वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

Here is the line-by-line transcription of both pages from the image:

[पृष्ठ १८०]

निर्देशेन पौरुषेयत्वं शक्यसमर्थनं' वेदशब्दानां घटनापूर्वकत्वाभावेऽपि घटनानां वेदपूर्वकत्वं तु न विरुद्धम् । तेन वैदिकशब्दानुसारेण क्वचित्कल्पे प्रतिकल्पं वा गोतमस्य तद्गोत्रोत्पन्नानामृषीणां तद्विशिष्टस्य सत्त्वेऽपि न दोषः । तच्चोक्तमेव 'शब्दानुसारिण्यो भवन्त्यस्तु घटना न वार्यन्ते ।' तेनैव तदंश इति वृत्ताभ्युपगमेऽपि न दोषः । अपौरुषेय- त्वस्याव्याहतत्वात् । एवमेव परुच्छेपपुत्रेणानानतेन दृष्टस्य 'कारुरहं ततो भिषक्' (ऋ० सं० ९।११२।३ इत्यादि मन्त्रस्य सोमश्च्योतनाङ्ग- त्वेन तत्रैव विनियोगात् न स्वार्थे तात्पर्यम् । 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थ' इति न्यायात् । अत्र स्तोमानां कर्ता कारुः, तस्य पुत्रस्तु यज्ञस्य श्रद्धा

३८२ वेदस्वरूप-विमर्श

पेयत्वं साधयितुं प्रदर्शितस्य हेतोः साध्यसमहेत्वाभासरूपत्वान्न साध्य- -साधने शक्तिः ।' तदपि तुच्छम्; सूत्रभाष्यादि-तात्पर्याऽनभिज्ञानात् । तथा हि सम्प्रदायाविच्छेदे सति अस्मर्यमाणकर्तृकत्वेन सिद्धस्यैव अपौ- रुषेयत्वस्य उपोद्वलनायैव एतदुक्तिः । अपूर्वसाध्यसाधनभावबोध- कत्वेनापि तदुपोद्वलनम् । न च ज्योतिष्टोम-स्वर्गयोः साध्य-साधनभाव मनभ्युपगच्छतः तदकिञ्चित्करमिति वाच्यम्; तदभ्युपगन्तॄन् प्रत्येव तत्साधनात् अनेके पौरुषेयत्ववादिनः ज्योतिष्टोमस्वर्गयोः साध्यसाधनभावमभ्यु- पगच्छन्ति अपौरुषेयत्वं ईश्वरकर्तृकत्वं च वेदानां नाभ्युपगच्छन्ति तान् प्रति ज्योतिष्टोमस्वर्गयोः साध्यसाधनज्ञानपूर्वकः विनियोगो न [

यहाँ दोनों पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

[बायाँ पृष्ठ]

३८४ वेदस्वरूप-विमर्श सम्बन्धग्रहमन्तरा शाब्दबोधः । यथा--धूम-धूमध्वजयोः सम्बन्धे स्वा- भाविके सत्यपि व्याप्तिज्ञानमन्तरा न धूमेन धूमध्वजावबोधः तथैव सम्बन्धग्रहमन्तरा पित्रादिशब्दैः तदर्थावगमोऽपि न भवतीति युक्तमेव । गौतमवात्स्यायनादयस्तु वेदपौरुषेयत्ववादिनः न शब्दनित्यत्वमपि अभ्युपगच्छन्ति कुतस्तरां सम्बन्धनित्यत्वम् ? पूर्वोत्तरमीमांसकास्तु वर्णपदयोरिव वेदवाक्यानामपि नित्यत्वमभ्युपगच्छन्ति सुतरां तन्मत- रीत्या सम्बन्धनित्यत्वमपि सम्भवत्येव । अर्थव्यक्तीनामनित्यत्वेऽपि तत्तज्जातीनां नित्यत्वेन तन्निर्वाहात् । तथापि गौतमादीनां वेदानामी- श्वरकर्तृकत्वमभिमतमेव । उदयनाचार्याः न्यायमञ्जरीकाराश्च वेदाना- [L

३८६ वेदपौरुषेयत्वविमर्शः किन्तु असाधव एव वाचकाः। साधवश्चासाधुस्मरणद्वारा बोधका- इति मतिर्भवति । पुरा यथा अनृतादिभिरसङ्कीर्णा वागासीत् । तथा सर्वैरपभ्रंशैर- सङ्कीर्णा पश्चात् अनृतादिभिरिवापभ्रंशैरपि सङ्कीर्णा जाता । तत एव व्यवकीर्णा दैवीवाक् अपभ्रंशपङ्कमलिनीकृता । अनित्यदर्शिनामत्र बुद्धि- विपर्ययो जातः साधूनां धर्महेतुत्वमजानताम् । ते तु मल्लसमयादि सदृशीं साधुव्यवस्थां मन्यन्ते । ते साधूनां शब्दानां समूहं प्राकृतं प्रकृतौ भवमाचक्षते । विकारश्च पश्चात् सम्भिन्नबुद्धिभिः पुरुषैः स्वरसंस्कारादिभिर्निर्णयते । परन्तु येषां पुरा कल्पो नास्ति न वा दैवी वागसङ्कीर्णासीत् तेषामपि गम्यागम्यादिकल्पव्यवस्थावत् साध्वसाधुव्य- वस्था शिष्टैरविच्छेदेन स्मर्यते ।

३८८ वेदार्थपारिजातविमर्शः तस्या नित्यत्वेन सर्वदा सत्त्वेऽपि न सर्वदार्थबोधापत्तिः, वर्णो- च्चारणेनाभिव्यक्ताया एवार्थबोधजनकत्वात् । अयमेव जातिस्फोट- वादोऽपि । 'अनेकव्यक्त्यभिव्यङ्ग्या जातिः स्फोट इति स्मृतः।' यथा 'अयं घटः', 'अयं घटः', इत्यनुगतप्रतीत्या घटत्वं जातिरङ्गीक्रियते तथैव शुक-सारिका-मनुष्यादि-प्रयुक्तेषु प्रतीयमानवैलक्षण्येषु भिन्नेषु घटशब्देषु 'अयं घटशब्द' इत्यनुगतप्रतीत्या घटशब्दत्वं जातिरिति स्वीक्रियते । ननु घटशब्दे गुणत्व-शब्दत्व-घटशब्दत्व-जातीनां सत्त्वात् घटशब्दत्वे कथं शक्त्याश्रयत्वमिति चेन्न, घटे द्रव्यत्व-पृथिवीत्व-घटत्व-जातीनां सत्त्वेऽपि घटत्वस्यैव शक्तत्ववत् घटशब्दत्वस्यैव शक्तत्वव्यवस्थापनात् । यद्यपि घटावयवैर्घटावयविद्रव्यवत् क्रमजन्मवद्भिः क्षणिकैर्युग- पत्कालैर्वर्णैरवयवैरवयवस्थितैर्व्यवस्थितं शब्दान्तरं नारब्धुं शक्यमिति घट- त्वजातेः क आश्रयः स्यात् ? न च शब्दत्वजातिवत् घटशब्दत्वजातिः प्रत्येकवर्णपरिसमाप्ता, तथात्वे घकारादिष्वव्युच्चारितेषु घटशब्दत्व- प्रतीत्यापत्तेः, द्वितीयादिवर्णवैयर्थ्यापत्तेश्च । तथापि कर्मत्वजात्युपलक्ष्कि- तेषु क्रमविशेषयुक्तेषु पूर्वापरोद्भूतेषु कर्मसु भ्रमणत्वोत्क्षेपणादि- जातिवत् घटशब्दत्वजातिः सिद्ध्येव । यद्यपि तत्रापि पूर्वं कर्म, ततो विभागः, ततः पूर्वसंयोगनाशः, तत उत्तरसंयोगः, ततः कर्मनाशः, ततः कर्मान्तरम्, कर्मवति द्रव्ये च पूर्वकर्मणि संयोगः, ततः कर्मनाशः, ततः कर्मान्तरम्, कर्मवति द्रव्ये च पूर्वकर्मण्यविनष्टे सति न कर्मान्तरम् कर्मणोः सहानवस्थानात् । अतः कर्मान्तरसहितैः कर्मविशेषैरवयविस्था- नीयं कर्मान्तरं नारब्धुं शक्यमिति क्व भ्रमणत्वादि जातिः स्यात् ? तथापि उत्क्षिपति, भ्रमतीति भिन्नप्रत्ययभ्रमाजनककर्माणि उत्क्षेपणकर्मापेक्षया वैलक्षण्यदर्शनात् भिन्नानि कर्माणि प्रत्यवयवं भ्रमणत्वाश्रयत्वं प्रति- पद्यमानान्यपि प्रत्येकं कर्मदर्शनवेलायामुत्क्षेपणत्वाश्रयकर्मपेक्षया भेदम- प्रतिपद्यमानान्यपि इदं कर्मोत्क्षेपणत्वाभिव्यञ्जकं भ्रमणत्वाभिव्यञ्जकं वेति निर्धारयितुमशक्यत्वेऽपि यद्देशविशेपे संयोगविशेषान् जनयन्ति, अपेक्षाबुद्ध्या विषयीकृतानि क्रमानुवृत्तिं जनयन्तो दृश्यन्ते । तथा

