वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)
Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary
भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा
सहायकके विना अनुमानके आधार पर कार्य करनेवाले व्यक्तिका पतन दुर्लभ नहीं है ॥ ४२ ॥ 'न चागमादृते' इत्यारभ्य एतावता प्रबन्धेन धर्माधर्मयोस्तर्कागम्यत्वमार्ष- ज्ञानस्य च आगमपूर्वकत्वमुपपाद्य धर्माधर्मयोरागमैकवेद्यत्वमुपसंहरति— तस्मादकृतकं शास्त्रं स्मृतिं च सनिबन्धनाम् । आश्रित्यारभ्यते शिष्टैः शब्दानामनुशासनम् ॥ ४३ ॥ तस्मात् तर्कस्यान्यथास्थितत्वेन आर्षज्ञानस्य चागमपूर्वकत्वेन धर्माधर्मयोरा- गमैकवेद्यत्वात् अकृतकम् अपौरुषेयं शास्त्रं पुरुषहितोपदेशाय प्रवृत्तमाम्नायं निबध्यतेऽनेनेति निबन्धनं मूलं तेन सहितां सनिबन्धनां शिष्टपरम्पराचरणात्नु- गृहीतां 'पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्' इत्यादिरूपां स्मृतिं च आश्रित्य प्रमाणीकृत्य शिष्टैः पाणिन्यादिभिः शब्दानामनुशासनमारभ्यते क्रियते इत्यर्थः ॥ अयं भावः शब्दानुशासनमारभमाणाः पाणिन्यादयः अनादिप्रवृत्तं व्याकरणा- गममुपजीव्यैवारभन्ते अत एव शाकल्यस्य शाकटायनस्य इति पूर्वांन्स्मर्तॄन् स्मरन्ति तेऽपि हि स्वपूर्वान् स्मर्तॄन् इति अनादिप्रवृत्तव्याकरणमूलभूतश्रुतिमूलक एव साध्वसाधुप्रविभाग इति 'तस्मान्निबध्यते पूर्वैः साधुत्वविषया स्मृतिः' इति यदुकं तदुपपन्नमिति ॥ ४३ ॥ इसीलिए अपौरुषेय शास्त्र और शिष्टाचार परम्परासे स्वीकृत स्मृतियोंको प्रमाण मानकर पाणिनि, कात्यायन और पतञ्जलि आदि शिष्टमहर्षियोंने शब्दानुशासन ( व्याकरण-शास्त्र ) का निर्माण किया है ॥ ४३ ॥ ( वाक्यपदीयकी इस कारिका तक व्याकरणशास्त्रके निर्माणका प्रयोजन कहा गया है और 'अथशब्दानुशासनम्' वाक्य की यह विस्तृत व्याख्या है। अब वाक्यपदीय ग्रन्थका आरम्भ विषयकी दृष्टिसे किया जा रहा है । ) लोके नदीघोषतन्त्रीशब्दकाकवाशितादौ, व्यवहर्तृषु, पदार्थबोधकत्वेन प्रसिद्धे श्रोत्रेन्द्रियग्राह्ये ध्वनौ च शब्दशब्दप्रयोगात् शब्दशब्दस्य सामान्यशब्दतया प्रकरणादिकं विना विशेषेऽवस्थानासम्भवेन शब्दानुशासनेऽस्मिन् शास्त्रे नदीघोषा- दीनामप्यनुशासनप्रसङ्ग इति इदानीमनुशासनकर्मभूतं तपरसूत्रभाष्यादावुक्तं ध्वनिशब्दत्वं शब्दविशेषमभिधातुमाह— यद्यपि नदीकी हरहराहट, वीणाका नाद और कौवे की काँव काँव भी शब्द ही कही जाती है। तथापि इस व्याकरण शास्त्रमें हम उन शब्दोंका अनुशासन ( साधुत्व ) बतायेंगे— द्वावुपादानशब्देषु शब्दौ शब्दविदो विदुः । एको निमित्तं शब्दानाम् अपरोऽर्थे प्रयुज्यते ॥ ४४ ॥ उपादीयते स्वरूपेऽध्यारोप्यते अर्थरूपतां विहाय स्वरूपमिव आपाद्यतेऽर्थो येन स उपादानः वाचकः शब्दस्तस्यार्थरूपेण रजोः सर्परूपेणेव विवर्तनाद्रज्जुरिव सर्पस्य अर्थस्य विवर्तोपादानं शब्दः, शब्दार्थयोः कार्यकारणभावादेव योऽर्थः स शब्दः यः
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ६१ शब्दः सोऽर्थ इति शब्दार्थयोस्तदात्म्यमिति ध्येयम् । ननु अग्नेर्ढगित्यादौ वाच्य- वाचकयोरुभयोरपि एकरूपतया नार्थरूपस्य शब्दे चारोप इति न तत्राग्निशब्दोऽग्नि- शब्दस्य विवर्तोपादानमिति तस्य उपादानशब्दपदेन ग्रहणं न स्यादिति चेदुच्यते द्वयोः शब्दयोर्भेदमारोप्य संज्ञासंज्ञिभावस्येव उपादानोपादेयभावस्य स्वीकार इत्य- दोषात् । यद्वा उपादीयतेऽर्था बोध्यन्तेऽनेनेति व्युत्पत्त्या उपादानशब्दोऽत्र बोधकपर एव न विवर्तोपादानपर इति न क्षतिः इति ॥ तथा च उपादानशब्देषु वाचकशब्देषु उच्चारणेन प्रकाशनीयेषु द्वौ शब्दौ व्यङ्ग्यव्यञ्जकरूपौ लक्ष्येते इति शब्दविदो वैयाकरणाः विदुः । शब्दद्वयाङ्गीकारे किन्मानमिति चेत् शब्दस्वरूपावधारणरूपम् अर्थावधारणरूपं च कार्यद्वयमेव तदङ्गी- [L11
An exact, line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari:
अत्र कैयटः 'ध्वनिः स्फोटश्च व्यङ्ग्यो व्यञ्जकश्च स्त इति शेषः, शब्दानां व्यञ्जकानां सम्बन्धी व्यञ्जको यो ध्वनिः स एव महानल्पश्च लक्ष्यते व्यङ्ग्यस्त्व- भिन्नकाल एव, उभयं-व्यङ्ग्यो व्यञ्जकश्च प्रमाणेन स्वभावतः—स्वरूपेण सिद्धौ केषांचित् व्यक्तानामुभयं गृह्यते अव्यक्तानां तु ध्वनिरेव' इति । एतदेव 'एवं तर्हि स्फोटः शब्दः ध्वनिः शब्दगुण' इति भाष्येणाप्युक्तम् 'शब्दगुण. —उपकारको व्यञ्- कत्वेनेत्यर्थः इति कैयटः। ध्वनिः-वर्णा वैकृतध्वनिश्च, वैकृतध्वनेरप्युपलब्धिपौनः- पुन्यकारणत्वात् व्यञ्जकत्वम् 'व्यञ्जकत्वेनेति-स्फोटोपलब्धिप्रतिबन्धकस्तिमितवाय्व- पसारणद्वारा स्वधर्मरूपिततदुपलब्धिहेतुत्वेनेत्यर्थः' इत्युद्योतः । ध्वनिपदेन वैखरी, स्फोटपदेनाभ
