वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

द्वादशराजमण्डलम् । ३२१ त्रयाणामप्यनधीनः । मध्यमोदासीनयोर्लक्षणे विष्णुधर्मोत्तरे स्पष्टमभिधास्येते । अष्टौ चान्याः समाख्याता द्वादशैव तु ताः स्मृताः ॥ विजिगीषुमित्रमरिमित्रं विजिगीषुमित्रमित्रमरिमित्रमित्रं चेति अन्याश्चतस्रः प्रकृतयः पूर्वतः। यस्यां दिश्यरिः सैव पूर्वा। पार्ष्णि- ग्राहः, आक्रन्दः, पार्ष्णिग्राहासारः, आक्रन्दासारश्चेति चतस्रः प्रकृतयः पश्चात् इत्यष्टौ, आद्याश्चतस्र इति द्वादश। तथा चोक्तम्- विष्णुधर्मोत्तरे, अधिकृत्याभियोज्यं तु तत्रापि शृणु कल्पनाम् । अभियोज्यः स्मृतः शत्रुस्तस्यापि च प्रतीक्षिता ॥ तस्य, अरेः । प्रतीक्षिता, सेवकः । तदुक्तम्- मनुना, अनन्तरमरिं विद्यादरिसेविनमेव च । इति । तत्परस्तु सुहृज्ज्ञेयो रिपुमित्रमतः परम् । स्वमित्रमित्रं तत्पश्चान्मित्रमित्रं रिपोस्तथा ॥ एतत्पुरस्तात्कथितं पश्चादपि निबोध मे । पार्ष्णिग्राहः स्थितः पश्चात्ततस्त्वाक्रन्द उच्यते । आसारस्तु ततोऽप्यन्यस्त्वाक्रन्दासार उच्यते ॥ आसारः, पार्ष्णिग्राहासारः । जिगीषोः शत्रुयुक्तस्य वियुक्तस्य तथा द्विज । निग्रहानुग्रहे शक्तो मध्यमः परिकीर्तितः ॥ निग्रहानुग्रहे शक्तः सर्वेषामपि यो भवेत् । उदासीनः स कथितो बलवान् पृथिवीपतिः ॥ एतावदेव ते प्रोक्तं राम द्वादशराजकम् । नात्रापि निश्चयः शक्यो वक्तुं मनुजपुङ्गव । ४१

३२२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते ॥ सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा । सामर्थ्ययोगात् कारणात् । त्रिविधा रिपवः प्रोक्ताः कुल्यानन्तरकृत्रिमाः । पूर्वः पूर्वो गुरुस्तेषां दुश्चिकित्स्यतमो मतः ॥ अनन्तरोऽपि यः शत्रुः सोऽपि मे कृत्रिमो मतः । पार्ष्णिग्राहो भवेद्राजा शत्रुमित्राभियोगिनः ॥ पार्ष्णिग्राहमुपायैस्तु शमयेच्च तथा स्वकम् । मित्रेण शत्रोरुच्छेदं प्रशंसन्ति पुरातनाः ॥ मित्रं हि शत्रुतामेति सामन्तत्वादनन्तरम् । शत्रुं जिगीषुरुच्छिन्द्यात्स्वयं शक्नोति चेद्यदि ॥ प्रतापवृद्धौ तेनास्य न मित्राज्जायते भयम् । नान्यथा पृथिवी जेतुं शक्या राम जिगीषुणा ॥ महाभारते, विजिगीषोररिमित्रमरेर्मित्रमतः परम् । मित्रमित्रं शत्रुमित्रमित्रं ज्ञेयं पुरःसरम् ॥ पार्ष्णिग्राहस्तथाक्रन्दः पार्ष्ण्यासारश्च पृष्ठतः । आक्रन्दासार शांतं च ज्ञेयं मण्डलचिन्तकैः ॥ पार्ष्णिग्राहाभिसारं च पार्ष्णिग्राहं च विग्रहे । राजाक्रन्दाभिसारेण तथाऽऽक्रन्देन वर्द्धयेत् ॥ वर्द्धयेत्, छेदयेत् । विरोधयेच्छत्रुमित्रं मित्रमित्रमरेस्तथा । मित्रेण मित्रमित्रेण मध्यमत्वाभिवाञ्छकः ॥ मन्त्रप्रभूत्साहशक्तीः पालयेद्बलवान्नृपः । अत्र यद्यपि मध्यमोदासीनौ नोक्तौ तथापि मन्वाद्येकवा-

