशक्तिग्रहस्यापि तदधीनत्वमिति धियापि तदपेक्षणीयमिति भवत्यप- वर्गद्वार
२६ वाक्यपदीयम् है। पश्यन्ती ही परा रूपमें ¹ ब्रह्म है। अतः ब्रह्मज्ञानका कारण व्याकरण भी है ॥ १६ ॥ ननु 'आत्मा वारे द्रष्टव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इति श्रुत्या प्रत्यगात्मसा- क्षात्कारस्यैव मोक्षहेतुत्वश्रवणाच्छब्दसाक्षात्कारसाधकस्य व्याकरणस्य कथं मोक्षहेतु- त्वमित्याशङ्क्य शब्दस्यैव प्रत्यगात्मरूपत्वप्रदर्शनेन व्याकरणस्य मोक्षहेतुतामाह— यहाँ यह शङ्का उठ जाना स्वाभाविक है कि मोक्ष आत्मसाक्षात्कारसे होता है शब्द- साक्षात्कारसे नहीं। व्याकरण शास्त्रसे शब्दका साक्षात्कार भले ही हो किन्तु ब्रह्मसाधन न होनेके कारण मोक्षका कारण नहीं माना जा सकता, किन्तु यह शङ्का उचित नहीं— अत्रातीतविपर्यासः केवलामनुपश्यति । छन्दस्यश्छन्दसां योनिमात्मा छन्दोमयीं तनुम् ॥१७॥ अत्र व्याकरणेऽतीतविपर्यासः अतीतो नष्टो विपर्यासो-भ्रमो यस्य स सम्य- ग्ज्ञानवान् शब्दविपर्यासपूर्वको हि अर्थविपर्यासः 'स्थूलपृषतीमि'त्यादौ दृष्टः तं च शब्दविपर्यासमतिङ्क्रामति उदात्तादिज्ञानेन व्याकरणम्, इतः व्याकरणादपगत- शब्दार्थविपर्यासः सन् छन्दस्यः-छन्दसे वेदाय हितः वेदग्रहणसमर्थः आत्मा छन्दसां वेदानां योनिं छन्दोमयीं छन्दोरूपां केवलां शुद्धाम् अपभ्रंशविविक्ता- मिति यावत् । तनुं सूक्ष्मां स्वस्वरूपभूतां वा प्रणवरूपां पश्यति । शब्दब्रह्म एव विवर्तो जीवः—"स एव जीवो विवरप्रसूतिः" इति भागवतात् , तथा च शब्द- साक्षात्कार एव आत्मसाक्षात्कारः । ततश्च व्याकरणस्य मोक्षहेतुत्वमुपपन्नमिति भावः॥ क्योंकि इस व्याकरणके ज्ञान हो जानेसे शब्दके बारेमें बुद्धिभ्रम दूर हो जाता है और मनुष्यको साधुशब्दोंका पता लग जाता है । उस समय आत्मा वेदोंके ज्ञानमें समर्थ हो जाता है और वेदोंकी छन्दरूपी योनिको जो शुद्ध है ( अपभ्रंशसे अलग है ) उस सूक्ष्म प्रणवरूपी तनुको देख लेता है । यह प्रथम कारिका की व्याख्यामें ही बता चुका हूँ कि पश्यन्तीरूप ही किसी अवस्थामें जीव है । इसलिए पश्यन्तीका साक्षात्कार और आत्मसाक्षात्कारमें कोई भेद नहीं है । अतः शब्दसाक्षात्कारके द्वारा व्याकरण मोक्ष देता है ॥ १७ ॥ ननु 'आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः' इति श्रुत्या आत्मसाक्षात्कारस्यैव 'तमेव² विदित्वाऽतिमृत्युमेति' इतिश्रुत्या ब्रह्मसाक्षात्कारस्यापि बन्धनिवृत्ति ( मोक्ष ) हेतुता प्रतिपादिता । एवं च शब्दविवर्तस्य प्रत्यगात्मनो व्याकरणवेद्यत्वेऽपि परब्रह्मणो व्याकरणावेद्यतया कथं व्याकरणस्याध्ययनान्मोक्ष इत्याशङ्क्य निराचिकीर्षुः परब्रह्मणो व्याकरणवेद्यत्वोपपादनाय शब्दब्रह्मरूपतां पञ्चभिः श्लोकैराह— १. वैयाकरण वाणीके पश्यन्ती, मध्यमा और वैखरी नामके तीन भेद ही मानते हैं वाणीका परा नामका भेद शैवसिद्धान्तके आधार पर नागेशने वैयाकरणोंका माना है इसकी विवेचना आगे १४३ वीं कारिकामें पढ़िए । २. तमेवेत्यत्र एवकारो भिन्नक्रमः विदित्वेत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः यद्यश्रुतं तु न युक्तम् आत्मसाक्षात्कारस्य मोक्षहेतुत्वबोधकश्रुतिविरोधापत्तेः ।
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् २७ यद्यपि जैसे 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इस श्रुतिसे आत्मसाक्षात्कार मोक्षका कारण माना गया है। वैसे 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति-' इत्यादि श्रुतिसे ब्रह्मसाक्षात्कारको भी मोक्षके प्रति कारण माना गया है। जिसमें आत्मा शब्द ब्रह्मका विवर्त है। व्याकरण द्वारा शब्दके ज्ञानसे आत्माका ज्ञान हो सकता है। किन्तु ब्रह्म तो शब्दसे अलग है, इसलिए शब्द ज्ञानसे ब्रह्मज्ञान नहीं हो सकता। तब व्याकरण मोक्षका कारण कैसे मान लिया जाय यह शङ्का उठती है। तथापि यह समझ लेना चाहिए कि शब्द ही ब्रह्म है। शब्दज्ञान ही ब्रह्मज्ञान है ब्रह्मज्ञान ही मोक्षका कारण है। क्योंकि प्रत्यस्तमितभेदाया यद्वाचो रूपमुत्तमम् । तदस्मिन्नेव तमसि ज्योतिः शुद्धं विवर्तते ॥ १८ ॥ प्रत्यस्तमितभेदाया उपसंहृतक्रमाया वाचो यदुत्तमम् अविकृतं रूपं पर- ब्रह्माख्यं शुद्धं मायोपप्लवरहितं ज्योतिः प्रकाशाप्रकाशयोः प्रकाशकं शब्दाद्वयं तत् अस्मिन्नेव वैकृतध्वनिरूपे तमसि अन्धकारे विवर्तते आच्छादितं वर्तते इत्यर्थः ॥ १८ ॥ जो क्रम रहित वाचाका उत्तम और शुद्ध ( मायाके प्रपञ्चोस परे ) आलोक और तमका भी प्रकाशक शब्दब्रह्मरूपी ज्योति है। वह इसी वैकृतध्वनि रूपी अन्धकारमें छिपी है ॥ १८ ॥ प्राकृतवैकृतध्वनिभिन्नं स्फोटं व्यवस्थापयन् पूर्वोक्तमेव रूपं स्पृशति— वैकृतं समतिक्रान्ता मूर्तिव्यापार वर्जितम् । व्यतीत्यालोकतमसी प्रकाशं यमुपासते ॥ १९ ॥ इदमत्र बोध्यम्—ध्वनिर्द्विविधः प्राकृतो वैकृतश्च। प्रकृतौ स्फोटे भवः प्राकृतः स्फोटाभिव्यञ्जक इति यावत् । ध्वनिस्फोटयोः पृथक्त्वेनानुपलम्भात् स्फोटं ध्वनेः प्रकृतिमिव मन्यन्ते। तत्र स्फोटस्य प्राकृतध्वनेर्भेदाग्रहाद् वर्णोत्पत्तिक्रमाभिव्यक्तिजनकय- त्नीयकालोपरागेणैव भानम्। अत एव तस्य प्राकृतत्वेन व्यवहारः। वैकृतः प्राकृता- ज्जातो विकृतिविशिष्टश्चिरस्थायी स्फोटानभिव्यञ्जकः स्फोटोपलब्धिधाराजनकः । प्राकृतेन ध्वनिना स्फोटेऽभिव्यक्ते, तदुत्तरकालभावी ध्वनिःस्फोटाद्विलक्षण उपलभ्यते इति विकारापत्तिरिव स्फोटस्येति वैकृत उच्यते। यथा उद्यन्नेव प्रकाशो घटमवभा- सयति तदनन्तरं चावतिष्ठमानः घटोपलब्धिधारां जनयन्नपि न घटे कञ्चिद्विशेषमा- दधाति, एवं प्राकृतध्वनिनाऽभिव्यक्ते शब्दे उत्तरकालमनुवर्तमानो वैकृतध्वनिः शब्दविषयां बुद्धिधारां जनयन्नपि न शब्दं प्रकाशयति । अतो वैकृतध्वनिसंसृष्टमपि स्फोटं वैकृतध्वनिभिरुपलभ्यन्तो वैकृतध्वनिगतं देशकालभेदं स्फोटे चाध्यारोपयन्ति। ध्वनि भी दो प्रकार की है। प्राकृत और वैकृत। प्राकृत ध्वनि 'प्रकृतौ स्फोटे भवः प्राकृतः' अर्थात् 'स्फोटको व्यक्त करने वाली ध्वनि'। क्योंकि स्फोट और ध्वनिमें कोई पार्थक्य प्रतीत नहीं होता। अतः स्फोटको ध्वनिकी प्रकृतिकी तरह लोग मानते हैं और वर्णकी अभिव्यक्तिके प्रयत्नमें लगने वाले कालके द्वारा ही स्फोट में प्राकृत ध्वनि का बोध होता है। इसीलिए उसे 'प्राकृतध्वनि' कहते हैं ।
:
त्ति (tti) - wait, does it have an i-matra?