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ६३ जो भेद वादी हैं वे घटके कारण कपालमें पानी भरनेकी शक्ति न रहने परभी कार्य घटमें उस शक्तिको देखकर कार्यकारणमें परस्पर भेद मानते हैं। और इसे स्वाभाविक भेद कहते हैं। और जो अभेद वादी हैं वे 'मिट्टी का घड़ा' इस वाक्यमें मिट्टी और घड़े में भेद नहीं मानते। इनके मतसे एकही शब्द बुद्धि भेदसे भिन्न भिन्न माना गया है। जैसे मनोग्राहा स्फोट और श्रोत्रग्राह्य वैखरी ॥ ४५ ॥ 'तत्रैको निमित्तं शब्दानाम्' इति यः स्फोटवैखर्योः कार्यकारणभाव उक्तस्त- मुपपादयति— स्फोट और वैखरीके अभेद पक्षमें भी कार्यकारण भाव बना रहता है। अरणिस्थं यथा ज्योतिः प्रकाशान्तरकारणम् । तद्वच्छब्दोऽपि बुद्धिस्थः श्रुतीनां कारणं पृथक् ॥ ४६ ॥ अरणिस्थं निष्पर्षणान्प्राक् काष्ठान्तः स्थितं अविकृतं ज्योतिः यथा विवर्त- काले प्रकाशान्तरकारणं प्रकाशान्तरस्य उद्बुद्धस्य वह्नेः कारणमुपादानं भवति तद्वत् तथा बुद्धिस्थः बुद्धिरन्तःकरणं तत्र भिन्नशब्दबीजरूपेणावस्थितः तदवच्छि- न्नहृदयाकाशदेशस्थ इत्यर्थः, हृदयदेशे बुद्धिविषयीकृत इति यावत् । 'तेनाकाशदेशः शब्द' इति भाष्येण न विरोधः । शब्दः अविकृतः अक्रमः स्फोटोऽपि अर्थबोध- नेच्छया स्थानकरणाद्यनुगृहीतः विवर्तकाले पौर्वापर्यवानुपलभ्यमानः पृथक् भिन्नानां श्रूयन्त इति श्रुतयस्तासां श्रुतीनां भिन्नभिन्नघटपदादिशब्दानां कारणं भवति इत्यर्थः॥ जैसे अरणि (काष्ठ) में रहनेवाली ज्योति (अग्नि) जब मथनके बाद प्रकट होती है। तब दाहक अग्निका कारण हो जाती है। वैसे बुद्धि (अन्तःकरण) में स्थित शब्द (अक्रम स्फोट) भी अर्थबोधकी इच्छासे क्रमसे प्रकट होकर भिन्न भिन्न श्रुतियों (शब्दों) का कारण माना जाता है। अयं भावः यथा बीजावस्थमविकृतं ज्योतिरुत्तरेण प्रकाशात्मनाऽभिज्वलितं स्वरूपपररूपप्रतिपत्तिकारणं भवति एवं वक्तृबुद्धिस्थः स्फोटः वक्तृप्रयत्नाभिव्यङ्ग्य- ध्वनिरूपरूपितः परश्रवणगोचरो भवति स च परेण श्रुतः तद्बुद्धिस्थं स्फोटमभि- व्यनक्ति ततोऽर्थबोध इति व्यङ्ग्यव्यञ्जकभेदानुपातेन पौर्वापर्यवानुपलभ्यमानः स्फोटः स्वरूपपररूपयोः प्रकाशको भवति इति प्रकाश्यप्रकाशभावमूलक एव वैखरी- स्फोटयोः कार्यकारणभाव इति ॥ ४६ ॥ अरणियोंमें आग बीजरूपमें है। वह मन्थनके बाद प्रकट होकर प्रकाशक आग बन जाती है और प्रकाश करती है। इसी तरह वक्ताकी बुद्धिमें वक्ताके प्रयत्नसे ध्वनि बनता है और श्रोताके कानों तक पहुँचकर उसकी बुद्धिमें स्थित स्फोटको अभिव्यक्त करता है तब अर्थज्ञान होता है। इस तरह स्फोट ही अपना और वैखरीका प्रकाशक है ॥ ४६ ॥ स्फोटस्य बुद्धिस्थत्वं ध्वनिव्यङ्ग्यत्वं चोपपादयन् तस्यैकत्वेऽपि घटव्यङ्ग्याभिव्य- क्तिकाले न पटबोधकत्वमित्याह— यह एक, बुद्धिस्थ और ध्वनिव्यङ्ग्य स्फोट एक ध्वनिसे दूसरी ध्वनिका बोधक नहीं होगा। क्योंकि—
६४ वाक्यपदीयम् वितर्कितः पुरा बुद्ध्या क्वचिदर्थे निवेशितः । कारणेभ्यो विवृत्तेन ध्वनिना सोऽनुगृह्यते ॥ ४७ ॥ पुरा उच्चारणात् प्राक् बुद्ध्या अन्तःकरणवृत्त्या योऽयं शब्दः सोऽर्थो योऽर्थः स शब्दः इत्येवंरूपाध्यासात्मकसङ्केतबुद्धिरूपया वितर्कितः विशिष्टेन अन्यव्यावृत्तेन रूपेणविषयीकृतः क्वचिदर्थे यस्मिन्नर्थे यादृशध्वन्यभिव्यक्तस्य स्फोटरूपस्य शब्द- स्याध्यासस्तस्मिन् निवेशितः तत्तादात्म्यापन्नः यः शब्दः सः तद्बोधनेच्छया कार- णेभ्यः स्थानप्रयत्नेभ्यः विवृत्तेन सूक्ष्मे ध्वनौ कारणव्यापारेण प्रचीयमाने स्थूलेऽ- नादात्मना प्राप्तविवर्तेन ध्वनिना अनुगृह्यते अविक्रियाधर्मकोऽपि विक्रियाधर्मिणं ध्वनिमनु ध्वनिधर्मेण कत्वगत्वादिना भासते इत्यर्थः । तथा च घटध्वन्यभिव्यक्तस्फो- टस्य पटध्वन्य
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ६५ ग्राहक है। फिर प्रयोक्ता अर्थ समझानेके लिए स्फोटरूप शब्दका जिस अर्थ में तादात्म्य गृहीत करता है उस प्रकारको ध्वनि उसकी प्रतीतिके लिए करता है। उसी ध्वनिसे स्वरूपा- वस्थित शब्द अभिव्यक्त होता है और शक्तिविषयक संस्कारके उद्बुद्ध हो जाने पर शाब्द- बोध होता है। जैसे घटको मिट्टीका रूप माननेके बाद मिट्टीमें पटके अभिव्यक्ति की शक्ति मानते हैं। वैसे शब्दमें बोधात्मक घटसे तादात्म्य ग्रहण होने पर बोधात्मक घटाभिव्यक्ति- शक्ति स्वीकारते हैं। इस प्रकार जब बौद्ध-शब्दके ज्ञानके लिए ध्वनि उत्पन्न हुई तब बौद्ध शब्दका ध्वनि निमित्त है और बौद्ध-शब्द ध्वनिका प्रकाशक है। नन्वध्यासस्य सङ्केतस्तत्त्वे किम्मानमिति चेदुच्यते—'ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म' इत्यादि शास्त्रेषु, 'वृद्धिरादैच्' इत्यादौ व्याकरणे, 'कम्बुग्रीवादिमान् घटः' इत्यादौ लोके, 'अमरा निर्जरा देवा' इत्यादौ कोशे च योऽयं शब्दः सोऽर्थः योऽर्थः स शब्दः इत्येवमितरेतराध्यासरूपस्य सङ्केतस्य दर्शनमेवेति गृहाण। न च ओमित्येकाक्षरमि- त्यादौ तत्तच्छब्दवाच्ये लक्षणेति न तेन शब्दार्थाध्याससिद्धिरिति वाच्यम्—लक्ष- णायां मानाभावात्। अत एव ईदृशानाद्यभेदारोपेणैवागमिनो मन्त्रार्थयोरभेदेनो- पासनामामनन्ति। मीमांसकाश्च मन्त्रमर्थी देवतामाचक्षते। ईदृश एव सङ्केतो मुख्यः। क्वचित्तु भेदं परिकल्प्य अस्यार्थस्यायं वाचक इत्यपि कदाचित् सङ्केतः यथा पाणिनेः 'कर्मणि द्वितीया' 'उञः प्रगृह्यमित्यादिः ॥ तदिदं बौद्धं स्फोटाख्यं नित्यमक्रमं निरंशं शब्दतत्त्वम् अन्यवर्णप्रत्ययरूपव्यापा- रेणाभिव्यक्तं परं प्रति प्रतिपिपादयिषया वक्तृभिरुच्यमानैः श्रोतृभिः श्रूयमाणैर्वर्णैरुत्परा- गादनादिवाग्व्यवहारवासनामात्रमङ्गीकृत्य लोकबुद्ध्या परमार्थपदन्योऽन्याभेदेन सङ्केतेन प्रतीयते न तु तदतिरिक्तरूपेण। यद्यपि लाक्षाद्युपाधेरपगमे स्फटिकः स्वच्छधवलोऽ- नुभूयते उपाधिं विनापि प्रकाशात् अस्य तूपाधिव्यतिरेकेण प्रतीत्यभावान्न केवलस्य प्रत्ययः यथा राहोश्चन्द्रव्यतिरेकेणेति ॥ ४७ ॥ नन्वेवं स्फोटो नाना स्यादित्याशङ्क्य औपाधिकं भेदमुपपादयन् बुद्धिस्थस्य शब्दस्य स्वरूपमाह— नादस्य क्रमजन्मत्वात् न पूर्वो नापरश्च स । अक्रमः क्रमरूपेण भेदवानिव जायते ॥ ४८ ॥ यद्यपि सः बुद्धिस्थः नादव्यङ्ग्यः स्फोटाख्यः शब्दः न पूर्वो नापरश्च चो हेतौ यतः पूर्वापरीभावरहितः अतः अक्रमः तथापि नादस्य स्फोटाभिव्यञ्जकध्वनेः वैखर्याः क्रमेण जन्म यस्य तादृशात् क्रमजन्मत्वात् ध्वनिकारणीभूतैः क्रमवद्भिः स्थानकरणा- भिघातैः जायमानस्य ध्वनेरपि क्रमवत्त्वेन तद्गतेन क्रमरूपेण भेदवानिव सक्रमो भिन्न इव जायते भवति भासते इति यावत् । न तु स्वतस्तस्य वास्तवः क्रमो भेद- श्चास्ति नित्यत्वैकत्वाभ्यां विरोधात् । ततश्च घटध्वन्यभिव्यक्तस्फोटात् घटरूपार्थस्य बोधः न तु पटरूपार्थस्य घटध्वन्यभिव्यक्तस्फोटे घटरूपार्थस्यैव तादात्म्येन तत्रैव सङ्केतः स्वीकारादिति भावः ॥ ४८ ॥ १ व्या०
६६ वाक्यपदीयम् ( यद्यपि बुद्धिस्थ नाद व्यङ्ग्य स्फोट रूपी शब्द ) न पूर्व है और न तो अपर है किन्तु पूर्वापरीभावरहित है ( अतः ) अक्रम है। तथापि स्फोटको व्यक्त करनेवाले नादकी उत्पत्ति क्रमसे होती है इसलिए स्फोट भी सक्रमकी तरह भासित होता है ॥ ४८ ॥ अन्यधर्मस्यान्यत्र भानं दृष्टान्तेनोपपादयति— यद्यपि दूसरेका धर्म दूसरी वस्तुमें नहीं प्रतीत होना चाहिए यह कहा जा सकता है। तथापि ठीक नहीं। क्योंकि एक दूसरेके भी धर्म दूसरेमें प्रतीत होते हैं। प्रतिबिम्बं यथान्यत्र स्थितं तोयक्रियावशात् । तत्प्रवृत्तिमिवान्वेति स धर्मः स्फोटनादयोः ॥ ४९ ॥ यथा अन्यत्र तोये स्थितं भासमानं प्रतिबिम्बं चन्द्रप्रतिबिम्बं वस्तुतोऽ- क्रियमपि तोयक्रियावशात् तत्प्रवृत्तिं जलक्रियां चाञ्चल्यमन्वेति अनुगच्छति स स्फोटनादयोः धर्मः सादृश्यम् नादवर्तिनं क्रमं कालह्रस्वत्वदीर्घत्वादिकञ्च अतथाभूतोऽपि स्फोटोऽनुगच्छतीत्यर्थः ॥ जैसे जलमें झलकता हुआ चन्द्रमा का प्रतिबिम्ब स्वयं नहीं हिलता किन्तु जलके हिलनेसे हिलता हुआ प्रतीत होता है। वैसे नादके धर्म ( सादृश्य और नादमें रहनेवाले क्रम जैसे ह्रस्वत्व, दीर्घत्व, काल, गत्व आदि ) स्फोटके धर्म न होने पर भी स्फोटके धर्मकी तरह प्रतीत होने लगते हैं। अयं भावः जलगतं हि चन्द्रबिम्बं जलवृद्धौ वर्धते, जलह्रासे ह्रसति, जलचलने चलति, जलभेदे भिद्यते इत्येवंधर्मानुयायि भवति न तु परमार्थतः चन्द्रस्य तथात्वम्। एवं परमार्थतोऽक्रमपि एकरूपमपि शब्दतत्त्वं ध्वन्युपाध्यन्तर्भावात् भजत इवोपा- धिधर्मान्क्रमवत्त्वादीनिति। अत्र दर्शनद्वयम् चन्द्रबिम्बसन्निधाने तच्छायायोपरक्तास्तोयावयवाश्चन्द्रप्रतिबिम्ब- मित्येकम् । अत्र पक्षे तोयक्रिययैव तोयावयवाश्चन्द्रप्रतिबिम्बरूपा
श्रीब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ६७ दूसरा मत यह है कि जलमे भिन्न किन्तु अनिर्वचनीय और मिथ्या शुक्तिमें रजतकी भाँति जलमें प्रतिबिम्ब उत्पन्न होता है । इन दोनों मतोंमे यह तो निर्विवाद सिद्ध है कि जलसे प्रतिबिम्ब भिन्न है और क्रिया- वान् है । अतः अन्यके धर्मकी अन्यमें प्रतीति होती है यह सिद्ध होता है ॥ ४९ ॥ स्फोटरूपस्य शब्दस्य अर्थप्रकाशकत्वमिव स्वप्रकाशकत्वमाह— वह स्फोटरूपी शब्द, आत्मरूपं यथा ज्ञाने ज्ञेयरूपं च दृश्यते । अर्थरूपं तथा शब्दे स्वरूपं च प्रकाशते ॥ ५० ॥ निर्विषयस्य ज्ञानस्याभावात् ज्ञानं ज्ञेयपरतन्त्रमिति यथा ज्ञाने जाते ज्ञेय- रूपं घटादिकं तद्विशेषणतया आत्मरूपं ज्ञानरूपं च 'ज्ञातो घट' इतिप्रतीतौ दृश्यते प्रतीयते तथा अर्थबोधनेच्छया शब्दप्रयोगात् शब्दः अर्थपरतन्त्रमिति शब्दे श्रूय- माणे अर्थरूपं घटादि तद्विशेषणतया स्वरूपं शब्दरूपं च 'घटशब्दबो
६८ वाक्यपदीयम् यः शब्दसंज्ञकः लोके शब्द इति प्रसिद्धः बाह्यः श्रोत्रानुपाती वर्णरूपावयववान् सक्रमः शब्दः क्रतुः ज्ञानमिवार्थमनतिक्रामन् क्रतुसदृशः 'यत्क्रतुः पुरुषः' इत्यादौ ज्ञाने क्रतुशब्दप्रयोगात् अण्डे भवः आण्डो रसस्तस्य भावः आण्डभावः रसरूपतापन्नम् आण्डभावम् आपन्न इव वर्तते तस्य क्रियारूपा आविर्भावतिरोभावरूपा वृत्तिः भागशः अवयवेषु क्रमं भजते इत्यर्थः ॥ जो लोगोंके कानतक क्रमसे सुनाई पड़ता है वह शब्द नामका क्रतु (ज्ञान) मयूर पक्षीके अण्डेमें स्थित कलल (रस) की तरह है। उसकी क्रियारूप (प्रकट और तिरोहित होनेवाली) वृत्ति अवयवोंमें क्रमसे प्रकट होती है । एतदुक्तं भवति—यथा मयूरादयः अङ्गप्रत्यङ्गचन्द्रकादीनामुपसंहारेण लीयमानाः सूक्ष्मरूपेण तदुत्पादनशक्त्या सह रसभावमापन्ना अण्डे समवतिष्ठन्ते पुनश्च अ
. Wait, is it a bullet/hyphen? No, it's just a hyphen or printing artifact. In verses, 2nd line is indented. Let's write व्यवसायो ग्रहीतॄणामेवं तेष्वेव जायते ॥ ५३ ॥.
