वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)
Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary
भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा
२. कारिका ५१-१००: शब्द-अर्थ सम्बन्ध, ध्वनि-प्राकृत-वैकृत भेद एवं वाक्-शक्ति
[Header] ब्रह्मकाण्डम् ] | संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् | ४५
पदं प्रकृतिः प्रत्ययश्च न पारिभाषिकम् तस्यार्थाः अपोद्धाराश्च ते पदार्थाः अपोद्धारपदार्थाः प्रकृतिप्रत्ययार्थाः । यहां 'अपोद्धारपदार्थ' में दो पद हैं। प्रथम पद 'अपोद्धार' का अर्थ है 'विभाग' और दूसरे पदार्थ पदका पदस्यार्थः इस व्युत्पत्तिसे प्रकृति प्रत्ययार्थ अर्थ है। 'सुप्तिङन्तं पद' सूत्रसे परिभाषित पद शब्दका अर्थ नहीं है। अतः पदार्थोंसे विभक्त प्रकृत्यर्थ और प्रत्य- यार्थ अपोद्धारपदार्थ पदका अर्थ होता है । स्थितमप्रच्युतं लक्षणं स्वरूपमेषां ते स्थितलक्षणाः अर्थाः—पदार्थाः, वाक्या- र्थाश्च, प्रकृतिप्रत्ययार्थावबोधो हि पदार्थावबोधोपाय इति पदार्थे प्रकृतिप्रत्ययार्थास्ति- रोहिता भवन्ति न तु पदार्थ इति पदार्थस्य स्वरूपमप्रच्युतं भवति। एवं पदार्थावबोधो वाक्यार्थावबोधोपाय इति पदार्था वाक्यार्थे तिरोहिता भवन्ति न वाक्यार्थ इति पदार्थापेक्षयाऽपि
४६ वाक्यपदीयम् कार्यकारणभावेन-कार्यकारणत्मना, शब्दैरर्थानां बुद्धौ कल्पनात् अर्थबुद्धौ च तत्प्रतिपादनाय शब्दकल्पनात् बौद्धशब्दार्थयोः कार्यकारणभाव इति भावः। यहाँ शब्द और अर्थका कार्यकारणभाव सम्बन्ध बौद्ध है। क्योंकि शब्दोंको सुनकर अर्थका भाव बुद्धिमें होता है फिर प्रयोग की इच्छापर अर्थका ध्यान रखकर शब्दोंका प्रयोग होता है। अतः शब्दों और अर्थोंका बौद्धकार्यकारणभाव बनता है। अन्यथा शब्द और अर्थ के भिन्न-भिन्न स्थानोंमें रहनेके कारण कार्यकारणभाव बनता ही नहीं। योग्यभावेन-तादात्म्येन यथेन्द्रियविषययोः प्रकाशप्रकाशकभावसम्बन्ध- स्तथा तयोः समयोपाधिस्तादात्म्यमस्तीति भावः। तदेवम् अपोद्धारपदार्थस्थितिलक्षणभेदेनार्थो द्विधा, अन्वाख्येयप्रतिपादकभेदेन शब्दो द्विधा, कार्यकारणभावयोग्यताभेदेन संबन्धो द्विधा, धर्मार्थबोधभेदेन प्रयोजनं द्विधेति अष्टविधासु शास्त्रार्थं परिसमाप्यते ॥ २४-२६ ॥ इस प्रकार अर्थ दो प्रकार का है। एक अपोद्धार पदार्थ और दूसरा स्थिति लक्षण। शब्दभी दो प्रकार का है एक अन्वाख्येय और दूसरा प्रतिपादक। सम्बन्ध भी दो प्रकार का है एक कार्यकारणभाव और दूसरा योग्यता। धर्मज्ञान तथा अर्थज्ञानके भेदसे दो प्रकारका प्रयोजन इन आठ प्रकारोंमें शब्द तत्त्व की पूर्णता है ॥ २४-२६ ॥ नन्वेषा साध्वसाधुव्यवस्था निर्मूलेत्यत आह- यह साधुशब्द और असाधु शब्दकी व्यवस्था निर्मूल नहीं कही जा सकती क्योंकि- शिष्टेभ्य आगमात् सिद्धाः साधवो धर्मसाधनम् । अर्थप्रत्यायनाभेदे विपरीतास्त्वसाधवः ॥ २७ ॥ साधूनामसाधूनां च अर्थप्रत्यायनाभेदे अर्थप्रत्यायकत्वस्य तौल्येऽपि, तदुक्तं भाष्ये 'समानायामर्थावगतौ शब्दैश्चापशब्दैश्च शास्त्रेण धर्मनियमः क्रियते शब्दे- नैवार्थोऽभिधेयो नापशब्देन एवं क्रियमाणमभ्युदयकारि भवतीति', शिष्टेभ्यो लब्धाद् आगमात् व्याकरणात् सिद्धाः धर्मसाधनत्वेन बोधिताः साधवः धर्मसाधनम् विपरीता असिद्धाः अनिष्टसाधनत्वेन बोधिता इति यावत् असाधवो ऽधर्म साधनमित्यर्थः ॥ साधुशब्द और असाधु शब्दोंसे समानरूपसे अर्थज्ञान होनेपर भी शिष्टोंके द्वारा प्राप्त व्याकरणागमसे सिद्ध साधुशब्दोंके प्रयोगसे धर्म और असाधुशब्दोंके प्रयोगसे अधर्म उत्पन्न होता है। 'इको यणचि' इत्यादिभिः स्वविधेयघटिते साधुत्वं तदितरस्मिन् स्वोत्तरशास्त्रा- बोधितेऽसाधुत्वं च बोध्यते, अन्यथा समासविधायकशास्त्रेण सुधीउपास्य इत्यस्यापि साधुत्वबोधनात्तस्यापि प्रयोगापत्तिः असाधुत्वासामानाधिकरणे च साधुत्वं लोकप्रयो- गार्हत्वसम्पादकमिति तत्त्वम् ॥ 'एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुग्भवति' इति श्रुत्या साधूनां धर्मसाधनत्वस्य 'तेऽसुरा हेलयो हेलय इति कुर्वन्तः पराबभूवुः तस्माद्
' 'म्यं' 'श्चै' 'त्य' Then: 'वै' - wait, is it 'वै' or 'व'? There are two slants on top: 'वै'. Then: 'र'? It is a vertical bar with a top bar? That's 'र' or 'द'? It looks like 'र'. Then: 'नु' (na with u-kar). Then: 'शि' (sha with i-matra). Then: 'ष्टं' (sh-ta with anusvara). So it is printed: "चैत्यवैरनुशिष्टं" or "चैत्यवैरनुशिष्टं"! Wait, could it be "चैत्यवन्दनानुशिष्टं"? No, the letters are clearly 'वै' 'र' 'नु' 'शि' 'ष्टं'. Then: "धर्मं यावज्जनानुशाम्यधर्मपीडामप्यात्मनोऽङ्गीकृत्य" Wait, look at "यावज्जनानुशाम्य...": 'या' 'व' 'ज्ज़' 'ना' 'नु' 'शा' 'म्य' (or 'स्य'? It has 'म' loop and 'य' hook: 'म्य') 'ध' 'र्म' 'पी' 'डा' 'म' 'प्या' 'त्म' 'नो' 'ऽ' 'ङ्गी' 'कृ' 'त्य' Wait, let's look at the famous Tantravartika passage: In Tantravart