Yes, the vertical line on the left goes up and curves over.
Then what is under it?
त् + य ?
Wait! Look at "वृत्त्युपलब्धीनां":
Could it be:
वृ - त्ति - य् - प - ल - ब्धी - नां?
Wait, look at वृत्तिपुपलव्धीनां?
Let's look at the characters:
वृ (vṛ)
त्ति (tti)
Then: a character that looks like उ? No, it has a flat top, vertical line on the right, curved left... that's प!
Wait, look at the top of that letter: does it have a matra?
No.
Look below it: does it have ु?
Yes, it curves down and left. So it's पु!
Then next letter: it has a flat top, vertical line on right, curved middle... wait, that's another प? No, it's ल?
Wait, look at ल: in this font, ल has a loop on the left and a vertical line on the right (Devanagari ल).
Wait! In वृत्ति[..]लब्धीनां, is it वृत्त्युपलब्धीनां?
Let's look at other occurrences of त्त्यु:
In Sanskrit printing, `त्
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत हिन्दी व्याख्योपेतम् २६ ननु यद् युगपद्विरुद्धसंसर्गवत् तन्नाना यथा द्विशफैकशफवान् गवाश्वादिः युगपत्कत्वगत्वादिधर्मवांश्च स्फोट, तस्मान्नानेति कथं स्फोटरूपस्य शब्दब्रह्मण एकत्व- मत आह— यद्यपि जो एक समयमें अनेक परस्पर विरुद्ध वस्तुओंसे सम्बद्ध हो वह एक नहीं हो सकता। जैसे एकशफत्व और द्विशफत्व ये दोनों धर्म न तो गौमें ही हैं न अश्वमें ही। किन्तु ये दोनों धर्म अलग अलग दो पशुओं में रहते हैं। वैसे कत्व गत्व रूपी विरुद्धधर्म एक स्फोटमें नहीं रह सकते। तथापि— यत्र वाचो निमित्तानि चिह्नानीवाक्षरस्मृतेः । शब्दपूर्वेण योगेन भासन्ते प्रतिबिम्बवत् ॥ २० ॥ यत्र स्फोटाख्ये शब्दब्रह्मणि अक्षरस्मृतेश्चिह्नानीव लिपय इव वाचो वागभि- व्यञ्जकस्य प्राकृतध्वनेः निमित्तानि, वागभिव्यक्तिनिमित्तध्वनिगताः कत्वादिजातयः शब्दपूर्वेण शब्दाभिव्यक्तिपूर्वभाविध्वनिना योगेन सम्बन्धेन भेदाग्रहणेति यावत् यद्वा शब्दपूर्वेण साधुशब्दानाम्प्रयोगपूर्वेण योगेन क्रमसंहाररूपेण, प्रतिबिम्बवत् प्रतिबिम्बे इव भासन्ते इत्यर्थः । 'तत्र तस्येव' इति वतिः ॥ जैसे—जिस स्फोट शब्दब्रह्ममें अक्षरोंके स्मृति चिह्न ( लिपियाँ ) वाणी ( प्राकृतध्वनि ) का कारण मानी जाती हैं। वैसे शब्दको व्यक्त करने वाली कत्व, गत्व जातियां भी शब्दोच्चारणके पूर्वमें होने वाली ध्वनियों से अभिन्न होने के कारण प्रतिबिम्बकी तरह मानते हैं। अथवा— शब्दको व्यक्त करने वाली कत्व, गत्व जातियां साधुशब्दका ज्ञानपूर्वक अक्रम प्रयोगके रूपमें प्रतिबिम्ब की तरह प्रतीत होती हैं। जपाकुसुमादिगतलौहित्यादिव्यञ्जकोपरागवशात् लोहितः स्फटिक इतिभानवत् व्यञ्जकध्वनिगतकत्वगत्वादयः स्फोटे भासन्ते प्रतिबिम्बगतधर्मवैशिष्टयेनैव बिम्बस्य लोकेऽवधारणादिति न वस्तुतः स्फोटे कत्वादयो येन भेदः स्यादिति भावः ॥२०॥ तात्पर्य यह है कि जैसे जपाकुसुमका रक्त स्फटिकमणि पर पड़ता है और श्वेत भी स्फटिक मणि लाल मालूम पड़ने लगता है। वैसे व्यञ्जकध्वनिके ही धर्म कत्व गत्वादि स्फोटमें भासित होते हैं। वस्तुतः वे स्फोटके धर्म नहीं हैं। अतः स्फोट एक है ॥ २० ॥ स्फोटेऽव्यक्तकत्वाद्यवभासवदन्यगतवर्णांशोदात्तादेरवभासोऽतो नोदात्तादि- विरुद्धधर्मसंसर्गकृतोऽपि स्फोटभेद इत्याह— अथर्वणामङ्गिरसां साम्नामृग्यजुषस्य च । यस्मिन्नुच्चावचा वर्णा पृथक्स्थितिपरीग्रहाः ॥ २१ ॥ यस्मिन् स्फोटाख्ये शब्दब्रह्मणि अथर्वणामङ्गिरसां साम्नाम् ऋग्यजुषस्य च ऋग्यजुःसामाथर्वणाम्, उच्चावचाः उदात्तानुदात्तादयो वर्णाः-वर्णधर्माः वर्णधर्म- त्वेन भासमानाः पृथक्स्थितिपरीग्रहाः पृथक् स्फोटाद्भिन्ने तदभिव्यञ्जके ध्वनौ वायुसंयोगे वा स्थितेः परिग्रहः स्वीकारो येषां ते स्फोटाभिव्यञ्जकनिष्ठा तादृश-
३० वाक्यपदीयम् ध्वन्यभिव्यञ्जकवायुसंयोगनिष्ठा वा भासन्ते इति पूर्वान्वयि । तथा च न कश्चित्- विरुद्धधर्माध्यासात् स्फोटनानात्वमिति भावः। ऋग्यजुःष्वेति 'अचतुरविचतुर......' त्यादिनाच् ॥ २१ ॥ और जिस स्फोट शब्दब्रह्ममें ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और अथर्ववेदके जो उदात्त, अनुदात्त और स्वरित आदि वर्णोंके धर्म हैं वा धर्मकी तरह प्रतीत होते हैं वे भी स्फोटके धर्म नहीं हैं। किन्तु स्फोटकी व्यञ्जक ध्वनिमें अथवा वायु संयोग (अभिघात) में रहते हैं। अतः जैसे अन्यगण कत्वादिधर्मोंका स्फोटमें अवभास होता है वैसे उदात्त आदि विरुद्ध धर्मके सम्बन्ध होनेसे भी स्फोटका एकत्व बना रहेगा ॥ २१ ॥ यदेकं प्रक्रियाभेदैर्बहुधा प्रविभज्यते । तद्व्याकरणमागम्य परं ब्रह्माधिगम्यते ॥ २२ ॥ यदेकं ब्रह्म प्रक्रियाभेदैर्न्यायसांख्यवेदान्तादिदर्शनैः कालापादिव्याकरणभेदैर्वा- र्बहुधा भिन्नभिन्नेन प्रकारेण कर्तृत्वोदासीनत्वविवर्तोपादानत्वादिनो वर्णपदवाक्या- दिभेदेन वा प्रविभज्यते निरूप्यते तत्परं ब्रह्म भान्तरप्रणवरूपं व्याकरणमा- गम्य प्राप्य मध्यमादिवाग्ज्ञानद्वारा अधिगम्यते प्राप्यत इत्यर्थः ॥ २२ ॥ यही स्फोट रूप एक ब्रह्म जिसे न्याय, सांख्य और वेदान्त आदि दर्शनोंके विद्वानगण कर्त्ता उदासीन और विवर्तका उपादान आदि अनेक रूपसे कहते हैं तथा जिसे कालाप, ऐन्द्र और चान्द्र आदि व्याकरणोंके आचार्य, वर्ण, पद और वाक्य आदि अनेक रूपसे कहते हैं व विभाग बनाते हैं। वह ही आन्तर प्रणवरूपी पर-ब्रह्म मध्यमा, वैखरी आदि वाणीके द्वार व्याकरणसे जाना जाता है । अत्रायं निष्कर्षः—जगत्कारणस्य-‘सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् ‘ब्रह्मैवेदं सर्वम्’ ‘आत्मैवेदं सर्वम्’ इत्यादि श्रुतिभिः सत्त्वमेकत्वं ब्रह्मत्वमात्मत्वं च यथा प्रतिपाद्यते तथा ‘वागेवार्थं पश्यति वागेवार्थं ब्रवीति वागेवार्थं निहितं सन्तनो- ति । वाग्येव विश्वं बहुरूपं निबद्धं तदेतदेकं प्रविभज्योपभुङ्क्ते’ ‘ओमित्येतदक्षरमि- सर्वम्’ ‘ओमिति ब्रह्म’ ‘ओमितीदं सर्वम्’ ‘वाचो ह वाक्’ इत्यादि श्रुतिभिः शब्दरूप- तापि प्रतिपाद्यते इति शब्दब्रह्मैव जगत्कारणम् । तच्च ‘तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति’ इति श्रुत्या स्वप्रकाशमपि। अत एव ‘इह त्रीणि ज्योतींषि त्रयः प्रकाशाः स्वरूपपररूपयोरवद्यो- तकाः तद्यथा-योऽयं जातवेदा यश्च पुरुषेष्वन्तरः प्रकाशः यश्च प्रकाशाप्रकाश्ययो प्रकाशयिता शब्दाख्यः प्रकाशः तत्रैतत्सर्वमुपनिबद्धं यावत्स्थास्नु चरिष्णु च’ इति हेलाराजीयस्याभियुक्तोक्तिः। तथा च वक्ष्यति-‘ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा । तथैव सर्वशब्दानामेते पृथगवस्थिते’ इति । जैसे 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्, ब्रह्मैवेदं सर्वम्, आत्मैवेदं सर्वम्' इन श्रुतियोंके आधार पर जगत्के कर्त्ताको सत्य, एक, ब्रह्म और आत्मारूप मानते हैं। वैसे
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ३१ 'वागेवार्थं पश्यति, वागेवार्थं ब्रवीति, वागेवार्थं विहितं सम्भिनोति, वाग्घैवैवं विश्वं बहुरूपं निब- द्धम्, ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वम्, ओमिति ब्रह्म, ओमितीदं सर्वम्, नान्तोऽस्त्यस्याः' इन श्रुतियों से शब्द भी जगत्-कारण कहा गया है। इन दोनों श्रुतियोंकी एक-वाक्यता तभी बनती है जब शब्द और ब्रह्म एक ही माना जाय। अतः शब्द ही ब्रह्म और जगत्का कारण है। वह शब्द- ब्रह्म 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' श्रुतिके अनुसार स्वप्रकाश भी है। हेलाराजने एक मान्य विद्वान्के वचन का उल्लेख किया है कि 'यहाँ तीन ज्योतियाँ और तीन प्रकाश हैं जो अपने और अन्यके रूपके प्रकाशक हैं। जैसे—एक यह जातवेदा (अग्नि), दूसरा पुरुषों के अन्दर स्थित प्रकाश, तीसरा वह जो प्रकाश और अप्रकाशको प्रकाशित करता है शब्दरूप प्रकाश है उसीमें स्थावर और जङ्गम समस्त संसार अनुस्यूत है। इसलिए आगे कहेंगे कि 'जैसे ग्राह्यत्व और ग्राहकत्व दो शक्तियाँ नेत्रमें होती हैं वैसे ही समस्तशब्दोंमें ये शक्तियाँ अलग-अलग दिख रही हैं। एतदेव च वाग्व्यञ्जकत्वेन 'यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते' इति केनोपनिषदा ब्रह्मपदेन 'शृणोति य इमं स्फोटं सुप्ते श्रोत्रे च शून्यदृग्। येन वाग् व्यज्यते यस्य खं शिराकाश आत्मनः' इति भागवतेन परमात्मपदेन 'ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति' इति गीतया ईश्वरपदेन च प्रतिपादितम्। यत् चैतन्यमात्रसत्ताकं अक्रमं शब्दतत्त्वं वाचा सक्रमया वर्णपदवा- क्यरूपया नाभ्युद्यते। येन च अक्रमेण शब्दतत्त्वेन सक्रमा वागभ्युद्यते तद्ब्रह्म इदं यदनात्मभूतमुपाधिभेदविशिष्टमीश्वराद्युपासते तन्न ब्रह्मेति विद्धीति श्रुतेरर्थः। यः स्फोटं स्फोटाभिव्यञ्जकं ध्वनिं शृणोति, सुषुप्तौ इन्द्रियगणे विलीनेऽपि शून्यम्-अज्ञानं पश्यतीति शून्यदृग् सुप्तोत्थितस्य 'न किंचिदवेदिषम्' इति स्मरणं तदानीमज्ञानानु- भवं साधयति येन अक्रमेण प्रणवेन वागभ्युद्यते यस्य च भागेन सदृशात् हृदया- काशे प्रत्यक्षं स परमात्मेतिभागवतस्यार्थः। वाचो नित्यत्वं च 'नहि वक्तुर्वक्तेर्वि- परिलोपो दृश्यते' इतिश्रुत्या प्रतिपाद्यते। वाग्रूपेण च सुषुप्तौ आत्मनो लयः 'सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति' इति श्रुत्या प्रतिपाद्यते 'सा वाग् चैतन्यस्यापि प्रकाशिका वागेवेति— 'वाग्रूपता चेदुत्क्रामेदवबोधस्य शाश्वती। न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी' इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥ यही शब्दब्रह्म केनोपनिषद् में ब्रह्म शब्दसे, भागवतमें परमात्मा शब्दसे गीतामें ईश्वर शब्दसे कहा जाता है। जैसे-यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिद- मुपासते, (केनोपनिषद्) जो चैतन्यमात्रसत्तावाला अक्रम शब्द तत्त्व है वह वर्ण, पद और वाक्यरूप सक्रमा वाणीका विषय नहीं है। जिस अक्रम शब्द तत्त्वसे सक्रमा वाणी उच्चरित होती
३२ वाक्यपदीयम्
सिद्ध करता है। जिस अक्रम प्रणव से वाणीकी व्यक्ति होती है और जिसका हृदयकाशमें प्रत्यक्ष होता है वह परमात्मा है। 'ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति' (गीता) समस्त प्राणियों के हृदयदेशमें जिसका प्रत्यक्ष होता है वह ईश्वर है। तच्चैकमपि अक्रमं शब्दतत्त्वाख्यं आरोपितभेदकालशक्तिसहकृतया नानाविधका- र्यजननशक्तिमत्या मायया¹ 'बहु स्यां प्रजायेय' इति सङ्कल्प्य सक्रमं विचित्रं जगद्विरचयति। संकल्पश्च मायाया वृत्तिविशेषः। सा च मायाख्या शक्तिर्न ब्रह्मणो भिन्ना तस्याः कारणान्तरत्वापत्या जगत एककारणतावबोधिकानां 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' इत्यादीनां श्रुतीनां व्याकोपापत्तेः, नाप्यभिन्ना तस्याः स्वध- र्मिणोऽभिन्नत्वे तद्वत् स्वधर्मभूतानामपि शक्तीनां स्वाभिन्नत्वापत्त्या जगद्वैचित्र्योप- पादकत्वानुपपत्तेरतस्तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वच्या सा इति 'अनादिनिधनम्' 'एकमेव यदाम्नातम्' 'अध्याहितकलाम्' इति कारिकाभिः स्पष्टीकृतम्। वह एक अक्रम शब्दब्रह्म अपनी आरोपित भेद वाली काल शक्तिकी सहायता तथा अनेक कार्यको उत्पन्न करने वाली मायाके 'मैं एकसे अनेक बनूँ' सङ्कल्पके द्वारा सक्रम विचित्र जगत् की रचना करता है। सङ्कल्प मायाकी एक वृत्ति है। माया ब्रह्मसे भिन्न नहीं अन्यथा कारणान्तरकी कल्पनामें एक कारणत्व सिद्धान्तका विरोध होगा। ब्रह्मसे अभिन्न भी नहीं अन्यथा धर्मीके अभेदसे धर्मभूतशक्तियोंके अभिन्न होने पर विचित्र जगत् नहीं उत्पन्न हो सकेगा। अतः वह माया अनिर्वचनीय है। शब्दतत्त्वाख्यं ब्रह्म प्रथमं स्वलिङ्गं त्रिमात्रमोङ्कारं ततोऽक्षरसमाम्नायं ततश्चतुरो वेदान् विरचय्य सर्वं जगद्व्यरीरचदिति। 