* Line 16:
`यथा प्रयोक्तुः उच्चारयितुः प्राक् पूर्वं शब्देष्वेव बुद्धिः प्रवर्तते एवं`
Check: `यथा प्रयोक्तुः उच्चारयितुः प्राक् पूर्वं शब्देष्वेव बुद्धिः प्रवर्तते एवं`
* Line 17:
`ग्रहीतॄणां श्रोतॄणां व्यवसायो बुद्धिः प्राक् पूर्वं तेष्वेव शब्देष्वेव जायते इति ।`
Check: `ग्रहीतॄणां श्रोतॄणां व्यवसायो बुद्धिः प्राक् पूर्वं तेष्वेव शब्देष्वेव जायते इति ।`
* Line 18:
`यथा प्रयोक्ता अर्थबुबोधयिषया शब्दविशेषविषयकं प्रयत्नं कुर्वन् स्पृशन्निव`
Check: `यथा प्रयोक्ता अर्थबुबोधयिषया शब्दविशेषविषयकं प्रयत्नं कुर्वन् स्पृशन्निव`
* Line 19:
`मनः प्रणिधत्ते तथा श्रोताऽपि अर्थबु
अभिधेयं प्रतिपाद्य कृत्यकृत्यान् अत एव अर्थोपसर्जनीभूतान् अर्थविशेषणतापन्नान् शब्दान् लोकः न प्रतिपद्यते क्रियाङ्गत्वेन न जानाति 'एकत्र विशेषणतयाऽन्वित- स्य अपरत्र विशेषणतयाऽन्वयायोग' इति न्यायादिति भावः ॥ शब्दसे अर्थज्ञानरूप परार्थ सिद्ध होता है । और किसी वस्तुका प्रतिपादन करके कृतकृत्य हो जाता है । इसलिए अर्थके विशेषण बने हुए शब्दोंको लोग क्रियाका अङ्ग नहीं मानते । इदमत्रावधेयम्—विद्यमानत्वे सति इतरव्यावर्तकं विधेयान्वयि विशेषणम् । यथा दण्डिनमानय शुक्लं घटं पश्य इत्यत्र विधेयभूतानयनदर्शनक्रिययोः दण्डि- घटयोरिव दण्डरूपयोरप्यन्वयः। यथा वा शुक्लं घटमानय इत्यादौ घटद्वारा शुक्लस्या- प्यानयनान्वयः। अविद्यमानत्वेऽपीतरव्यावर्तकं विधेयानन्वयि उपलक्षणम्। यथा काक- वद्देवदत्तस्य गृहम् इत्यादौ गृहे इव काके न देवदत्तसम्बन्धिरूपविधेयस्यान्वयः। एवं च उपलक्षणविधया अर्थशेषतां प्राप्तं शब्दं लोकः न क्रियाङ्गतां नयतीति ॥ ५४ ॥ विशेषण दो प्रकारका होता है । एक विशेषण दूसरा उपलक्षण । 'जो विद्यमान रहकर इतरका व्यावर्तक हो और विधेयसे अन्वित हो वह विशेषण है।' जैसे 'शुक्लं घटमानय' इस वाक्यमें आनयनरूपा क्रियाके साथ घटके द्वारा शुक्ल गुणका भी अन्वय होता है । और 'जो अविद्यमान रहकर इतरका व्यावर्तक हो और विधेयके साथ अन्वित न हो वह उपलक्षण होता है । जैसे 'काकवद्देवदत्तस्य गृहम्' इस वाक्य में जैसे देवदत्त का अन्वय गृहपद में वैसे काक में अन्वय नहीं है । इसी प्रकार अर्थ का विशेषण शब्द भी उपलक्षण है और लोक उसे क्रिया में अन्वित नहीं मानता । नियम भी है कि 'एक स्थलमें जो विशेषण बनकर अन्वित हो वह अन्यत्र विशेषण बनकर अन्वित नहीं होता ।' ॥ ५४ ॥ संज्ञासंज्ञिभावस्य भेदाधिष्ठानत्वात् 'स्वं रूप'मितिसूत्रबोधितः 'अग्न्यादिशब्दः अग्न्यादिशब्दस्य संज्ञा' इत्येवंरूपः संज्ञासंज्ञिभावोऽनुपपन्न इति एकस्यैव शब्दस्य उपाधिकृतभेदेन संज्ञासंज्ञिभावमुपपादयिष्यन्नुपाधी आह— यद्यपि संज्ञा और संज्ञी को भिन्न भिन्न होना चाहिये तथापि अग्नि शब्द ही संज्ञा और संज्ञी दोनों है और उचित भी है । क्योंकि एकही शब्द उपाधि भेदसे संज्ञा और संज्ञी बन सकता है । ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा । तथैव सर्वशब्दानामेते पृथगिव स्थिते ॥ ५५ ॥ यथा तेजसः प्रदीपादेः ग्राह्यत्वं ज्ञानविषयत्वं ग्राहकत्वं घटादिविषयकज्ञान- जनकत्वं च द्वे ग्राह्यत्वग्राहकत्वरूपेशक्ती स्तः तथैव सर्वशब्दानां एते ग्राह्यत्वग्रा- हकत्वशक्ती शक्तिशक्तिमतोर्भेदात् नित्यमात्मभूते अपि पृथक् भिन्ने इव स्थिते प्रतिभासमाने स्त इत्यर्थः । शब्दः स्वं प्रकाशयन्नेवार्थं प्रकाशयतीति यावत् । यद्यपि घटे ग्राह्यत्वमेव न ग्राहकत्वम्, इन्द्रियेषु ग्राहकत्वमेव न ग्राह्यत्वं स्वभावादिति ग्राह्य- त्वग्राहकत्वशक्त्योर्विरोध इव भासते तथापि प्रदीपे तयोः समावेशस्यापि दर्शनात् उ-
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ७१ भयोरेकत्रावस्थानमविरुद्धमिति शब्दे ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वञ्च स्वभावादिति ता- त्पर्यम् ॥ ५५ ॥ जैसे दीपक अपने रूपको प्रकाशित करते हुए अन्य वस्तुओंका भी प्रकाशक होता है। क्योंकि उसमें ग्राह्यत्व और ग्राहकत्व दो शक्तियां हैं। वैसे शब्दों में भी ग्राह्यत्व और ग्राहकत्व दो शक्तियां हैं जो अलग अलग मालूम पडती हैं। इस तरह शब्दोंमें दीपककी भांति शब्द और अर्थको प्रकाशित करने वाली शक्ति स्वभावतः वर्तमान है ॥ ५५ ॥ ननु स्वरूपसत एव शब्दस्य बोधकत्वमस्तु न ज्ञातस्येत्यत आह— यह शब्द सत् होनेके कारण (स्वरूपतः) प्रकाशक नहीं होगा किन्तु ज्ञात ही शब्द अर्थका प्रकाशक होता है। क्योंकि— विषयत्वमनापन्नैः शब्दैर्नार्थः प्रकाश्यते । न सत्तयैव तेऽर्थानामगृहीताः प्रकाशकाः ॥ ५६ ॥ यतः ते शब्दाः अगृहीताः श्रोत्रेन्द्रियाविषयाः सन्तः सत्तयैव सत्तामात्रेण चक्षु- रादयः इ