" no! "का" "ले" "न" = "कालेन"? Wait: "कालेन" or "कार्ये न"? Look at the first letter: "का", then "ले", then "न" -> "कालेन"! Then: "द" or "दो"? "दोषः"! "कालेन दोषः"! WOW. Look at: "कालेन दोषः"! Let's see: "का" "ले" "न" "दो" "षः" -> wait, after दोषः: "कालत्वादि..." wait: "कालत्वादिधर्मिनित्यत्वात्"? Or "कालत्वादिधर्मित्वात्"? Wait! Let's read carefully: "काले न दोषः" or "कालेन दोषः" Then: "कालत्वादिधर्मि..." what? Let's look at the letters after "काले न दोषः": "कालत्वादिधर्मिनित्यत्वादिति"?! Look at: "का" (kā) "ल" (la) "त्वा" (tvā) "दि" (di) "ध" (dha) with repha? "धर्मि" (dharmi) "नि" (ni) "त्य" (tya) "त्वा" (tvā) "दि" (di) "ति" (ti) -> "कालत्वादिधर्मिनित्यत्वादिति"! YES! "कालत्वादिधर्मिनित्यत्
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ४१ सम्बन्धेमिति साधुत्वव्यवस्था निर्विवादेति भावः । ननु केयं नित्यता या शब्दानां ग्रन्थभेदेऽपि न विहन्येत अत आह—सा चैषा कूटस्थनित्यताया अन्या व्यवस्था नित्यता प्रवाहनित्यता उच्यते शास्त्रदर्शिभिरित्यर्थः । तदुक्तं भाष्ये 'तदपि नित्यं यस्मिंस्तत्त्वं न विहन्यते' इति यस्मिन् विहतेऽपि आद्यप्रवाहाविच्छेदात् तद्बुद्धिबीजं न विहन्यते इति तदर्थः ॥ २८ ॥ जैसे वैशेषिक दर्शनके आचार्य आत्माको नित्य मानते हुए आत्माका कूटस्थ नित्यता, शरीर और इन्द्रियको आत्मा माननेवाले चार्वाकदर्शनके आचार्य आत्माको अनित्य मानने पर भी अनादि संसारप्रवाहको नित्य मानते हुए प्रवाह नित्यता मानते हैं । किन्तु किसीके दर्शनकी दुर्दशा नहीं है। वैसे आत्माकी नित्यताकी भाँति शब्दोंकी नित्यता मानने पर कूटस्थ नित्यता और कृत्रिमता ( अनित्यता ) मानने पर अनादि संसार प्रवाहमें प्रवाह नित्यता मानने से व्याकरण की रचना व्यर्थ न होगी । तात्पर्य यह है कि नए शब्दोंका निर्माण दोनों पक्षोंमें नहीं हो सकता ॥ २८ ॥ ननु नियमद्वयार्थं हि व्याकरणं 'साधूनेव प्रयुञ्जीत नासाधून्' इत्येकः प्रयोग- नियमः, 'गवादय एव साधवो न गाव्यादयः' इति अपरः साधुस्वरूपनियमः । तदेतद्द्वयमपि न नियन्तुं शक्यते । तथाहि—न तावत्साधूनेव प्रयुञ्जीतेति नियम- सम्भवः शब्दप्रयोगफलस्यार्थावबोधस्य असाधुभ्योऽपि सम्भवेन नियमस्यानर्थ- कत्वात् । ननु न शब्दोच्चारणमर्थावबोधायैव किन्तु धर्मायापि । तथाच नियमस्यार्था- वबोधेऽनुपयोगेऽपि धर्मे उपयोगो भविष्यतीति चेन्न मूलासम्भवात् । न तत्र प्रत्यक्षं मूलं तस्य धर्माधर्मयोरप्रवृत्तेः, नापि व्याकरणस्मृतिविप्रकीर्णानि मूलं तेषां प्रतिपदं कल्पने अनन्तवाक्यपाठासम्भवः सुशब्दं प्रयुञ्जीत नापशब्दमित्येवंरूपमेकमेव वेदवाक्यं तु कल्पयितुमशक्यं श्रोत्रग्राह्यत्वरूपस्य वाचकत्वरूपस्य वा सुशब्दत्वस्या- साधुशब्देष्वपि सत्त्वेनाव्यावर्तकत्वात् अन्यादृशस्य चासम्भवात् । अत एव न साधुस्वरूपनियमोऽपि सम्भवति श्रोत्रग्राह्यत्वरूपस्य वाचकत्वरूपस्य वा साधुत्वस्या- साधुशब्देष्वपि सत्त्वेन नियन्तुमशक्यत्वात् तस्मादियमनर्थिका साधुत्वासाधुत्व- व्यवस्था सर्वैरेव शब्दैः व्यवहारस्य कर्तुं शक्यत्वादित्यत आह— व्याकरण दो नियम बना सकते हैं। एक 'साधुशब्द का ही प्रयोग करना असाधु का नहीं' और 'दूसरा गोशब्द ही साधु है गावी आदि नहीं', किन्तु सब शब्दों से व्यवहार जब बन जाता है तब दोनों नियमों में कोई मूल नहीं है। अतः यह साधुत्व और असाधुत्व की व्यवस्था व्यर्थ है यह कहना ठीक नहीं। क्योंकि नानर्थिकामिमां कश्चिद्व्यवस्थां कर्तुमर्हति । तस्मान्निबध्यते शिष्टैः साधुत्वविषया स्मृतिः ॥ २९ ॥ कश्चित् मन्दोऽपि अनर्थिकां निष्प्रयोजनाम् इमां साधुत्वविषयिकां दुर्ज्ञेयां दुरुपेयां¹ च व्यवस्थां कर्तुं नार्हति 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' १. उदात्तादिस्वरज्ञानेऽपि सर्वात्मनोच्चारणात्तादृशत्वम् । ७ वा०
धर्मस्य चाव्यविच्छिन्नाः पन्थानो ये व्यवस्थिताः । न तांल्लोकप्रसिद्धत्वात् कश्चित्तर्केण बाधते ॥ ३१ ॥ ये धर्मस्य पन्थानः धर्मप्रतिपत्त्युपायाः श्रुतिस्मृत्यादयः व्यवस्थिता लोक- प्रसिद्धाः अव्यवच्छिन्नाः सर्वैः शिष्टैरपरित्यागाद्विच्छेदरहिताः पारम्पर्यक्रमादागताः इति यावत् । तान् आगमान् लोकप्रसिद्धत्वात् कश्चित्तर्केण न बाधते लोक- विरोधे तर्कस्यानुत्पादात् । प्रत्युत नरकपालाशुचित्वबोधकागमेन तर्क एव बाध्यते यत आगमाल्लोकविरुद्धं तर्कविरुद्धं च अग्नीषोमीयपशुहिंसादिलक्षणमाचरणं प्रतिपद्यन्ते शिष्टाः अतो नागमस्तर्कबाध्य इति भावः ॥ इदमेवोक्तं चोदनासूत्रे श्लोकवार्त्तिके—धर्माधर्मावबोधस्य तेनायुक्तोऽनुमार्गः। अनुग्रहाच्च धर्मत्वं पीडातश्चाप्यधर्मताम् ॥ वदतो जपसीतादिपानादौ नोभयं भवेत्। क्रोशता हृदयेनापि गुरुदाराभिगामिनाम् ॥ भूयान्धर्मः प्रसज्येत भूयसीह्युपकारिता। अनुमानप्रधानस्य प्रतिषेधानपेक्षिणः ॥ हृदयक्रोशनां कस्माद् दृष्टां पीडामपश्यतः। तस्मादनुग्रहं पीडां तद्भावमपहाय च । धर्माधर्मार्थिभिर्नित्यं स्मर्तव्यौ विधिनिषेधौ ॥ तस्माद्यत्तादृशं कर्म यत्फलोत्पत्तिशक्तिमत् । शास्त्रेण गम्यते तस्य तादृशस्यैव साफल्यम् ॥ इति ॥ ३१ ॥ जो धर्मके प्रतिपादक ( श्रुति, स्मृति आदि ) आगम हैं वे व्यवस्थित ( लोकप्रसिद्ध ) हैं और सब शिष्टों ( गुरुपरम्परा ) से ज्ञात हैं। अतः उन लोक प्रसिद्ध आगमोंका तर्कसे बाध नहीं हो सकता । क्योंकि लोकके विरोध पर तर्कका ही बाध होता है ॥ ३१ ॥ इदानीं लौकिकपदार्थेष्वपि शक्तिभेदेन व्यभिचारादनुमानस्य न सामर्थ्यमित्याह- अवस्थादेशकालानां भेदाद्भिन्नासु शक्तिषु । भावानामनु
