वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

पृष्ठ ३६६

३६६ वेदस्वरूप-विमर्श अथ शूद्राणां विहितनिषिद्धधर्मा इत्युपक्रम्य शूद्रकमलाकरे १९ पृष्ठे स्कन्दमहापुराणीयप्रभासखण्डवचनान्युद्धृतानि । तानि यथा — 'न दर्भानुद्धरेत्प्राज्ञः' इत्यादीनि— 'नोच्चरेत्प्रणवं मन्त्रं पुरोडाशं न भक्षयेत्' इत्यादीनि च । शूद्राचारशिरोमणावपि ३७ पृष्ठे स्कान्दे प्रभासखण्डीयवचनानि 'न दर्भानीत्यादीनि उद्धृतानि । मन्त्रचन्द्रिकायां-'न वैदिकं जपेच्छूद्रः कियञ्चैव कदाचन । नमोन्तं शिवमन्त्रं वा वैष्णवमभिधयते बुधैः ॥' इति देवीयामलेऽपि-'स्वाहा प्रणवसंयुक्तं मन्त्रं शूद्रे वदद्विजः । शूद्रो निरयगामी स्यात् विप्रः शूद्रत्वमाप्नुयात् ॥' षडङ्गन्यासे स्वाहापदस्थाने नमः पदोच्चारणं शूद्रैः कार्यम् । श्रीमद्देवीभागवते-'वेदस्याध्ययने शूद्रो नाधिकारी यथा भवेत् । त्रिपुण्ड्रेण विना विप्रो नाधिकारी शिवार्चने ॥' स्कान्दे ११ अध्यायः १२ श्लोकः २८ । श्रीमद्भागवते 'स्त्री शूद्रद्विजवन्धूनां त्रयो न श्रुतिगोचरा ।' कर्मश्रेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह ॥ १।४।२५ श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे-सुन्दरकाण्डे 'भावं नचास्याहमनुप्रदातुं मलं द्विजो मन्त्रमिवाद्बिजाय ।।' नृसिंहतापनीयोपनिषदि ।' 'सावित्रीं प्रणवं यजुलँक्ष्मी स्त्री शूद्राय नेच्छन्ति; सावित्रीं लक्ष्मीं यजुः प्रणवं यदि जानीयात् स्त्रीशूद्रः समृतो- ऽधोगच्छति । स्कान्दे प्रभासखण्डे शूद्रविषये- नोच्चरेत्प्रणवं मन्त्रं पुरोडाशं न भक्षयेत् । न शिखां नोपवीतञ्च नोच्चरेत्संस्कृतां गिरम् ॥ पुराण्यान्यधिकृत्य कूर्मपुराणे- 'अध्येतव्यमिदं नित्यं विप्रैः पर्वणि पर्वणि । नाध्येतव्यमिदं शास्त्रं वृषलस्य च सन्निधौ । योऽधीते चैव मोहात्सा सं याति नरकान् बहून् ॥

पृष्ठ ३६७

वेदप्रामाण्य-विमर्शः ३६७ भविष्ये यस्य राज्ये सदा शूद्राः पुराणं संहितां तथा । पठन्ति स्यात्स चाल्पायू राजा राष्ट्रेण सान्वयः । बृहद्धर्मपुराणे-उत्तराखण्डे चतुर्थेऽध्याये ५०७ पृष्ठे – शूद्रस्तु ब्राह्मणादीनां पूजां कुर्यादतन्द्रितः । आज्ञां न लङ्घयेच्चापि न च तानवधीरयेत् ॥ न तेषामाचरेद् धर्मं वैदिकं लौकिकं तथा । पुराणपठनं वेदपठनं नापि चाचरेन् ॥ शास्त्रार्थकथनञ्चैव न शूद्रः क्वचिदाचरेत् । विप्रं क्षत्रं विशं वापि पाठयेन्न कदाचन । वर्णान् व्याकरणदीन् वा श्लोकं श्लोकार्थमेव च । ब्राह्मणोऽपि पठञ्शूद्रादात्मानमेवन् पातयेत् । स्वाहाप्रणवसंयुक्तं शूद्रो मन्त्रं विवर्जयेत् ॥ दद्यान्न देवनेवेद्यं शूद्राय ब्राह्मणः क्वचित् । पादोदकं ब्राह्मणस्य पिबेच्छूद्रः प्रयत्नतः ॥ ब्राह्मणे भक्तिमासाद्य शूद्रस्तरति दुर्गतिम् । नोपदेशेन मन्त्रैश्च न स्तवैः क्वचैरपि ।।' गरुडपुराणे प्रेतखण्डे चतुर्थेऽध्याये-- वेदाक्षरं पठेच्छूद्रः कापिलं वा पयः पिबेत् । धारयेद् ब्रह्मसूत्रञ्च भवेद् वा ब्राह्मणीपतिः ॥२२॥ राजभार्याभिलाषी च परदारापहारकः । कन्यायां कामुकश्चैव सतीनां दूषकश्च यः । ॥२३॥ एते चान्ये च बहवो निषिद्धाचरणोत्सुकाः । विहितत्यागिनो मूढ़ा वैतरण्यां पतन्ति ते ॥२४॥ हरिवंशेऽपि 'सुगतिमियाच्छ्रवणाच्च शूद्रयोनिः ।' व्यासस्मृतौ-प्रथमेऽध्याये- शूद्रो वर्णचतुर्थोऽस्ति वर्णत्वाद् धर्ममर्हति । वेदमन्त्रस्वधास्वाहावषट्कारादिभिर्विना ॥ महाभारते-आनुशासनिके पर्वणि १० अध्याये-

पृष्ठ ३६८

'उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कस्यचित् । उपदेशे महान् दोष, उपाध्यायस्य भाष्यते ॥५४॥ पूर्वदेहे यथावृत्तं तन्निबोध द्विजोत्तम । जातिं स्मराम्यहं ब्रह्मन् अवधानेन मे शृणु ॥५४॥ शूद्रोऽहमभवं पूर्वं तापसो भृशसंयुतः । ऋषिपुत्रतपास्त्वञ्च तदाऽभूर्द्विजसत्तम ॥५५॥ प्रीयताहि तदा ब्रह्मन्ममानुग्रहबुद्धिना । पितृत्वया पूर्वकार्येषूपदेशः कृतोऽनघ ॥५६॥ एवं प्राप्तो महत्कष्टमृषिःसन्नृपसत्तम । ब्राह्मणेन न वक्तव्यं तस्माद् वर्णावरे जने ॥६६॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातयः । एतेषु कथयन् राज्ञो ब्राह्मणो न प्रदुष्यति ॥६८॥ स्कन्दपुराणे ब्रह्मखण्डे दशमेऽध्याये— 'उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कर्हिचित् । उपदेशे महान् दोष उपाध्यायस्य विद्यते ॥३९॥ नाध्यापयेद् बुधः शूद्रं तथा नैव च याजयेत् । न पाठयेत्तथा शूद्रं शास्त्रं व्याकरणादिकम् ॥४०॥ काव्यं वा नाटकं वापि तथाऽलङ्कारमेव च । पुराणमितिहासञ्च शूद्रं नैव तु पाठयेत् ॥४१॥ यदि चोपद्दिशेद्विप्रः शूद्रस्यैतानि कर्हिचित् । त्यजेयुर्ब्राह्मणा विप्रं तं ग्रामाद् ब्रह्मसङ्कूलात् ॥४२॥ शूद्राय चोपदेष्टारं द्विजं चण्डालवत्त्यजेत् । शूद्रं चाक्षरसंयुक्तं दूरतः परिवर्जयेत् ॥४३॥ बहुकालं द्विजस्याभूत्संसर्गः शूद्रयोनिना । स्नेहस्य वशमापन्नः शूद्रोक्तं नातिचक्रमे ॥५७॥ अथागतं द्विजं शूद्रः प्राह स्नेहवशीकृतम् । हव्यकव्यविधानं मे कृत्स्नं ब्रूहि मुनीश्वर ॥५८॥ एवमुक्तः स शूद्रेण सर्वमेतदुपादिशत् ।