७२ वाक्यपदीयम् 'पृथगिव स्थिते' इत्यनेन शक्त्योर्भेद उक्तस्तस्य साम्प्रतमुपयोगमाह— अतः एकही शब्द संज्ञा और संज्ञी भी बन सकता है। क्योंकि— भेदेनावगृहीतौ द्वौ शब्दधर्मावपोद्धृतौ । भेदकार्येषु हेतुत्वमविरोधेन गच्छतः ॥ ५८ ॥ द्वौ शब्दधर्मौ ग्राह्यग्राहकत्वशक्ती यद्यपि शब्दस्वरूपभूते शक्तिशक्तिमतो- रभेदात् तथापि अपोद्धृतौ अपोद्धारबुद्ध्या कल्पनया आरोपितभेदौ अतः भेदेना- वगृहीतौ भिन्नतयाज्ञातौ भेदकार्येषु भेदाधिष्ठानेषु संज्ञासंज्ञिभावेषु अविरोधेन शब्दभेदमापाद्य विरोधविघटनद्वारा हेतुत्वं गच्छत इत्यर्थः ॥ अयं भावः—लोके देवदत्तशब्दस्य संज्ञात्वं पिण्डस्य च संज्ञित्वं दृष्टमिह तु 'स्वं रूप'मिति शास्त्रेण अग्निशब्दस्यैव संज्ञात्वं संज्ञित्वं च विरुद्धं कथं बोध्यत इति शङ्कापरिहाराय यथा राहोः शिर इत्यत्र षष्ठ्युपपादनाय एकस्मिन्नपि वस्तुनि अने- कावस्थायुक्तशिरसो राहुशब्दार्थत्वं यत्किञ्चिदेकावस्थायुक्तशिरशः शिरः शब्दार्थत्वं वाश्रित्य शब्दार्थभेदाद्भेदमाश्रित्यावयवावयविभावः एवं ग्राह्यत्वग्राहकत्वशक्तिरूपो- पाधिकृतमेकस्मिन्नेवाग्निशब्दे भेदमाश्रित्य ग्राह्यत्वशक्तिमतोऽग्निशब्दस्य संज्ञित्वं ग्राहकत्वशक्तिमतोऽग्निशब्दस्य संज्ञात्वमिति औपाधिकभेदमादाय एकस्मिन्नपि अग्निशब्दे संज्ञासंज्ञिभावो न विरुध्यत इति ॥ ५८ ॥ जब शब्दमें ग्राह्यत्व और ग्राहकत्व रूप धर्मों की कल्पना करही ली गई और भेदके रूपमें ज्ञात इन शब्दोंसे जहां भिन्न भिन्न कार्य करना है वहां भी एकही शब्दमें (राहोः शिरः) की भांति औपाधिक भेद मानने पर बिना विरोधके अनेक धर्मभी कारण बन सकते हैं ॥५८॥ एतदेव स्पष्टयति— वृद्ध्यादयो यथा शब्दाः स्वरूपोपनिबन्धनाः । आदैच्प्रत्यायितैः शब्दैः सम्बन्धं यान्ति संज्ञिभिः ॥५९॥ अग्निशब्दस्तथैवायमग्निशब्दनिबन्धनः । अग्निश्रुत्यैति सम्बन्धमग्निशब्दाभिधेयया ॥ ६० ॥ 'वृद्धिरादैच्' इत्यादौ यथा वृद्ध्यादयः शब्दाः संज्ञाः स्वरूपमुपनिबध्यते बोध्यते यैस्ते स्वरूपोपनिबन्धना स्वरूपबोधकाः सन्तः आदैच्प्रत्यायितैः आदै- च्शब्दबोधितैराकारादिभिः शब्दैः संज्ञिभिः सम्बन्धं तादात्म्यं 'वृद्धिपदाभिन्ना आदैचः' इत्येवं यान्ति प्राप्नुवन्ति तथैव अग्निशब्दः निबध्यते बोध्यते अनेन इति अग्निशब्दनिबन्धनः अग्निशब्दरूपस्वस्वरूपबोधकः सूत्रस्थोऽग्निशब्दः अग्निश- ब्दाभिधेया अग्निशब्दबोध्यया ग्राह्यत्वशक्तिमत्या अग्निश्रुत्या अग्निशब्देन उच्चरितेन सम्बन्धं तादात्म्यमेति इति सम्बन्धः ॥ जैसे 'वृद्धिरादैच्' इत्यादि सूत्रोंमें 'वृद्धि' आदि शब्द संज्ञा के बोधक हैं और 'आदैच्'
शब्दसे बोधित आकार, ऐकार, और औकार आदि संज्ञी शब्दसे 'वृद्धिः पदमिश्रा कारिष्यः' इस प्रकारका सम्बन्ध (तादात्म्य) भी बनाते हैं। जैसे अग्नि शब्दके स्वरूपका बोधक 'अग्नेर्ढक्' सूत्रका अग्नि शब्दभी अपने स्वरूपका और अग्नि शब्दसे बोध्य लक्ष्यस्थ अग्नि शब्दसे तादात्म्य सम्बन्ध बना लेता है।
एतदुक्तं भवति-यथा 'वृद्धिरादैच्' इत्यनेन स्वरूपबोधकस्य वृद्धिशब्दस्य स्व- भिन्ने आदैच्शब्दबोधिते तादात्म्यरूपसम्बन्धग्रहः। एवं सर्वेभ्यइमिति सूत्रेण स्वरूपबो- धकस्य अग्निशब्दस्य स्वभिन्ने अग्निशब्दे सम्बन्धग्रहः ग्राहकत्वशक्तिमतोऽग्निशब्दस्य ग्राह्यत्वशक्तिमदग्निशब्दभिन्नत्वात्। सर्वत्रावानेव विशेषः- यन् वृद्धिशब्दादैच्शब्दयोः स्फुटावभासो भेदः ग्राहकत्वशक्तिमदग्निशब्दग्राह्यत्वशक्तिमदग्निशब्दयोः समानानु- पूर्वीकत्वेन न स्फुटावभासो भेदइति अस्ति तु औपाधिको भेदः राहोः शिर इतिवदिति न संज्ञासंज्ञिभावस्य भेदाधिष्ठानाविरिति ॥ ५९ ॥ ६० ॥
विशेषता केवल इतनी है कि वृद्धि शब्दसे आदैच् शब्दकी स्फुट-भेद प्रतीति होती है और ग्राहकत्व शक्तिमान् अग्नि शब्द और ग्राह्यत्व शक्तिमान् अग्नि शब्दोंकी आनुपूर्वी एक ढंगकी होनेके कारण भेद स्फुट नहीं प्रतीत होता। इसलिए 'राहोः शिरः' की भाँति औपाधिक भेद रहनेसे दोनोंमें संज्ञा-संज्ञि भाव बन सकता है ॥ ५९ ॥ ६० ॥
ननु 'अग्नेर्ढक्' इत्यादावर्थे वह्रौ कार्यस्य ढको बाधेन सूत्रे उच्चारितस्यैव कार्यभा- कत्वमस्त्वत आह- और उच्चारित शब्द से ही ढक् आदि प्रत्यय भी होते हैं अर्थ से नहीं। क्योंकि अग्नि शब्दका अग्नि अर्थ है उससे परे प्रत्यय आ नहीं सकता। प्रत्यय तो किसी शब्दके सामने आवेगा। अतः प्रत्यय का अधिकारी उच्चरित शब्दही होगा। क्योंकि
यो य उच्चार्यते शब्दो नियतं न स कार्यभाक् । अन्यप्रत्यायने शक्तिर्न तस्य प्रतिबध्यते ॥ ६१ ॥
यो यः शब्दः अग्नेर्ढक्, जराया जरस् इत्यादिः उच्चार्यते स नियतं नियमेन कार्यभाग् न भवति तस्य ग्राहकत्वशक्तिमत्त्वेन संज्ञात्वाद् ग्राह्यत्वशक्तिमत्प्रयोगस्थ- संज्ञिप्रत्यायनमात्रार्थत्वात् 'संज्ञा संज्ञिनं प्रत्याय्य स्वयं निवर्ततं' इति न्यायादिति- भावः। नन्वेवं कार्यभाक्त्वाभाव इव तस्य प्रत्यायकत्वमपि न स्यादत आह-अन्य- प्रत्यायन इति । तस्य उच्चारितस्य अन्यप्रत्यायने अन्यस्य लक्ष्यस्थशब्दान्त- रस्य बोधने शक्तिः प्रत्यायकत्वं न प्रतिबध्यते प्रतिबन्धकाभावादिति भावः ॥