वेदस्वरूप-विमर्षे ३८९ पूर्वपूर्वकर्मप्रत्यक्षाहितसंस्कारसहितेन चरमकर्मप्रत्यक्षेण भ्रमणत्व- मुत्क्षेपणत्वं वा जातिरभिव्यज्यते इति वैशेषिकाभ्युपगमः । तथैव घकारादयो घटशब्दस्याश्रयत्वं प्रतिपद्यमाना घन-घटक-बकाराद् भेदम्- प्रतिपद्यमाना घटशब्दत्वमनभिव्यञ्जयन्तोऽपि तदुत्तरोत्तरवर्णोपलम्भेन अपेक्षाबुद्ध्या विषयीकृताः क्रमानुवृत्तिं जनयन्ति तदा पूर्वपूर्ववर्णप्रत्यक्षा- हितसंस्कारसहितेन चरमवर्णप्रत्यक्षेण पूर्वमगृहीता व्यक्तं गृहीता घटशब्दत्वरूपा जातिः संस्कृते अन्तःकरणे व्यज्यते । तदेवाह्तं श्लोकवार्तिके— 'कण्ठताल्वादिसंयोगविभागक्रमपूर्वकम् । ध्वनीनामानुपूर्व्यं स्याज्जात्या चोभयनित्यता ॥ यथैव भ्रमणादीनां भागैर्जात्या च लक्षितैः । क्रमानुवृत्तिरेवं स्यात्ताल्वादिक्कनिभर्णभाक् ॥' वाक्यपदीयरीत्यापि शब्दार्थसम्बन्धानां नित्यतैव— 'नित्याः शब्दार्थसम्बन्धास्तत्राम्नाता महर्षिभिः । सूत्राणां सानुमन्त्राणां भाष्याणाञ्च प्रणेतृभिः ॥' (वा० प० ब्र० का० २३) तत्र केषाञ्चिद्ररीत्या आकृतिनित्यत्वान्नित्यः शब्दः । आकृतिप्र- युक्तञ्चेदं शास्त्रम् । आकृतिरत्र जातिर्नावयवसन्रिवेशविशेषः । तन्मते शब्दस्य गुणत्वेन निरवयवत्वात् । शब्दार्थसम्बन्धानामनित्यत्वे पुरुषाणां स्वातन्त्र्ये शब्दार्थ- सम्बन्धाः स्वेच्छयाऽन्यथापि कृता भवेयुः । तस्मात्— शक्यत्व इव शक्तत्वे जातेर्लाघवमीक्ष्यताम् ॥ यथा अर्थजातयः घटत्वादयः शब्दजातिबोध्याः । यथा वा अर्थ- जातीनां शक्यत्वम् शब्दजातीनाञ्च शक्तत्वम् इति । केचित्तु अनेकव्यक्त्विन्यङ्ग्यां नित्यां शब्दव्यक्तिं मन्यन्ते । शब्द- व्यक्तिगतस्तु कैश्चिद्वर्णभेदोऽभ्युपगम्यते । जातेर्नित्यत्वेन तदाश्रये शब्देऽपि नित्यत्वव्यवहारः । तदुक्तम्— 'आकृतिनित्यत्वान्नित्यः शब्दः' । नित्येषु शब्देषु कूटस्थैरविचालिभिर्वर्णै- र्भवितव्यम् ।

[वाम पृष्ठ]

वेदपौरुषेयत्वविमर्शः 'सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः। एकदेशविकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते ॥' शब्दानित्यत्ववादिमतेऽपि अनादिवृद्धव्यवहारपारम्पर्याविच्छेदेन शब्दव्यवहारस्य व्यवस्थितत्वात् शब्दानां नित्यत्वम् । न्यायवार्तिककारा अपि नित्या वर्णा नित्या वेदा इति च सम्प्रदाया- विच्छेदात् नित्या पृथिवी, नित्याः पर्वताः इतिवत् । घटशब्दत्वादिजात- योश्च टत्वाद्यर्थानां बोधकाः । अन्येषां रीत्या नष्टविद्यमानयोरव्यवहितोत्तरत्वस्य वक्तुमशक्य- त्वेन पूर्वापरीभावरूपक्रमविशेषस्य ज्ञानासम्भव इति पूर्वोक्तरीत्या अन्त्यवर्णानुभवोद्बुद्धसंस्कारेण युगपत्संस्कारोद्बोध इति नियमाभावेन विपरीतक्रमेण संस्कारोद्बोधे सरो रसः, नदी दीन इति विपरीत- क्रमापत्तौ प्रत्येकमन्वयार्थबोधापत्तेः । तस्मादनेकध्वनिव्यङ्ग्या

३९२ वेदस्वरूपविमर्शः 'समानायामर्थावगतौ शब्दैश्चापशब्दैश्च शास्त्रेण धर्मनियमः क्रियते शब्देनैवार्थोऽभिधेयो नापशब्देन, एवं क्रियमाणमभ्युदयकारिभवतीति । महाभाष्ये च आगमात् व्याकरणात् सिद्धाः साधवः शब्दाः धर्मसाधनम्, विपरीतास्त्वनिष्टसाधनम् । 'तेऽसुरा हेलयो हेलय इति कुर्वन्तः पराबभूवुः, तस्माद् ब्राह्मणेन न म्लेच्छितवै नापभाषितवै म्लेच्छो ह वा एष यदपशब्दः, इति श्रुत्या असाधूनां शब्दाना मधर्म साधनत्वबोधनात् आगमविहितेषु यागादिषु निषिद्धेषु हिंसावृतवदनादिषु धर्माधर्मसाधनत्वस्याविप्रतिपन्न- त्वात् । शब्दकृतकत्वपक्षेऽपि अनादौ संसारे अप्रवृत्तशब्दव्यवहारस्य कालस्यासत्त्वान् प्रवाह्नित्यता भवत्येव । यथा मीमांसकरीत्या अर्कः, अश्वः, अर्थः, आदौ पदभेदेऽपि अवर्ण

line 21: Line 20: '...धर्माय भवति । यथार्थानृत' Wait, line 20 end has: 'यथार्थानृत' - wait, is there a hyphen? It's just 'यथार्थानृत'. Line 21: 'मन्यथाऽवस्थितस्यान्यथावचनम् प्रत्यवायाय तथा शब्दानृतमरूपं वाच-') Wait, let's look at line 21: 'मन्यथाऽवस्थितस्यान्यथावचनम्'? Look at the characters: 'म' 'न्य' 'था' 'व' 'स्थि' 'त' 'स्या' 'न्य' 'था' 'व' 'च' 'न' 'म्' There is an avagraha? 'मन्यथाऽवस्थित...' or 'मन्यथावस्थित...'? Looks like 'मन्यथाऽवस्थितस्यान्यथावचनम्'. Wait, before it: 'यथार्थानृत'? No, 'यथा ह्यनृत-'? Look at line 20 end: य - थ - ा - र्था - नृ - त: Is that 'यथार्थानृत'? Or 'यथा ह्यनृत-'? Let's zoom in on line 20 end: 'य' 'था' 'र्था' - wait, is there a repha? 'यथा ह्य