पृष्ठ ३६९

कारयामास तस्यायं पितृकार्यादिकं तथा ॥६१॥ त्यक्तो विप्रगणैः सोऽयं पञ्चत्वमगमद्विजः । वैवस्वतभटैर्नीत्वा पातितो नरकेष्वपि ॥६२॥ कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । भुक्त्वा क्रमेण नरकांस्तदन्ते स्थावरोऽभवत् ॥६४॥ गर्दभस्तु ततो जज्ञे विड्वराहस्ततः परम् । जज्ञेऽथ सारमेयोऽसौ पश्चाद्वायसतां गतः ॥६५॥ अथ चण्डालतां प्राप शूद्रयोनिमगात्ततः । गतवान् वैश्यतां पश्चात् क्षत्रियस्तदनन्तरम् ॥६६॥ प्रवर्त्तवर्द्धमानोऽसौ ब्राह्मणो वै तदाऽभवत् । उपनीतः स पित्रा तु वर्षे गर्भाष्टमे द्विजः ॥६७॥ वर्त्तमानः पितुर्गृहे स्वाचाराभ्यासतत्परः । गच्छन् कदाचिद् गहने गृहीतो ब्रह्मरक्षसा ॥६८॥ रुदन् भ्रमन् स्खलन् मूढः प्रहसन् विलपन्नसौ । शश्वद् हाहेति वदन् वैदिकं कर्म सोऽत्यजत् ॥६९॥ तेनोपदिष्टो यः शूद्रः स भुक्त्वा नरकान् क्रमात् । अनेकेषु जनित्वा च कुत्सितेष्वपि योनिषु ॥९४॥ गृध्रजन्माऽभवत्पश्चात् गन्धमादनपर्वते ॥ ननु महाभारते अनुशासनिके पर्वणि दशमेऽध्याये— 'शूद्रोऽहमभवं पूर्वं तापसो भृशसंयुतः । ऋषिपुत्रतपास्त्वञ्च तदाऽभूर्द्विजसत्तम ॥५३॥ प्रीयता हि तदा ब्रह्मन् ममानुग्रहबुद्धिना । पितृकार्ये त्वया पूर्वमुपदेशः कृतोऽनघ ॥५६॥ युस्यां धर्मेषु हव्ये च कव्ये च मुनिसत्तम । एतेन कर्मदोषेण पुरोधास्त्वमजायथाः ॥५७' अहञ्च राजा विप्रेन्द्र पश्चात् कालस्य पर्ययम

वे० वि०—२४

३७० वेदस्वरूप-विमर्श इत्यादिवचनैः उपदेष्टुरुग्रतपसोऽपि महर्पेरधोगतित्वं विज्ञायते, उप- देशनीयस्य शूद्रस्य चाभ्युदयो राजत्वमिति स्कन्दपुराणीयवचनैश्च उपदेश- नीयस्य चोभयोरधोगतिरिति परस्परं महान् विरोध आपततीति चेन्न; 'हव्यकव्यविधानं मे कृत्स्नं ब्रूहि मुनीश्वर ।।५८।। पितृकार्यविधानार्थं देवकार्यार्थमेव च । मन्त्रानुपदिशत्वं मे महालयविधिं तथा ।।५९।। अष्टकाश्राद्धकृत्यञ्च वैदिकं यच्च किञ्चन । सर्वमेतद्रहस्यं मे ब्रूहि त्वं हि गुरुर्यतः ।। ६० ।। एवमुक्तः स शूद्रेण सर्वमेतदुपादिशत् । कारयामास तस्यायं पितृकार्यादिकं तथा ।। ६१ ।। पितृकार्ये कृते तेन विसृष्टः स द्विजो गतः । अथ दीर्घाण कालेन पोषितः शूद्रयोनिना ।। ६२ ।।

: wait, the top is a dot, bottom is a comma: ';'.

Line 10: "सिद्धान्तिनैयायिका, मीमांसका वेदान्तिनश्च ।"

Line 12: "तदर्थमुद्भावयन्ति अंशानाक्षेपांर्हान् तथापि" Wait, look at "अंशानाक्षेपांर्हान्": Is that an anusvara on 'पा'? Wait, the repha is on 'हा': 'र्हा'. Before 'र्हा', there is a small dot above 'पा': 'पांर्हान्' or is it just the repha's tail? The repha starts above 'हा' and curves left. Sometimes that curve looks like a dot. But let's look: "अंशानाक्षेपार्हान्" (अंशान् + आक्षेपार्हान् -> अंशाननाक्षेपार्हान्? No, "अंशानाक्षेपार्हान्").

Line 16: "सिद्धान्तित्वे उपक्षतं कोटिप्रकोटयः सम्यग् विस्तरेण" Wait, is it "उपक्षतं" or "उपेक्ष्य"? Let's read: 'उ' 'प' 'क' '्' 'ष' 'त' 'ं' -> "उपक्षतं" or "उपक्षिताः"? Wait: "सिद्धान्तित्वे उपक्षतं कोटिप्रकोटयः" or "उपक्षिप्तं"? Wait

[पृष्ठ १]

वेदपौरुषेयत्वविमर्शः । 'वेदापौरुषेयत्वपरीक्षणप्रसङ्गे' कश्चिज्जल्पति— "सन्ति हि विश्वस्य पुस्तकालयेषु विविधानि पुस्तकानि । तान्यखिलान्यपि पौरुषेयाणि पुरुषरचितानि मन्यन्ते । परं वेदादिधर्म- ग्रन्थानां विषयेऽन्यदेव मतमुपलभ्यते । ख्रिष्टीयानां मते यथा 'बाइवि- ल'स्य, यवनानां मते यथा 'कुरान'स्य, पारसीकानाञ्च मते यथा 'जेन्दावस्था'यास्तथैव हिन्दूनां मते वेदाना मपौरुषेयत्वमीश्वरीयज्ञानत्व- ञ्चाभ्युपगम्यते । वेदादिग्रन्थानामपौरुषेयत्वप्रश्नोऽतीव महत्त्वपूर्णः । यतो हि तेषामपौरुषेयत्वपक्ष एव स्वतः प्रामाण्यं सम्भवति । यदि नाम ते पौरुषेयाः स्युस्तर्हि तेषां प्रामाण्यमपि परत एवाभ्युपगतं स्यान्नतु स्वतस्तेषां पुरुषदोषाशङ्काशून्यत्वाभावात् । तत्र विचारणीयोऽयं विषयो यद् वेदादिग्रन्थानामपौरुषेयत्वं सम्भवति न वा ? अपौरुषेयत्व- पक्षेऽपि अपौरुषेयत्वेन किं नाम विवक्षितं स्यात् ? वेदानाम्पौरुषेयत्व- परीक्षा मुखेनावान्येषामपि परीक्षा सुकरेति स्थालीपुलाकन्यायेन वेदानाम्पौरुषेयत्वपरीक्षा ऽत्र प्रस्तूयत' इति । तन्न; यतः अर्थातथात्वं प्रमाणानामप्रामाण्यम् । अर्थतथात्वं तु प्रामा- ण्यम् । तच्च अन्यानपेक्षत्वात् स्वत इति । तेन पौरुषेयाणामपि प्रामाण्य- स्वतस्त्वमेव । पुरुषाश्रितभ्रमादिदोषाशङ्कया तु अप्रामाण्यं शंक्यते तत्सिद्धौ अप्रामाण्यम्, तदसिद्धौ तु अनपोहितं प्रामाण्यस्वतस्त्वं तिष्ठत्येव । तेन अपौरुषेयत्वमूलकं प्रामाण्यस्वतस्त्वमिति परास्तम् । अत एव प्रत्यक्षानुमानादीनामपि प्रामाण्यस्वतस्त्वमेव । यदुक्तं 'वेदा अपौरुषेया न तु पौरुषेया इति भारतीयविदुषां प्राचीनपरम्पराप्राप्तं मतम् । यजुर्वेदस्य पुरुषसूक्ते परमेश्वरादेव वेदानामुत्पत्तिः श्रूयते— 'तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥'

[पृष्ठ २]