'विधातुस्तस्येति' श्लोकोदाहृतभागवतेन— 'अनादिनिधना² नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा। आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः॥ नामरूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम्। वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः॥ इत्यादिस्मृतिभिश्चावगम्यते। तदेव च 'तत्त्वमसि श्वेतकेतो' 'अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य' 'अयमात्मा ब्रह्म' इत्यादिश्रुतिभिः अविद्यावशाद्भोक्तृतापत्रं ज्ञेयरूपशून्यं चैतन्यमात्रं जीव इत्यभि- धीयते। स च मनोबुद्ध्यात्मकस्वसंकल्पेनेश्वरसृष्टं योषिदादिकं वस्तु भोग्यतया रचयति इति 'एकस्य सर्वबीजस्य' कारिकया स्पष्टीकृतम्। 'इत्याहुस्ते परं ब्रह्म यदनादि तथाक्षयम्। तदक्षरं शब्दरूपं सा पश्यन्ती परा हि वाक् स एवात्मा सर्वदैवव्यापकत्वेन वर्तते। अन्तः पश्यदवस्थैव चिद्रूपावमरूपकम् ॥ इति कारिकाभ्यां शिवदृष्टौ वैयाकरणमतत्वेनानुदितञ्च।
१. अयमर्थः 'कर्माण्यपेक्ष्य शम्भुर्मायां विक्षोभ्य शक्तिभिः स्वाभिः। प्रतिपुरुषं भोगार्थं वपूंषि करणानि चाधत्ते॥ नानाविधशक्तिमयी सा जनयति कालतत्त्वमेवादौ। भाविभवद्भूतमन्यं कल्पयति जगदेव कालोऽतः' इति शैवैर्व्याख्यातः। २. अनादिनिधना पूर्वापरीभावहीना अक्रमा इति यावद् अतो न नित्या इत्याख्यानर्थक्यम्।
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ३३ तत्र ईश्वरोपाधिभूतमायाया एकत्वात्तन्निष्ठैकशक्त्या ईश्वररूपं वस्तु एकनिष्ठमेव । यथा मांसमयी योषित् । जीवानां च नानात्वेन तदीयमनसां नानात्वात्तत्तच्छक्त्या ईश्वरसृष्टमेवमेव योषिद्रूपं वस्तु जीवैर्भोग्यतया भार्या, स्नुषा, ननान्दा, माता इति नानाकारेण सृज्यते । शब्दतत्त्वाख्यं ब्रह्म च सूक्ष्मप्रणवरूपं परब्रह्मपदेन विभात्रगोङ्कारं च अपरब्रह्मपदेन शब्दब्रह्मपदेन च व्यवदिशन्ति पुराविदः । तथा च श्रुतिः 'एतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारः । तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति' [ प्रश्नोप० ५ प्र० ३ म० ] इति । एतेनायतनेन परब्रह्मप्राप्तिसाधनेन ओङ्कारेण एकतरं परब्रह्म अनुगच्छति नेदिष्टं शालम्बनं परब्रह्मणो यदोंकार इति तद्भाष्यः । अत एव च 'द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति' इति स्मृतिः । वैयाकरणैस्तु परं ब्रह्मैव शब्दब्रह्मपदेनोच्यते । ओङ्कारस्य परब्रह्मप्राप्तिसाधनत्वञ्च 'ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानम्' 'ओमिति ब्रह्म ओमितीदं सर्वम् ओमित्येतदनुकृति ह स्म वा' 'एतद्धालम्बनं श्रेष्ठमेत- द्धालम्बनं परं एतद्धालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते' इति श्रुतिभिर्बोध्यते । तस्य परब्रह्मरूपस्योङ्कारस्य ओमित्युपव्याख्यानं तन्निकटवर्त्ति व्याख्यानं साक्षात्तद्बोधकत्वात् । ओमिति शब्दरूपं ब्रह्म तस्य ब्रह्मणोऽनुकृतिरनुकरणम्, ह स्म वाइति प्रसिद्धौ प्रसिद्धं ओङ्कारस्यानुकृतित्वम् , करोमि यास्यामीति पृष्टे ओमित्यनुकृतोत्यन्यः । अस्मादेवो- ङ्कारातत्रयी विद्या प्रभवति 'तेनेयं त्रयी विद्या विवर्त्तते' इतिश्रुतेः । अत एव 'स्वापेक्षञ्च समञ्जसम्' [ ३।३।३ ] इति सूत्रेण ओङ्कारस्य सर्ववेदव्यापित्वमुक्तं बादरायणेन । अयमेव ओङ्कारः 'प्राप्त्युपायोऽनुकारश्च' इति कारिकया वेदशब्देनोक्तः । शब्दब्रह्मप्राप्त्युपायत्वं च व्याकरणस्य शब्दसंस्कारद्वारा- 'तस्माद्यः शब्दसंस्कारः सा सिद्धिः परमात्मनः । तस्य प्रवृत्तितत्त्वज्ञो ब्रह्मामृतमश्नुते' इति वक्ष्यमाणका- रिकयावगम्यते । शब्दसंस्कारस्य च सिद्धित्वं विद्ध्युपायात्वात् । व्यवस्थितसाधुभा- वेन रूपेण शब्दे संस्क्रियमाणेऽपभ्रंशोपघातापगमात् धर्मविशेषाविर्भावे सति साधु- शब्दप्रयोगज्ञानपूर्वकं तस्य शब्दब्रह्मणः प्रवृत्तितत्त्वं व्यवहारनिमित्तं रूपं समस्तब्रह्मा- ण्डार्थशारणभूतं पश्यन्त्याख्यं यो जानाति स तद्द्वारा अविकृतं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ इसी शब्दतत्व रूपी ब्रह्मने प्रथमतः त्रिवृत् ओंकार, उससे अक्षर सामाम्नाय, उससे चार वेद और चारों वेदों से जगत् की रचना की। यही अविद्याके वशीभूत होकर भोक्ता बन कर शेय रूपतासे शून्य चैतन्य मात्र जीव कहा जाता है और मनकी वृत्ति रूप सङ्कल्पके द्वारा ईश्वरसे सृष्ट एक नन्दन योषित् आदि वस्तुओंको भोग्य वस्तुके रूपमें रचता है। सूक्ष्म प्रणव रूप शब्द तत्त्वाख्य ब्रह्मको परब्रह्म और विभात्र ओंकारको अपर ब्रह्म या शब्द-ब्रह्म नामसे वृद्ध विद्वानों ने कहा है। 'दो ब्रह्म जानना चाहिए शब्द-ब्रह्म और परब्रह्म शब्द ब्रह्मका ज्ञान हो जाने पर परब्रह्म की प्राप्ति होती है' स्मृतिका कथन है। वैयाकरण ५ वा०
, or is it just "तञ्जलिभिः"? It is "तञ्जलिभिः" because "प-" is at the end of line 12! Wait, let me look at line 12 again. Is "प-" at the end of line 12, or is "पाणिनिकात्यायन-" at the end and "पतञ्जलिभिः" at the start of line 13? Look at line 12 end: ...कात्यायन- Wait, is there a 'प' after 'न'? Let's look at line 12: "व्याकरणस्य प्रकृतत्वात्पाणिनिकात्यायन-" Wait, count the letters after 'प्रकृतत्वात्': पा (1) णि (2) नि (3) का (4) त्या (5) य (6) न (7) प (8) - wait, is there a प? Wait, look at the edge of the line: There is a hyphen! Wait, what is before the hyphen? Is it 'प' or 'न'? Ah, it is: 'प'! Wait, if it's 'प-', then line 13 must start with 'तञ्जलिभिः'. Wait, let's look at the start of line 13: Does it start with 'प'? No, it starts with 'त'! Wait, look at line