जो शब्द 'अग्नेर्ढक्' या 'जराया जरस्' इत्यादि उच्चरित होते हैं। वे सूत्रस्थ शब्द संज्ञा होनेके कारण केवल संज्ञीका निर्देश कर शान्त हो जाते हैं। उनमें कार्य तो नहीं हो सकता किन्तु उनकी लक्ष्यस्थ शब्दको बतलाने वाली शक्ति का (प्रत्यायकत्वका) बाध नहीं होता॥
एतदुक्तं भवति-शब्दो द्विविधः प्रत्याय्यः प्रत्यायकश्च तत्र सूत्रस्थः प्रत्या- यकः लक्ष्यस्थः प्रत्याय्यः। प्रत्यायको हि प्रत्याय्यार्थमुच्चरितः तं ढगादिकार्ये नियुङ्क्ते न तु स्वं, प्रत्याय्यश्च अर्थप्रत्यायनार्थमुच्चरितः तमानयनादि कार्ये नियुङ्क्ते न तु स्वं
२ श्लो०
७४ वा. २ । ५ कार्यान्वयार्थं तयोरनुच्चरितत्वादिति तस्मिन्कार्यान्वयाभावेऽपि प्रत्यायकत्वं न प्रति- बध्यत इति ॥ ६१ ॥ शब्द दो प्रकारके होते हैं । एक प्रत्यायक है जो सूत्रमें पठित है और दूसरा प्रत्याय्य जो लक्ष्यस्थ है । प्रत्यायक शब्द प्रत्याय्य शब्द के निमित्त उच्चरित होता है । इसलिए ढक् आदि प्रत्यय प्रत्याय्य शब्दमें ही होते हैं प्रत्यायकमें नहीं । प्रत्याय्य शब्द उच्चरित होकर अर्थज्ञान कराता है इसलिये आन्वयन आदि कार्यमें नियुक्त होता है ॥ ६१ ॥ उच्चारितस्य कार्यान्वयस्याभावे हेतुमाह— उच्चारित शब्द से कार्य नहीं होता । क्योंकि— उच्चरन् परतन्त्रत्वाद् गुणः कार्यैर्न युज्यते । तस्मात्तदर्थैः कार्याणां सम्बन्धः परिकल्प्यते ॥ ६२ ॥ उच्चरन्¹ उच्चार्यमाणः शब्दः परतन्त्रत्वात् अर्थप्रत्यायनार्थत्वात् गुणः अर्थे विशेषणीभूतः अतः कार्यै न युज्यते कार्यान्वययोग्यो न भवति । 'एकत्र विशेषणतयाऽन्वितस्यान्यत्र विशेषणत्वायोगात्' इति न्यायेन अर्थे विशेषणीभूतस्य क्रियायां विशेषणत्वायोगादिति भावः । तस्मात् सूत्रे उच्चरितस्य शब्दस्य कार्यान्व- याभावात् तदर्थैः लक्ष्यस्थैरग्निशब्दादिभिः कार्याणाम् ढगादीनां सम्बन्धः परि- कल्प्यते ॥ उच्चरित शब्द केवल अर्थज्ञानके लिए उच्चारित है और अर्थमें विशेषण होनेके कारण गौण है । अतः कार्य-योग नहीं होगा क्योंकि 'एकत्र विशेषण रूपसे अन्वित होकर अन्यत्र पुनः विशेषण नहीं बन सकता' इसलिए सूत्रस्थ शब्द के कार्यान्वित न हो सकने पर ही लक्ष्यस्थ अग्नि आदि शब्दों में ढक् आदि प्रत्ययों के सम्बन्ध की कल्पना की गई है ॥ ६२ ॥ एतदुक्तं भवति—यथा गामानयेत्यादौ अर्थबोधनायप्रयुक्तः गोशब्दः क्रियासु साधनत्वं न प्राप्नोति एवं लक्ष्यगतशब्दान्तरबोधनाय प्रयुक्तः सूत्रघटकोऽग्न्यादिश- ब्दोऽपि, परार्थतया विशिष्टत्वात् । प्रत्याय्यश्च लक्ष्यस्थोऽग्निशब्दः बहुव्रीहौ गवादि- रिव कार्यसम्बन्धं प्रतिपद्यते इति ॥ ६२ ॥ नन्वेवम्—'अग्नेर्ढक्' इत्यादेरर्थभूतस्याप्याग्नेय इत्यत्रत्यस्याग्निशब्दस्योच्चारणे अर्थपरतन्त्रत्वात् कार्यैर्ढगादिभिर्योगो न स्यात् अनुच्चारितेन तु कार्यबोधनम- शक्यमत आह— उच्चरित प्रयोगस्थ अग्नि शब्द से अर्थप्रत्यायक होनेके कारण ढक् प्रत्यय नहीं हो सकता और अनुच्चारितसे कार्य नहीं हो सकता यह कहना ठीक नहीं । सामान्यमाश्रितं यद्यदुपमानोपमेययोः । तस्य तस्योपमानेषु धर्मोऽन्यो व्यतिरिच्यते ॥ ६३ ॥ उपमानोपमेययोः 'ब्राह्मणवदधीते क्षत्रियः' इत्यत्र ब्राह्मणक्षत्रिययोः 'ब्राह्म- णाध्ययनेन तुल्यं क्षत्रियाध्ययनम्' इत्यत्र च ब्राह्मणाध्ययनक्षत्रियाध्ययनयोः यद्यत् १. उच्चारिष्यमाणमित्यर्थः ।
[ संबन्धकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ७५ सामान्यं साधारणधर्मः आद्येऽध्ययनं द्वितीयेऽध्ययनगतं सौष्ठवम् आश्रितम् उपमेये क्षत्रिये क्षत्रियाध्ययने वा श्रुतं तस्य तस्य १ क्षत्रियाध्ययनात् क्षत्रियाध्यय- नगतसौष्ठवाच्च अन्यः उपमानेषु ब्राह्मणे अध्ययनरूपः ब्राह्मणाध्ययने सौष्ठवरू- पञ्च धर्मो व्यतिरिच्यते व्यतिरिक्तो वर्तते इत्यर्थः ॥ ६३ ॥ जैसे 'ब्राह्मणवदधीते क्षत्रियः' यहाँ ब्राह्मण तथा क्षत्रिय, और 'ब्राह्मणाध्ययनेन तुल्यं क्षत्रि- याध्ययनम्' यहाँ ब्राह्मणाध्ययन तथा क्षत्रियाध्ययन रूप उपमान और उपमेय में जो जो साधारण धर्म (जैसे प्रथम वाक्य में अध्ययन और द्वितीय वाक्य में अध्ययनगत सौष्ठव ) उपमेय क्षत्रिय या क्षत्रियाध्ययन में श्रुत हैं वह उन-उन क्षत्रियाध्ययन या क्षत्रियाध्ययनगत- सौष्ठव से भिन्न उपमान ब्राह्मण में अध्ययन रूप और ब्राह्मणाध्ययन में सौष्ठवरूप धर्म अतिरिक्त ही है ॥