द्वादशराजमण्डलम् । ३२३ क्यतयात्रापि तौ बोद्धयौ । कल्पतरुस्तु-'विजिगीषुमित्रं, वि- जिगीषुमित्रमित्रम्, अरिमित्रम्, अरिमित्रमित्रं, मध्यममित्रं मध्य- ममित्रमित्रम्, उदासीनमित्रम्, उदासीनमित्रमित्रं चेत्यष्टौ, प्रकृ- ताश्चतस्रः प्रकृतय इति द्वादश' इत्याह । एतेषां भेदानाह— मनुः, अमात्यराष्ट्रदुर्गाथैदण्डाख्याः पञ्च चापराः । प्रत्येकं कथिता ह्येताः सङ्क्षेपेण द्विसप्ततिः॥(अ०७श्लो० १५७) विजिगीषुः, विजिगीष्वमात्यादयः पञ्च एवं षट् । एवमन्ये एकादश माण्डलिकाः, एषाममात्यादयः प्रत्येकं पञ्च पञ्चेति द्विसप्ततिर्भवन्ति । असाध्यमरिमाह— स एव, प्राज्ञं कुलीनं दातारं शूरं दक्षं तथैव च । कृतज्ञं शक्तिमन्तं च कष्टमाहुररिं बुधाः ॥(अ०७श्लो०२१०) इति। आर्यता पुरुषज्ञानं शौर्यं करुणवेदिता । स्थौललक्ष्यं च सततमुदासीनगुणोदयः॥ (अ०७ श्लो० २११) तान्सर्वानभिसन्दध्यात्सामादिभिरुपक्रमैः । व्यस्तैश्चैव समस्तैश्च पौरुषेण नयेन च ॥ (अ० ७ श्लो० १५८) अभिसन्दध्यात्, वशीकुर्यात् । विजिगीषुर्धर्मेण परान् ज- येदित्युकम्— १ अत्र 'उदासीन गुणानाह स एव'इत्यपेक्षितं त्रुटितमिव भाति । २ बहुप्रदत्वम् 'स्युर्वदान्यस्थूललक्षदानशौण्डा बहुप्रदे' इत्यमरः। ३ अत्रापि 'तेषां वशीकारोपायामाह स एव' इत्यपेक्षितम् । एत्प- द्यस्थतच्छब्देन पूर्वोक्तद्विसप्ततिप्रकारराजमण्डलस्य परामर्शात् तदनन्तरमेवास्य पद्यस्य विद्यमानत्वात् ।

३२४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे विष्णुधर्मोत्तरे, यथास्य नोद्विजेल्लोको विश्वास्यश्च यथा भवेत् । जिगीषुधर्मविजयी तथा लोकं वशं नयेत् ॥ यः स्यादधर्मविजयी तस्मादुद्विजते जनः । प्राप्यापि वसुधां कृत्स्नां न चिरं श्रियमश्नुते ॥ धर्मेण राज्ञो भवतीह वृद्धिर्धर्मेण वृद्धिश्च तथा परत्र । धर्मेण लब्ध्वा वसुधां जितारिर्भुक्त्वा चिरं नाकमनुप्रयाति ॥ इति। इति द्वादशराजमण्डलम् । अथ षाड्गुण्यम्। तत्र याज्ञवल्क्यः, सन्धि च विग्रहं यानमासनं संश्रयं तथा । द्वैधीभावं गुणानेतान्यथावत्परिकल्पयेत् ॥ इति ॥ मनुः, सन्धिं च विग्रहं चैव यानमासनमेव च । द्वैधीभावं संश्रयं च षड्गुणांश्चिन्तयेत्सदा ॥ आसनं चैव यानं च सन्धिं विग्रहमेव च । कार्यं वीक्ष्य प्रयुञ्जीत द्वैधं संश्रयमेव च ॥ सन्धिः, हस्त्यश्वादिदानादिना परस्परमुपकर्त्तव्यमित्यादि- व्यवस्था । तदुक्तम्- पणबन्धः स्मृतः सन्धिः-इति । विग्रहो विरोधः । तदुक्तम्- अपकारस्तु विग्रहः । इति । यानं, स्वबलेन शत्रुं प्रति गमनम् । तदुक्तम्- जिगीषोः शत्रुविषये यानं यात्रऽभिधीयते । इति ।