व्यभिचारात् । किञ्च अग्निर्न धूमं व्यभिचरति इत्यभिमानमात्रं नाभ्यभिचारः यतोऽ- वस्थाभेदादनेकरूपाः पाद्याद्यस्तिन्न स्याद्रपि कश्चित् धूमो यो नाग्नेः यथा शाल्हूहादपि शाल्हूको गोमयादपि इति । पुत्रञ्च यदि लौकिकेषु पदार्थेष्वियं दुरवस्था अनुमानस्य तर्हि का वार्त्ता अप्राकृतगम्ये धर्मे इति तभागममवधुरन्तरेण अनुमानमात्रेण कोऽमूढः साधयितुं प्रयतेतेति आगमैकसंवेद्य एव धर्मादिरर्थ इति भावः ॥ अवस्थाके भेदसे जैसे—हरी पीपल कफ पैदा करती है और सूखी त्रिदोष नाश करती है । अन्नमें किसी अवस्थामें अङ्कुर उत्पन्न होता है, दूसरी अवस्थामें नहीं । देशके भेदसे जैसे- हिमालयका जल ठण्डा होता है किन्तु किसी-किसी कुण्डमें उष्ण (गरम) भी होता है । कालके भेदसे जैसे—हेमन्त ऋतुमें कुओंका जल गरम और ग्रीष्ममें ठण्डा होता है । एतदेवोक्तं शाङ्करभाष्येऽपि तथाहि—'लौकिकानामपि मणिमन्त्रौषधिप्रभृ- तीनां देशकालनिमित्तवैचित्र्यवशाच्छक्तयो विरुद्धानेककार्यविषया दृश्यन्ते ता अपि तावन्नोपदेशमन्तरेण केवलेन तर्केणावगन्तुं शक्यन्तेऽस्य प्रस्तुन एतावत्य एतत्कहाया एतद्विषया एतत्प्रयोजनाश्च शक्य इति किमुताचिन्त्यस्वभावस्य ·····तस्माच्छन्द- मूल एवातीन्द्रियार्थयाथात्म्यावगम' इति ॥ ३२ ॥ इस तरह शक्तियाँ अवस्था, देश और कालके भेदसे भिन्न भिन्न हैं । फिर जलत्व हेतुसे जलमें शैत्यानुमान नहीं हो सकता । 'अयं शीतः जलत्वात्' । इसी तरह उष्णत्वानुमान भी नहीं हो सकता । अतः जब लौकिक पदार्थोंके बारेमें तर्ककी दुर्दशा ही है तब धर्म निर्णयमें आगमरूपी नेत्रके बिना कोई मार्ग ही नहीं है ॥ ३२ ॥ शक्तिप्रतिबन्धेन व्यभिचारान्नानुमानस्य न सामर्थ्यमित्याह— निर्ज्ञाताशक्तेर्द्रव्यस्य तां तामर्थक्रियां प्रति । विशिष्टद्रव्यसम्बन्धे सा शक्तिः प्रतिबध्यते ॥ ३३ ॥ तां ताम् अर्थस्य वह्नेः क्रिया दाहादिः ताम् अर्थक्रियां प्रति निर्ज्ञाताशक्तेः निश्चितशक्तेरपि द्रव्यस्य वह्न्यादेः विशिष्टद्रव्यसम्बन्धे अभ्रपटलचन्द्रकान्ता- दिद्रव्यसम्बन्धे सति सा शक्तिः दाहजननसामर्थ्यं प्रतिबध्यते इति संबन्धः ॥ और उन उन वस्तुओंकी उन-उन क्रियाओंमें शक्तियोंके निश्चित रहने पर भी किसी विशिष्टद्रव्यके सम्बन्धसे उसकी शक्ति नष्ट भी हो जाया करती है । अयं दहति अग्नित्वात् इत्यादिभिरनुमानैर्न शक्यते दाहजनकत्वमनुमातुं चन्द्र- कान्तादिविशिष्टप्रतिबन्धकद्रव्यसमवधाने अग्नित्वस्य दाहजनकत्वव्यभिचारादिति वस्तु- स्वभावो नानुमानादवगन्तुं शक्यः किं त्वागमादेवेति भावः ॥ ३३ ॥ अतः 'अयं दहति अग्नित्वात्' यह अनुमान भी चन्द्रकान्तमणिके रहने पर व्यर्थ ही होगा । इस प्रकार वस्तु स्वभाव जाननेके लिए तर्क व्यर्थ है किन्तु आगम ही सङ्केतक है ॥ ३३ ॥ ननु केनचिन्महापुरुषेण सुस्तर्को व्यवस्थितो भविष्यति तथा च तेन तर्केण धर्माधर्मविनिर्णिर्भविष्यतीति चेन्महापुरुषाणामपि कपिलकणादादीनां मिथोविप्रतिप- त्तिदर्शनेन तदीयस्र्काणामप्यव्यवस्थितत्वमित्याह—
२४ वाक्यपदीयम् बड़े बड़े महापुरुषोंके तर्कसे भी धर्म और अधर्मका निर्णय असम्भव है। क्योंकि— यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः । अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते ॥ ३४ ॥ यतः कुशलैः अनुमातृभिः कपिलादिभिः यत्नेन अनुमितोऽपि 'जगतः कारणं प्रधानम्' इत्येवंरूपोऽर्थः अन्यैः अभियुक्ततरैः कणादादिभिः अन्यथैव 'परमाणुः जगत्कारणम्' इत्येवंरूपेण उपपाद्यते एवं तदन्यैरपि अन्यथा इति, ततश्च युक्तमुक्तं 'न चागमादृते धर्मस्तर्केण व्यवतिष्ठते' इति । यतः यत्नेन विवेचिता अपि आगमानपेक्षाः पुरुषोत्प्रेक्षामात्रनिबन्धनास्तर्का अव्यवस्थिता भवन्तीति नागमगम्ये- ऽर्थे केवलेन तर्केण प्रत्यवस्थातव्यमिति तथा चाहुर्बादरायणपादाः 'तर्काप्रतिष्ठाना- त्......' इति भावः ॥ ३४ ॥ अनुमान करनेमें बड़े चतुर कपिल आदि महर्षियोंने जिसकी सिद्धि बड़े यत्नसे अनुमान द्वारा की है। उसीका दूसरे (कणादि) महर्षिने उलटा अर्थ कर दिया है। जैसे कपिलने यत्नपूर्वक अनुमानसे जगत्का कारण प्रधान सिद्ध किया है और वैसी ही युक्तियोंसे कणादने परमाणुको जगत्का कारण मान लिया । अतः चतुर अनुमाता भी धर्मके बारेमें अनुमानसे कोई निर्णय नहीं कर सकता है ॥ ३४ ॥ नन्वेवं धर्माधर्मयोः प्रत्यक्षागोचरत्वेन शब्दोपमानयोश्च 'एते पदार्थाः मिथः संसर्गवन्तः आकाङ्क्षादिमत्पदोपस्थापितत्वात्, गवयपदं सप्रवृत्तिनिमित्तकं साधुपद- त्वात्,' इत्यनुमानविधयैव १प्रामाण्येन अनुमानानतिरेकित्वाद् अनुमानस्य चाव्य- वस्थितत्वेन धर्माधर्मप्रमापकत्वायोगात् धर्माधर्मप्रमितिनिर्मूलैव स्यादित्याशङ्कामपा- कर्तुं प्रत्यक्षानुमाने एव प्रमाणे इत्यभ्युपगमनं व्यभिचारयितुं प्रमाणान्तरमाह—यद्वा तर्कस्याव्यवस्थितत्वेन धर्माद्यप्रमापकत्वमुपपाद्य आर्षज्ञानस्य धर्मादिप्रमापकत्वेऽपि तस्यागममूलकत्वमुपपादयितुं लौकिकालौकिकभेदेन द्विविधमार्षज्ञानं वक्तुमुपक्रमते— इस प्रकार अनुमान धर्माधर्म निर्णय में अप्रमाण है । आर्षज्ञान प्रमाण होते हुए भी आगममूलक है क्योंकि—आर्ष ज्ञान दो प्रकारका होता है। एक लौकिक और दूसरा अलौकिक— परेपामसमाख्येयमभ्यासादेव जायते । मणिरूप्यादिविज्ञानं तद्विदां नानुमानिकम् ॥ ३५ ॥ परेपामसमाख्येयं परेभ्यो वक्तुमशक्यम् मणिरूप्यादिविज्ञानम् मणिरूप्या- दितारतम्यज्ञानं यत् तद्विदां मणिरूप्यादिविदां रूपतर्काणां २सूक्ष्मान् कार्षापणा- दिनारतम्यसमधिगमहेतून् कल्पयित्वापि परेभ्यो वक्तुमशक्नुवताम् अभ्यासादेव आकरमणिपरिचेतृवचनपूर्वकत्वात् प्रत्यक्षपौन्ःपुन्यात् नेन्द्रियादिभ्यः जायते तत् नानुमानिकं व्याप्तिज्ञानाजन्यत्वात्, न प्रत्यक्षं पटुभिरिन्द्रियैरपि अभ्यासरहितैरधि- १. शब्दोपमानयोर्न पृथक् प्रामाण्यकथनम् । अनुमानगतार्थत्वादिति वैशेषिक मतम् ॥ २. रूपं रूप्यभेदः दीणारादिः तं तर्कयन्ति परीक्षन्ते इति रूपतर्काः सौवर्णिकाः ।
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ५५
- गन्तुमशक्यतया इन्द्रियमात्रजन्यत्वात् , इति लौकिकप्रत्यक्षानुमानातिरिक्तं किंचित् लौकिकसमाधिजन्यं भावनापरपर्यायमभ्यासाख्यं प्रमाणान्तरमाश्रयितव्यम् । एवं षड्जर्षभगान्धारधैवतादिभेदः प्रत्यक्षप्रमाणविषयोऽपि अभ्यासरहितैः प्रणिहितमनो- भिरपि अभियुक्तैरधिगन्तुमशक्यतया गान्धर्वशास्त्रपूर्वकेण प्रत्यक्षाद्यतिरिक्तेनाभ्या- साख्यप्रमाणेन संवेद्य इत्यास्थेयम् । तमिमं 'श्वो मे भ्राताऽऽगन्तेति हृदयं मे कथयति' इतिकन्यकाज्ञानमिव लौकिकमार्षमित्याचक्षते । स्पष्टं चेदं प्रशस्तपादभाष्ये । शब्दोपमानयोश्च व्याप्तिज्ञानजन्यत्वान्नानुमानान्तर्भाव इति तत्त्वम् ॥ ३५ ॥ लेकिन मणि और मिश्री आदिके मूल्यके तारतम्यका ज्ञान जानकार स्वर्णकारोंको ही होता है। वे इसे चाहने पर भी बता नहीं सकते। क्योंकि किसी वस्तुकी विशेषताका ज्ञान तो [L1
आविर्भूतप्रकाशानामनुपप्लुतचेतसाम् । अतीतानागतज्ञानं प्रत्यक्षान्न विशिष्यते ॥ ३७ ॥ न उपप्लुतानि रजस्तमोभिराक्रान्तानि चेतांसि येषां तेषामनुपप्लुतचेतसाम् तपसा क्षीणकल्मषाणाम् अत एव आविर्भूतं आवरणरहितः प्रकाशो ज्ञानं येषां ते तेषाम् आविर्भूतप्रकाशानां निरावरणख्यातीनां योगिनाम् यत् अतीतानागतज्ञानं जायते तत् प्रत्यक्षात् अस्मदादिप्रत्यक्षाद् न विशिष्यते न भिद्यते न विलक्षण- मिति यावत् ॥ यदपि लौकिकमात्रं तदपि आगमसहकृतयत्नपूर्वकप्रत्यक्षाभ्याम्जन्य- तया प्रयत्नपूर्वक मञ्जनादिना दृश्यद्रष्टॄणां सिद्धानां ज्ञानमिव उपनेत्रसहकृतचाक्षुष- मिव च प्रत्यक्षमेवेति ध्येयम् । यथा लोकः स्वमुखमपश्यन्नपि स्वच्छदर्पणे प्रतिबिम्ब- रूपेण पश्यत्येवम् ऋषयः तपसा विशुद्धे अन्तःकरणे अस्मदादिभिरग्राह्यमपि वस्तु अव्यभिचरितं पश्यन्ति तच्च ज्ञानं योगजप्रत्यक्षजन्यं न लौकिकप्रत्यक्षजन्यमनुमान- जन्यं वा येन लौकिकप्रत्यक्षानुमानयोरसंभवाल्लोकानां तत्राविश्वासो भवेदिति भावः ॥ ३७ ॥ जिनके चित्त रजोगुण और तमोगुणसे अभिभूत नहीं है। जिन्हें प्रकाश (ज्ञान) हो गया है उन महर्षियों को जो भूत और भविष्यत्का ज्ञान होता है । वह भी 'हम लोगोंके प्रत्यक्षकी ही भाँति प्रत्यक्ष है'॥३७॥ नन्विन्द्रियासम्बद्धविषयकम् ऋषीणां ज्ञानं कथं प्रत्यक्षम् कुतो वा 'आर्षं ज्ञानं मिथ्या इन्द्रियासम्बद्धविषयकत्वे सति प्रत्यक्षत्वाच्छुक्तिरजतवदिति' इत्यनुमानेन न बाध्यते इत्यत आह— यद्यपि महर्षियोंका वह प्रत्यक्षज्ञान इन्द्रियजन्य नहीं है। तथापि 'आर्षज्ञानं मिथ्या इन्द्रियासम्बद्धविषयकत्वे सति प्रत्यक्षत्वात्' इस अनुमानसे बाधित नहीं होता। क्योंकि— अतीन्द्रियानसंवेद्यान्पश्यन्त्यार्षेण चक्षुषा । ये भावान् वचनं तेषां नानुमानेन बाध्यते ॥ ३८ ॥ इन्द्रियमतिक्रान्ता अतीन्द्रियास्तान् अतीन्द्रियान्—इन्द्रियैरग्राह्यान् अत एव असंवेद्यान् प्रत्यक्षपूर्वकैरनुमानादिभिरपि अग्राह्यान् भावान् अन्तर्यामिणं, चतुर्विधपरमाणून्, अविवृत्तं शब्दब्रह्म, देवताः, कर्मणां फलप्रदसंस्कारम् फलजनन- शक्तिवैलक्ष्यं महावान्तरप्रतियोगितशक्तेः फलदानाभिमुख्यम्, आतिवाहिकं¹ शरी- रम्, इत्येवमादीन् ये ऋषयः आर्षेण व्यावहारिकादन्येन अलौकिकसमाधिरूपतपो- लब्धेन चक्षुषा चक्षुः सदृशेन योगजधर्मेण पश्यन्ति तेषां वचनम् अनुमानेन अनवस्थितेन अतीन्द्रियार्थे प्रवर्तितुमशक्तेन च न बाध्यते इत्यर्थः ॥ लौकिकप्रत्यक्षे विषयेन्द्रियसम्बन्धस्य कारणत्वेऽपि योगजप्रत्यक्षे तस्याकारणत्वेन आर्षज्ञानस्य १० इह मृतस्य देशान्तरे शरीरान्तरग्रहाय यदन्तरा भव शरीरं तद्देशमतिवाहयति तदातिवाहिकम् ॥