७६ वाक्यपदीयम् वाच्यत्वेन यः शब्दः 'आग्नेय' इत्यत्रत्योऽग्निशब्दः समवस्थितः स्वीकृतः तस्यापि उच्चारणे तस्मात् 'अग्नेर्ढक्' इत्यत्रत्याद् अग्निशब्दोच्चारणात् अन्यद् रूपं विवे- च्यते विविक्तं गृह्यते इत्यर्थः ॥ वैसे उच्चारित 'अग्नेर्ढक्' सूत्र के अग्निशब्द के वाच्य रूप में स्थित जो 'आग्नेयः' इत्यादि लक्ष्यस्थ अग्निशब्द स्वीकृत है। उसके भी उच्चारण में सूत्रस्थ अग्नि शब्द से भिन्न कोई दूसरा ही रूप है। एतदुक्तं भवति — यथा ब्राह्मणाध्ययनात्क्षत्रियाध्ययनं भिन्नं यथा वा संस- र्गिभेदेन शौक्ल्यं भिन्नमेवं सूत्रस्थाग्निशब्दोच्चारणाल्लक्ष्यस्थाग्निशब्दोच्चारणं भिन्नं सूत्र- स्थस्योच्चारणं लक्ष्यस्यप्रतिपत्त्यर्थं लक्ष्यस्थस्योच्चारणं चाग्निरूपार्थप्रतिपत्त्यर्थमिति । एवं च स्वार्थस्य यत्कार्यान्वयबोधनाय यत्र यस्य शब्दस्योच्चारणं तत्र तस्य शब्दस्य तत्कार्यान्वयो न भवतीति नियमः न तूच्चारितस्य कार्यान्वयो न भवतीति । यथा अग्नेर्ढगित्यादौ अग्निशब्दस्योच्चारणं लक्ष्यस्थाग्निशब्दस्य ढग्रूपकार्यान्वयबोधनाय इति लक्ष्यस्थ एव ढक्सम्बन्धं प्रतिपद्यते न सूत्रस्थः । यथा वा गामानय इत्यादौ गोशब्दस्योच्चारणं गोरानयनान्वयबोधनायेति गौरैवानयनान्वयं प्रतिपद्यते न गोशब्दः । एवमाग्नेय इत्यत्राग्निशब्दस्योच्चारणं स्वार्थस्याग्नेर्हविः सम्बन्धाय इति अग्निरेव हविः सम्बन्धं प्रतिपद्यते नाग्निशब्दः इति आग्नेय इत्यत्र उच्चारितस्य अग्निशब्दस्य अग्नेर्ढ- गित्यत्रोच्चारितत्वाभावेन ढक्सम्बन्धे बाधकाभाव इति ॥ ६५ ॥ तात्पर्य यह है कि जैसे ब्राह्मणाध्ययन से क्षत्रियाध्ययन भिन्न है और जैसे एक ही शुक्ल गुण आश्रय के भेद से भिन्न भिन्न है। वैसे सूत्रस्थ अग्नि शब्दोच्चारण से लक्ष्यस्थ अग्नि शब्दो- च्चारण भिन्न है। क्योंकि सूत्रस्थ का उच्चारण लक्ष्यस्थ की प्रतीति के लिए था और लक्ष्यस्थ का उच्चारण अर्थ की प्रतीति के लिए है। इसी प्रकार 'जो शब्द जिसके कार्यान्वयबोध के लिए उच्चारित होता है वह स्वयं कार्य से अन्वित नहीं होता' यह भी नियम है। इस नियम के आधार पर 'अग्नेर्ढक्' इस सूत्र में अग्नि शब्द का उच्चारण लक्ष्यस्थ अग्नि शब्द में ढक् रूपी कार्य के अन्वय के लिए किया गया। अतः लक्ष्यस्थ अग्नि शब्द से ढक् होगा सूत्रस्थ से नहीं। इसी तरह 'आग्नेयः' इस पद में उच्चारित अग्निशब्द स्वार्थ अग्नि में हविः सम्पादन के लिए प्रयुक्त हुआ अतः अग्नि अर्थ ही हविःसम्बन्ध प्राप्त कर सकता है अग्निशब्द नहीं। किन्तु 'आग्नेयः' इस पद में उच्चारित अग्निशब्द 'अग्नेर्ढक्' सूत्र से उच्चारित न होने के कारण उससे ढक् सम्बन्ध होने में कोई बाधा नहीं है। अतः प्रयोगस्थ अग्निशब्द सूत्रस्थ अग्निशब्द से भिन्न है ॥ ६५ ॥ 'वृद्ध्यादयो यथा शब्दा स्वरूपोपनिबन्धनाः' इति (५९, ६०) यदुक्तं तदुपपादयन्नाह— प्राक् संज्ञिनाभिसम्बन्धात् संज्ञा रूपपदार्थिका । षष्ठ्याश्च प्रथमायाश्च निमित्तत्वाय कल्पते ॥ ६६ ॥ संज्ञिना आदैजादिना अभिसम्बन्धात् प्राक् संज्ञा वृद्धिशब्दादिः, रूपं स्वरूप- मेव पदार्थो यस्याः सा रूपपदार्थिका सती भेदविवक्षया षष्ठ्याः अभेदविवक्षया प्रथमायाश्च निमित्तत्वाय कल्पते समर्था भवतीत्यर्थः ॥
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ७७ अयं भावः वृद्धिपदस्य आदैजादिना संबन्धात्प्राङ् न संज्ञिपदार्थकत्वमिति अर्थवत्त्वाभावेन प्रातिपदिकत्वं न स्यादतः वृद्धिपदस्य वृद्धिपदमेवार्थः स्वीक्रियते वृद्धिरादैजित्यादौ । ततश्च आदैक्षु शक्तिग्रहे वृद्धिपदस्यादैग्भिरभेदे विवक्षिते प्रथमा, भेदे 'उञ' इत्यादौ षष्ठीति ॥ ६६ ॥ 'वृद्धि' आदि संज्ञावाचक शब्द 'आदैच्' आदि संज्ञी शब्दों के सम्बन्ध से पूर्व केवल शब्द स्वरूप परक हैं ( अन्यथा निरर्थक होने और प्रातिपदिक संज्ञा ही न होती) बाद में जब शक्ति-ग्रह (सम्बन्ध) हो जाता है तब आदैच् के साथ अभेद विवक्षा में प्रथमा और भेद विवक्षा में षष्ठी का निमित्त बनता है ॥ ६६ ॥ उक्तयोः प्रथमाषष्ठयोर्विषयविभागमाह— तत्रार्थवत्त्वात्प्रथमा संज्ञाशब्दाद्विधीयते । अस्येतिव्यतिरेकश्च तदर्थादेव जायते ॥ ६७ ॥ तत्र तयोः षष्ठीप्रथमयोः यदा 'अयं देवदत्तः' इति शब्दस्वरूपं संज्ञिनि तादात्म्ये- न¹ निवेशयितुमिच्छन्ति तदा संज्ञाशब्दात् अर्थवत्त्वात्प्रथमा विधीयते यदा तु 'अस्य वाचकः देवदत्त' इति शब्दस्वरूपं संज्ञिनि तादात्म्येन निवेशयितुं नेच्छन्ति तदा अस्येति व्यतिरेकः भेदः तदर्थादेव शब्दस्य जायते प्रतीयते इत्यर्थः। स एव च भेदः षष्ठीनिमित्तमिति भावः ॥ ६७ ॥ यहाँ भी जब संज्ञाशब्द और संज्ञी में तादात्म्यसम्बन्ध आरोप करते हैं तब अर्थवान् होता है तथा उस संज्ञाशब्द से प्रथमा आती है और जब तादात्म्यारोप नहीं करना चाहते (जैसे 'अस्य वाचकः देवदत्तः ।') तब अस्य यह शब्द ही भेद बताता है और भेद विवक्षा में षष्ठी आती है ॥ ६७ ॥ स्वं रूपमितिसूत्रमेवं शक्तिभेदकल्पनया व्याख्याय जातिव्यक्तिभेदेनान्यथा व्याचक्षाणां मते पद्यद्वयेनाह— कुछ लोग स्वरूप सूत्र की व्याख्या दूसरे ढंग से करते हैं । उनका मत है कि अनेक व्यक्तियों से उच्चारित भिन्न भिन्न अग्नि शब्द में अग्नि शब्दत्व एक है वही 'स्वरूप' है और 'शब्दस्य' पद से शब्दरूप व्यक्ति का बोध होता है और बोध्यम् का अध्याहार करते हैं । फिर मिलकर अर्थ होगा कि 'शब्दस्य (अग्निशब्द का) स्वं रूप (स्वरूप) अग्नि शब्दत्व है' । इस प्रकार इस अर्थ में व्यक्ति संज्ञा है और अग्नि संज्ञी यह अर्थ सिद्ध होता है। जैसे— स्वंरूपमिति कैश्चित्तु व्यक्तिः संज्ञोपदिश्यते । व्यक्तेः कार्याणि संसृष्टा जातिस्तु प्रतिपद्यते ॥ ६८ ॥ 'स्वंरूपमिति'² सूत्रे स्वं रूपमित्यनेन शुकसारिकापुरुषोदीरितभिन्नभिन्नशब्द- व्यक्तिसमवेतमग्निशब्दत्वादिकं सामान्यं, शब्दस्येतिशब्दपदेन च शब्दव्यक्तिरभि- १. निवेशयितुम्-आरोपयितुम् । २. वृषभदेवस्तु । स्वरूपमित्यनेन व्यक्तिः शब्दशब्देन च जातिरग्राह्येत्याह ।
७८ वाक्यपदीयम् धीयते । बोध्यमिति१ चाध्याह्रियते । तथा च शब्दस्य-अग्निशब्दादेः स्वं रूपम्-अग्नि- शब्दत्वादिकं बोध्यमिति स्वरूपमिति सूत्रस्यार्थः । एवञ्च स्वरूपमिति सूत्रे व्यक्तेः संज्ञात्वं जातेश्च संज्ञित्वं बोध्यते । तदाह—कैश्चित्तु स्वरूपमिति सूत्रेण व्यक्तिः अग्निशब्दरूपा संज्ञा उपदिश्यते जातिश्च संज्ञिनीति तद्भावः । नन्वेवमग्नेर्ढग्वि- त्यादौ अग्निशब्देन अग्निशब्दत्वजातेः प्रतीतौ तया ढञः पौर्वापर्यासम्भवात्सूत्रार्था- नुपपत्तिरत आह—व्यक्तेरिति । व्यक्तेः-व्यक्तिसम्बन्धीनि, कार्याणि-पौर्वापर्या- दीनि, संसृष्टा-व्यक्तिसंसृष्टा जातिः प्रतिपद्यते व्यक्तिद्वारा जातेः पौर्वापर्यमादाय सूत्रार्थोपपत्तिरिति भावः ॥ ६९ ॥ कोई लोग 'स्वरूप' इस सूत्र में (अग्निशब्दरूपा) व्यक्ति संज्ञा (और जाति संज्ञी) मानते हैं और व्यक्ति सम्बन्धी पौर्वापर्यादि कार्य उस (व्यक्ति) में सदा संसृष्ट रहने वाली जाति में व्यक्ति के द्वारा माना जाता है। अत एव 'अग्नेर्ढक्' सूत्र के अग्निशब्द से अग्निशब्दत्व जाति की प्रतीति होने पर भी पौर्वापर्य बनता है ॥ ६८ ॥ दूसरे लोग ऐसे हैं जो 'स्वरूपं' सूत्र में बोधक पद का अध्याहार करते हैं। उनके मत से 'शब्दस्य (अग्निशब्द रूपी व्यक्ति का) स्वरूपं (अग्निशब्दत्व) आदि बोधक है। इस प्रकार अग्निशब्दत्व जाति संज्ञा और अग्निशब्द व्यक्ति संज्ञी मानी जाती है। जैसे— संज्ञिनीं व्यक्तिमिच्छन्ति सूत्रग्राह्यामथापरे । जातिप्रत्यायिता व्यक्तिः प्रदेशेषूपतिष्ठते ॥ ६९ ॥ यदि तु स्वरूपमिति सूत्रे बोधकमित्यध्याह्रियते तदा शब्दस्य-अग्निशब्दादि- व्यक्तेः, स्वरूपम्—अग्निशब्दत्वादिकं बोधकमित्यर्थः इति अग्निशब्दत्वादिकाजातिः संज्ञा अग्निशब्दादिव्यक्तिश्च संज्ञिनी तदाह—अथापरे सूत्रग्राह्यां सूत्रबोध्यां व्यक्तिम् अग्निशब्दादिरूपां संज्ञिनीमिच्छन्ति जातिं च संज्ञामिति भावः । तथा च जातिप्रत्यायिता जात्या बोधिता आश्रिता व्यक्तिः प्रदेशेषु 'अग्नेर्ढक्' इत्या- दिषूपतिष्ठते इत्यर्थः । जातेः शक्यत्व इव शक्तत्वे लाघवमिति भावः ॥ ये लोग सूत्र से गृहीत (बोध्य) होने वाली अग्निशब्दरूप व्यक्ति को संज्ञिनी (और जातिको संज्ञा) मानते हैं और जाति से उपस्थित व्यक्ति ही 'अग्नेर्ढक्' आदि सूत्रों से उपस्थित होती है ॥ ६९ ॥ उद्योतकारास्तु—प्रायेण संज्ञासंज्ञिनोः सामानाधिकरण्यस्यैव दर्शनात् शब्दस्य रूपम्—अग्निशब्दत्वादिकं, स्वं-व्यक्तिसंज्ञकमित्यर्थेन व्यक्तेः, शब्दस्य-तत्तज्जाति- विशिष्टस्य स्वं-व्यक्ति रूपं-सामान्यसंज्ञकमित्यर्थेन च जातेः संज्ञात्वं कल्प्यते इति वर्णयन्ति । इदमत्र बोध्यम्—जातेः व्यक्तेर्वा संज्ञात्वमिति पक्षद्वयेऽपि फले न कश्चिद्भेदः। १. 'इदं केचिद् वृत्तिकाराः पठन्ति स्वरूप शब्दस्य ग्राहक मन्वनि बोधक प्रत्यायकमिति ' अपरे तु स्वरूपं शब्दस्य ग्राह्यं बोध्यं प्रत्याय्यमिति' पुञ्जराजः ।
ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ७६ नन्वेवं किंकृतस्तर्हि पक्षभेद इति चेदुच्यते जातौ विवक्षितायां व्यक्तिर्नान्तरीयका जातिः प्रधानम्, व्यक्तौ विवक्षितायां जातिर्नान्तरीयका व्यक्तिः प्रधानम्, यदा जातिः संस्कर्तुमिष्टा तदा नान्तरीयको व्यक्तिसंस्कारः यदा च व्यक्तिः संस्कर्तुमिष्टा तदा तद्द्वारको जातिसंस्कार इत्युभयमुभयत्र संक्रियते इति जातिः संज्ञाः व्यक्तिः संज्ञा इति प्रतिज्ञाभेदमात्रं फले तु न भेदः१ इति ॥ ६९ ॥ इन दोनों पक्षों में कोई भेद नहीं है। जाति संज्ञा हो या व्यक्ति संज्ञा हो। विशेषता दोनों पक्षों में यही है कि जब जाति की विवक्षा होगी तब जाति प्रधान और व्यक्ति अप्रधान और जब व्यक्ति की विवक्षा करते हैं तब व्यक्ति प्रधान और जाति अप्रधान होती है। संज्ञा प्रधान में होती है। संस्कार के बारे में भी नियम यही होगा। जब जाति में संस्कार करने चलेंगे तो व्यक्ति के द्वारा ही होगा और जब व्यक्ति में संस्कार करेंगे तब जाति के द्वारा संस्कार होगा। क्योंकि जाति और व्यक्ति एक दूसरे के निकट हैं। इसी प्रकार शब्दों के एकत्व और अनेकत्व [