षाड्गुण्यलक्षणम् । ३२५ आसनं, विग्रहमुपेक्ष्य स्वदेशेऽवस्थितिः । तदुक्तम्- विग्रहेऽपि स्वके देशे स्थितिरासनमुच्यते । इति । द्वैधीभावः, स्वबलस्य द्विधाकरणम् । तदुक्तम्- बलार्द्धेन प्रयाणं तु द्वैधीभाव स उच्यते । इति । संश्रयः, परपीडितस्य प्रवलराजान्तराश्रयणम् । तदुक्तम्- उदासीने मध्यमे वा संश्रयात्संश्रयः स्मृतः । सन्ध्यादयो द्विविधाः । तदुक्तम्- मनुना, सन्धिं च द्विविधं विद्याद्राजा विग्रहमेव च । उभे यानासने चैव द्वैधं संश्रयमेव च ॥ तत्र सन्धिर्द्विविधो यथा-आवाभ्यां राजान्तरं प्रति यानं कर्त्तव्यमिति क्रियमाण एकः, त्वमत्र याह्यहमन्यत्र यास्यामी- ति द्वितीयः। एतावपि प्रत्येकं द्विविधौ तात्कालिकफलवत्त्वोत्त- रकालीनफलवत्त्वाभ्याम् । तदुक्तम्- तेनैव, समानयानकर्मा च विपरीतस्तथैव च । तदात्वायांतसंयुक्तः संन्धिज्ञेयो द्विलक्षणः ॥ इति । विग्रहो द्विविधः-स्वकार्यार्थं मार्गशीर्षादिकालेऽकाले वा कृतः स्वयङ्कृत एकः, मित्रस्यापकारे केनचित्कृते तद्रक्षार्थ- मपरः । तदुक्तम्- तेनैव, स्वयङ्कृतश्च कार्यार्थमकाले काल एव च । मित्रस्य चैवापकृते द्विविधो विग्रहः स्मृतः ॥ इति । यानं द्विविधम्-बलवत एकाकिनो मित्रसहितस्य वा । तदुक्तम्- तेनैव,

३२६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे

एकाकिनश्चात्ययिके कार्ये प्राप्ते यदृच्छया । संहतस्य च मित्रेण द्विविधं यानमुच्यते ॥ इति । आसनं द्विविधम्-क्षीणबलस्य मित्ररक्षार्थं सबलस्य वा। तदुक्तम्- तेनैव, क्षीणस्य चैव क्रमशौ दैवात्पूर्वकृतेन वा । मित्रस्य चानुरोधेन द्विविधं स्मृतमासनम् ॥ इति । द्वैधं द्विविधम्-दुर्गदेशेऽर्द्धबलेन राजावस्थानम्, अर्द्धबलेन सेनापतिप्रयाणं, वैपरीत्येन वावस्थानं गमनं च । तदुक्तम्- बलस्य स्वामिनो वापि स्थितिः कार्यस्य सिद्धये । द्विविधं कीर्त्यते द्वैधं षाड्गुण्यगुणवेदिभिः ॥ इति । स्थितिः, द्विधाभूय स्थितिः । द्विधास्थितेर्द्वैधशरीरान्तर्गत- त्वात् । संश्रयो द्विविधः-अपहृतार्थस्यादानार्थः, अमुकमय- माश्रित इति भाविपीडानिवृत्त्यर्थश्च । तदुक्तम्- तेनैव, अर्थसम्पादनार्थं च पीड्यमानस्य शत्रुभिः । साधुषु व्यपदेशार्थं द्विविधः संश्रयः स्मृतः ॥ इति । ते च कदा केन च कर्त्तव्या इत्यपेक्षायामाह- मनुः, यदाऽधिगच्छेदायतयामाधिक्यं ध्रुवमात्मनः । तदात्वे चाल्पिकां पीडां तदा सन्धिं समाश्रयेत् ॥ आयत्याम्, उत्तरकाले । आधिक्यं, बलाधिक्यम् । तदा- त्वे, सम्प्रति । स च समेन बलीयसा वा कार्यः । तदुक्तम्- समेन सन्धिरन्वेष्यो हीनेन च बलीयसा । इति । स्वयं हीनेन सता समेन सह बलीयसा वा सह सन्धिरन्वेष्यः। मनुः