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ५७ प्रत्यक्षत्वे बाधकाभावः प्रत्यक्षपूर्वकस्यानुमानस्यातीन्द्रियार्थे अप्रवृत्त्या अनुमाना- बाध्यत्वं चेति भावः ॥ ३८ ॥ जो इन्द्रियोंसे गृहीत नहीं हो सकते और जो प्रत्यक्षमूलक अनुमानसे भी अग्राह्य हैं । भाव ( पदार्थ जैसे भगवान्, परमाणु, शब्दब्रह्म, देवता आदि ) जिन्हें महर्षियोंने आर्ष अलौकिक समाधि रूप तत्त्वसे ग्राह्य ) नेत्र ( नेत्र सदृश योगसे उत्पन्न धर्म ) के द्वारा देखा । उनके वचन अव्यवस्थित अनुमानसे बाधित नहीं हो सकते ॥ ३८ ॥ यद्यपि ऋषीणां वचनमनुमानेन न बाध्यते तथापि तद्वचनात् ये प्रवर्तन्ते तेषां निवृत्तिः शक्या कर्तुम् , अनुमानेन तद्वचनप्रामाण्ये संशयोत्पादनादत आह— और इन वचनोंको प्रमाण मानकर जो कार्यरत हैं उन्हें रोका भी नहीं जा सकता। क्योंकि— यो यस्य स्वमिव ज्ञानं दर्शनं नातिशङ्कते । स्थितं प्रत्यक्षपक्षे तं कथमन्यो निवर्तयेत् ॥ ३९ ॥ यः परिग्रहीता यस्य योगिनः दर्शनं स्वं ज्ञानमिव नातिशङ्कते न व्यभि- चारशङ्कां याति प्रत्यक्षपक्षे स्थितं योगिनां वचनं स्वं प्रत्यक्षमिव मन्यमानम् म् अन्यः तर्कशरणः कथं निवर्तयेत् तदीयानुमानेषु तस्यानाश्वासादिति भावः ॥ ३९ ॥ जो व्यक्ति जिस योगीके प्रत्यक्षको अपना प्रत्यक्ष मान बैठा है । उसे दूसरा व्यक्ति तर्कोंके द्वारा अपनी ओर कैसे खींच सकता है। क्योंकि उसे उसके तर्क पर विश्वास ही नहीं है ॥ ३९ ॥ इह कृतानां कर्मणां प्रेत्यादूर्ध्वम् इष्टानिष्टफलप्राप्तिर्भविष्यतीति ऋषिवचनानु- सारिणामाप्तानां वचनबलादेव सर्वैर्मनुष्यैः शास्त्रोपदेशं विना ब्राह्मणत्वादिजातिरिव निस्सन्दिग्धं मन्यते तथैवानुगम्यते चेत्याह— इदं पुण्यमिदं पापमित्येतस्मिन्पदद्वये । आचण्डालं मनुष्याणामल्पं शास्त्रप्रयोजनम् ॥ ४० ॥ चण्डालेभ्य आ इति आचण्डालं चण्डालपर्यन्तं मनुष्याणाम् इदं पापं इदं पुण्यम् इत्येतस्मिन्पदद्वये शास्त्रप्रयोजनम् अल्पम् इति सम्बन्धः ॥ एतादृशीं ख्यातिं प्राप्तमृषीणां वचनं यत् पामरा अपि जनाः शास्त्रमनधीत्यापि ऋषिवचनानु- सार्याप्तवचनविश्वासादेव पुण्यं पापं च जानन्तीति ततः कथं केनापि ऋषिवचनानु- सारिणः निवर्तयितुं शक्या इति भावः ॥ ४० ॥ यही कारण है कि—ब्राह्मणसे लेकर चाण्डाल तक जितने मनुष्य हैं । वे सब 'यह पुण्य है' और 'यह पाप है' ( यह ऋषियोंके वचनोंसे ही जान लेते हैं और विश्वास करते हैं । ) अतः उनके लिए शास्त्रका प्रयोजन अल्प ही है । तात्पर्य यह है कि आप्तज्ञान तर्ककी सहायताके बिना स्वयं प्रमाण है । क्योंकि वह आगममूलक है ॥ ४० ॥ ८
ननु द्विविधमपि आर्षं प्रत्यक्षं यद्यपि लौकिकप्रत्यक्षानुमानागमेभ्योऽतिरिक्तं तथापि आगमसंस्कृतप्रत्यक्षजन्यतया आगमोदीरिततपोनुष्ठानजन्यादृष्टजन्यतया च आगममूलकमेव तत् । अत एवोक्तम् 'ऋषीणामपि यज्ज्ञानं तदप्यागमपूर्वकम्' इति। एवं च आगमः स्वप्रामाण्याय तर्कमपेक्षत इति तर्कापेक्षया दुर्बल इति तन्मूलकस्य आर्षशास्त्रस्य सुतरां दौर्बल्यमिति शङ्कामपनुदन् आगमस्य स्वतः प्रमाणत्वेन तर्काऽन- पेक्षणात् तर्काबाध्यत्वमाह—यद्वा एवमार्षज्ञानस्यादृष्टविशेषजन्यत्वे उपपादिते अदृष्टस्यागमवेद्यतया तज्जन्यमार्षं ज्ञानमागममूलकमिति सिद्धमिति सांप्रतमागमस्य सर्वतो बलवत्त्वाय स्वतः प्रमाणतामाह— इसी तरह आगमोंका प्रामाण्य भी तर्कके अधीन नहीं है। किन्तु आगम तर्ककी अपेक्षा प्रबल और स्वतः प्रमाण है। चैतन्यमिव यश्चायमविच्छेदेन वर्तते । आगमस्तमुपासीनो हेतुवादैर्न बाध्यते ॥ ४१ ॥ अविच्छेदेन-स्वतः, स्वप्रकाशतया वर्तमानं चैतन्यमिव यश्चायं श्रुतिलक्षणः आगमः अविच्छेदेन विच्छेदोऽप्रामाण्यम् अविच्छेदः प्रामाण्यम् तेन स्वतः प्रमाणतया वर्तते तम् स्वतः प्रमाणमागमम् उपासीनः आगमानुरोधेन प्रवर्त्तमानः हेतुवादैः तार्किकवादैः, न बाध्यते न्यायशास्त्रपथौ न विचार्य्यते इत्यर्थः ॥ जैसे अविच्छिन्न रूप से (स्वयं प्रकाश) चैतन्य वर्तमान है। वैसे यह वेदरूपी आगम भी अविच्छेदरूपसे (स्वतः प्रामाण्यसे) युक्त है। ऐसे स्वतःप्रमाण आगमों पर विश्वास करनेवाले लोग तर्कवादसे विचलित होकर आगममे विश्वास नहीं खो बैठते। एतदुक्तं भवति यथा विज्ञाने जाते कश्चिदपि जानामि नवेति न संदिग्धे न जानामीति वा न विपर्य्यस्यति अतः विज्ञानं स्वप्रकाशमास्थीयते इति न तद्व्यक्ति- ज्ञानानुव्यवसायो१ ज्ञाततालिङ्गकानुमितिर्वापेक्ष्यते एवं आगमेऽपि कश्चिदपि 'आगमः प्रमाणं न वे'ति न संदिग्धे 'न प्रमाणमि'ति वा न विपर्यस्यति अतः आगमः स्वतः प्रमाणमित्यास्थीयते इति न तत्प्रामाण्याय तर्कादिकमपेक्ष्यते इति आगमोऽनपेक्षतया तर्कादिभ्यो बलवानिति तर्काबाध्य इति ॥ यद्वा चैतन्यमिव यथा कश्चिदपि अहमस्मीति प्रत्ययानुगते अनादिचैतन्यरूपे आत्मनि 'अहं वा नाहं वा' इति न संदिग्धे न च 'नाहमेव' इति विपर्यस्यति तथा योऽयं श्रुतिस्मृतिलक्षणः आगमः अविच्छेदेन अनादिशिष्टपरम्परया वर्तते प्रमाणमेवेति स्वीक्रियते न च तत्र कश्चिदपि 'प्रमाणं न वा' इति सन्दिग्धे न च 'अप्रमाणमेव' इति विपर्यस्यति किं बहुना येऽपि भिन्नाः प्रवादिनस्तेऽपि कार्याकार्य- १. मुरारिमिश्राणां मते ज्ञानमनुव्यवसायेन गृह्यते। भट्टानां मते ज्ञानमतीन्द्रियं ज्ञानजन्या ज्ञातता प्रत्यक्षा तया ज्ञानमनुमीयते। वेदान्तिनस्तु ज्ञानं स्वप्रकाशमातिष्ठन्ते तन्मतेनेदमभि- धेयम्।