वेदपौरुषेयत्व-विमर्शः १७५ इति (यजुर्वेदे ३१।७) । परमेश्वरोऽपि यद्यप्यस्मिन्सूक्ते पुरुषशब्दे- नैव व्यपदिष्टः, परं तस्य कर्मफलोपभोगोपनतशरीरसम्बन्धाभावान्न शरीरधारि जीववत पुरुषशब्दाभिधेयत्वं सम्भवति । पौरुषेय शब्देन चात्र जीवरचितत्वमेवाभिप्रेतम् । अतो वेदाः परमेश्वररचिता अपि अपौरुषेया एवेति अपौरुषेयवादिनां विचारसरणिः ।" तन्न; वस्तुतस्तु ईश्वररचितस्यापि पौरुषेयत्वमेव । अत एव सर्वेषां भारतीयविदुषां वेदा अपौरुषेया इति न मतम् । नैयायिकवैशेषिकादिभिः वेदानां पौरुषेयत्वस्यैवाभ्युपगमान् । अत एव तन्मतरीत्या वेदानां प्रामाण्यस्वतस्त्वमपि नास्त्येव, ईश्वरस्य आप्तत्वेन कारणगुणसापेक्षतयैव वेदानां प्रामाण्याभ्युपगमात् । अत एव पौरुषेय शब्देन जीवरचितत्वमेव इत्यपि न सङ्गतम्, ईश्वररचितत्वस्यापि पौरुषेयत्वानपायात्, अपौरुषे- यत्ववादिनां रीत्या तु 'तस्मान् यज्ञात् सर्वहुतः' इत्यादिश्रुत्या परमेश्वरात् वेदानां सम्प्रदायप्रवर्तनरूप एव उत्सर्गः नित्यानां अन्या- दृशस्य उत्सर्गस्य असम्भवदुक्तिकत्वात् । यदुक्तं परत्र विचारणीयमस्माभिर्यद् वेदानाम्पौरुषेयत्वेन किं विवक्षितम् ? कथं नाम च तेषामपौरुषेयत्वं सामञ्जस्यमुपेयात्, वेदः कथमीश्वरविरचिताः स्युः ? किं शब्दरूपाणां वेदानाम्पि विरचनमीश्व- रेणैव कृतम ? वेदवाक्यान्यपि लौकिकवाक्यवत् पदसमूहरूपाण्येव पदानि पुनरक्षरसमूहरूपाणि । कथं तर्हि वाक्यरूपाणां मन्त्राणामीश्वर- रचितत्वं सूपपाद्यम् ? किमीश्वरेण वेदानां लेखनं कृतम् ? किंवा तेन तेषां श्रावणं कृतम् ? तत्र न तावत् प्रथमः पक्षस्तकेसहः, ईश्वरस्य पत्रमस्यादिरहितत्वेन हस्तपादादिशून्यत्वेन च लेखनासम्भवात् । न द्वितीयः, तस्याशरीरित्वेन वर्णोच्चारणोपयोगिकण्ठताल्र्वाादिरहितत्वात् । तत् कथं परमेश्वरे वेदानां रचना कृतेति नो जानोमहे वयम्, इति । तन्न; पूर्वमीमांसकरीत्या वेदानां नित्यत्वेन रचनानपेक्षत्वात् । तन्मतरीत्या वेदानां वर्णाः पदानि वाक्यानि च नित्यान्येव । उत्तरमी- मांसकानां रीत्या वर्णाः प्रलयपर्यन्तावस्थायित्वेन नित्याः । पौर्वापर्य- भाञ्जि पदानि वाक्यानि च तथाविधान्येव । सृष्ट्यारम्भे तु

३७६ वेदस्वरूप विमर्श परमेश्वरेण तानि पूर्वपूर्वसर्गानुपूर्वीसापेक्षतया आविर्भाव्यन्ते । नैयायिकादितीत्या तु वर्णादीनामनित्यत्वेऽपि पूर्वपूर्वकल्पीयानुपूर्वी- सव्यपेक्षतयैव ईश्वरेण तानि निर्मियन्ते । न चेश्वरस्य कण्ठतालवाद्यभावेन वर्णवाक्याद्युच्चारणमसम्भवदु- क्तिकामिति वाच्यम् ; लीलया परमेश्वरस्य विग्रहवत्त्वोपपत्त्या तदुपपत्तेः। यथा वा श्रोत्रपादादिरहितस्य श्रवणगमनादिकं तत्तच्छक्तिमत्वेन ईश्वरस्योपपद्यते, तथैवोच्चारणमपि नासम्भावि । 'अपाणिपादो जवनो गृहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः' इत्यादि श्रुतेः । अन्यथा निविग्रहस्य शरीरादिविचित्रप्रपञ्चनिर्मातृत्वमपि शङ्कनीयं स्यात् । यत्तूक्तं निपुणोऽपि पुरुषः स्वस्कन्धारोहणेऽसमर्थः, तथैव वेदाना- मीश्वररचितत्वे वेदः स्वयं प्रमाणं भवितुं नार्हति' इति । तत्तच्छम् ; स्वपरप्रकाशकानां सूर्यादिभावानां बहुलमुपलब्धेः । यत्तु “वेदानाम्पौरुषेयत्वं सिषाधयिषता सायणाचार्येण स्वरचिता- याम् 'ऋग्वेदभाष्यभूमिकायां, तेषां पौरुषेयत्वखण्डने स्वीया समस्ता प्रतिभा प्रदर्शिता । परं नासौ वेदानां पौरुषेयत्वं प्रत्याख्यातुं सम- र्थोऽभूत् । पूर्वपक्षोत्थापितस्य 'अनित्यदर्शनाच्च' (जै० १।१।२८) इत्यस्य तर्कस्य सायणाचार्येण कृतं खण्डनं सर्वथैव असन्तोषास्पदम् । वेदेष्वनित्यानां पदार्थानां दर्शनान्न तेषां नित्यत्वमभ्युपगन्तुं शक्यते इति पूर्वपक्षाभिप्रायः । अस्य खण्डनं चिकीर्षता सायणाचार्येण प्रतिपादितं यद् वेदेष्वनित्यानां पदार्थानां वर्णनं न क्वचिदप्युपलभ्यते । यत्र चानित्य- द्रव्याणां वर्णनं प्रतिभाति, तत्रान्य एव कश्चन गूढार्थोऽनुसन्धेयः । तथथा-'बबरः प्रवाहे ष्कारामयत्' इत्यत्र प्रवहणपुत्रस्य बबर नामकस्य पुरुषस्य वर्णनं प्रतीयते परं विचारप्रहितचेतसा विज्ञायतेऽस्माभिर्यदत्र बबरध्वनियुक्तस्य प्रकर्षेण वहनशीलस्य वायोरेव वर्णनम् न तु कस्यचित् पुरुषस्येति । किन्तु सायणाचार्यप्रदर्शितयं व्याख्याप्रणाली न विदुषां सन्तोषकारिणी । स्वयं सायणाचार्येणाप्येषा प्रणाली मन्त्राणां व्याख्यानावसरेऽनेकशो गत्य- भावादुपेक्षिता । तथथा-ऋग्वेदस्य प्रथममण्डले 'सोमानं स्वरणं कृणुहि

वेदपौरुषेयत्व-विमर्शः ३७७ ब्रह्मणस्पते । कक्षोवन्तं य औशिजः' (ऋ० सं० १ अ० ५ सूक्तम् १८) अस्य मन्त्रस्य व्याख्यानावसरे उशिक्-पुत्रस्य कक्षीवन्नामकस्य ऋषेर्वर्णनं स्वीकृतं सायणाचार्येण । किञ्च ऋग्वेदस्य तृतीयमण्डले कीकटनाम्नो जनपदस्य, प्रमगन्दनाम्नो राज्ञः, नैचाशाखनाम्नो नगरस्य च वर्णनमभ्युपगतम् । अत्र प्रमगन्दस्य, कीकटस्य, नैचाशाखस्य च किं तात्पर्यं ग्रहीतव्यमिति तु न प्रदर्शितं तेन विद्वद्वरेण । एवमुच्चावचैरभिप्रायैर्मन्त्रदृष्टयो भवन्ति' (नि० ७।३) 'हर्षशोक- निन्दाप्रशंसादिना मन्त्राणां द्रष्टारोभ वन्ति' ( इति तत्रैव व्याख्याने दुर्गाचार्यः) । तास्त्रिविधाः परोक्षकृताः, प्रत्यक्षकृताः, आध्यात्मिक्य- श्चेति । परोक्षकृता ऋचः सर्वाभिर्नामविभक्तिभिः प्रयुज्यन्ते, प्रथम- पुरुषैश्चाख्यातस्य । यथा-'इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे पृथिव्या इन्द्रमिद्गा- धिनो' इति । त्वमिति चैतेन सर्वनाम्ना 'त्वमिन्द्र वलादधि विन इन्द्र मृधौ जहि, कुसिकाश्चेतयध्वम्' । शपथाभिशापयोरुदाहरणम्-'अद्यामुरोय यदि यातु धानो अस्मि (ऋ० सं० ७।१०४।१५) राक्षस इत्यभियुक्तः। सोऽनया ऋचा शपं प्रतिपेदे । परश्चाभिशापात् । अथापि परिदेवना-'सुदेवो अद्य प्रपतेदमावृत् परावतं परमां गन्तवा उ । अधाशयीत निर्ऋते रुपस्थेऽधैनं वृका रभसासो अद्युः ॥” (ऋ० सं० १०।९५।१४) पुरूरवस आर्षम् । निन्दा-'मोघमन्नं विन्दते' (ऋ० सं० १०।११७।६) प्रशंसा-'भोजाद्याश्वं सम्मृजन्त्याशु' भोजायास्ते कन्या शुम्भ- माना । भोजस्येदं पुष्करिणीव वेश्म परिष्कृतं देव माने व चित्रम् ।। (ऋ० सं० १०।१०७।१०) द्यूतनिन्दा कृषिशंसा-'अक्षैर्मादीव्यः कृषिमित्कृषस्व वित्ते रमस्व बहुमन्यमानः । तत्र गावः कितव तत्र जाया तन्मे विचष्टे सविताय मर्यः ॥' (ऋ० सं० १०।३४।१३) अत्र सर्वत्रेतिहासस्य वक्तृविशेषस्य च प्रतीयमानेत्वेऽपि सुखाव- बोधार्थारख्यायिका रूपत्वेन नेतिहासत्वं न वा पुरुषविशेषवक्तृत्वम् किन्तु तत्तद्रूपधारिण्याः श्रुतेरेव वक्तृत्वम् ।