षाड्गुण्यस्य प्रयोगकालः । ३२७ यदा प्रहृष्टा मन्येत सर्वास्तु प्रकृतीर्भृशम् । अत्युच्छ्रितं तथात्मानं तदा मन्येत विग्रहम् ॥ विष्णुधर्मोत्तरेऽपि, हीनेन विग्रहः कार्यः स्वयं राज्ञा बलीयसा । राज्ञा स्वयं बलीयसा सता हीनेन शत्रुणा सह विग्रहः कार्यः । मनुः, यदा मन्येत भावेन हृष्टं पुष्टं स्वकं बलम् । परस्य विपरीतं च तदा यायादरीन् प्रति ॥ विष्णुधर्मोत्तरेऽपि, बहुलाभकरं यत्स्यात्तदा यानं समाश्रयेत् । बहुव्ययक्षयायासं तेषां राम प्रकीर्त्तितम् ॥ बहुव्ययक्षयायासमित्यत्र समाहारद्वन्द्वेन नपुंसकतैकवद्भावौ । मनुः, यदा तु स्यात्परिक्षीणो वाहनेन बलेन च । तदासीत प्रयत्नेन शनकैः सान्त्वयन्त्रिपून् ॥ विष्णुधर्मोत्तरेऽपि, आसीत कर्मविच्छेदं शक्तः कर्तुं रिपुर्यदा । यदा रिपुः शक्तः स्वापेक्षया सामर्थ्यवान् तदा कर्मणो विग्रहस्य विच्छेदं कर्तुमासीतेत्यर्थः । मनुः, मन्येतारिं यदा राजा सर्वथा बलवत्तरम् । तदा द्विधा बलं कृत्वा साधयेत्कार्यमात्मनः ॥ विष्णुधर्मोत्तरेऽपि, अशुद्धपाष्णिर्बलवान्द्वैधीभावं समाश्रयेत् ।

३२८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे मनुः, यदा परबलानां तु गमनीयतमो भवेत् । तदा तु संश्रयेत्क्षिप्रं धार्मिकं बलिनं नृपम् ॥ निग्रहं प्रकृतीनां च कुर्याद्योऽरिबलस्य च । उपसेवेत तं नित्यं सर्वयत्नैर्गुरुं यथा ॥ विष्णुधर्मोत्तरेऽपि, बलिना निगृहीतस्तु योऽसन्धेयेन पार्थिवः । संश्रयस्तेन कर्त्तव्यो गुणानामधमो गुणः ॥ तथा, सर्वशक्तिविहीनस्तु तदा कुर्यात्तु संश्रयम् । मनुः, यदि तत्रापि सम्पश्येद्दोषं संश्रयकारितम् । सुयुद्धमेव तत्रापि निर्विशङ्कं समाचरेत् ॥ सर्वोपायैस्तथा कुर्यान्नीतिज्ञः पृथिवीपतिः । यथास्याभ्यधिका न स्युर्मित्रोदासीनशत्रवः ॥ आयतिं सर्वकार्याणां तदात्वं च विचारयेत् । अतीतानां च सर्वेषां गुणदोषौ च तत्त्वतः ॥ आयत्यां गुणदोषज्ञस्तदात्वे क्षिप्रनिश्चयः । अतीते कार्यशेषज्ञः शत्रुभिर्नाभिभूयते ॥ यथैनं नाभिसन्दध्युर्मित्रोदासीनशत्रवः । तथा सर्वं संविदध्यादेष सामासिको नयः ॥ चारेणोत्साहयोगेन क्रिययैव च कर्मणाम् । स्वशक्तिं परशक्तिं च नित्यं विद्यान्महीपतिः ॥ पीडनानि च सर्वाणि व्यसनानि तथैव च । आरभेत ततः कार्यं सञ्चिन्त्य गुरुलाघवम् ॥