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्यापेतम् ३६ भक्ष्याभक्ष्यागम्यागम्यादिषु अहिंसादयादानब्रह्मचर्यतपःसत्यवदनप्रभृतिषु च यमा- गममुपजीव्यैव प्रवर्तन्ते न हि तेषां कार्याकार्यादिनिर्णयः स्वागममूलः स्वागमस्य अतीन्द्रियार्थदर्शिपुरुषबुद्धिप्रभवत्वेनाप्रमाणत्वात् ते सर्ववादिभिरुपसेवितमागमम् , उपासीनः आश्रितः हेतुवादैः तार्किकवादैः न बाध्यते न न्यायमार्गस्थो विचाल्यत इत्यर्थः ॥ अथवा—जैसे 'मैं हूँ' इस ज्ञानके बाद 'यह मैं हूँ वा नहीं' यह सन्देह नहीं होता और 'मैं नहीं हूँ' इस तरह उलटा ज्ञान भी नहीं होता। वैसे यह श्रुतिस्मृतिरूपी आगम अनादि परम्परासे प्रमाणरूपमें स्वीकृत है और इसके प्रामाण्यके बारेमें न तो किसीको सन्देह है और न तो अप्रामाण्यरूप उलटा ज्ञान ही है। इस तरह सब लोगोंके द्वारा स्वीकृत आगमपर विश्वास करनेवाले लोग तार्किकवादोंके द्वारा न्यायमार्गसे विचलित भी नहीं किए जा सकते हैं। तात्पर्य यह है कि आगम भी तर्कसे प्रबल है ॥ ४१ ॥ स्पष्टीकृतञ्चायमर्थो न्यायमञ्जर्याम् तथाहि—'चातुर्वर्ण्यचातुराश्रम्यरूपश्चैष महा- जनो वेदपथप्रवृत्तः आगमान्तरवादिभिरप्यप्रत्याख्येय एव । तथा चैते बौद्धादयोऽपि दुरात्मानो वेदप्रमाण्यनियमिता एव चाण्डालादिस्पर्शं परिहरन्ति निरस्ते हि जातिवादावलेपे क्व चाण्डालादिस्पर्शे दोषः......ईदृशश्चायमनभ्यसाम्नान्यविभवो महाभागो वेदनामा ग्रन्थराशिः यदन्ये बाह्यागमवादिन एवमेवं स्पर्धन्ते ते स्वागम- प्रामाण्यमभिवदन्तो वेदरीत्याभिदधति । वेदे यथा तथा प्रवेष्टुमीहन्ते वैदिकानर्था- नन्तरान्तरा स्वागमेषु निवध्नन्ति वेदस्पर्शपूतमिवात्मानं मन्यन्ते तेषामप्यन्तर्हृदये ज्वलतीव ( वेद ) प्रामाण्यम्' इति ॥ ४१ ॥ तदेवमागमस्य तर्काद्बलवत्त्व
सहायकके विना अनुमानके आधार पर कार्य करनेवाले व्यक्तिका पतन दुर्लभ नहीं है ॥ ४२ ॥ 'न चागमादृते' इत्यारभ्य एतावता प्रबन्धेन धर्माधर्मयोस्तर्कागम्यत्वमार्ष- ज्ञानस्य च आगमपूर्वकत्वमुपपाद्य धर्माधर्मयोरागमैकवेद्यत्वमुपसंहरति— तस्मादकृतकं शास्त्रं स्मृतिं च सनिबन्धनाम् । आश्रित्यारभ्यते शिष्टैः शब्दानामनुशासनम् ॥ ४३ ॥ तस्मात् तर्कस्यान्यथास्थितत्वेन आर्षज्ञानस्य चागमपूर्वकत्वेन धर्माधर्मयोरा- गमैकवेद्यत्वात् अकृतकम् अपौरुषेयं शास्त्रं पुरुषहितोपदेशाय प्रवृत्तमाम्नायं निबध्यतेऽनेनेति निबन्धनं मूलं तेन सहितां सनिबन्धनां शिष्टपरम्पराचरणात्नु- गृहीतां 'पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्' इत्यादिरूपां स्मृतिं च आश्रित्य प्रमाणीकृत्य शिष्टैः पाणिन्यादिभिः शब्दानामनुशासनमारभ्यते क्रियते इत्यर्थः ॥ अयं भावः शब्दानुशासनमारभमाणाः पाणिन्यादयः अनादिप्रवृत्तं व्याकरणा- गममुपजीव्यैवारभन्ते अत एव शाकल्यस्य शाकटायनस्य इति पूर्वांन्स्मर्तॄन् स्मरन्ति तेऽपि हि स्वपूर्वान् स्मर्तॄन् इति अनादिप्रवृत्तव्याकरणमूलभूतश्रुतिमूलक एव साध्वसाधुप्रविभाग इति 'तस्मान्निबध्यते पूर्वैः साधुत्वविषया स्मृतिः' इति यदुकं तदुपपन्नमिति ॥ ४३ ॥ इसीलिए अपौरुषेय शास्त्र और शिष्टाचार परम्परासे स्वीकृत स्मृतियोंको प्रमाण मानकर पाणिनि, कात्यायन और पतञ्जलि आदि शिष्टमहर्षियोंने शब्दानुशासन ( व्याकरण-शास्त्र ) का निर्माण किया है ॥ ४३ ॥ ( वाक्यपदीयकी इस कारिका तक व्याकरणशास्त्रके निर्माणका प्रयोजन कहा गया है और 'अथशब्दानुशासनम्' वाक्य की यह विस्तृत व्याख्या है। अब वाक्यपदीय ग्रन्थका आरम्भ विषयकी दृष्टिसे किया जा रहा है । ) लोके नदीघोषतन्त्रीशब्दकाकवाशितादौ, व्यवहर्तृषु, पदार्थबोधकत्वेन प्रसिद्धे श्रोत्रेन्द्रियग्राह्ये ध्वनौ च शब्दशब्दप्रयोगात् शब्दशब्दस्य सामान्यशब्दतया प्रकरणादिकं विना विशेषेऽवस्थानासम्भवेन शब्दानुशासनेऽस्मिन् शास्त्रे नदीघोषा- दीनामप्यनुशासनप्रसङ्ग इति इदानीमनुशासनकर्मभूतं तपरसूत्रभाष्यादावुक्तं ध्वनिशब्दत्वं शब्दविशेषमभिधातुमाह— यद्यपि नदीकी हरहराहट, वीणाका नाद और कौवे की काँव काँव भी शब्द ही कही जाती है। तथापि इस व्याकरण शास्त्रमें हम उन शब्दोंका अनुशासन ( साधुत्व ) बतायेंगे— द्वावुपादानशब्देषु शब्दौ शब्दविदो विदुः । एको निमित्तं शब्दानाम् अपरोऽर्थे प्रयुज्यते ॥ ४४ ॥ उपादीयते स्वरूपेऽध्यारोप्यते अर्थरूपतां विहाय स्वरूपमिव आपाद्यतेऽर्थो येन स उपादानः वाचकः शब्दस्तस्यार्थरूपेण रजोः सर्परूपेणेव विवर्तनाद्रज्जुरिव सर्पस्य अर्थस्य विवर्तोपादानं शब्दः, शब्दार्थयोः कार्यकारणभावादेव योऽर्थः स शब्दः यः