[पृष्ठ ३७८]

'त्रितं कूपेऽवहितमेतत्सूक्तं प्रतिबभौ' (नि० ४।६) तच्च सूक्तम्— 'इषिरेण ते मनसा सुतस्य भक्षीमहि पित्यस्येव रायः।' (ऋ० सं० ८।४८।७) 'रमध्वं मे वचसे सोम्याय ऋतावरी रूपमुहूर्त्तमेवैः । प्रसिन्धु- मच्छा बृहतीमनीषा वस्युरह्ने कुशिकस्य सूनुः ।। (ऋ० सं० ३।३३। ) लिङ्गानुसरेणास्य सूक्तस्य नदीस्तुतौ विनियोगः । कुशिकसूनोः प्रथित- प्रभावस्य वक्तृत्वे नापि स्तुतिगौरवबोधन एव तात्पर्यम्, रामस्येश्वर- त्वकथनेन रामेश्वरशिवमाहात्म्यप्रख्यानवत्, कुशिकसूनुकर्तृकत्वा- त्स्तुतेर्वाशिष्टयम् । न च व्यक्तिविशेषाभावे तद्वैशिष्टयमेव कुतः- सिद्धयेत् ? व्यक्तिमत्त्वे चेतिहाससिद्धिरिति वाच्यम्, मीमांसकानां जातौ शक्त्यङ्गीकारेण कल्पभेदेन व्यक्तिभेदमङ्गीकृत्य कौशिकत्ववसिष्ठत्वादि- जातिमाश्रित्य सेनापतिप्राड्विवाकादिवत् वसिष्ठादिवद्विशेषाम्युप- गमेन वा व्यक्तिविशेषतद्विशेषयोरेवाङ्गीकारेऽपि शब्दार्थसम्बन्ध- स्यौत्पत्तिकत्वोपपत्त्या पौरुषेयत्वानोपत्तेः । न च केवलमेतेषामेव परन्त्वनेकेषां पुरुषाणामृषीणां जनपदानां नगराणां पर्वतानां नदीनाञ्च वर्णनं वेदेषु बहुशः समुपलभ्यते । तद्यथा— 'अग्नि पूर्वेभिऋषिभिरीड्यो नूतनैरुत' (ऋ० १।१।२) इत्येष मन्त्रः पूर्वान्नूतनान् च ऋषीन् वर्णयति । कण्वः कक्षीवान्त्सुमीढो अगस्त्यः' (अथ० १८।३।१५) इत्यस्मिन् मन्त्रे कण्वस्य, विश्वामित्रस्य, वसिष्ठस्य, भरद्वाजस्य, कश्यपस्य, वामदेवस्य, गोतमस्य ऋषेर्नामानि श्रूयन्ते । यजुर्वेदस्य पञ्चमाध्याये उर्वश्यास्यायुरसि पुरूरवा असि (यजु० ५।२) इत्यत्र उर्वश्या पुरूरवसश्च वर्णनमुपलभ्यते । अम्बे अम्बिके ऽम्बालिके न मां नयति कश्चन (यजु० २३।१८) इत्यत्र अम्बादीनां महाभारतोपवर्णितानां कन्यकानां नामानि दृश्यन्ते । एवमेव नहुषस्य ययातेस्तस्य यदु-तुरु-द्रुह्यादीनां पञ्चपुत्राणां च वर्णनं यदिन्द्राग्नीयदधु तुर्वशेषु यद् द्रुह्येष्वनुषु पूरुषु स्थ (ऋ० १।१०८।८) इत्यत्र समुपलभ्यते । ऋग्वेदस्य दशममण्डले शन्तनोः देवापेश्च वर्णनं निरुक्तकारेण यास्कमुनिनापि स्वीकृतम् (नि अ० २, पा० ३) । तस्मिन्नेव मण्डले

[पृष्ठ ३]

इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति (ऋ० १०।७५।५) इत्यत्र गङ्गादीनां सप्तसिन्धूनामपि वर्णनमुपलभ्यते । एवं सत्यप्येतेष्वनेकेषु वर्णनेषु को नाम मेधावी वेदेष्वनित्यद्रव्या- णां वर्णनं नानुमन्येत । यद्यपि कैश्चित् विद्वद्भिर्वेदेषूपलभ्यमानानां गङ्गादिपदानां व्याख्यानमन्यरूपेणैव क्रियते । परमेतादृशं व्याख्यानं न विदुषां बुद्धिसन्तोषं जनयति" इति । तन्न; तस्यानेकधा शक्यसमर्थनत्वात् । तथा हि उर्वश्यादिशब्दाः जातिवाचकाः, उर्वश्यादिपदार्थानामनित्यत्वेऽपि तत्सजातीनां नित्यत्वेन नित्येषु वेदेषु तद्वर्णनं सङ्गच्छते एव । अत एव । औत्पत्तिकस्तु शब्दस्या- र्येन सम्बन्ध' इत्यादि सूत्रं सङ्गच्छते । सेनापत्यादिशब्दवत् स्थानवाचका वा वैदिका शब्दाः । स्थानानि च प्रवाहरूपेण नित्यान्येव । घटनास्तु सुखबोधार्था आख्यायिका रूपा एव । न तु वृत्तमात्रपर्यवसायिन्यः निष्फलत्वात् । फलवन्निश्चितार्थविबोधकत्वेनैव वेदानां प्रामाण्याभ्युपग- मात् तेनानित्यपदार्थवर्णनं स्वार्थपर्यवसायित्वेन वेदेषु नास्त्येवेति सायणमतं सम्यगेव, 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इति शास्त्रतात्पर्यविदां डिण्डिमघोषात् । आख्यायिकारूपाणां मन्त्राणां ब्राह्मणानाञ्च आख्यायिकारूपार्थ- वर्णने अवान्तरतात्पर्याभ्युपगमेऽपि कैमर्थ्यापेक्षायां विधिनिषेधाद्यङ्गत्वेन स्तुतिनिन्दारूपेऽर्थे एव पर्यवसानम् । अत एव शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् 'अत एव च नित्यत्वम्' इत्यादिभिः सूत्रैः बादरायणेनायमेवार्थः समर्थितः । तत्तत्कथार्थीनां मन्त्रार्थवादानां प्रमाणान्तरविरुद्धेऽर्थे गुणवादत्वं प्रमाणान्तरसिद्धेऽर्थेऽनुवादत्वम् तद- विरुद्धे तदसिद्धे वार्थे भूतार्थवादत्वमभ्युपगतम् । सर्वत्र च एषु पक्षेषु वेदापौरुषेयत्वनित्यत्वादिकमक्षुण्णमेव । अनित्यार्थवर्णने तात्पर्या- भावस्य समत्वात् । 'अकारि त इन्द्र गोतमेभिः (ऋ० सं० १।६३।९) इति मन्त्रस्यापि मरुत्वतीयशस्त्रे विनियोगात् स्तुतावेव तात्पर्यम् । अत्रापि गोतम- गोत्रोत्पन्नैर्ऋषिभिः सम्बन्धश्च स्तुतेर्माहात्म्यबोधः । नात्रापि नाम-

Here is the line-by-line transcription of both pages from the image:

[पृष्ठ १८०]