यात्राप्रकरणे यात्राकालः । ३२९ आरभेतैव कर्माणि श्रान्तः श्रान्तः पुनः पुनः । कर्माण्यारभमाणं हि पुरुषं श्रीर्निषेवते ॥ इति । अग्निपुराणे सन्ध्यादीनामनेके प्रकारा उक्ता विस्त- रभयात्तु नेह लिख्यन्ते । अथ षाड्गुण्यमध्ये सङ्क्षेपतो 'याया- दरीन् प्रति'इति यदुक्तं तद्विस्तरतो निरूपयितुं यात्राप्रकरणम् । तत्रादौ तत्कालो निरूप्यते । स च तत्कालो विष्णुधर्मोत्तरे मात्स्ये चाभिहितः । राम उवाच । भगवन् धर्मशास्त्रज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । यात्राकालविधानं मे कथयस्व महीक्षिताम् ॥ पुष्कर उवाच । यदा मन्येत नृपतिराक्रन्देन बलीयसा । पार्ष्णिग्राहाभिभूतोऽरिस्तदा यात्रां प्रयोजयेत् ॥ उच्छ्रायो वा भृता भृत्याः प्रभूतं च बलं मम । मूलरक्षासमर्थोऽस्मि तदा यात्रां प्रयोजयेत् ॥ मूलं, स्वदेशः । अशुद्धपार्ष्णिर्नृपतिर्न तु यात्रां प्रयोजयेत् । पार्ष्णिग्राहाधिकं सैन्यं मूले निक्षिप्य वा व्रजेत् । दिव्यान्तरिक्षक्षितिजैरुत्पातैः पीडितं परम् ॥ तमृक्षपीडासन्तप्तं पीडितं च तथा ग्रहैः । स्वबलव्यसनोपेतं तथा दुर्भिक्षपीडितम् ॥ सम्भूतान्तरकोपं च क्षिप्रं यायादरिं नृपः । शत्रोर्वा व्यसने यायात्काल एष सुदुर्लभः ॥ इति । १ योधान्भृत्वा प्रभूतांश्च इति मात्स्ये पाठः । ४२

३३० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे मनौ, यदा तु यानमातिष्ठेदरिराष्ट्रं प्रति प्रभुः । तदानेन विधानेन यायादरिपुरं शनैः । इति । याज्ञवल्क्येऽपि, यदा सस्यगुणोपेतं परराष्ट्रं तदा व्रजेत् । परश्च हीन आत्मा च हृष्टवाहनपूरुषः ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरेऽपि, प्रज्वलन्ती तथैवोल्का दिशि यस्यां प्रपद्यते । भूकम्पो यां दिशं याति यां च केतुः प्रधूमयेत् ॥ निर्घातश्च पतेद्यत्र तां यायाद्वसुधाधिपः । विष्टिनायककं सैन्यं तथा भिन्नं परस्परम् ॥ विष्टिनायककं, विष्टिर्बलादाकृष्टः कर्मकरः स नायको यत्र तादृशम् । यूकामाक्षिकबहुलं बहुरोगाकुलं तथा । नास्तिकं भिन्नमर्यादं तथाऽमङ्गलवादिनम् ॥ अपेतप्रकृतिं चैव निराशं च तथा जये । इति । एतादृशं यदा परसैन्यं तदा यायादित्यनुषङ्गः । विष्णुर्यात्रामासानाह, चैत्रे मार्गशीर्षे वा यात्रां यायात् । इति। वाशब्दोऽनुक्तसमुच्चये तेन फाल्गुनोऽपि ग्राह्यः । तथाह- मनुः, मार्गशीर्षे शुभे मासे यायाद्यात्रां महीपतिः । फाल्गुनं वाथ चैत्रं वा मासौ प्रति यथाबलम् ॥ अन्येष्वपि तु कालेषु यदा पश्येद्ध्रुवं जयम् । तदा यायाद्विगृह्यैव व्यसने चोत्थिते रिपोः ॥ इति । रिपुव्यसनस्य स्वातन्त्र्येण कालत्वाभिधानात्तत्काले का-