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ६१ शब्दः सोऽर्थ इति शब्दार्थयोस्तदात्म्यमिति ध्येयम् । ननु अग्नेर्ढगित्यादौ वाच्य- वाचकयोरुभयोरपि एकरूपतया नार्थरूपस्य शब्दे चारोप इति न तत्राग्निशब्दोऽग्नि- शब्दस्य विवर्तोपादानमिति तस्य उपादानशब्दपदेन ग्रहणं न स्यादिति चेदुच्यते द्वयोः शब्दयोर्भेदमारोप्य संज्ञासंज्ञिभावस्येव उपादानोपादेयभावस्य स्वीकार इत्य- दोषात् । यद्वा उपादीयतेऽर्था बोध्यन्तेऽनेनेति व्युत्पत्त्या उपादानशब्दोऽत्र बोधकपर एव न विवर्तोपादानपर इति न क्षतिः इति ॥ तथा च उपादानशब्देषु वाचकशब्देषु उच्चारणेन प्रकाशनीयेषु द्वौ शब्दौ व्यङ्ग्यव्यञ्जकरूपौ लक्ष्येते इति शब्दविदो वैयाकरणाः विदुः । शब्दद्वयाङ्गीकारे किन्मानमिति चेत् शब्दस्वरूपावधारणरूपम् अर्थावधारणरूपं च कार्यद्वयमेव तदङ्गी- [L11
An exact, line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari:
अत्र कैयटः 'ध्वनिः स्फोटश्च व्यङ्ग्यो व्यञ्जकश्च स्त इति शेषः, शब्दानां व्यञ्जकानां सम्बन्धी व्यञ्जको यो ध्वनिः स एव महानल्पश्च लक्ष्यते व्यङ्ग्यस्त्व- भिन्नकाल एव, उभयं-व्यङ्ग्यो व्यञ्जकश्च प्रमाणेन स्वभावतः—स्वरूपेण सिद्धौ केषांचित् व्यक्तानामुभयं गृह्यते अव्यक्तानां तु ध्वनिरेव' इति । एतदेव 'एवं तर्हि स्फोटः शब्दः ध्वनिः शब्दगुण' इति भाष्येणाप्युक्तम् 'शब्दगुण. —उपकारको व्यञ्- कत्वेनेत्यर्थः इति कैयटः। ध्वनिः-वर्णा वैकृतध्वनिश्च, वैकृतध्वनेरप्युपलब्धिपौनः- पुन्यकारणत्वात् व्यञ्जकत्वम् 'व्यञ्जकत्वेनेति-स्फोटोपलब्धिप्रतिबन्धकस्तिमितवाय्व- पसारणद्वारा स्वधर्मरूपिततदुपलब्धिहेतुत्वेनेत्यर्थः' इत्युद्योतः । ध्वनिपदेन वैखरी, स्फोटपदेनाभ
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ६३ जो भेद वादी हैं वे घटके कारण कपालमें पानी भरनेकी शक्ति न रहने परभी कार्य घटमें उस शक्तिको देखकर कार्यकारणमें परस्पर भेद मानते हैं। और इसे स्वाभाविक भेद कहते हैं। और जो अभेद वादी हैं वे 'मिट्टी का घड़ा' इस वाक्यमें मिट्टी और घड़े में भेद नहीं मानते। इनके मतसे एकही शब्द बुद्धि भेदसे भिन्न भिन्न माना गया है। जैसे मनोग्राहा स्फोट और श्रोत्रग्राह्य वैखरी ॥ ४५ ॥ 'तत्रैको निमित्तं शब्दानाम्' इति यः स्फोटवैखर्योः कार्यकारणभाव उक्तस्त- मुपपादयति— स्फोट और वैखरीके अभेद पक्षमें भी कार्यकारण भाव बना रहता है। अरणिस्थं यथा ज्योतिः प्रकाशान्तरकारणम् । तद्वच्छब्दोऽपि बुद्धिस्थः श्रुतीनां कारणं पृथक् ॥ ४६ ॥ अरणिस्थं निष्पर्षणान्प्राक् काष्ठान्तः स्थितं अविकृतं ज्योतिः यथा विवर्त- काले प्रकाशान्तरकारणं प्रकाशान्तरस्य उद्बुद्धस्य वह्नेः कारणमुपादानं भवति तद्वत् तथा बुद्धिस्थः बुद्धिरन्तःकरणं तत्र भिन्नशब्दबीजरूपेणावस्थितः तदवच्छि- न्नहृदयाकाशदेशस्थ इत्यर्थः, हृदयदेशे बुद्धिविषयीकृत इति यावत् । 'तेनाकाशदेशः शब्द' इति भाष्येण न विरोधः । शब्दः अविकृतः अक्रमः स्फोटोऽपि अर्थबोध- नेच्छया स्थानकरणाद्यनुगृहीतः विवर्तकाले पौर्वापर्यवानुपलभ्यमानः पृथक् भिन्नानां श्रूयन्त इति श्रुतयस्तासां श्रुतीनां भिन्नभिन्नघटपदादिशब्दानां कारणं भवति इत्यर्थः॥ जैसे अरणि (काष्ठ) में रहनेवाली ज्योति (अग्नि) जब मथनके बाद प्रकट होती है। तब दाहक अग्निका कारण हो जाती है। वैसे बुद्धि (अन्तःकरण) में स्थित शब्द (अक्रम स्फोट) भी अर्थबोधकी इच्छासे क्रमसे प्रकट होकर भिन्न भिन्न श्रुतियों (शब्दों) का कारण माना जाता है। अयं भावः यथा बीजावस्थमविकृतं ज्योतिरुत्तरेण प्रकाशात्मनाऽभिज्वलितं स्वरूपपररूपप्रतिपत्तिकारणं भवति एवं वक्तृबुद्धिस्थः स्फोटः वक्तृप्रयत्नाभिव्यङ्ग्य- ध्वनिरूपरूपितः परश्रवणगोचरो भवति स च परेण श्रुतः तद्बुद्धिस्थं स्फोटमभि- व्यनक्ति ततोऽर्थबोध इति व्यङ्ग्यव्यञ्जकभेदानुपातेन पौर्वापर्यवानुपलभ्यमानः स्फोटः स्वरूपपररूपयोः प्रकाशको भवति इति प्रकाश्यप्रकाशभावमूलक एव वैखरी- स्फोटयोः कार्यकारणभाव इति ॥ ४६ ॥ अरणियोंमें आग बीजरूपमें है। वह मन्थनके बाद प्रकट होकर प्रकाशक आग बन जाती है और प्रकाश करती है। इसी तरह वक्ताकी बुद्धिमें वक्ताके प्रयत्नसे ध्वनि बनता है और श्रोताके कानों तक पहुँचकर उसकी बुद्धिमें स्थित स्फोटको अभिव्यक्त करता है तब अर्थज्ञान होता है। इस तरह स्फोट ही अपना और वैखरीका प्रकाशक है ॥ ४६ ॥ स्फोटस्य बुद्धिस्थत्वं ध्वनिव्यङ्ग्यत्वं चोपपादयन् तस्यैकत्वेऽपि घटव्यङ्ग्याभिव्य- क्तिकाले न पटबोधकत्वमित्याह— यह एक, बुद्धिस्थ और ध्वनिव्यङ्ग्य स्फोट एक ध्वनिसे दूसरी ध्वनिका बोधक नहीं होगा। क्योंकि—
६४ वाक्यपदीयम् वितर्कितः पुरा बुद्ध्या क्वचिदर्थे निवेशितः । कारणेभ्यो विवृत्तेन ध्वनिना सोऽनुगृह्यते ॥ ४७ ॥ पुरा उच्चारणात् प्राक् बुद्ध्या अन्तःकरणवृत्त्या योऽयं शब्दः सोऽर्थो योऽर्थः स शब्दः इत्येवंरूपाध्यासात्मकसङ्केतबुद्धिरूपया वितर्कितः विशिष्टेन अन्यव्यावृत्तेन रूपेणविषयीकृतः क्वचिदर्थे यस्मिन्नर्थे यादृशध्वन्यभिव्यक्तस्य स्फोटरूपस्य शब्द- स्याध्यासस्तस्मिन् निवेशितः तत्तादात्म्यापन्नः यः शब्दः सः तद्बोधनेच्छया कार- णेभ्यः स्थानप्रयत्नेभ्यः विवृत्तेन सूक्ष्मे ध्वनौ कारणव्यापारेण प्रचीयमाने स्थूलेऽ- नादात्मना प्राप्तविवर्तेन ध्वनिना अनुगृह्यते अविक्रियाधर्मकोऽपि विक्रियाधर्मिणं ध्वनिमनु ध्वनिधर्मेण कत्वगत्वादिना भासते इत्यर्थः । तथा च घटध्वन्यभिव्यक्तस्फो- टस्य पटध्वन्य