निर्देशेन पौरुषेयत्वं शक्यसमर्थनं' वेदशब्दानां घटनापूर्वकत्वाभावेऽपि घटनानां वेदपूर्वकत्वं तु न विरुद्धम् । तेन वैदिकशब्दानुसारेण क्वचित्कल्पे प्रतिकल्पं वा गोतमस्य तद्गोत्रोत्पन्नानामृषीणां तद्विशिष्टस्य सत्त्वेऽपि न दोषः । तच्चोक्तमेव 'शब्दानुसारिण्यो भवन्त्यस्तु घटना न वार्यन्ते ।' तेनैव तदंश इति वृत्ताभ्युपगमेऽपि न दोषः । अपौरुषेय- त्वस्याव्याहतत्वात् । एवमेव परुच्छेपपुत्रेणानानतेन दृष्टस्य 'कारुरहं ततो भिषक्' (ऋ० सं० ९।११२।३ इत्यादि मन्त्रस्य सोमश्च्योतनाङ्ग- त्वेन तत्रैव विनियोगात् न स्वार्थे तात्पर्यम् । 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थ' इति न्यायात् । अत्र स्तोमानां कर्ता कारुः, तस्य पुत्रस्तु यज्ञस्य श्रद्धा

३८२ वेदस्वरूप-विमर्श

पेयत्वं साधयितुं प्रदर्शितस्य हेतोः साध्यसमहेत्वाभासरूपत्वान्न साध्य- -साधने शक्तिः ।' तदपि तुच्छम्; सूत्रभाष्यादि-तात्पर्याऽनभिज्ञानात् । तथा हि सम्प्रदायाविच्छेदे सति अस्मर्यमाणकर्तृकत्वेन सिद्धस्यैव अपौ- रुषेयत्वस्य उपोद्वलनायैव एतदुक्तिः । अपूर्वसाध्यसाधनभावबोध- कत्वेनापि तदुपोद्वलनम् । न च ज्योतिष्टोम-स्वर्गयोः साध्य-साधनभाव मनभ्युपगच्छतः तदकिञ्चित्करमिति वाच्यम्; तदभ्युपगन्तॄन् प्रत्येव तत्साधनात् अनेके पौरुषेयत्ववादिनः ज्योतिष्टोमस्वर्गयोः साध्यसाधनभावमभ्यु- पगच्छन्ति अपौरुषेयत्वं ईश्वरकर्तृकत्वं च वेदानां नाभ्युपगच्छन्ति तान् प्रति ज्योतिष्टोमस्वर्गयोः साध्यसाधनज्ञानपूर्वकः विनियोगो न [

यहाँ दोनों पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

[बायाँ पृष्ठ]

३८४ वेदस्वरूप-विमर्श सम्बन्धग्रहमन्तरा शाब्दबोधः । यथा--धूम-धूमध्वजयोः सम्बन्धे स्वा- भाविके सत्यपि व्याप्तिज्ञानमन्तरा न धूमेन धूमध्वजावबोधः तथैव सम्बन्धग्रहमन्तरा पित्रादिशब्दैः तदर्थावगमोऽपि न भवतीति युक्तमेव । गौतमवात्स्यायनादयस्तु वेदपौरुषेयत्ववादिनः न शब्दनित्यत्वमपि अभ्युपगच्छन्ति कुतस्तरां सम्बन्धनित्यत्वम् ? पूर्वोत्तरमीमांसकास्तु वर्णपदयोरिव वेदवाक्यानामपि नित्यत्वमभ्युपगच्छन्ति सुतरां तन्मत- रीत्या सम्बन्धनित्यत्वमपि सम्भवत्येव । अर्थव्यक्तीनामनित्यत्वेऽपि तत्तज्जातीनां नित्यत्वेन तन्निर्वाहात् । तथापि गौतमादीनां वेदानामी- श्वरकर्तृकत्वमभिमतमेव । उदयनाचार्याः न्यायमञ्जरीकाराश्च वेदाना- [L

३८६ वेदपौरुषेयत्वविमर्शः किन्तु असाधव एव वाचकाः। साधवश्चासाधुस्मरणद्वारा बोधका- इति मतिर्भवति । पुरा यथा अनृतादिभिरसङ्कीर्णा वागासीत् । तथा सर्वैरपभ्रंशैर- सङ्कीर्णा पश्चात् अनृतादिभिरिवापभ्रंशैरपि सङ्कीर्णा जाता । तत एव व्यवकीर्णा दैवीवाक् अपभ्रंशपङ्कमलिनीकृता । अनित्यदर्शिनामत्र बुद्धि- विपर्ययो जातः साधूनां धर्महेतुत्वमजानताम् । ते तु मल्लसमयादि सदृशीं साधुव्यवस्थां मन्यन्ते । ते साधूनां शब्दानां समूहं प्राकृतं प्रकृतौ भवमाचक्षते । विकारश्च पश्चात् सम्भिन्नबुद्धिभिः पुरुषैः स्वरसंस्कारादिभिर्निर्णयते । परन्तु येषां पुरा कल्पो नास्ति न वा दैवी वागसङ्कीर्णासीत् तेषामपि गम्यागम्यादिकल्पव्यवस्थावत् साध्वसाधुव्य- वस्था शिष्टैरविच्छेदेन स्मर्यते ।

३८८ वेदार्थपारिजातविमर्शः तस्या नित्यत्वेन सर्वदा सत्त्वेऽपि न सर्वदार्थबोधापत्तिः, वर्णो- च्चारणेनाभिव्यक्ताया एवार्थबोधजनकत्वात् । अयमेव जातिस्फोट- वादोऽपि । 'अनेकव्यक्त्यभिव्यङ्ग्या जातिः स्फोट इति स्मृतः।' यथा 'अयं घटः', 'अयं घटः', इत्यनुगतप्रतीत्या घटत्वं जातिरङ्गीक्रियते तथैव शुक-सारिका-मनुष्यादि-प्रयुक्तेषु प्रतीयमानवैलक्षण्येषु भिन्नेषु घटशब्देषु 'अयं घटशब्द' इत्यनुगतप्रतीत्या घटशब्दत्वं जातिरिति स्वीक्रियते । ननु घटशब्दे गुणत्व-शब्दत्व-घटशब्दत्व-जातीनां सत्त्वात् घटशब्दत्वे कथं शक्त्याश्रयत्वमिति चेन्न, घटे द्रव्यत्व-पृथिवीत्व-घटत्व-जातीनां सत्त्वेऽपि घटत्वस्यैव शक्तत्ववत् घटशब्दत्वस्यैव शक्तत्वव्यवस्थापनात् । यद्यपि घटावयवैर्घटावयविद्रव्यवत् क्रमजन्मवद्भिः क्षणिकैर्युग- पत्कालैर्वर्णैरवयवैरवयवस्थितैर्व्यवस्थितं शब्दान्तरं नारब्धुं शक्यमिति घट- त्वजातेः क आश्रयः स्यात् ? न च शब्दत्वजातिवत् घटशब्दत्वजातिः प्रत्येकवर्णपरिसमाप्ता, तथात्वे घकारादिष्वव्युच्चारितेषु घटशब्दत्व- प्रतीत्यापत्तेः, द्वितीयादिवर्णवैयर्थ्यापत्तेश्च । तथापि कर्मत्वजात्युपलक्ष्कि- तेषु क्रमविशेषयुक्तेषु पूर्वापरोद्भूतेषु कर्मसु भ्रमणत्वोत्क्षेपणादि- जातिवत् घटशब्दत्वजातिः सिद्ध्येव । यद्यपि तत्रापि पूर्वं कर्म, ततो विभागः, ततः पूर्वसंयोगनाशः, तत उत्तरसंयोगः, ततः कर्मनाशः, ततः कर्मान्तरम्, कर्मवति द्रव्ये च पूर्वकर्मणि संयोगः, ततः कर्मनाशः, ततः कर्मान्तरम्, कर्मवति द्रव्ये च पूर्वकर्मण्यविनष्टे सति न कर्मान्तरम् कर्मणोः सहानवस्थानात् । अतः कर्मान्तरसहितैः कर्मविशेषैरवयविस्था- नीयं कर्मान्तरं नारब्धुं शक्यमिति क्व भ्रमणत्वादि जातिः स्यात् ? तथापि उत्क्षिपति, भ्रमतीति भिन्नप्रत्ययभ्रमाजनककर्माणि उत्क्षेपणकर्मापेक्षया वैलक्षण्यदर्शनात् भिन्नानि कर्माणि प्रत्यवयवं भ्रमणत्वाश्रयत्वं प्रति- पद्यमानान्यपि प्रत्येकं कर्मदर्शनवेलायामुत्क्षेपणत्वाश्रयकर्मपेक्षया भेदम- प्रतिपद्यमानान्यपि इदं कर्मोत्क्षेपणत्वाभिव्यञ्जकं भ्रमणत्वाभिव्यञ्जकं वेति निर्धारयितुमशक्यत्वेऽपि यद्देशविशेपे संयोगविशेषान् जनयन्ति, अपेक्षाबुद्ध्या विषयीकृतानि क्रमानुवृत्तिं जनयन्तो दृश्यन्ते । तथा