यात्राप्रकरणे यात्रातः पूर्वं देवपूजा । ३३१ लान्तरप्रतीक्षा निषिद्ध्यते । विष्णुधर्मोत्तरे, चैत्रे वा मार्गशीर्षे वा यात्रां यायान्नराधिपः । इति । इदमुपलक्षणम् । अन्यापि ज्योतिःशास्त्रोक्ता सर्वापि का- लशुद्धिर्ग्राह्या । यात्रातः पूर्वं सप्तदिनपर्यन्तं देवपूजोक्ता— तत्रैव, सप्ताहेन यदा यात्रा भविष्यति महीपतेः । तदा दिने तु प्रथमे पूजनीयो विनायकः ॥ मोदकैरक्षतैर्हृद्या कुसुमैश्च तथा फलैः । गन्धवस्त्रैरलंकारैर्धूपैर्दीपैर्मनोहरैः ॥ अग्निपुराणे तु हरिशम्भ्वोरपि पूजोक्ता— पूजनीयो हरिः शम्भुर्मोदकाद्यैर्विनायकः । इति । द्वितीयेऽहनि कर्तव्यं सर्वदिक्पालपूजनम् । दिक्पालपूजनं कृत्वा तेषां च पुरतः स्थितः ॥ शय्यां कुशाद्यैः कुर्वीत सितवस्त्रोत्तरच्छदाम् । विकिरेन्नागपुष्पैस्तां तथा सिद्धार्थकैः शुभैः ॥ तच्छीर्षके तु पूज्या श्रीर्भद्रकाली च पादयोः । हरिं दक्षिणपार्श्वे तु वामे ब्रह्माणमेव च ॥ पूजितं कलशं हृद्यं कुर्यादुष्णीषके दृढम् । नीलपल्लवसंछन्नं चारुपुष्पोज्ज्वलं शुभम् ॥ एककालं हविष्यान्नं लघु भुक्त्वा महीपतिः । स्वयं दक्षिणपार्श्वेन मन्त्रमेतमुदीरयेत् ॥ नमः शम्भो त्रिनेत्राय रुद्राय वरदाय च । वामनाय विरूपाय स्वप्नाधिपतये नमः ॥ भगवन्देवदेवेश शूलभृद्वृषवाहन ।

३३२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे इष्टानिष्टं समाचक्ष्व स्वप्ने सुप्तस्य शाश्वतम् ॥ यज्जाग्रतो दूरमिति मन्त्रमावर्तयेत्ततः । हृदि न्यस्य कुशान् राज्ञः प्रयतस्तु पुरोहितः ॥ ततः स्वपेच्छुभे दृष्टे यात्रा देया तु नान्यथा । तृतीयेऽहनि सम्प्राप्ते देवं दिङ्नाथमर्चयेत् ॥ एकमेव महाभाग दिङ्नाथं च तथा ग्रहम् । यां दिशं नृपतिर्गच्छेन्नाथस्तस्यास्तथैव तम् ॥ चतुर्थेऽहनि सम्प्राप्ते ग्रहयागो विधीयते । पञ्चमेऽहनि सम्प्राप्ते सर्वयागस्तथैव च ॥ देवतानां स्वनगरे कृता यासां तथालयाः । तासां सम्पूजनं कार्यं स्वपुरे या व्यवस्थिताः ॥ तत्रैव रात्रौ भूतानां कर्त्तव्यं च तथार्चनम् । देववृक्षेषु चैत्येषु गोपुराट्टालकेषु च ॥ चतुष्पथेषु रथ्यासु पर्वतानां गुहासु च । नदीतीरेषु रम्येषु देवतायतनेषु च ॥ तेषां सम्पूजनं कृत्वा स्वगृहे तान् समर्च्चयेत् । तत्र कृत्वा तथैवार्च्याः प्रमथा भूभुजा स्वयम् ॥ वासुदेवस्य देवस्य तथा सङ्कर्षणस्य च । प्रद्युम्नस्यानिरुद्धस्य ब्रह्मणः शङ्करस्य च ॥ कीनाशशक्रवरुणधनेशानां तु ये गणाः । वायोश्च निर्ऋतेर्वह्नेस्तथा चन्द्रार्कयोश्च ये ॥ ग्रहाणामथ ऋक्षाणां स्कन्दस्य धनदस्य च । महाबला महाकाया महासत्त्वा महाव्रताः ॥ अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा । ईशित्वेन वशित्वेन प्राप्तिनाम्ना तथा च ये ॥