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ६५ ग्राहक है। फिर प्रयोक्ता अर्थ समझानेके लिए स्फोटरूप शब्दका जिस अर्थ में तादात्म्य गृहीत करता है उस प्रकारको ध्वनि उसकी प्रतीतिके लिए करता है। उसी ध्वनिसे स्वरूपा- वस्थित शब्द अभिव्यक्त होता है और शक्तिविषयक संस्कारके उद्बुद्ध हो जाने पर शाब्द- बोध होता है। जैसे घटको मिट्टीका रूप माननेके बाद मिट्टीमें पटके अभिव्यक्ति की शक्ति मानते हैं। वैसे शब्दमें बोधात्मक घटसे तादात्म्य ग्रहण होने पर बोधात्मक घटाभिव्यक्ति- शक्ति स्वीकारते हैं। इस प्रकार जब बौद्ध-शब्दके ज्ञानके लिए ध्वनि उत्पन्न हुई तब बौद्ध शब्दका ध्वनि निमित्त है और बौद्ध-शब्द ध्वनिका प्रकाशक है। नन्वध्यासस्य सङ्केतस्तत्त्वे किम्मानमिति चेदुच्यते—'ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म' इत्यादि शास्त्रेषु, 'वृद्धिरादैच्' इत्यादौ व्याकरणे, 'कम्बुग्रीवादिमान् घटः' इत्यादौ लोके, 'अमरा निर्जरा देवा' इत्यादौ कोशे च योऽयं शब्दः सोऽर्थः योऽर्थः स शब्दः इत्येवमितरेतराध्यासरूपस्य सङ्केतस्य दर्शनमेवेति गृहाण। न च ओमित्येकाक्षरमि- त्यादौ तत्तच्छब्दवाच्ये लक्षणेति न तेन शब्दार्थाध्याससिद्धिरिति वाच्यम्—लक्ष- णायां मानाभावात्। अत एव ईदृशानाद्यभेदारोपेणैवागमिनो मन्त्रार्थयोरभेदेनो- पासनामामनन्ति। मीमांसकाश्च मन्त्रमर्थी देवतामाचक्षते। ईदृश एव सङ्केतो मुख्यः। क्वचित्तु भेदं परिकल्प्य अस्यार्थस्यायं वाचक इत्यपि कदाचित् सङ्केतः यथा पाणिनेः 'कर्मणि द्वितीया' 'उञः प्रगृह्यमित्यादिः ॥ तदिदं बौद्धं स्फोटाख्यं नित्यमक्रमं निरंशं शब्दतत्त्वम् अन्यवर्णप्रत्ययरूपव्यापा- रेणाभिव्यक्तं परं प्रति प्रतिपिपादयिषया वक्तृभिरुच्यमानैः श्रोतृभिः श्रूयमाणैर्वर्णैरुत्परा- गादनादिवाग्व्यवहारवासनामात्रमङ्गीकृत्य लोकबुद्ध्या परमार्थपदन्योऽन्याभेदेन सङ्केतेन प्रतीयते न तु तदतिरिक्तरूपेण। यद्यपि लाक्षाद्युपाधेरपगमे स्फटिकः स्वच्छधवलोऽ- नुभूयते उपाधिं विनापि प्रकाशात् अस्य तूपाधिव्यतिरेकेण प्रतीत्यभावान्न केवलस्य प्रत्ययः यथा राहोश्चन्द्रव्यतिरेकेणेति ॥ ४७ ॥ नन्वेवं स्फोटो नाना स्यादित्याशङ्क्य औपाधिकं भेदमुपपादयन् बुद्धिस्थस्य शब्दस्य स्वरूपमाह— नादस्य क्रमजन्मत्वात् न पूर्वो नापरश्च स । अक्रमः क्रमरूपेण भेदवानिव जायते ॥ ४८ ॥ यद्यपि सः बुद्धिस्थः नादव्यङ्ग्यः स्फोटाख्यः शब्दः न पूर्वो नापरश्च चो हेतौ यतः पूर्वापरीभावरहितः अतः अक्रमः तथापि नादस्य स्फोटाभिव्यञ्जकध्वनेः वैखर्याः क्रमेण जन्म यस्य तादृशात् क्रमजन्मत्वात् ध्वनिकारणीभूतैः क्रमवद्भिः स्थानकरणा- भिघातैः जायमानस्य ध्वनेरपि क्रमवत्त्वेन तद्गतेन क्रमरूपेण भेदवानिव सक्रमो भिन्न इव जायते भवति भासते इति यावत् । न तु स्वतस्तस्य वास्तवः क्रमो भेद- श्चास्ति नित्यत्वैकत्वाभ्यां विरोधात् । ततश्च घटध्वन्यभिव्यक्तस्फोटात् घटरूपार्थस्य बोधः न तु पटरूपार्थस्य घटध्वन्यभिव्यक्तस्फोटे घटरूपार्थस्यैव तादात्म्येन तत्रैव सङ्केतः स्वीकारादिति भावः ॥ ४८ ॥ १ व्या०
६६ वाक्यपदीयम् ( यद्यपि बुद्धिस्थ नाद व्यङ्ग्य स्फोट रूपी शब्द ) न पूर्व है और न तो अपर है किन्तु पूर्वापरीभावरहित है ( अतः ) अक्रम है। तथापि स्फोटको व्यक्त करनेवाले नादकी उत्पत्ति क्रमसे होती है इसलिए स्फोट भी सक्रमकी तरह भासित होता है ॥ ४८ ॥ अन्यधर्मस्यान्यत्र भानं दृष्टान्तेनोपपादयति— यद्यपि दूसरेका धर्म दूसरी वस्तुमें नहीं प्रतीत होना चाहिए यह कहा जा सकता है। तथापि ठीक नहीं। क्योंकि एक दूसरेके भी धर्म दूसरेमें प्रतीत होते हैं। प्रतिबिम्बं यथान्यत्र स्थितं तोयक्रियावशात् । तत्प्रवृत्तिमिवान्वेति स धर्मः स्फोटनादयोः ॥ ४९ ॥ यथा अन्यत्र तोये स्थितं भासमानं प्रतिबिम्बं चन्द्रप्रतिबिम्बं वस्तुतोऽ- क्रियमपि तोयक्रियावशात् तत्प्रवृत्तिं जलक्रियां चाञ्चल्यमन्वेति अनुगच्छति स स्फोटनादयोः धर्मः सादृश्यम् नादवर्तिनं क्रमं कालह्रस्वत्वदीर्घत्वादिकञ्च अतथाभूतोऽपि स्फोटोऽनुगच्छतीत्यर्थः ॥ जैसे जलमें झलकता हुआ चन्द्रमा का प्रतिबिम्ब स्वयं नहीं हिलता किन्तु जलके हिलनेसे हिलता हुआ प्रतीत होता है। वैसे नादके धर्म ( सादृश्य और नादमें रहनेवाले क्रम जैसे ह्रस्वत्व, दीर्घत्व, काल, गत्व आदि ) स्फोटके धर्म न होने पर भी स्फोटके धर्मकी तरह प्रतीत होने लगते हैं। अयं भावः जलगतं हि चन्द्रबिम्बं जलवृद्धौ वर्धते, जलह्रासे ह्रसति, जलचलने चलति, जलभेदे भिद्यते इत्येवंधर्मानुयायि भवति न तु परमार्थतः चन्द्रस्य तथात्वम्। एवं परमार्थतोऽक्रमपि एकरूपमपि शब्दतत्त्वं ध्वन्युपाध्यन्तर्भावात् भजत इवोपा- धिधर्मान्क्रमवत्त्वादीनिति। अत्र दर्शनद्वयम् चन्द्रबिम्बसन्निधाने तच्छायायोपरक्तास्तोयावयवाश्चन्द्रप्रतिबिम्ब- मित्येकम् । अत्र पक्षे तोयक्रिययैव तोयावयवाश्चन्द्रप्रतिबिम्बरूपा