वेदस्वरूप-विमर्षे ३८९ पूर्वपूर्वकर्मप्रत्यक्षाहितसंस्कारसहितेन चरमकर्मप्रत्यक्षेण भ्रमणत्व- मुत्क्षेपणत्वं वा जातिरभिव्यज्यते इति वैशेषिकाभ्युपगमः । तथैव घकारादयो घटशब्दस्याश्रयत्वं प्रतिपद्यमाना घन-घटक-बकाराद् भेदम्- प्रतिपद्यमाना घटशब्दत्वमनभिव्यञ्जयन्तोऽपि तदुत्तरोत्तरवर्णोपलम्भेन अपेक्षाबुद्ध्या विषयीकृताः क्रमानुवृत्तिं जनयन्ति तदा पूर्वपूर्ववर्णप्रत्यक्षा- हितसंस्कारसहितेन चरमवर्णप्रत्यक्षेण पूर्वमगृहीता व्यक्तं गृहीता घटशब्दत्वरूपा जातिः संस्कृते अन्तःकरणे व्यज्यते । तदेवाह्तं श्लोकवार्तिके— 'कण्ठताल्वादिसंयोगविभागक्रमपूर्वकम् । ध्वनीनामानुपूर्व्यं स्याज्जात्या चोभयनित्यता ॥ यथैव भ्रमणादीनां भागैर्जात्या च लक्षितैः । क्रमानुवृत्तिरेवं स्यात्ताल्वादिक्कनिभर्णभाक् ॥' वाक्यपदीयरीत्यापि शब्दार्थसम्बन्धानां नित्यतैव— 'नित्याः शब्दार्थसम्बन्धास्तत्राम्नाता महर्षिभिः । सूत्राणां सानुमन्त्राणां भाष्याणाञ्च प्रणेतृभिः ॥' (वा० प० ब्र० का० २३) तत्र केषाञ्चिद्ररीत्या आकृतिनित्यत्वान्नित्यः शब्दः । आकृतिप्र- युक्तञ्चेदं शास्त्रम् । आकृतिरत्र जातिर्नावयवसन्रिवेशविशेषः । तन्मते शब्दस्य गुणत्वेन निरवयवत्वात् । शब्दार्थसम्बन्धानामनित्यत्वे पुरुषाणां स्वातन्त्र्ये शब्दार्थ- सम्बन्धाः स्वेच्छयाऽन्यथापि कृता भवेयुः । तस्मात्— शक्यत्व इव शक्तत्वे जातेर्लाघवमीक्ष्यताम् ॥ यथा अर्थजातयः घटत्वादयः शब्दजातिबोध्याः । यथा वा अर्थ- जातीनां शक्यत्वम् शब्दजातीनाञ्च शक्तत्वम् इति । केचित्तु अनेकव्यक्त्विन्यङ्ग्यां नित्यां शब्दव्यक्तिं मन्यन्ते । शब्द- व्यक्तिगतस्तु कैश्चिद्वर्णभेदोऽभ्युपगम्यते । जातेर्नित्यत्वेन तदाश्रये शब्देऽपि नित्यत्वव्यवहारः । तदुक्तम्— 'आकृतिनित्यत्वान्नित्यः शब्दः' । नित्येषु शब्देषु कूटस्थैरविचालिभिर्वर्णै- र्भवितव्यम् ।

[वाम पृष्ठ]

वेदपौरुषेयत्वविमर्शः 'सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः। एकदेशविकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते ॥' शब्दानित्यत्ववादिमतेऽपि अनादिवृद्धव्यवहारपारम्पर्याविच्छेदेन शब्दव्यवहारस्य व्यवस्थितत्वात् शब्दानां नित्यत्वम् । न्यायवार्तिककारा अपि नित्या वर्णा नित्या वेदा इति च सम्प्रदाया- विच्छेदात् नित्या पृथिवी, नित्याः पर्वताः इतिवत् । घटशब्दत्वादिजात- योश्च टत्वाद्यर्थानां बोधकाः । अन्येषां रीत्या नष्टविद्यमानयोरव्यवहितोत्तरत्वस्य वक्तुमशक्य- त्वेन पूर्वापरीभावरूपक्रमविशेषस्य ज्ञानासम्भव इति पूर्वोक्तरीत्या अन्त्यवर्णानुभवोद्बुद्धसंस्कारेण युगपत्संस्कारोद्बोध इति नियमाभावेन विपरीतक्रमेण संस्कारोद्बोधे सरो रसः, नदी दीन इति विपरीत- क्रमापत्तौ प्रत्येकमन्वयार्थबोधापत्तेः । तस्मादनेकध्वनिव्यङ्ग्या

३९२ वेदस्वरूपविमर्शः 'समानायामर्थावगतौ शब्दैश्चापशब्दैश्च शास्त्रेण धर्मनियमः क्रियते शब्देनैवार्थोऽभिधेयो नापशब्देन, एवं क्रियमाणमभ्युदयकारिभवतीति । महाभाष्ये च आगमात् व्याकरणात् सिद्धाः साधवः शब्दाः धर्मसाधनम्, विपरीतास्त्वनिष्टसाधनम् । 'तेऽसुरा हेलयो हेलय इति कुर्वन्तः पराबभूवुः, तस्माद् ब्राह्मणेन न म्लेच्छितवै नापभाषितवै म्लेच्छो ह वा एष यदपशब्दः, इति श्रुत्या असाधूनां शब्दाना मधर्म साधनत्वबोधनात् आगमविहितेषु यागादिषु निषिद्धेषु हिंसावृतवदनादिषु धर्माधर्मसाधनत्वस्याविप्रतिपन्न- त्वात् । शब्दकृतकत्वपक्षेऽपि अनादौ संसारे अप्रवृत्तशब्दव्यवहारस्य कालस्यासत्त्वान् प्रवाह्नित्यता भवत्येव । यथा मीमांसकरीत्या अर्कः, अश्वः, अर्थः, आदौ पदभेदेऽपि अवर्ण

line 21: Line 20: '...धर्माय भवति । यथार्थानृत' Wait, line 20 end has: 'यथार्थानृत' - wait, is there a hyphen? It's just 'यथार्थानृत'. Line 21: 'मन्यथाऽवस्थितस्यान्यथावचनम् प्रत्यवायाय तथा शब्दानृतमरूपं वाच-') Wait, let's look at line 21: 'मन्यथाऽवस्थितस्यान्यथावचनम्'? Look at the characters: 'म' 'न्य' 'था' 'व' 'स्थि' 'त' 'स्या' 'न्य' 'था' 'व' 'च' 'न' 'म्' There is an avagraha? 'मन्यथाऽवस्थित...' or 'मन्यथावस्थित...'? Looks like 'मन्यथाऽवस्थितस्यान्यथावचनम्'. Wait, before it: 'यथार्थानृत'? No, 'यथा ह्यनृत-'? Look at line 20 end: य - थ - ा - र्था - नृ - त: Is that 'यथार्थानृत'? Or 'यथा ह्यनृत-'? Let's zoom in on line 20 end: 'य' 'था' 'र्था' - wait, is there a repha? 'यथा ह्य