यत्र कामावसायित्वं तथा येषां च विद्यते । एवमष्टगुणैश्वर्य्यसंयुता भीमविक्रमाः ॥ नानामत्त्वशिरोग्रीवा नानाप्रहरणायुधाः । नानाविरागवसना नानासत्त्ववपुर्धराः ॥ तथा नानाविधाहारा महाचेष्टा महाबलाः । भक्तानुकम्पिनो वीरा वरदाः कामरूपिणः ॥ प्रमथाः प्रतिगृह्णन्तु उपहारं नमोऽस्तु वः । सपुत्रमातृभृत्योऽहं सदारः शरणं गतः ॥ रक्षध्वं मां महाभागा गृहे युद्धे तथाध्वनि । चमूनां पृष्ठतो गत्वा नाशयध्वं तथा रिपून् ॥ स्वप्नं शुभाशुभं वापि कथयध्वं समाहिताः । विनिवृत्तश्च दास्यामि दत्तादभ्यधिकं बलिम् ॥ अनिवृत्तेन दातव्याः सयत्नेन च भूभुजा । पूर्ववच्च तथा रात्रौ स्वप्नप्रार्थनमिष्यते ॥ इति । तत्र सुस्वप्नदर्शने यात्रोक्ता— मत्स्यपुराणे, शरीरस्फुरणे धन्ये तथा सुस्वप्नदर्शने । निमित्ते शकुने धन्ये जाते शत्रुपुरं व्रजेत् ॥ इति । अत्र प्रसङ्गात् शुभाशुभसूचकाः सुस्वप्ना दुःस्वप्नाश्चोच्यन्ते । तत्र श्रीरामायणे शुभस्वप्नविषये त्रिजटावाक्यम्— समग्रभवनां कृत्स्नां ग्रसमानः पुरीमिमाम् । स्वप्ने रामो मया दृष्टो रुधिरं पीतवान्बहु ॥ गजदन्तमयीं दिव्यां शिबिकामन्तरिक्षगाम् । युक्तां नागसहस्रेण सुखमास्थाय राघवः ॥ स्वप्ने चाद्य मया दृष्टः शुक्लाम्बरधरावृतः ।

३३४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतं पर्वतमास्थितः ॥ राघवश्च मया दृष्टश्चतुर्दन्तं महागजम् । आरूढः शैलसङ्काशं विचरन्सह लक्ष्मणः ॥ ततस्तौ नरशार्दूलौ दीप्यमानौ स्वतेजसा । शुक्लमाल्याम्बरधरौ जानकीं प्रत्युपस्थितौ ॥ ततस्तस्य नगस्याग्रादाकाशस्थस्य दन्तिनः । भर्त्रा परिगृहीतस्य जानकी स्कन्धमाश्रिता ॥ भर्तुरङ्कात्समुत्पत्य ततः कमललोचना । चन्द्रसूर्यौ मया दृष्टा पाणिना परिमार्जती ॥ ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यामास्थितः स गजोत्तमः । सीतया च विशालाक्ष्या लङ्कां पर्यभितः स्थितः ॥ पाण्डुरर्षभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वयम् । शुक्लमाल्याम्बरो रामो लक्ष्मणेन सहागतः ॥ इति । अष्टयुजा, अष्टवृषभयुक्तेन । मत्स्यपुराणे, शैलप्रासादनागाश्ववृषभारोहणं हितम् । द्रुमाणां श्वेतपुष्पाणां गमनं च तथा द्विज ॥ तृणद्रुमोद्भवो नाभौ तथा च बहुबाहुता । तथा च बहुशीर्षत्वं पलितोद्भव एव च ॥ सुशुक्लमाल्यधारित्वं सुशुक्लाम्बरधारिता । चन्द्रार्कताराग्रसनं परिमार्जनमेव च ॥ शक्रध्वजालिङ्गनं च तदुच्छ्रायक्रिया तथा । भूम्यम्बुध्योरथाग्रसनं शत्रूणां च वधक्रिया ॥ जयो विवादो द्यूतेषु सङ्गमे च तथा द्विज । भक्षणं चाममांसानां मत्स्यानां पायसस्य च ॥