३९६ वेदार्थपारिजातविमर्शः सम्भवेऽपि वाचकाशक्तिततया मूलशब्दापस्थापनेन प्रत्यायकत्वोपपत्तेः, तज्ज्ञानात्तु श‍ृण्वन्तो बालाः साधारणश्च तत्रैव संज्ञासञ्जिसम्बन्धं शिक्षित्वा स्वयं व्यवहरन्ति । तेभ्यश्च शिक्षित्वाऽन्येपीत्येवमपि प्रयोगप्रत्ययोप- पत्तौ नैकान्ततः सर्वेषामप्यविच्छिन्नपारम्पर्यवाचकत्वनिर्णयः सम्भ- वति । तत एवानेकशब्दत्वमेकस्यार्थस्यानभ्युपगन्तुं युक्तम्, अनेकशक्ति- कल्पनाप्रसङ्गात् । गोशब्देन सास्नादिमानभिधीयते इत्यातवक्यात् वाचकत्वप्रग्रहदशायामभिधानक्रियामभिधानक्रिया द्वारा तत्कर्मकरणयो- र्वाच्यवाचकयोरर्थैकत्वे द्रव्यगुणयोरैककर्म्यान्नियमः स्यादिति अनेन न्यायेन नियमरूपः सम्बन्धोऽवगतः । ततश्च गाव्यादेरपि सास्नादिमदर्थवाचकत्वस्वीकारे सास्नादिमत्क- र्मकाभिधानक्रियायां गोशब्द एव करणमिति नियमस्य व्युत्पत्तिकालो- वगतस्य बाधः स्यात् । तस्मादेकैकस्य वाचकत्वमितरे त्वशक्तित्जा इत्येव न्याय्यम् । कर-हस्त-पाण्यादिषु तु विशेषानवधारणादनेकशब्दता गत्यन्तराभावा- दूरीक्रियते । गाव्यादिषु तु शिष्टस्मरणाभावान्न तथेति न सर्वेषां वाचक- त्वम् । वाचकरूपनियमॆऽपि स्मृतेः स्मृत्यन्तरमेव मूलम् तस्याप्यन्यदित्य- नादिरेवैषा स्मृतिपरम्परा । न चेयमन्धपरम्परा शब्दस्वरूपशब्दान्तराद्विविक्तस्य प्रत्यक्षत्वात् । सर्वो हि स्वे काले गवादिंशब्दान् प्रत्यक्षत उपलभन्ते। वृद्धेभ्यः श्रुत्वाऽतीत- कालेऽपि सत्तामवधारयन्ति । सर्वकालमपि केचन वृद्धाः सन्ति, तत्प्रत्यक्षसम्भवान्न कदाचिदपि- प्रत्यक्षविच्छेदः । सर्वकालवर्तित्वमेवानादित्वं साधुत्वञ्च । तथा च तत्तत्कालिकवृद्धप्रत्यक्षसश्राचीनया शिष्यस्मरणपरम्परया सास्नादि- मदर्थेषु गवादिंशब्दानांमनादिवाचकत्वरूपं साधुत्वं स्वध्यवसानम् । न चैतत्सर्वं गाव्यादिष्वपि सम्भवति, तत्र प्रत्यक्षपरम्परायाः कथ- ञ्चित् सम्भावितत्वेऽपि तन्मात्रेण साधुत्वानिश्चयात्, अशक्तिजत्वस्यापि सम्भवाच्च ।

वेदस्वरूप-विमशॆ ३९७ शिष्टस्मरणाभावान्न गाव्यादिषु अनादित्वनिश्चय इति न साम्यम् । न च विगानादप्रामाण्यम्, श्रुतीनामपि ग्रहणामग्रहणादिविगानदर्शनात् । नापि निष्फलत्वं व्याकरणशास्त्रस्य, धर्माधर्मप्रतिपत्तिपरिहारार्थं तदुपादान- हानोपयोगिशब्दापशब्दविभागज्ञानस्वरूपफलस्य सत्त्वात् । रक्षोहादेश्च वेदविरुद्धस्य सर्ववेष्टनस्मरणाद्येवाप्रामाण्येऽपि न सर्वस्याप्रामाण्यं, अप्रामाण्यहेत्वभावात् । 'प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रत्वात् शब्देषु न व्यवस्थास्या- त्, (१।३।२४) शब्दे प्रयत्ननिष्पत्तेरपराधस्य भागित्वम्, ( १।३।२५ ) अन्यायाश्चानेकशब्दत्वम्, ( १।३ २६ ) तत्र तत्त्वमभियोगविशेषात् स्यात् १।३।२७ तदशक्तिश्चानुरूपत्वात्, (१।३।२९) एकदेशत्वाच्च विभक्ति- व्यत्यये स्यात्, (१।३।२९) यत्त्वार्य-म्लेच्छयोरभिधानविपत्तिर्यथा पीलु- शब्दमार्यावृक्षविशेषे म्लेच्छास्तु हस्तिनि प्रयुञ्जते, तत्रोभयोरपि शब्दार्थ- योर्लोके प्रसिद्धिगम्यत्वात् तुल्यबलत्वं प्राप्यते । यद्यार्येषु अबंध्यस्मरणमना- दित्वकारणं तदपि समानं म्लेच्छेषु इति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु प्रातिपदि- कतामात्रं म्लेच्छेष्वप्यवगम्यते । अविप्लुतशब्दस्त्वार्थेष्वेवावधार्यते । न चोभावपि शब्दार्थौ, अनेकादृष्टशक्ति कल्पनाप्रसङ्गात् । शब्दप्रयोगो- प्यन्यतरस्यानवगणात्, व्यवहारानुपपत्त्या कदाचित्कस्यचिदुपादाने विकल्पापत्तिश्च स्यात् । तेनैकत्र मुख्यत्वेनान्यत्र गौणत्वेनापि प्रयोगोप- पत्तिः । गौणत्वेऽपि पार्श्वस्थानां मुख्याभिमानसम्भवात् । तैरेव चान्येभ्यो मुख्यत्वस्य कथनात् मुख्याभिधानपरम्परानुवृत्तिस्सम्भवात् । यदि विशेषोनावधार्येत तदा गत्यभावाद् द्वयोरभिधेयता अस्ति तु विशेषः। शास्त्रज्ञा हि शब्दैङ्गम्यमधर्माधर्माविप्लुतलिप्सया शब्दार्थतत्त्वं विविच्य पालयन्ति । म्लेच्छास्तु दृष्टार्थव्यवहारस्य यथाकथञ्चित् सिद्धेः प्रयोजनाभावात् नाविप्लुतितिसिद्धौ यतन्ते । अतः प्रतिपादकतामात्रं यद्यपि म्लेच्छेष्वपि सिद्धयति तथापि विप्लुतित्सम्भवान्न तेषु शब्दार्थत स्वासिद्धिरिति निर्दोषार्यप्रसिद्धयै वार्थसिद्धिरिति पील्वादिशब्द वृक्षार्थमभिधायिनः । आर्यप्रसिद्धिविरोधे म्लेच्छप्रसिद्धेरप्रामाण्येऽपि अविरोधे तु तस्या अपि भवत्येवार्थनिर्णये प्रामाण्यम् । पिक-नेम-सत-तामरसादिशब्दा