३९६ वेदार्थपारिजातविमर्शः सम्भवेऽपि वाचकाशक्तिततया मूलशब्दापस्थापनेन प्रत्यायकत्वोपपत्तेः, तज्ज्ञानात्तु श‍ृण्वन्तो बालाः साधारणश्च तत्रैव संज्ञासञ्जिसम्बन्धं शिक्षित्वा स्वयं व्यवहरन्ति । तेभ्यश्च शिक्षित्वाऽन्येपीत्येवमपि प्रयोगप्रत्ययोप- पत्तौ नैकान्ततः सर्वेषामप्यविच्छिन्नपारम्पर्यवाचकत्वनिर्णयः सम्भ- वति । तत एवानेकशब्दत्वमेकस्यार्थस्यानभ्युपगन्तुं युक्तम्, अनेकशक्ति- कल्पनाप्रसङ्गात् । गोशब्देन सास्नादिमानभिधीयते इत्यातवक्यात् वाचकत्वप्रग्रहदशायामभिधानक्रियामभिधानक्रिया द्वारा तत्कर्मकरणयो- र्वाच्यवाचकयोरर्थैकत्वे द्रव्यगुणयोरैककर्म्यान्नियमः स्यादिति अनेन न्यायेन नियमरूपः सम्बन्धोऽवगतः । ततश्च गाव्यादेरपि सास्नादिमदर्थवाचकत्वस्वीकारे सास्नादिमत्क- र्मकाभिधानक्रियायां गोशब्द एव करणमिति नियमस्य व्युत्पत्तिकालो- वगतस्य बाधः स्यात् । तस्मादेकैकस्य वाचकत्वमितरे त्वशक्तित्जा इत्येव न्याय्यम् । कर-हस्त-पाण्यादिषु तु विशेषानवधारणादनेकशब्दता गत्यन्तराभावा- दूरीक्रियते । गाव्यादिषु तु शिष्टस्मरणाभावान्न तथेति न सर्वेषां वाचक- त्वम् । वाचकरूपनियमॆऽपि स्मृतेः स्मृत्यन्तरमेव मूलम् तस्याप्यन्यदित्य- नादिरेवैषा स्मृतिपरम्परा । न चेयमन्धपरम्परा शब्दस्वरूपशब्दान्तराद्विविक्तस्य प्रत्यक्षत्वात् । सर्वो हि स्वे काले गवादिंशब्दान् प्रत्यक्षत उपलभन्ते। वृद्धेभ्यः श्रुत्वाऽतीत- कालेऽपि सत्तामवधारयन्ति । सर्वकालमपि केचन वृद्धाः सन्ति, तत्प्रत्यक्षसम्भवान्न कदाचिदपि- प्रत्यक्षविच्छेदः । सर्वकालवर्तित्वमेवानादित्वं साधुत्वञ्च । तथा च तत्तत्कालिकवृद्धप्रत्यक्षसश्राचीनया शिष्यस्मरणपरम्परया सास्नादि- मदर्थेषु गवादिंशब्दानांमनादिवाचकत्वरूपं साधुत्वं स्वध्यवसानम् । न चैतत्सर्वं गाव्यादिष्वपि सम्भवति, तत्र प्रत्यक्षपरम्परायाः कथ- ञ्चित् सम्भावितत्वेऽपि तन्मात्रेण साधुत्वानिश्चयात्, अशक्तिजत्वस्यापि सम्भवाच्च ।

वेदस्वरूप-विमशॆ ३९७ शिष्टस्मरणाभावान्न गाव्यादिषु अनादित्वनिश्चय इति न साम्यम् । न च विगानादप्रामाण्यम्, श्रुतीनामपि ग्रहणामग्रहणादिविगानदर्शनात् । नापि निष्फलत्वं व्याकरणशास्त्रस्य, धर्माधर्मप्रतिपत्तिपरिहारार्थं तदुपादान- हानोपयोगिशब्दापशब्दविभागज्ञानस्वरूपफलस्य सत्त्वात् । रक्षोहादेश्च वेदविरुद्धस्य सर्ववेष्टनस्मरणाद्येवाप्रामाण्येऽपि न सर्वस्याप्रामाण्यं, अप्रामाण्यहेत्वभावात् । 'प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रत्वात् शब्देषु न व्यवस्थास्या- त्, (१।३।२४) शब्दे प्रयत्ननिष्पत्तेरपराधस्य भागित्वम्, ( १।३।२५ ) अन्यायाश्चानेकशब्दत्वम्, ( १।३ २६ ) तत्र तत्त्वमभियोगविशेषात् स्यात् १।३।२७ तदशक्तिश्चानुरूपत्वात्, (१।३।२९) एकदेशत्वाच्च विभक्ति- व्यत्यये स्यात्, (१।३।२९) यत्त्वार्य-म्लेच्छयोरभिधानविपत्तिर्यथा पीलु- शब्दमार्यावृक्षविशेषे म्लेच्छास्तु हस्तिनि प्रयुञ्जते, तत्रोभयोरपि शब्दार्थ- योर्लोके प्रसिद्धिगम्यत्वात् तुल्यबलत्वं प्राप्यते । यद्यार्येषु अबंध्यस्मरणमना- दित्वकारणं तदपि समानं म्लेच्छेषु इति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु प्रातिपदि- कतामात्रं म्लेच्छेष्वप्यवगम्यते । अविप्लुतशब्दस्त्वार्थेष्वेवावधार्यते । न चोभावपि शब्दार्थौ, अनेकादृष्टशक्ति कल्पनाप्रसङ्गात् । शब्दप्रयोगो- प्यन्यतरस्यानवगणात्, व्यवहारानुपपत्त्या कदाचित्कस्यचिदुपादाने विकल्पापत्तिश्च स्यात् । तेनैकत्र मुख्यत्वेनान्यत्र गौणत्वेनापि प्रयोगोप- पत्तिः । गौणत्वेऽपि पार्श्वस्थानां मुख्याभिमानसम्भवात् । तैरेव चान्येभ्यो मुख्यत्वस्य कथनात् मुख्याभिधानपरम्परानुवृत्तिस्सम्भवात् । यदि विशेषोनावधार्येत तदा गत्यभावाद् द्वयोरभिधेयता अस्ति तु विशेषः। शास्त्रज्ञा हि शब्दैङ्गम्यमधर्माधर्माविप्लुतलिप्सया शब्दार्थतत्त्वं विविच्य पालयन्ति । म्लेच्छास्तु दृष्टार्थव्यवहारस्य यथाकथञ्चित् सिद्धेः प्रयोजनाभावात् नाविप्लुतितिसिद्धौ यतन्ते । अतः प्रतिपादकतामात्रं यद्यपि म्लेच्छेष्वपि सिद्धयति तथापि विप्लुतित्सम्भवान्न तेषु शब्दार्थत स्वासिद्धिरिति निर्दोषार्यप्रसिद्धयै वार्थसिद्धिरिति पील्वादिशब्द वृक्षार्थमभिधायिनः । आर्यप्रसिद्धिविरोधे म्लेच्छप्रसिद्धेरप्रामाण्येऽपि अविरोधे तु तस्या अपि भवत्येवार्थनिर्णये प्रामाण्यम् । पिक-नेम-सत-तामरसादिशब्दा

": is it "मयूर"? Wait, why would it be "कपोतादीनाम्"? Could it be "मयूरपक्ष..."? Wait! Look at 'क': could it be 'पि'? No, look at the letter: 'क'. Then 'पो'? Wait, could it be "मयूरकलापादीनामङ्गचन्द्रकादीनां"? कलाप = peacock's tail! Let's check "कलापादीनाम्": क (ka) ला (lā) - wait, does 'ला' look like that? In Devanagari, 'ला' has a rounded left. But here it has a loop to the left and top stroke: that's 'पो'! Wait, could it be "मयूरपोतानामङ्गचन्द्रकादीनां"? What is "मयूरपोत"? Young peacock, peacock chick! "मयूरपोतानाम्" - wait, is there 'दी'? Let's look at the letters: म-यू-र- क-पो-ता-दी-ना-म- Wait, why "मयूरकपोतादीनाम्"? A peacock and a pigeon/dove! Both are birds that hatch from eggs! Wait, do pigeons have "अङ्ग" and peacocks have "चन्द्रका"? "मयूरकपोतादीनामङ्गचन्द्रकादीनां सूक्ष्मरूपेणाण्डेषु रसेऽप्युपसंहारात्..." Wait! Look at line 18

यहाँ दोनों पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

[पृष्ठ ४००]