ब्रह्माकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ३५ यद्यपि नैयायिकोंने 'शब्दोऽनित्यः कृतकत्वात्' इस अनुमानसे शब्दको अनित्य कहा है तथापि यह अनुमान आगमविरोधी होनेके कारण 'नरशिरः कपालं शुचि प्राण्यङ्गत्वात्' की भाँति बाधित है। क्योंकि—अतीन्द्रियार्थदर्शी महर्षियोंने तथा 'एषः शब्दः'—आदि श्रुतिने शब्दको नित्य माना है। यत्र सूत्रकृता 'पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्' इति सूत्रेण यथोपदिष्टस्य पृषोदरादि- स्वात्साधुत्वाभ्यनुज्ञानात्, 'तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात्' इति सूत्रेण आपो दारा इत्यादिषु लोकावगमात्सिद्धवचननियम इव पञ्चाला इत्यादौ संज्ञायां संज्ञाऽवगमस्त- त्प्रमाणत्वात् लिङ्गवचननियमो भविष्यतीति तत् 'लुपि युक्तिवद्व्यक्तिवचने' इति सूत्र- मशिष्यमित्येवं युक्तवद्भावप्रत्याख्यानात्, 'लुब्योगाप्रख्यानात्' 'योगप्रमाणे च तदभा-
३६ वाक्यपदीयम् भाष्यकारने भी—'संग्रहे एतत्प्राधान्येन परीक्षितम्, नित्यः शब्दः' 'सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः, एकदेश विकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते।' इत्यादि वचनोंके द्वारा शब्दोंकी नित्यत्ता कण्ठतः स्वीकारकी है। ननु नाभियुक्तवचनमात्रेणाप्रामाणिकं शब्दनित्यत्वं शक्यमभ्युपगन्तुम् । यदाहु- 'न ह्याप्तवादात्नभसो निपतन्ति महासुराः। युक्तिमद्वचनं ग्राह्यं मयान्यैश्च भवद्विधैः' इति चेदुच्यते—दिनान्तरेऽनुभूते गकारे पदे चाऽधुनाऽनुभूयमानस्य सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञया तावत्कालं स्थिरत्वसिद्ध्या 'तावत्कालं स्थिरं चैनं कः पश्चान्नाशयिष्यति' इति न्यायात् शब्दानां नित्यत्वं व्यञ्जकाभावात्तु सर्वदोपलब्ध्यभावः। अत एव अना- दिवृद्धपरम्पराव्युत्पत्तिपूर्वकस्य शब्दव्यवहारस्योपपत्तिः। अन्यथा अभिनवेषु शब्देषु शक्तिग्रहासम्भवात् सा न स्यात् । या च उत्पन्नः ककारः विनष्टः ककार इति प्रतीतिः सा¹ पिठरपाकवादिमते रूपनिष्ठोत्पत्तिविनाशयोर्घटे आरोपणे श्यामो नष्ट रक्त उत्पन्न इति प्रतीतिवद् व्यञ्जकध्वनिनिष्ठोत्पत्तिविनाशयोर्वर्णेष्वारोपेणोपपाद्या। शब्दा- नां नित्यत्वादेव शब्दमुच्चारयतीत्येव प्रत्ययो न तूत्पादयतीति वदतां मते वर्णानां विभुत्वेन नित्यत्वेन च तदवयवकपदानां नित्यत्वं निरपवादम् । 'किसी वैयाकरणने शब्दको नित्य कह दिया इससे शब्द नित्य नहीं माना जा सकता। अतः बिना किसी युक्तिके शब्दकी नित्यत्ता स्वीकार करना ठीक नहीं' यह कहना अनुचित है क्योंकि—दूसरे दिन सुने गए गकारका तत्काल सुन गकारमें 'यह वही गकार है' इस प्रत्यभिज्ञात्मक ज्ञानके कारण शब्दकी स्थिरता उतने दिन तक मान लेनेपर फिर नाश मानना उचित नहीं। अतः शब्द नित्य है। केवल व्यञ्जकके न रहनेसे सर्वदा सुनाई नहीं पड़ते। 'उत्पन्न ककार और विनष्ट ककार' यह प्रतीति तो जैसे पिठरपाक-वादियोंके मतमें रूपकी उत्पत्ति और विनाशको घटमें आरोप करनेसे 'श्यामघट नष्ट गया, रक्तघट उत्पन्न हुआ' इस तरह प्रतीति होती है वैसे व्यञ्जक ध्वनिकी उत्पत्ति और विनाशको वर्णोंमें आरोप करनेसे 'ककार उत्पन्न हुआ नष्ट हुआ आदि प्रतीतियाँ होती हैं। इसीलिए 'शब्दमुच्चारयति' यह प्रतीति होती है 'शब्दमुत्पादयति' यह प्रतीति नहीं होती। इस प्रकार जब पदके अवयव वर्ण विभु और नित्य हैं तब पदकी नित्यतामें कोई बाधक ही नहीं हो सकता। ये च वर्णा अनित्याः पदानि वाक्यानि चानित्यानीतिकार्यशब्दिकास्तन्म- तेऽपि—अनादौ संसारे अनादिवृद्धव्यवहारपारम्पर्याविच्छेदेन शब्दव्यवहारस्य व्यव- स्थितत्वाद्ब्यवहारनित्यतया शब्दानां नित्यत्वम्। तथा चातुर्व्यार्यवार्तिककाराः 'नित्या वर्णा, नित्या वेदा इति च सम्प्रदायाविच्छेदात् नित्या पृथिवी नित्याः पर्वता इतिवत्' इति । यद्वा 'जात्याख्यायामेकस्मिन्बहुवचनमन्यतरस्याम्' 'आकृत्युपदेशा- त्सिद्धम्' इति सूत्रवार्तिकादिभिराकृतिप्रसिद्धिमङ्गीकृत्य, व्याकरणशास्त्रप्रवृत्तिरित्युप- १ पिठरपाकवादिनोऽवस्थित एव घटेऽग्निसंयोगेन रूपस्य नाशमुत्पत्तिं च मन्यन्ते इति तन्मते घटस्य नाशाभावात् श्यामो नष्ट इति प्रतीतिर्न घटनाशविषया किन्तु रूपनाशविषया। पीलुपाकवादिनश्च अग्निसंयोगेन घटनाशं परमाणौ रूपस्योत्पत्तिः ततः घटान्तरमुत्पद्यते इति मन्यन्ते तन्मते श्यामो नष्टः रक्त उत्पन्नो इतिप्रतीतिः सम्यगेवेति नात्रोपपत्युपयोगः।
त्व is also a JATI!
* Wait, why does line 33 say: गुणत्वशब्दत्वघटशब्दत्वजातीनां सत्त्वात्?
* Three jatis are present in ghata-shabda:
* 1. गुणत्व
* 2. शब्दत्व
* 3. घटशब्दत्व
* All three are JATIS residing in घटशब्द!
* So the question is: among these three jatis, why is घटशब्दत्व (or घटशब्दत्वस्यैव) the शक्त्याश्रय, and not गुणत्व and शब्दत्व?
* Wait, does it say घटशब्दत्वस्यैव or घटशब्दस्यैव?
* Wait, look at the characters:
* Wait, look at line 33:
* सत्त्वात् then a word then शक्त्या-.
* Wait, could the word be घटशब्दत्वस्यैव?
* Look at: घ ट श ब्द त्व स्यै व?
* Wait! Look at the top matra: स्यै has two slanting strokes (ai-matra), and व.
* Before स्यैव, is there त्व?