": is it "मयूर"? Wait, why would it be "कपोतादीनाम्"? Could it be "मयूरपक्ष..."? Wait! Look at 'क': could it be 'पि'? No, look at the letter: 'क'. Then 'पो'? Wait, could it be "मयूरकलापादीनामङ्गचन्द्रकादीनां"? कलाप = peacock's tail! Let's check "कलापादीनाम्": क (ka) ला (lā) - wait, does 'ला' look like that? In Devanagari, 'ला' has a rounded left. But here it has a loop to the left and top stroke: that's 'पो'! Wait, could it be "मयूरपोतानामङ्गचन्द्रकादीनां"? What is "मयूरपोत"? Young peacock, peacock chick! "मयूरपोतानाम्" - wait, is there 'दी'? Let's look at the letters: म-यू-र- क-पो-ता-दी-ना-म- Wait, why "मयूरकपोतादीनाम्"? A peacock and a pigeon/dove! Both are birds that hatch from eggs! Wait, do pigeons have "अङ्ग" and peacocks have "चन्द्रका"? "मयूरकपोतादीनामङ्गचन्द्रकादीनां सूक्ष्मरूपेणाण्डेषु रसेऽप्युपसंहारात्..." Wait! Look at line 18

यहाँ दोनों पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

[पृष्ठ ४००]

यथेन्द्रियस्यावेद्यत्वेऽपि विषयप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्याऽनुमेयस्यैव विषय- प्रतीतिजनकत्वं तथैव स्फोटोपलब्ध्यन्यथानुपपत्त्या कश्चिदत्यन्तापरो क्षो ध्वनिरपि स्फोटाव्यञ्जको भविष्यति । अन्यैश्च-स्वतन्त्रः स्फोटासंपृक्तो ध्वनिर्गृह्यते इत्यभ्युपेयते । अव्य- क्तानां ध्वनिरव गृह्यते, व्यक्तानां शब्दानान्तु ध्वनिः स्फोटश्चेत्युभय- मपि गृह्यते । तत्रैकध्वनेर्व्यञ्जकत्वेऽन्यध्वनिवैयर्थ्यापत्या ध्वनिसमुदायस्यैव व्यञ्जकत्वम्, क्षणिकपूर्वपूर्वध्वनिसंस्कारसचिवो नान्त्यध्वनिना स्फोटः स्फुट्यते । न चैवं सरो रस इत्यविशेषः स्यादिति वाच्यम्, उपलब्धि- क्रमारोपितक्रमवन्तो ध्वनयः पश्चाद् युगपन्मम्यमान अपि तत्क्रमेण स्मृताः स्फोटमवबोधयन्ति । यथा ज्ञानस्य घटपटाद्युपाधिरेव भेदस्तथैव स्फोटस्यापि व्यञ्जकध्वनिगतः क्रमविशेषोपाधिक एव भेदः । यथा शतत्वादिसंख्यायाः अपेक्षाबुद्धिजन्यत्वेन एकत्वादिविग्रहणमुपायः, तथैव वाक्यस्फोटप्रतिपत्तये देवदत्ताद्यवान्तरपदश्रवणमुपायः । यथा च चरमैकत्वग्रहणे ततोऽन्यन्तविलक्षणायाः शतत्वादिसंख्याया बोधः वर्णपदभिन्नत्वेऽपि तथैव अखण्डस्फोटस्य ग्रहणे वर्णादिग्रहणमुपायः । यथा वर्णपदवाक्यव्यञ्जका ध्वनयः प्रत्येकं भिन्नास्तथापि सादृश्या- द्विन्नतयाऽप्रतीयमाना वर्णादीन् व्यञ्जयन्ति । वर्णाभिव्यञ्जकध्वनिसङ्घ- शब्दभिव्यङ्ग्यत्वात्पदेषु वर्णाः पदाभिव्यञ्जकध्वन्यभिव्यङ्ग्यत्वात् वाक्ये पदानि भासन्ते । परमार्थतो मिथ्याभूतान्यपि मासन्ते । ननु जन्यजनकयोरेव नियतत्वम् । तन्तुभिरेव पटः, कपालाभ्यामेव- घटः, न व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोः, घटव्यञ्जकेनापि दीपेन पटव्यक्तिक्षर्शनार्त् । नाप्यभिव्यङ्ग्यत्वेऽभिव्यञ्जकनियमः मणप्रदीपापिभिरपि घटाद्यभिव्यक्तेः । तथा च ध्वनिशब्दयोव्यङ्ग्यव्यञ्जकभावे कण्ठाभिघातजेन ध्वनिना अकार एव, ताल्याभिघातजेन चकार एवेति नियमो न स्यात् नियमस्य च दर्शनात् ध्वनिशब्दयोर्जन्यजनकभाव एव युक्तः । न व्यङ्ग्य- व्यञ्जकभाव इति चेन्न, इन्द्रियविषययोरिव व्यङ्ग्याव्यञ्जकत्वेऽपि ध्वनिस्र्फोटयोर्योग्यतान्नियमोपपत्तेः । यथा चक्षुषीरूपग्राहकता घ्राणे

[पृष्ठ ४०१]

गन्धग्राहकता, रूपे चक्षुर्ग्राह्यता, गन्धे घ्राणग्राह्यतेति जन्यजनकत्वा- भावेऽपि योग्यतान्नियता । तथैव प्रकृतेपि तदुपपत्तेः । यदप्युक्तम्-घ्राण-श्रोत्रयोः स्वसजातीयद्रव्यमात्रसमवेतगुणग्राह- कत्वम्, ततश्च रूप-रस-स्पर्शाः विसदृशेन्द्रियग्राह्याः, गन्धशब्दौ सह- शेन्द्रियग्राह्यौ । तत्र यथा सहशेन्द्रियग्राह्ये गन्धेऽभिव्यञ्जकनियमो नास्ति, तथैव तादृशे शब्देऽप्यभिव्यञ्जकनियमेन न भवितव्यम् । दृश्यते तु नियमस्तस्माच्छब्दो न व्यङ्ग्यः किन्तुत्पाद्य एव । तदपि न; गन्धेऽपि व्यञ्जकनियमदर्शनात् । यथाहि कुङ्कुमगन्धाभिव्यञ्जकं गोघृतं नियतं तथैव शब्देपि नियमो युक्तः । ननु गन्ध-रस-रूप-स्पर्शेषु सहशेन्द्रियग्राह्यत्वेन अभिव्यञ्जकानां संख्यावृद्धिह्रासांश्च अभिव्यङ्ग्योऽनुवर्तते । तैले श्यामं, जले गौरं, वज्र- मणौ लघु, दर्पणे बृहत्, वङ्गे-दीर्घं, मुकुरे वर्तुलं च प्रतिबिम्बं दृश्यते, तथैवाभिव्यञ्जकध्वनेर्भेदे वृद्धौ चाभिव्यङ्ग्ये शब्दे भेदो वृद्धिश्च भासते । वैशेषिकाणां रीत्या संयोगाद्विभागाच्छब्दाद्वा शब्दोत्पत्तिं वदन्ति । यथा वातेनैका वीचिस्तया तरङ्गात्तरं तेनान्यदिति पूर्वपूर्वतरङ्गेभ्य उत्तरोत्तरतरङ्गाणामुत्पत्तिः । एवं भेरीदण्डसंयोगात् वेणुदलविभागाद्वा शब्द आकाश उत्पद्यते । सचासमवायिकारणतया शब्दान्तरमारभते । तच्चान्यदिति परम्परया श्रोत्रपथमवतर्णी गृह्यते । भेरीशब्दो मया श्रुत इत्यनुभवस्तु भ्रम एव । वैयाकरणास्तु-स्फोटस्य ग्रहणे प्राकृतध्वनिं हेतुमाहुः । वैकृतं ध्वनिं वृत्तिभेदे हेतुमाहुः । तदुक्तम् संग्रहकारैः- स्फोटस्य ग्रहणे हेतुः प्राकृतो ध्वनिरिष्यते । वृत्तिभेदे निमित्तत्वं वैकृतः प्रतिपद्यते ॥' यथा प्रकाश उद्यन्नेव घटादिभ्यो भिन्नं घटं प्रकाशयति पश्चात् प्रका- शेन पुनः पुनर्द्दश्यमानोऽपि घटः, न पूर्वप्रकाशिताद्घटात् भेदमालम्बते तथा प्राकृतध्वनिरेव भिन्नं स्फोटं व्यञ्जयति । अनन्तरं वैकृतध्वनिस्तु पूर्वाभिव्यक्तस्यैव तावत्कालमुपलब्धे हेतुर्भवति,न पूर्वाभिव्यक्ताद् भिद्ये । वे० वि०-२६