यथेन्द्रियस्यावेद्यत्वेऽपि विषयप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्याऽनुमेयस्यैव विषय- प्रतीतिजनकत्वं तथैव स्फोटोपलब्ध्यन्यथानुपपत्त्या कश्चिदत्यन्तापरो क्षो ध्वनिरपि स्फोटाव्यञ्जको भविष्यति । अन्यैश्च-स्वतन्त्रः स्फोटासंपृक्तो ध्वनिर्गृह्यते इत्यभ्युपेयते । अव्य- क्तानां ध्वनिरव गृह्यते, व्यक्तानां शब्दानान्तु ध्वनिः स्फोटश्चेत्युभय- मपि गृह्यते । तत्रैकध्वनेर्व्यञ्जकत्वेऽन्यध्वनिवैयर्थ्यापत्या ध्वनिसमुदायस्यैव व्यञ्जकत्वम्, क्षणिकपूर्वपूर्वध्वनिसंस्कारसचिवो नान्त्यध्वनिना स्फोटः स्फुट्यते । न चैवं सरो रस इत्यविशेषः स्यादिति वाच्यम्, उपलब्धि- क्रमारोपितक्रमवन्तो ध्वनयः पश्चाद् युगपन्मम्यमान अपि तत्क्रमेण स्मृताः स्फोटमवबोधयन्ति । यथा ज्ञानस्य घटपटाद्युपाधिरेव भेदस्तथैव स्फोटस्यापि व्यञ्जकध्वनिगतः क्रमविशेषोपाधिक एव भेदः । यथा शतत्वादिसंख्यायाः अपेक्षाबुद्धिजन्यत्वेन एकत्वादिविग्रहणमुपायः, तथैव वाक्यस्फोटप्रतिपत्तये देवदत्ताद्यवान्तरपदश्रवणमुपायः । यथा च चरमैकत्वग्रहणे ततोऽन्यन्तविलक्षणायाः शतत्वादिसंख्याया बोधः वर्णपदभिन्नत्वेऽपि तथैव अखण्डस्फोटस्य ग्रहणे वर्णादिग्रहणमुपायः । यथा वर्णपदवाक्यव्यञ्जका ध्वनयः प्रत्येकं भिन्नास्तथापि सादृश्या- द्विन्नतयाऽप्रतीयमाना वर्णादीन् व्यञ्जयन्ति । वर्णाभिव्यञ्जकध्वनिसङ्घ- शब्दभिव्यङ्ग्यत्वात्पदेषु वर्णाः पदाभिव्यञ्जकध्वन्यभिव्यङ्ग्यत्वात् वाक्ये पदानि भासन्ते । परमार्थतो मिथ्याभूतान्यपि मासन्ते । ननु जन्यजनकयोरेव नियतत्वम् । तन्तुभिरेव पटः, कपालाभ्यामेव- घटः, न व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोः, घटव्यञ्जकेनापि दीपेन पटव्यक्तिक्षर्शनार्त् । नाप्यभिव्यङ्ग्यत्वेऽभिव्यञ्जकनियमः मणप्रदीपापिभिरपि घटाद्यभिव्यक्तेः । तथा च ध्वनिशब्दयोव्यङ्ग्यव्यञ्जकभावे कण्ठाभिघातजेन ध्वनिना अकार एव, ताल्याभिघातजेन चकार एवेति नियमो न स्यात् नियमस्य च दर्शनात् ध्वनिशब्दयोर्जन्यजनकभाव एव युक्तः । न व्यङ्ग्य- व्यञ्जकभाव इति चेन्न, इन्द्रियविषययोरिव व्यङ्ग्याव्यञ्जकत्वेऽपि ध्वनिस्र्फोटयोर्योग्यतान्नियमोपपत्तेः । यथा चक्षुषीरूपग्राहकता घ्राणे

[पृष्ठ ४०१]

गन्धग्राहकता, रूपे चक्षुर्ग्राह्यता, गन्धे घ्राणग्राह्यतेति जन्यजनकत्वा- भावेऽपि योग्यतान्नियता । तथैव प्रकृतेपि तदुपपत्तेः । यदप्युक्तम्-घ्राण-श्रोत्रयोः स्वसजातीयद्रव्यमात्रसमवेतगुणग्राह- कत्वम्, ततश्च रूप-रस-स्पर्शाः विसदृशेन्द्रियग्राह्याः, गन्धशब्दौ सह- शेन्द्रियग्राह्यौ । तत्र यथा सहशेन्द्रियग्राह्ये गन्धेऽभिव्यञ्जकनियमो नास्ति, तथैव तादृशे शब्देऽप्यभिव्यञ्जकनियमेन न भवितव्यम् । दृश्यते तु नियमस्तस्माच्छब्दो न व्यङ्ग्यः किन्तुत्पाद्य एव । तदपि न; गन्धेऽपि व्यञ्जकनियमदर्शनात् । यथाहि कुङ्कुमगन्धाभिव्यञ्जकं गोघृतं नियतं तथैव शब्देपि नियमो युक्तः । ननु गन्ध-रस-रूप-स्पर्शेषु सहशेन्द्रियग्राह्यत्वेन अभिव्यञ्जकानां संख्यावृद्धिह्रासांश्च अभिव्यङ्ग्योऽनुवर्तते । तैले श्यामं, जले गौरं, वज्र- मणौ लघु, दर्पणे बृहत्, वङ्गे-दीर्घं, मुकुरे वर्तुलं च प्रतिबिम्बं दृश्यते, तथैवाभिव्यञ्जकध्वनेर्भेदे वृद्धौ चाभिव्यङ्ग्ये शब्दे भेदो वृद्धिश्च भासते । वैशेषिकाणां रीत्या संयोगाद्विभागाच्छब्दाद्वा शब्दोत्पत्तिं वदन्ति । यथा वातेनैका वीचिस्तया तरङ्गात्तरं तेनान्यदिति पूर्वपूर्वतरङ्गेभ्य उत्तरोत्तरतरङ्गाणामुत्पत्तिः । एवं भेरीदण्डसंयोगात् वेणुदलविभागाद्वा शब्द आकाश उत्पद्यते । सचासमवायिकारणतया शब्दान्तरमारभते । तच्चान्यदिति परम्परया श्रोत्रपथमवतर्णी गृह्यते । भेरीशब्दो मया श्रुत इत्यनुभवस्तु भ्रम एव । वैयाकरणास्तु-स्फोटस्य ग्रहणे प्राकृतध्वनिं हेतुमाहुः । वैकृतं ध्वनिं वृत्तिभेदे हेतुमाहुः । तदुक्तम् संग्रहकारैः- स्फोटस्य ग्रहणे हेतुः प्राकृतो ध्वनिरिष्यते । वृत्तिभेदे निमित्तत्वं वैकृतः प्रतिपद्यते ॥' यथा प्रकाश उद्यन्नेव घटादिभ्यो भिन्नं घटं प्रकाशयति पश्चात् प्रका- शेन पुनः पुनर्द्दश्यमानोऽपि घटः, न पूर्वप्रकाशिताद्घटात् भेदमालम्बते तथा प्राकृतध्वनिरेव भिन्नं स्फोटं व्यञ्जयति । अनन्तरं वैकृतध्वनिस्तु पूर्वाभिव्यक्तस्यैव तावत्कालमुपलब्धे हेतुर्भवति,न पूर्वाभिव्यक्ताद् भिद्ये । वे० वि०-२६

िरधिकदेशं व्याप्नोति। Wait, "ध्वनिरधिकदेशं": look at 'नि' in "ध्वनिरधिकदेशं". There is a small ink smudge, but it's clearly ध्वनिरधिकदेशं.

अकारस्तु न भिद्यते। द्रव्याभिघातात् ध्वनिकारणवायुसंयोगप्रचयात् दीर्घप्लुतयोः प्रचयः। अधिककालं वादितायां घण्टायां कम्बोऽनुवर्तते। स्पन्दे उपरते Wait, "कम्बोऽनुवर्तते" or "कम्पोऽनुवर्तते"? Look at the letter: 'म्प'! In 'कम्पो', 'म्' + 'प' = 'म्प'. It is clearly "कम्पोऽनुवर्तते।"

सञ्जाता नादा वैकृतध्वनयः। तैरेव द्रुतादिव्यवस्था भवति। शब्दानित्य- त्वपक्षे तु ह्रस्वत्वादयोऽकारादिधर्मा एव। अन्येषां रीत्या तु कम्पेऽनिवृत्तेऽपि ज्वालान्तराद्वज्ज्वाला इव स्फोटा- देव वैकृतध्वनयो जायन्ते। केषाञ्चित् वायोरन्येषाणमुत्परेषां ज्ञानस्य शब्दत्वापत्ति- Wait, "वायोरन्ये

' -> 'कथमनुमानमात्रेणार्थनिर्णयः ।' Yes, 'कथमनुमानमात्रेणार्थनिर्णयः ।'

किञ्च निङ्गातशकेरग्न्यादिद्रव्यस्य मणिमन्त्रौषधादिभिर्विशिष्ट- Wait, what is that word: 'निङ्गातशकेरग्न्यादिद्रव्यस्य'? Let's zoom in on that word! 'नि' then what? Is it 'निर्दग्ध'? 'निराकृत'? 'निर्ज्ञात'? Look at the characters: 1: नि (ni) 2: र्ज्ञा (r-jñā)? Wait! 'र्' on top? Yes, a repha! And underneath is 'ज्ञा' (jñā)! 3: त (ta)! निर्ज्ञात! (nirjñāta = known, ascertained!) 4: श (śa) 5: क्ते (kte) 6: र (ra with repha? No, र् + अ = र) निर्ज्ञातशक्तेरग्न्यादिद्रव्यस्य! निर्ज्ञातशक्तेः + अग्न्यादिद्रव्यस्य = निर्ज्ञातशक्तेरग्न्यादिद्रव्यस्य! Wow, absolutely clear: निर्ज्ञातशक्तेरग्न्यादिद्रव्यस्य!

Line 8 continued: मणिमन्त्रौषधादिभिर्विशिष्ट- सम्बन्धैः सा शक्तिः प्रतिबद्ध्यते । तथा