* Wait, look at घटशब्दत्वजातीनां earlier in the same
word in line 21 again: "भिन्नानि प्रत्यक्षं भ्रमणत्वाश्रयत्वं..."? Wait! Look at the letter after त्य: Is it 'क्ष' with anusvara? "प्रत्यक्षं"! Look at 'क्ष' in "उत्क्षेपण" (end of line 21): The 'क्ष' has a top loop, a vertical right leg. In this word: प्र - त्य - क्षं! Wait, is there a 'क्ष'? Look: प्र, then त्य, then क्ष, with an anusvara: प्रत्यक्षं! Wait, but what is between त्य and the next letter? Let's look at the letters: letter 1: प्र letter 2: त्य letter 3: य? Or व? Wait, could it be "प्रत्ययतः"? Let's look at the next word: "भ्रमणत्वाश्रयत्वं". Wait, look at line 27: "घटशब्दस्वरूपस्य आश्रयत्वं प्रतिपद्यमाना अपि घटशब्दघटकघकाराद्भेदमप्रतिपद्यमानाः" Notice the parallel structure! Line 21-22: "...भिन्नानि [X] भ्रमणत्वाश्रयत्वं प्रतिपद्यमानान्यपि प्रत्येककर्मदर्शनवेलायां उत्क्षेपणत्वाश्रयकर्मपेक्षया भेदमप्रतिपद्यमानानि..." Line 26-28: "...घकारादयः घटशब्दस्वरूपस्य आश्रयत्वं प्रति
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ३६ विभागक्रमपूर्वकम् । ध्वनीनामानुपूर्व्यं स्याज्जात्या चोभयनिष्ठता ॥ यथैव भ्रमणादीनां भागैर्जात्या च लक्षितैः । क्रमानुवृत्तिरेवं स्यात्ताल्वादिध्वनिवर्णभाग्' इति । योग- भाष्येऽपि 'वर्णः पुनरेकैकपदात्मा सर्वाभिधानशक्तिप्रचितः सहकारिवर्गात्तरप्रति- योगित्वाद्वैश्वरूप्यमिवापन्नः पूर्वश्चोत्तरेणोत्तरश्च पूर्वेण विशेषेऽवस्थापितः' इत्युक्तम् । ननु अभिव्यञ्जकैराश्रिता एव घटत्वादिजातयो व्यज्यन्ते इति दृष्टं तदिह उत्पन्न- विनष्टत्वाच्छब्दव्यक्तीनां स्वामसमवेता घटशब्दाकृतिः कथं व्यज्यते इति चेन्न-एक विधैवाभिव्यक्तिप्रक्रिया सर्वत्राश्रयितव्येति नियमाभावात् । यथा प्रदीपालोकेन्द्रियादयः स्वानाश्रितानामेव घटादीनामभिव्यञ्जका एवं वर्णा अपि स्वानाश्रिताया एव घटदण्ड- त्वाद्विजातेरभिव्यञ्जका इत्यदोषादिति । एतदुक्तं भवति-यथा भ्रमणत्वादिजातिश्चरमक्रियाप्रत्ययव्यङ्ग्या एवमेषापि चरमवर्णप्रत्ययव्यङ्ग्या धीस्ते क्रियासमुदाये भ्रमणत्ववदेषापि तादृशे वर्णसमुदाये स्यात्सद्बुद्धिरिति । अब प्रश्न यह उठता है कि घटके स्थिर अवयव घटरूप अवयवी द्रव्य उत्पन्न करते हैं और वह घट समवायसम्बन्धसे रहनेवाली घटत्व जातिको व्यक्त करता है । शब्द तो क्रमसे जन्म लेता है क्षणिक है फिर अनेक कालके अव्यवस्थित अवयवों से व्यवस्थित शब्द कैसे बन सकता है । शब्दके न बन सकनेसे उसमें घटशब्दत्व आदि कैसे समवाय सम्बन्धसे रह सकती है ? ठीक है, जैसे वैशेषिकों के मतमें कर्मवान् द्रव्यमें पूर्वकर्मके विनष्ट हुए बिना कर्मान्तर नहीं उत्पन्न होना और कर्मान्तरके साथ कर्मविशेष कर्मान्तरको नहीं आरब्ध कर पाता जहाँ भ्रमणत्व आदि जातियाँ व्यक्त हों फिर भी कर्मत्वजाति से उपलक्षित कर्मविशेषसे युक्त पूर्वापरीभूत कर्मोंमें उत्क्षेपणत्व, भ्रमणत्व आदि जातियाँ व्यक्त होती हैं और कहा जाता है कि पूर्वपूर्व कर्मके प्रत्यक्षसे उत्पन्न संस्कारके साथ अन्तिम कर्मके प्रत्यक्षसे भ्रमणत्व आदि जातियाँ व्यक्त होती हैं । वैसे यत्नविशेषसे उत्पन्न घकार घटशब्दत्वका आश्रय होते हुए भी घट शब्दके घकारसे भिन्न नहीं प्रतीत होता और घटशब्दत्व जातिको व्यक्त भी नहीं कर पाता किन्तु वही घकार उत्तरोत्तर वर्णोंके साथ अपेक्षाबुद्धिके बलसे क्रमानुवृत्ति उत्पन्न करता है । तब पूर्व पूर्व वर्णके प्रत्यक्षसे उत्पन्न संस्कारके साथ अन्तिम वर्णके प्रत्यक्षमे पूर्व अगृहीत घटशब्दत्वरूप जातिको संस्कारवाले अन्तःकरणसे ग्रहण करते हैं । परेतु-नष्टविद्यमानयोरव्यवहितोत्तरत्वस्य वस्तुतश्चाशक्यतया पूर्वापरीभावरूप- क्रमविशेषस्य ज्ञानासम्भव इति पूर्वोक्तरीत्या अन्त्यवर्णानुभवोद्बुद्धसंस्कारेण युगप- त्सर्ववर्णस्मरणेन पदप्रत्यक्षोपपादनस्य कर्तुमशक्यत्वात् येन क्रमेणानुभवस्तेनैव क्रमेण तत्संस्कारोद्बोध इति नियमाभावेन विपरीतक्रमेण संस्कारोद्बोधे सरो रसः नदी दीन इति विपरीतक्रमापत्तौ प्रत्येकमन्यार्थबोधापत्तेः, अविद्यमानस्य घटशब्दस्य ज्ञानबाध- तु जात्या प्रथमपदार्थः क्रमः शक्यते लक्षयितुमत्र आह-यथैवेति । विनेति (तम्) विशेषयुक्ताः बहवः पूर्वापरीभूतक्रियाक्षणा भ्रमणमुच्यते तेषां च क्रमानुवृत्तिर्यथा भ्रमणभागक्रियाक्षणसमवेता क्रियात्वजात्या गृह्यते तथा ताल्वादिध्वनिवर्णभागैरपि क्रमानुवृत्तिः ताल्वादिजात्यैव शक्योप- लक्षयितुम्-भागैर्जात्या चेति । भ्रान्त्युत्पत्तिनिमित्तैर्भ्रममाणैः क्रमोऽध्यक्षमित्यर्थः' इति ।
४० वाक्यपदीयम् यत्त्वानुपपत्तिश्च, अविद्यमानस्याप्यश्रयत्वाङ्गीकारे नष्टो घटो जलवानित्यापत्तिश्चेति— आकृतिमनङ्गीकुर्वन्तोऽनेकध्वनिव्यङ्ग्यां नित्यामक्रमां शब्दव्यक्तिं स्फोटाख्यां वाचकत्वे- नाहुः । तथाच कैयटः—'वैयाकरणा वर्णव्यतिरिक्तस्य पदस्य वाक्यस्य वा वाचकत्व- मिच्छन्ति वर्णानां प्रत्येकं वाचकत्वे द्वितीयादिवर्णोच्चारणानर्थक्यप्रसङ्गात् आनर्थक्ये तु (समुदायस्य वाचकत्वमुपेयं तत्तु न युक्तम्) प्रत्येकमनुत्पत्तिचे यौगपद्येनोत्पत्त्यसंभ- वाद् अभिव्यक्तिपक्षे तु क्रमेणैवाभिव्यक्त्या समुदायाभावादेकस्मृत्युपारूढानां वाचकत्वे सरो रस इत्यादावर्थप्रतिपत्तिविशेषप्रसङ्गात् तद्व्यतिरिक्तः 'स्फोटो नादाभिव्यङ्ग्यो' वाचक इति विस्तरेण वाक्यपदीये व्यवस्थापितः' इति । किन्तु इस मीमांसक के मतमें दोष यह है कि नष्ट और वर्तमानसे अव्यवधान नहीं
Here is the complete line-by-line transcription of the text from the image into Devanagari Markdown:
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ४१ भासते परमार्थतश्च तत्र वर्णाः पदानि च न सन्तीति मन्यन्ते । तथाच ऐऔच् सूत्रे भाष्यम्-‘उभयतः स्फोटमात्रं निर्दिश्यते रश्रुतेर्लश्रुतिर्भवतीति । अत्रोद्द्योतः 'वस्तुतः स्फोट एव श्रोत्रग्राह्यः वायुनिष्ठकत्वादिना च तदभिव्यक्तिः । एवं च साक्षाद्भवतो- ऽभावेन कहपत इत्यत्रापि अप्रवृत्तावस्य वैयर्थ्यापत्तिः एवं च रेफावभासिनः स्फोटस्य प्रसङ्गे लकारावभासः स्फोट इत्यर्थः' इति । तदयं निष्कर्षः-शब्दर्नित्यतावादिनां मीमांसकानां व्यक्तिस्फोटवादिनां जाति- स्फोटवादिनां वा वैयाकरणानां मते शब्दर्नित्यत्वं सुपादम् । कार्यशब्दिानां मते स्वतोऽनित्यत्वेऽपि व्यवहारनित्यतया आकृतिनित्यतया वाऽब्दपदस्य शब्दाकृतिपरतया वा शब्दस्य नित्यत्वोक्तिरिति । ननु अक्रमं वर्णातिरिक्तं पदं वाक्यं वा वाचकमिति वदतो वैयाकरणस्य मते पदा- देर्नित्यत्वेऽपि मीमांसकमते पदवाक्यादीनां नित्यत्वासंभवः। तथा हि-आनुपूर्वी भेदवन्तो हि वर्णाः पदम्, पदानि चानुपूर्वीभेदवन्ति वाक्यम्, ध्वनिधर्मश्चानुपूर्वी न वर्णधर्मः वर्णानां नित्यानां विभूनां च कालतो देशतो वा पौर्वापर्यविरहात् । ध्वनयो हि क्रम- वर्तिनः क्रमेण शब्दानभिव्यञ्जयन्तः स्वीयं क्रमं वर्णेषु दर्शयन्ति क्रमरचना च पुरुषा- धीना इति परमाणूनां नित्यत्वेऽपि तदारब्धघटाद्यनित्यत्ववत् वर्णानां नित्यत्वेऽपि पद- स्यान्नित्यत्वमिति सुतरां वाक्यस्यानित्यत्वम् । किञ्च क्रमं विना वर्णानां प्रतिपादक- त्वासम्भवात् क्रमस्य च वाचकत्वात् पदत्वं न क्रमविशिष्टानां वर्णानां तस्य च पुरुषा- धीनत्वेनानित्यत्वमिति चेदुच्यते-क्रमविशिष्टानां वर्णानामेव वाचकत्वं प्राधान्यात् न वर्णक्रमस्य तस्य सर्वपदार्थाङ्गत्वेनाप्राधान्यात् न चासौ स्वतन्त्र एव वस्त्वन्तरत्वेन कल्पितुं वदितुं वा शक्यते इति तदुक्तं ‘गकारौकारविसर्जनीयाः पदम्' इति शाबरभाष्ये तथा च वर्णानां नित्यत्वाद्गौणमकरदानां नित्यत्वमक्षतम् । नन्वेवमपि-क्रमस्यानित्यत्वे तद्विशिष्टवर्णानामनित्यतया पदस्यानित्यत्वं पुन- रापन्नमिति चेन्न, येन क्रमेण पदं परेणोच्यते तेनैवापरेणेति व्यवहारनित्यतया क्रमस्य नित्यत्वमिति तद्भेदेव पदस्य नित्यत्वमित्यदोषान् । इत्थमेव वेदेऽपि नित्यत्वं बोध्यम् । इदमेव च वेदापौरुषेयत्वं नाम यत्स्वीयक्रमे न पुरुषस्वातन्त्र्यं लौकिकवाक्ये तु क्रमस्य पुरुषतन्त्रत्वात् पौरुषेयत्वमिति तत्त्वम् । यद्वा पौर्वापर्यं क्रमः पूर्वोपराश्चिर-क्षिप्रप्रत्ययाश्च कालाल्लक्षणाः तेन ध्वनिभिर्वर्णेषु व्यज्यमानेषु पूर्वापरभागेन व्यज्यमानः काल एव क्रमः स च नित्य इति तद्विशि- १. इमे पक्षाः—‘केचित् ध्वनिनित्यत्वे वर्णात्मकं नित्यं शब्दमाहुः । अन्ये वर्णव्यतिरिक्तं पद- स्फोटमिच्छन्ति । वाक्यस्फोटमपरे सङ्गिरन्ते । अन्ये तु ध्वनिश्चेव शब्दः स च कार्यस्तदृष्यतिरे- केणान्वयव्यतिरेकाभ्यामित्याचक्षते' इति 'तत्र नित्यः शब्दो जातिस्फोटलक्षणो व्यक्तिस्फोटलक्षणो वा' इति च कैयटेन उक्ताः । ६ व्या०
ष्टस्य वर्णस्य नित्यत्वे बाधकाभाव इति । यदाहुर्वाक्यपदीयकाराः—'प्रत्यक्षप्रत्य- भिज्ञानाद्वर्णैकत्वं प्रतिष्ठितम् । वर्णात्मकं पदं तच्च तद्भेदान्न भिद्यते ॥ इति । ननु काल एव चेत् क्रमः स चैको विभुर्नित्यश्चेति कथं पूर्वापररूपेण विभक्तो भासते । उच्यते—यथा वर्णो नित्यः सर्वगतोऽपि दीर्घादिरूपेण विभक्तो भासते ध्वन्यु- पाधिवशात् तथा कालोऽपि स्वयमभिन्नोऽपि आदित्यगतिक्रियोपाधिवशाद्भिन्नो भासते उपाधयश्च विनष्टवर्तमानानागताः सूर्यादिक्रियाः इति तद्दर्शने कालेऽपि चिरक्षिप्रवि- भागः बहुक्रियाल्पक्रियापरिच्छेद्याभ्यामिति क्रमस्य नित्यत्वे सुतरां पदस्य नित्यत्व- मिति स्पष्टं चेदं सर्वं शब्दनित्यताधिकरणे श्लोकवार्तिके । अर्थानामपि व्यक्तिः 'शब्दार्थ इति पक्षे आकृतिनित्यतया प्रवाहनित्यतया वा नित्यता, सर्वशब्दानामसत्योपाध्यवच्छिन्नं ब्रह्मतत्त्वं वाच्यमिति मते जातिः शब्दार्थ इति मते च सुतराम् । साऽर्थनित्यता 'जात्याख्यायाम्' इति सूत्रेण 'नित्ये शब्दार्थ- संबन्धे' इति वार्तिकेन तद्भाष्येण च उक्ता । अर्थ नित्यता तो व्यक्ति शब्दार्थ पक्षमें आकृति-नित्यता अथवा प्रवाह-नित्यतासे नित्य है। सब शब्दों का असत्य उपाधि से अवच्छिन्न ब्रह्मतत्व ही यदि वाच्य है तब तो जाति शब्दार्थ मतमें नित्य है। यह अर्थ नित्यता 'नित्ये शब्दार्थसम्बन्धे' वार्तिक द्वारा तथा 'जात्याख्यायाम्' के भाष्यद्वारा शब्दतः उक्त है । एवं शब्दार्थयोः संबन्धोऽपि नित्यः स हि नेदंप्रथमतया केनापि शक्यः कर्तुम्, सर्वपदशक्यग्रहकाले केनापि पदेन अर्थावेदनस्याशक्यसंभाव्यात् । यदाहुर्वार्तिक- कारभाष्यकारौ 'नित्ये शब्दार्थसम्बन्धे' 'नित्यो ह्यर्थवतामर्थैरभिसम्बन्ध' इति । जैमिनिरपि 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्ध' इत्याह । 'औत्पत्तिक इति नित्यं ब्रूम' इति तद्भाष्यम् । औत्पत्तिकः स्वभावसिद्धोऽनादिरिति यावत् । शब्दार्थयोर्नि- त्यत्वे तयोः सम्बन्धस्य सुतरां नित्यत्वम् । शब्दार्थयोरनित्यत्वे तयोरिव सम्बन्ध- स्यापि नित्यत्वम् । स च सम्बन्धः—शब्दैरर्थानां बुद्धौ करणात् अर्थबुद्ध्या च तत्प्रतिपादनाय शब्दकल्पनात् कार्यकारणभावरूपः, यथेन्द्रियविषययोः प्रकाश्य- प्रकाशकभावस्तद्वद् योग्यतालक्षणो वा । योग्यता च बोधजनकत्वरूपा इति केचित्² । १. 'तत्र जातिवादिन आहुः—जातिरेव शब्देन प्रतिपाद्यते व्यक्तीनामानन्त्यात्सम्बन्धग्रह- णासम्भवात् । सा च जातिः सर्वव्यक्तिष्वेकाकारप्रत्ययदर्शनादस्तोत्यवसीयते तत्र गवादयः शब्दाः भिन्नद्रव्यसमवेतां जातिमभिदधति तस्या प्रतीताया तदावेशात्तदवच्छिन्नं द्रव्यं प्रतीयते शुक्लादय शब्दा गुणसमवेतां जातिमाचक्षते गुणे तु तत्सम्बन्धान्मत्वर्थ द्रव्ये राजन्त्वितरसम्बन्धात् मठादिशब्दा- नामनुगतिरनुत्पत्तिविनाशात् पिण्डस्य कौमारयौवनाद्यवस्थाभेदेऽपि स एवायमित्यभिज्ञामत्यनुनि- र्भिता द्वित्त्वादींश्चाऽजनिर्वाच्या क्रियास्वपि जीगीर्षयैवैतेनैव धातुवाच्या पठति पठतः पठन्ती- त्यादेरभिन्नस्य प्रत्ययस्य सङ्ख्यावृत्तिनिमित्तजात्यभ्युपगमः । व्यक्तिवादिनस्त्वाहुः शब्दस्य व्यक्तिरेव वाच्या जातेरुपलक्षणभावेनाश्रयणादानन्त्यादिदोषानवकाशः' इति कैयटः ॥ २. अयं पक्षः 'अनित्येऽर्थे कथ सम्बन्धस्य नित्यतेति चेत् योग्यतालक्षणत्वान्सम्बन्धस्य' इति कैयटेन उक्तः । योग्यता-बोधजनकत्वम् ।
[ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ४३
वाच्यवाचकभावरूपशक्तिग्राहकतादात्म्यरूपा इत्यपरे ।^१ उभयविधस्यापि सम्बन्धस्य परिच्छेदकः सङ्केत इति नागृहीतसङ्केताच्छब्दार्थबोधः । ईश्वरेच्छारूपा शक्तिरेव सम्बन्धः सा च नित्या इति तार्किकाः । वाच्यवाचकभावलक्षणः सम्बन्धः । शक्तिस्तु पदार्थान्तरमिति मीमांसका इत्यलम् ॥ शब्द और अर्थका सम्बन्ध भी नित्य है । वह सम्बन्ध इन्द्रिय और विषयके प्रकाश्य- प्रकाशककी भांति योग्यता रूप, अथवा कार्यकारणभाव रूप है । योग्यता किसीके मतमें बोधकता रूप और किसीके मतमें 'वाच्यवाचक भावरूप शक्तिग्राहक तादात्म्यरूप है । ननु साधुत्वव्यवस्थार्थं शब्दार्थसम्बन्धानां नित्यत्वे आश्रीयमाणे व्याकरणशास्त्रा- नर्थक्यमिति वृष्टितर्भिया पलायमानस्य आशीविषमुखनिपातन्यायापातः । न हीदानीं शब्दनिष्पत्तये व्याकरणम् शब्दानां स्वतः सिद्धत्वात्, नापि सम्बन्धज्ञानार्थं लोकत एव धर्मोत्पत्तेः 'एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः शास्त्रान्वितः' इतिश्रुत्या बोधनेन व्याकरण- सार्थक्यात् ॥ २३ ॥ इस प्रकार शब्द अर्थ तथा उनके सम्बन्धके नित्य होनेके कारण व्याकरणशास्त्रको इसलिए सार्थकता है कि श्रुतिने शास्त्र द्वारा प्रदर्शित विधिके स्मरणके साथ शब्दके प्रयोगमे धर्मोत्पत्ति कहा है । 'एकः शब्दः सम्यग् ज्ञातः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके च कामधुग् भवति' ॥२३॥ एवं शब्दार्थसम्बन्धानां नित्यत्वे सिद्धे साधुत्वबोधनार्थं व्याकरणमिति स्थितम् । तत्र न अपशब्दबोधनद्वारा साधुशब्दा व्याकरणेन बोधनीया किन्तु साधुशब्दा एवेति निरूपयन्—अष्टपदार्थरूपं शास्त्रशरीरमाह त्रिभिः श्लोकैः— इसलिए नित्य शब्दोंका साधुता बताना भी व्याकरणका कर्तव्य हो गया है । क्योंकि जब शब्द नित्य हैं तब उनमें किसी भी कालमें कोई विकार नहीं आ सकता अतः उनका ठीक ज्ञान प्राप्त करना और व्याकरणके द्वारा उनका निरूपण करना उचित है । शब्दोंका साधुत्व दो प्रकारसे बताया जा सकता है । एकतो साधुशब्दों को बताकर शेषको असाधु कह देना और दूसरा असाधु शब्दों को बताकर शेषको साधु कह देना इन दोनों क्रमोंमें साधु शब्दोंका बताना ही उचित है । क्योंकि व्याकरण का प्रयोजन है सरल उपायसे शब्द समुदायका ज्ञान कराना । साधु शब्दोंकी अपेक्षा असाधु शब्दोंकी संख्या अधिक है । जैसे एक गो शब्दके ही गावी, गोणी, गोपोतलिका आदि अनेक अपभ्रंश हैं । अतः— अपोद्धारपदार्था ये ये चार्थाः स्थितलक्षणाः । अन्वाख्येयाश्च ये शब्दा ये चापि प्रतिपादकाः ॥ २४ ॥ कार्यकारणभावेन योग्यभावेन च स्थिताः । धर्मे च प्रत्यये चाङ्गं सम्बन्धाः साध्वसाधुषु ॥ २५ ॥ ते लिङ्गैश्च स्वशब्दैश्च शास्त्रेऽस्मिन्नुपवर्णिताः । १. अयं पक्षः 'शब्दार्थयोः सम्बन्धश्च शक्तिश्च तादात्म्यमेवेत्यन्यत्र प्रपञ्चितम्' इति ग्रन्थेन 'सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे' इति वार्तिके उद्योते उक्तः ।
स्मृत्यर्थमनुगम्यन्ते केचिदेव यथागमम् ॥ २६ ॥ साध्वसाधुषु—शब्दार्थसम्बन्धेषु ये धर्मे धर्मोत्पत्तौ प्रत्यये अर्थावबोधे अङ्गम् ते अस्मिन् शास्त्रे व्याकरणे लिङ्गैः प्रकृतिप्रत्ययैः स्वशब्दैश्च उपवर्णिताः नऽसाधवः तेषामर्थावबोधमात्रोपकारकत्वात्, तत्र पदानि वाक्यानि च लिङ्गैः प्रकृतिप्रत्ययाद्यै१ स्वशब्दैरिति विवेकः । साधवः शब्दार्थसम्बन्धाः के इत्यपेक्षाम्याह-अपोद्धार-पदार्था इति । तत्र ये प्रतिपादकाः प्रकृतिप्रत्यय- रूपाः, ये च अन्वाख्येयाः, पदवाक्यरूपाश्च शब्दाः ये अपोद्धारपदार्थाः प्रकृतिप्रत्ययार्थाः ये च स्थितलक्षणाः पदवाक्यार्थरूपाश्च अर्थाः ते द्विविधा अपि शब्दाः अर्थाश्च कार्यकारणभावेन योग्यभावेन तादात्म्येन च स्थिताः साधवः यस्य शब्दस्य येनार्थेन कार्यकारणभावः तादात्म्यं च वर्तते तस्मिन्नर्थे स साधुरिति यावत् । ततश्च कार्यकारणभावलक्षणो योग्यतासञ्ज्ञकश्च संबन्धः साधव इति लब्धम् । नन्वसाधव एव किमिति न वर्णिताः असाधुषु शाब्दार्थेषु परिहृतेषु तदर्थ्येषां गौरित्यादीनां साधुत्वेनान्वागमसंभवादत आह-स्मृत्यर्थमिति । स्मृत्यर्त्यं लाघवेन स्मृतिप्रणयनार्थं, केचित्-साधव एव आगममनतिक्रम्य इति यथागमं यथाशास्त्रम् अनुगम्यन्ते नासाधवः यतो गौरित्यस्य शब्दस्य गावीगोणीगोतागोपोतलिका इत्येवमादयो बहवोऽपभ्रंशास्तेषामुपदेशे गौरवम् । साधुशब्द, अर्थ और सम्बन्ध तथा असाधु शब्द, अर्थ और सम्बन्धमें जिसके (साधुशब्द) ज्ञानसे धर्मकी उत्पत्ति और अर्थज्ञानमें सहायता मिलती है, वे ही पद और वाक्य इस व्याकरण शास्त्रमें लिङ्गों, अर्थात् प्रत्यय और स्वशब्दसे वर्णित हैं और जो; अपने स्वरूप बोधनके साथ पद और वाक्योंका प्रतिपादन करते हैं वे प्रतिपादक (प्रकृति और प्रत्यय) जो शब्दोंमें प्रकृति और प्रत्ययकी कल्पना द्वारा सरलतासे पद और शब्दोंका ज्ञान कराते हैं वे अन्वाख्येय (पदरूप और वाक्यरूप, शब्द) जो पदार्थों से विभक्त होते हैं वे अपोद्धार और जिनसे रूप का ज्ञान होता है वे प्रकृति और प्रत्यय, पद उनके अर्थ पदार्थ रूप अपोद्धार पदार्थ (प्रकृति प्रत्ययार्थ) जो अपने स्वरूपकी किसी प्रकार रक्षा करते हैं वे स्थितलक्षण अर्थ (पदार्थ और वाक्यार्थ) हैं और जो कार्यकारण भाव सम्बन्ध और योग्यभाव (तादात्म्य सम्बन्ध) में स्थित है। अर्थात् साधु हैं उनका ही लघुभूत उपायके द्वारा शब्दज्ञानके साथ स्मरणके लिये इस शास्त्रमें वर्णन किया गया है। इदमत्र ध्येयम् साधूनां शब्दानांमर्थः संबन्धश्च साधुः असाधूनामर्थः सम्बन्धश्च असाधुः साधुत्वस्य शब्दार्थसम्बन्धत्रितयमाश्रित्यैव शास्त्रेण बोधनात् । अत एव अश्वशब्दस्य दरिद्रे साधुत्वेऽपि न वाजिनि साधुतेति ॥ पदार्थाइपोद्ध्रियन्ते विभज्यन्ते इति अपोद्धाराः, पद्यते बोध्यतेऽर्थोऽनेनेति १. कनिचित्पदानि ते मे वा नौ नः नः इत्यादीनि कश्चिद्वाक्यानि प्रेक्षागारिकः श्रोत्रियं छंर्दश्व इत्यादीनि स्वशब्दैरुपवर्णितानि ।