िरधिकदेशं व्याप्नोति। Wait, "ध्वनिरधिकदेशं": look at 'नि' in "ध्वनिरधिकदेशं". There is a small ink smudge, but it's clearly ध्वनिरधिकदेशं.

अकारस्तु न भिद्यते। द्रव्याभिघातात् ध्वनिकारणवायुसंयोगप्रचयात् दीर्घप्लुतयोः प्रचयः। अधिककालं वादितायां घण्टायां कम्बोऽनुवर्तते। स्पन्दे उपरते Wait, "कम्बोऽनुवर्तते" or "कम्पोऽनुवर्तते"? Look at the letter: 'म्प'! In 'कम्पो', 'म्' + 'प' = 'म्प'. It is clearly "कम्पोऽनुवर्तते।"

सञ्जाता नादा वैकृतध्वनयः। तैरेव द्रुतादिव्यवस्था भवति। शब्दानित्य- त्वपक्षे तु ह्रस्वत्वादयोऽकारादिधर्मा एव। अन्येषां रीत्या तु कम्पेऽनिवृत्तेऽपि ज्वालान्तराद्वज्ज्वाला इव स्फोटा- देव वैकृतध्वनयो जायन्ते। केषाञ्चित् वायोरन्येषाणमुत्परेषां ज्ञानस्य शब्दत्वापत्ति- Wait, "वायोरन्ये

' -> 'कथमनुमानमात्रेणार्थनिर्णयः ।' Yes, 'कथमनुमानमात्रेणार्थनिर्णयः ।'

किञ्च निङ्गातशकेरग्न्यादिद्रव्यस्य मणिमन्त्रौषधादिभिर्विशिष्ट- Wait, what is that word: 'निङ्गातशकेरग्न्यादिद्रव्यस्य'? Let's zoom in on that word! 'नि' then what? Is it 'निर्दग्ध'? 'निराकृत'? 'निर्ज्ञात'? Look at the characters: 1: नि (ni) 2: र्ज्ञा (r-jñā)? Wait! 'र्' on top? Yes, a repha! And underneath is 'ज्ञा' (jñā)! 3: त (ta)! निर्ज्ञात! (nirjñāta = known, ascertained!) 4: श (śa) 5: क्ते (kte) 6: र (ra with repha? No, र् + अ = र) निर्ज्ञातशक्तेरग्न्यादिद्रव्यस्य! निर्ज्ञातशक्तेः + अग्न्यादिद्रव्यस्य = निर्ज्ञातशक्तेरग्न्यादिद्रव्यस्य! Wow, absolutely clear: निर्ज्ञातशक्तेरग्न्यादिद्रव्यस्य!

Line 8 continued: मणिमन्त्रौषधादिभिर्विशिष्ट- सम्बन्धैः सा शक्तिः प्रतिबद्ध्यते । तथा

४०६ वेदपौरुषेयत्वविमर्शः नार्षज्ञानेनानन्तानन्तशब्दापशब्दनिष्ठधर्मोधर्मजनकत्वं लक्षैकचक्षु- ष्काः पश्यन्ति । यथा विज्ञाने जायमाने तत्प्रामाण्यं स्वत एव गृह्यते, यथा वा आत्मनि अहं वा नाहं वेति न सन्दिग्धे, न च नाहमिति विपर्यस्यति, स्वप्रकाश- त्वादेव, तथैव श्रुतिस्मृतिलक्षण आगमोऽनादिशिष्टपरम्परया प्राप्तत्वा- दसन्दिग्धविपर्यस्ततया बोधजनकत्वादपौरुषेयत्वतन्मूलकत्वाभ्याञ्चा- पास्तसमस्तपुंदोषतया स्वतः प्रमाणमेव । किं बहुना श्रुतिस्मृत्यनपेक्ष्यापि आप्तानामृषीणां वचनबलादेव जन- साधारणस्य हिंसाव्यभिचारादौ पापबुद्धिः, दानयज्ञपरोपकारादौ धर्मबुद्धिर्दृढमूला । तदुक्तम्- 'इदं पुण्यमिदं पापमित्येतस्मिन् पदद्वये । आचाण्डालं मनुष्याणामल्पं शास्त्रप्रयोजनम् ॥ ( वा. प. ब्र. का. ४० ) किमु वक्तव्यमनाद्यपौरुषेयमन्त्रब्राह्मणात्मकवेदतच्चरणाश्रितार्ष- ग्रन्थानामपास्तसमस्तशंकाकलङ्कपङ्कानां शास्त्राणां प्रामाण्यस्वतस्त्वे । हस्तस्पर्शादिना मार्गमनुमाय विषमे पथि धावतोऽन्धस्येव तर्कप्रधानस्य विनिपातो न दुर्लभः । तस्मादेव शिष्टैस्तत्रागममाश्रित्यैव शब्दानुशासन- मारभ्यते । तदुक्तम्- 'तस्मादकृतकं शास्त्रं स्मृतिञ्च सनिवन्धनाम् । आश्रित्यारभ्यते शिष्टैः शब्दानामनुशासनम् ॥' वैयाकरणैर्वेदानामकृतकत्वेनापौरुषेयत्वमेवाभ्युपेयते । 'न जात्वकृतकं कश्चिदागमं प्रतिपद्यते । बीजं सर्वागमापाये त्रय्येवातो व्यवस्थिता ॥' [L

पृष्ठ ४२८

व्याकरणशास्त्रं वाङ्मूलं निवारयति । संस्कारहीनः शब्दोऽपि फादर, गावी, पित्तेति प्रयुयुक्षिते फादर गावीत्यादि निष्पद्यते स एवापभ्रंशः । 'शब्दप्रकृतिरपभ्रंशः' इति सङ्ग्रहवचनात् । केचित्तु प्राकृतं मूलं संस्कारेणोत्पन्नं संस्कृतमेव सादि वदन्ति । तत्त प्राकृतव्याकरणविरुद्धम् । तत्र तु प्रकृतिः संस्कृतं तस्माद्भवं प्राकृत- मिति संस्कृतमेव प्रकृतिरित्युक्तम् । संस्कारस्त्वत्र असाधुशब्देभ्यः साधुशब्दानां विवेचनमेव । यथा तितउना ( चालन्या ) अनुपादेयेभ्यः उपादेयानां पृथक्करणमेव संस्कारः तथैवात्रापि बोध्यम् । 'शब्दः संस्कारहीनो या गौरिति प्रयुयुक्षिते । तमपभ्रंशमिच्छन्ति विशिष्टार्थनिवेशिनम् ॥' ( वा० प० ब्र० का० १४८ ) तत्रापि अश्श्वगोण्यादयः अश्वगवादिसम्बन्ध एवासाधवः, धनहीने आबपने तु साधव एव । तदुक्तम्- उभयेषामविच्छेदादन्यशब्दविवक्षया । योऽन्यः प्रयुज्यते शब्दो न सोऽर्थस्याभिधायकः ॥ ( वा. प. ब्र. का. १५६ ) अन्ये तु साधूनामसाधून ञ्चाविच्छेदात् वाचकत्वं सममित्याहुः । 'समानायामर्थावगतौ शब्दैश्चापशब्दैश्च शास्त्रेण धर्मनियमः क्रियते' इति महाभाष्यवचनात् । अनादिकालात्साध्वसाधुशब्दानां एव तितउस्थानीयेन व्याकरणेन पृथक्करणलक्षणसंस्कारेण साधुशब्दानां संस्कृतत्वं युज्यते । तत एव वेदेऽपि संस्कृताया वाचो भिन्ना काचि- न्मानुषी वाक् स्वीकृता । आधुनिका अपि व्याहरन्ति यत् लैटिन ग्रीक जेन्द संस्कृतादिभाषाः परस्परं भगिन्य एव, तासां परस्परं साम्यदर्शनात् । कदाचित्तत्तद्भाषा- भाषिणः समानदेशस्था आसन्निति तेषां भाषैक्यञ्चानुमीयते । यथा यथा ते परस्परं विप्रकर्षमुपगतास्तथा तथा तद्भाषासु भेदाः सञ्जाताः ।

पृष्ठ ४२९

यस्यास्तु भाषाया इमा दुहितरः सा तु मृतेत्यपि तदनुपलम्भादनुमानम् ।” तदपि मन्दम्; यतः संसारस्य पुस्तकालयेषु प्राचीनतमस्य ऋग्वेदस्यैवोप- लम्भात् संस्कृतभाषाया एव सर्वाधिकप्राचीनता विज्ञायते । सैव च लैटिन ग्रीक जेन्द भाषाणां जननी, उपस्थितं परित्यज्यानुपस्थित- कल्पने मानाभावात् । विपुलसंस्कृतधातुप्रत्ययेभ्यः सर्वशब्दानां निष्पत्तिसम्भवाच्च । एवं पिदर फादर आदिशब्दानां संस्कृतप्रकृतिकत्वेन साधु स्मरणात् पित्रादिवाचकत्ववृत्त्यभावेऽपि अक्षिनिकोचादिवत्तज्ज्ञाप- कत्वं वा स्वतन्त्रतया वाचकत्वं वा । न साधुशब्दतदर्थ-सम्बन्धा- नामौत्पत्तिकत्वे ( स्वाभाविकत्वे ) काचिद् बाधा । व्याकरणशास्त्रेण येषां साधुत्वं तेभ्यः पुण्यविशेषो जायते इति नियमस्तु विशेषः । यदृच्छाशब्दवन्नव्यशब्दानां तु सङ्केतोऽपि नव्यः । वस्तुतस्तु वैयाकरणानां मते बौद्ध एवार्थः शक्यः । पदमपि बौद्धमेवेति तयोरभेदः । सामयिकः शब्दार्थप्रत्ययः । समयस्तु 'अस्येदं नामधेय'- मिति नियोगरूपः, 'अयमयमिति नियोग' इति पातञ्जलात् । तत्रापि पाणिन्यादिस्मार्तसङ्केतस्यैव वाचकता नियामकत्वम् , न त्वाधुनिकस्य । आधुनिकसङ्केतस्थले 'द्वादशेऽह्नि पिता नाम कुर्यात्' इति स्मृत्यनुसारेण क्रियमाणनामस्थले लक्षणैव । तत्र घट-गोविन्दादि- गुणाद्यारोपेण तन्मूलकप्रवृत्तिनिमित्तारोपेण च बोधः । गामानयेति प्रयोजकवृद्धवचनेन गवानयनप्रवृत्तिरूपं प्रयोज्यप्रयोजकवृद्धव्यवहारं पश्यता व्युत्पित्सुना बालेन प्रयोज्यप्रवृत्त्या स्वस्तन्यपानप्रवृत्तिमूलज्ञान- वज्ज्ञानमनुमाय ज्ञानस्य चोपस्थितत्वात् शब्दमेव कारणत्वेन गृहीत्वा असम्बद्धस्य कारणत्वानुपपत्त्या सम्बन्धः कल्प्यते । गां बधान अश्वमानयेति अवापोद्वापाभ्यां सास्नादिमदादिषु गवादिपदानां शक्ति- र्गृह्यते । व्यवहारस्यैव शक्तिग्राहकेषु प्राधान्यम् । यथा वृश्चिकाद्गो- मयाच्च वृश्चिकोत्पत्तिः । एवं सर्गादौ केवलादृष्टात् । इदानीं तु ब्राह्मणाद्- ब्राह्मणोत्पत्तिः । यथा मायावी मायामयं प्रयोज्यं निर्माय घटमानये- त्यादि प्रयुज्य शक्तिं ग्राहयति । तथेश्वरोऽपि केवलादृष्टाच्छरीरद्वयं कृत्वा शक्तिं ग्राहयति ।

"तदशक्तौ चानुरूपत्वात्" is actually Jaimini Sutra 1.3.28 in some editions! Wait, let's check: Jaimini 1.3.24 to 1.3.29 is the Apashabda-adhikarana / Shabda-prayoga: 1.3.24: प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रत्वाच्छब्देषु न व्यवस्था स्यात्। 1.3.25: शब्दप्रयत्ननिष्पत्तेरपराधस्य भागित्वम्। 1.3.26: अन्यायश्चानेकशब्दत्वम्। 1.3.27: तत्र तत्त्वमभियोगविशेषात् स्यात्। 1.3.28: तदशक्तौ चानुरूपत्वात्। 1.3.29: एकदेशत्वाच्चेति। YES! EXACT MATCH! Jaimini Sūtra 1.3.28 is precisely: "तदशक्तौ चानुरूपत्वात्" ! That is brilliant!

Now let's examine the right page in detail: Line 1: "पादकाधिकरणसंगतिः। शब्दशक्तेरुभयत्र तुल्यत्वे त्वसंगतिरेव ।" Wait, the left page ends with: "अत एव यव शब्देन दीर्घशूकविशेष एव ग्राह्यो न कङ्गुरित्येतत् प्रति-" Right page begins: "पाद

शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके च कामधुग् भवति, इत्यादि वचनात् । 'एकः पूर्वपरयोः' पा० सू० ६।१।८४ ) इति सूत्रभाष्यात् । ननु साधुस्मरणाच्छक्तिभ्रमाद्वा प्रयोगप्रत्यय इति चेन्न; गवादिष्वपि तथात्वस्य वक्तुं शक्यत्वात् । तस्मात्पुण्यपापयोरेव वैशिष्ट्यम् । तदुक्तं वाक्यपदीये- वाचकत्वाविशेषेऽपि नियमः पुण्यपापयोः ।' अपभ्रंशे शक्त्यंशे कदापि कस्यापि व्यवहर्तुर्बाधादर्शनेन न शक्तिग्रहस्य भ्रमत्वम्, असति बाधके प्रमात्वस्यैव न्याय्यत्वात् । ऋषीणां भ्रमासंभवेन ततो बोधानापत्तेः । वैयाकरणैर्ग्राह्यग्राहकभाववर्जिता सर्वतः संहृतक्रमाऽपरिच्छिन्नशा- वागेव ब्रह्माभ्युपेयते । सैव चाविद्याविशिष्टा ज्ञेयाख्या जीवरूपेण- भोक्तृत्वमुपगच्छति । सैव चार्थविशेषोपलक्षिता मनोविज्ञानरू

४१४ वेदपौरुषेयत्वविमर्शः एतेन- "वस्तुतस्तु न केवलं शब्दार्थसम्बन्धस्यैव अनित्यत्वम्, परं शब्दस्याप्यनित्यत्वं बोध्यम् । नहि शब्दो नित्यो भवितुमर्हति, उत्पत्ति- प्रध्वंसशीलत्वात् तस्य । तथा हि न्यायसूत्रम् - 'आदिमत्त्वात्' ऐन्द्रिय- कत्वात् कृतकवद् व्यवहाराच्च' (न्या० २।२।१४) इति आदिर्योनिः कार- णम् आदीयते अस्मादिति । कारणवदनित्यं दृष्टम् संयोगविभागजश्च शब्दः कारणवत्त्वादनित्य इति । ऐन्द्रियकत्वात्, इन्द्रियप्रत्यासत्तिग्राह्यः ऐन्द्रियः । किमयं व्यञ्जकेन समानदेशोऽभिव्यज्यते रूपादिवत् अथ संयोगजाच्छब्दाच्छब्दसन्ताने सति श्रोत्रप्रत्यासन्नो गृह्यते इति । दारुव्रश्चने दारुपरशुसंयोगः । निवृत्तौ दूरस्थेन शब्दो गृह्यते । न च व्यञ्जकाभावे व्यङ्ग्यस्य ग्रहणं भवति । तस्मान्न व्यञ्जक

४१६ वेदपौरुषेयत्वविमर्शः पक्षो युक्त इत्याह-सतः सर्वदा विद्यमानस्य परं पूर्वोत्तरकालेऽदर्शनम् संस्कर्तुः व्यञ्जकस्य विषयं शब्दं प्रत्यनागमात् । अयमभिप्रायः-स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञानेन लाघवेन च नित्यः शब्दः स्वीकर्त्तव्यः । तस्य च मुखोद्गतवायुसंयोगविभागैः शब्द- प्रत्यक्षप्रतिबन्धकीभूतस्य स्तिमितवायोरपसारणेन भवत्यभिव्यक्तिः । ततएव तदानीमेव शब्दप्रत्यक्षं भवति । संयोगविभागाभावे स्तिमित- वायुरूपप्रतिबन्धकसद्भावात् । केषाञ्चिद्रीत्या ध्वनिभिरिन्द्रियस्य संस्कारः । अन्येषां रीत्या शब्दस्य- संस्कारः । अपरेषामुभयस्य संस्कारः । चित्तैकाग्र्येणाञ्जनादिभिश्च यथा चक्षुष एव संस्कारो न विषयस्य । विषयसंस्कारे तु एकेन समाहितेन चेतसा चक्षुषा विधये संस्कृते तदन्यैरपि विषयग्रहणं स्यात् । एवं ध्वनिभिः श्रोत्रस्यैव संस्कारो न शब्दस्य, तथात्वे शब्दस्य विभुत्वेन सर्वश्रोत्रसम्बद्धत्वात् सर्वैरपि तद्ग्रहणप्रसक्तेः । ध्वनौ काचिदतीन्द्रियशक्तिरेव संस्कारजनिका । अत एव केनाकारेण संस्कृतिरिति न पर्यनुयोगः । उत्पत्तावपि तादृक्पर्यनुयोगस्य तुल्यत्वात् । अन्यरीत्या विषयस्य तैलादेर्यथातपे न संस्कारः शुष्कभूमेर्गन्धस्यो- दकेन संस्कारो भवति तत्प्रतिपत्तये न घ्राणेन्द्रियस्य संस्कारः तथात्वे संस्कृता संस्कृतप्रयुक्तगन्धयोर्भेदो न स्यात्, तथैव ध्वनिभिः शब्दस्यैव सस्कारो न श्रोत्रस्य सर्वशब्दप्रकाशकत्वापत्तेः । नहि घटायोन्मी- लितंचक्षुः परं न बुद्धयते । अपररीत्या चक्षुषः प्राप्यकारित्वेन तथा लोकस्य विषयेन्द्रिययोरपि संस्कारकत्वम् तथैव ध्वनेरपि क्रमो ज्ञेयः । तेजसाविषये तमोनिवृत्तिः, चक्षषि तद्रश्मिवर्धनञ्च क्रियते तथैव ध्वनिनाशब्दश्रोत्रयोरुभयोरपि कश्चित्संस्कार क्रियते । शब्दे तदावरकस्तिमितवाय्वपसारणस्सः श्रोत्रे च श्रोत्रमभिव्याप्य स्थितस्य कोष्ठयवायोरपसारणरूपः संस्कारः क्रियते ।

वेदपौरुषेयत्व विमर्शः ४१७ यदि चक्षुर्मात्रं संस्कुर्यादालोकस्तदा आलोकदेशस्थितोपि अन्ध- कारस्थं घटं पश्येत् । यदि विषयमात्रं संस्कुर्यात्तदा आलोकस्थघटस्य सर्वैरपि ग्रहणं स्यात् । सन्तमसस्थस्य पुरुषस्य त्वालोकमितप्रहणं नानुषपन्नं, चक्षुषः प्राप्यकारित्वेन घटप्रदेशगतस्य चक्षुषस्तत्रस्थेना- लोकेन संस्कारसम्भवात् । गोलकमात्रं चक्षुरिति बौद्धमते ! तच्च विषयासम्वद्धमेव विषयप्रका- शकम् । प्राप्यकारित्वे रसनादिवदधिष्ठानसम्बद्धं गृह्णीयान् । न चैवं दृश्यते गोलकासम्बद्धग्रहणात् । स्वतोऽधिकपरिमाणवच्च न गृह्णीयात् तन्न, अधिष्ठानासम्बद्धार्थग्राहिण्याः प्रदीपप्रभाया इव चक्षुषोपि प्राप्यकारित्वे पृथुलग्रहणे च बाधाभावात् , स्वाधिकपरिमाणग्राहिणा त्वगिन्द्रियेण व्यभिचारात् प्राप्यग्राहिणा नाधिकपरिमाणवद्ग्रहणमिति- नियमे मानाभावाच्च । 'प्रयोगस्य परम्' ( पू० मी० १।१।१४ ) शब्दं करोतीत्यत्र करोतीति पदं तु प्रयोगस्योच्चारणस्य परं वक्तव्यार्थकम् । अर्थात् उच्चारं करोतीत्य- थकं शब्दं करोतोऽतिप दमिति । तेन प्रयत्नादिकारणवत्त्वं तूच्चारण एवोप- क्षीणमित्यर्थः । 'आदित्यवद्यौगपद्यम्' (पू० मी० १।१।१५ ) यथैकः सूर्यः नौनादेशस्थैर्यगपद्मीक्ष्यते तथावित्यवन्महान् शब्दो न सूक्ष्मस्तस्मादेव- शब्दो नानासन्निकृष्टविप्रकृष्टदेशस्थैः पुरुषैर्यगपदुपलभ्यते । तेन सत्त्वान्तरे देशान्तरे यौगपद्येनोपलम्भादपि न शब्दस्यानित्यत्व- नानात्वसिद्धिः । 'वर्णान्तरमविकारः' ( पू० मी० १।१।१६ ) इकारस्या- ने यकारो वर्णान्तरमन्य एव वर्गः, नेकारस्य विकारस्तृणानां कट इव । तथात्वे कटकत्र्त्रानियमेन तृणसम्पादनवत् यकारं प्रयुञ्जानो नियमेनेका- रमाददीत । तस्मान्न प्रकृतिविकारभावेन शब्दानित्यत्वसाधनं सम्भवति । 'नादवृद्धिःपरा' ( पू० मी० १।१।१७ ) वृद्धिश्चेत्यस्योत्तरमाह-परा अतिशयिता शब्दवृद्धिरिति भ्रान्तिरेव नादवृद्धिमूलिका । बहुभिर्भरी- माद्यनद्विर्वाणत्मकशब्दमुच्चारयितृभिर्वा महान् शब्द उपलभ्यते । तत्र- शब्दस्य वृद्धिन सम्भवति । तत्र मते प्रतिपुरुषं शब्दावयवा उत्पन्नाः वे० मी०—२७

सन्तोऽमहत्त्ववच्छब्दे महत्त्वं सम्पादयन्तीति वक्तुं न शक्यते । परमते शब्दस्य गुणवत्त्वेन निरवयवत्वात् । ततोऽगत्या कणशष्कुलीमण्डलस्य सर्वां सरणिं व्याप्नुवद्भिः संयोगविभागैर्नैरन्तर्येण असकृद् ग्रहणात् महानिवावयववानिव प्रतीयते । तथा च नादपदवाच्यानां संयोगवि- भागानामेव वृद्धिः । अन्ये तु ध्वनिरेव नादस्तत्र वर्णा व्यज्यन्ते, तत्र ध्वनीनां वृद्धथैव शब्दवृद्धिर्विभ्रमः । न च रूपाद्रिवद् व्यञ्जकसमानदेशे व्यङ्ग्याभिव्यक्तौ बाधा, नवा- दारुव्रश्चने दारुपरशुसंयोगनिवृत्तौ दूरस्थेन शब्दग्रहणानुपपत्तिः, नवा व्यञ्जकाभावे व्यङ्ग्यग्रहणम्, दारुव्रश्चने दारुपरशुसंयोगनिवृत्तावपि दारुपरशुसंयोगजनितानां वायुसंयोग-विभागानां श्रवणकाले सत्त्वात् । ते च यावद् दूरं गच्छन्ति तावत्पर्यन्तमेवस्तिमितवायुसमुत्सा- रणं तावद्दूरमेव शब्दप्रत्यक्षमपि भवति । शब्दस्य तीव्रत्व-मन्दत्वादिक- मप्युच्चारणस्यैव तीव्रत्वमन्दत्वादिसमारोपनिबन्धनं भ्रान्तिमूलकमेव । एवं पूर्वपक्षं निराकृत्य महामुनिर्जैमिनिः शब्दनित्यत्वं साधयितुं सूत्र- मारचयाञ्चकार । 'नित्यस्तु स्याद्दर्शनस्य परार्थत्वात्' (पू० मी० १।१।१८) नित्यः शब्दः स्यात्, दर्शनस्य दृश्यते व्यज्यतेऽनेनेति दर्शनम् उच्चारणम्, तस्य परार्थत्वात्, अन्यस्यार्थस्य प्रतिपत्त्यर्थत्वात् । अनित्यत्वे कथं श्रोतुरर्थावगमपर्यन्तं स्थितिः स्यात् ? अन्यथात्वे कारणा- भावात्कथमर्थापत्तिः स्यात् ? अर्थावगमपर्यन्तावस्थानेन नाशकाभावा- दनाशे नित्यत्वमेव शब्दस्य सिद्ध्यति । 'सर्वत्र यौगपद्यात्' (पू० मी० १।१।१९) सर्वत्र देशेषु कालेषु चोच्चारितगोशब्दमात्रे गकार एक एव यौगपद्यात् । अबाधित- प्रत्यभिज्ञाया युगपदुपपत्तेः । स एवायं गकार इति युगपदनेकेषां भवति प्रत्यभिज्ञानम् । न ह्यनेके युगपद्भ्रान्ता भवन्ति । 'संख्या ऽभावात्' (पू० मी० १।१।१९) दशकृत्वो गोशब्दोच्चारे दशवारमुच्चारितो गोशब्दः इत्येव वदति लोकः । न च दशगोशब्दा- उच्चारिता इति शब्दसंख्याभावात् नित्यः शब्दः । 'अनपेक्षत्वात्' (पू० मी० १।१।२१) शब्दनाशकारणस्य सर्वसाधारण्येन ज्ञानाभावात् । घटपदादर्शनमात्रेण यथाऽसमवायिकारणादिनाशान्नाशो ज्ञायते । न तथा शब्दनाशकारणात् शब्द नाशो ज्ञायते । 'प्रख्याभावाच्च योग्यस्य' (पू० मी० १।१।२२) यदुक्तम्-वायुपरमाणुप्रकृतिकः शब्दः तदीयसंयोगैर्जन्यते, जन्यत्वा- दनित्य एव शब्दः, वायुरापद्यते शब्दतामिति शिक्षावचनादिति तन्न, योग्यस्य श्रोत्रेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयस्य शब्दस्य प्रख्याभावात् । अस्य- वायुविकारस्येव वायुविकारस्य शब्दस्य श्रोत्रेन्द्रियग्राह्यत्वासम्भवात् । लिङ्गदर्शनाच्च' (पू० मी० १।१।२३) 'तस्मै नूनमभिद्यवे वाचा- विरूपनित्यया । वृष्णे चोदस्व सुष्टुतिम्' इति मन्त्रे नित्यया वाचेति लिङ्गं दृश्यते । तेनापि शब्दस्य नित्यत्वमेव सिद्ध्यति । आदिमत्त्वं कारणवत्त्वं कृतकवद्व्यवहारश्चोच्चारणस्यैव भवति न शब्दस्य, उच्चारणस्यैव संयोगविभागजन्यत्वात् । ऐन्द्रियकत्वन्तु नानित्यत्वप्रयोजकम् । त्वन्मतेऽपि नित्यस्य शब्दत्वस्यैन्द्रियक- त्वाभ्युपगमात् । यदुक्तम्-शब्दो गुणः शब्दत्वात् ध्वनिवदिति तन्न, वर्णा न गुणा ध्वन्यन्यत्वे सति श्रावणत्वात् शब्दत्ववत् । एतेन स्पर्शविरहितत्वे सति एकेन्द्रियग्राह्यत्वात् रूपाद्रिवत् शब्दस्य गुणत्वमिति । तदपि न, पूर्वोक्तस- त्प्रतिपक्षस्य तद्बाधकत्वात् । ह्यस्तनाद्यतनयोः प्रत्यभिज्ञानेन न वर्णानां प्रत्युच्चारणमन्यत्वम् । उच्चारणञ्च न वर्णानां कारणं किन्त्वभि- व्यञ्जकमेव । वायुरापद्यते शब्दतामिति शिक्षावचनन्तु वायुः शब्दाभिव्यक्ति- हेतुतामापद्यते इत्यर्थक एव । यथा धेनुत्वमग्नेर्विदाहित्वञ्च गोर्गमकं तथैव स्थिरः शब्दः सम्बन्धानुभवसापेक्षः सामान्यार्थावबोधको भवति । न कृतकत्वेनानित्यत्वसाधनं सम्भवति, कृतकत्वस्य परं प्रत्य- सिद्धत्वात् । शब्दं करोतीति व्यवहारस्योच्चारणपरत्वेनोक्तत्वाच्च । नाप्यैन्द्रियकत्वमनित्यत्वहेतुः, आद्यमध्यमशब्दयोरैन्द्रियकत्वाभावात् ।