यात्राप्रकरणे शुभस्वप्नाः । ३३५ दर्शनं रुधिरस्यापि स्नानं च रुधिरेण ह । सुरारुधिरमद्यानां पानं क्षीरस्य चाप्यथ ॥ अन्त्रैर्विचेष्टनं भूमौ निर्मलं गगनं तथा । सुखेन दोहनं शस्तं महिषीणां गवां तथा ॥ सिंहीनां हस्तिनीनां च वडवानां तथैव च ' प्रसादो देवविप्रेभ्यो गुरुभ्यश्च तथा शुभः ॥ अम्भसा त्वाभिषेकश्च गवां शृङ्गाश्रितेन च । चन्द्राद्भ्रष्टेन वा राजन् ज्ञेयो राज्यप्रदो हि सः ॥ चन्द्राद्भ्रष्टेनाम्भसाभिषेकः । राज्याभिषेकश्च तथा शिरसश्छेदनं तथा । मरणं वह्निदाहश्च वह्निदाहो गृहस्य च ॥ लब्धिश्च राज्यलिङ्गानां तन्त्रीवाद्यादिवादनम् । तथोदकानां तरणं विषमस्य च लङ्घनम् ॥ हस्तिनीवडवानां च गवां च प्रसवो गृहे । आरोहणं तथाश्वानां रोदनं च तथा शुभम् ॥ वरस्त्रीणां तथा लाभस्तथाऽऽलिङ्गनमेव च । निगडैर्बन्धनं धन्यं तथा विष्ठानुलेपनम् ॥ जीवतां भूमिपालानां सुहृदामपि दर्शनम् । दर्शनं देवतार्चानां विमलानां तथाम्भसाम् ॥ शुभान्यथैतानि नरस्तु दृष्ट्वा प्राप्नोत्ययत्नाद्ध्रुवमर्थलाभम् । स्वप्नानि धर्मज्ञभृतां वरिष्ठ व्याधेर्विमोक्षं च तथाऽऽतुरोऽपि॥इति। इति शुभस्वप्नाः । अथाशुभस्वप्नाः । तत्र श्रीरामायणे, विमानात्पुष्पकादद्य रावणः पतितो मया ।

३३६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे कृष्यमाणः स्त्रिया दृष्टो मुण्डः पीताम्बरो हसन् ॥ रथेन खरयुक्तेन रक्तमाल्यानुलेपनः । स गत्वा दक्षिणामाशां प्रविष्टो गोमयह्रदम् ॥ कण्ठे बद्ध्वा दशग्रीवं प्रमदा रक्तवासिनी । काली करालवदना दिशं याम्यां प्रकर्षति ॥ वराहेण दशग्रीवः शिशुमारेण चासकृत् । उष्ट्रेण च मया दृष्टः प्रयातो दक्षिणां दिशम् ॥ समाजश्च मया दृष्टो गीतवादित्रनृत्तवान् । बिभ्रतां रक्तमाल्यानि रक्षसां रक्तवाससाम् ॥ लङ्का चेयं पुरी दृष्टा गजवाजिरथाकुला । सागरे पतिता कृत्स्ना भग्नप्राकारतोरणा ॥ पीत्वा तैलं प्रनृत्यन्ति प्रहसन्ति महास्वराः । लङ्कायां भस्मरूक्षायां सर्वराक्षसयोषितः ॥ कुम्भकर्णादयश्चेमे सर्वे राक्षसपुङ्गवाः । पीतैर्निवसनैर्दृष्टाः क्रीडन्तो गोमयह्रदे ॥ इति । मत्स्यपुराणविष्णुधर्मोत्तरयोरपि, इदानीं कथयिष्यामि निमित्तं स्वप्नदर्शने । नाभिं विनान्यगात्रेषु तृणवृक्षसमुद्भवः ॥ चूर्णनं मूर्ध्नि कांस्यानां मुण्डनं नग्नता तथा । मलिनाम्बरधारित्वमभ्यङ्गः पङ्कदिग्धता ॥ उच्चात्प्रपतनं चैव दोलारोहणमेव च । अञ्जनं पक्वलोहानां तपतामपि धारणम् ॥ रक्तपुष्पद्रुमाणां च चण्डालस्य तथैव च । १ अर्जनं पक्वलोहानां हयानामपि मारणम् । इति मात्स्ये पाठः

यात्राप्रकरणे दुःस्वप्नाः । ३३७ वराहर्क्षखरोष्ट्राणां तथा चारोहणक्रिया ॥ भक्षणं पक्वमांसानां तैलस्य कृसरस्य च । नर्तनं हसनं चैव विवाहो गीतमेव च ॥ तन्त्रीवाद्यविहीनानां वाद्यानां चापि वादनम् । स्रोतोऽवगाहगमनं स्नानं गोमयवारिणा ॥ पङ्कोदकेन च तथा महीतोयेन वाप्यथ । मातुः प्रवेशो जठरे चितारोहणमेव च ॥ शक्रध्वजाभिपतनं पतनं शशिसूर्ययोः । दिव्यानन्तरिक्षभौमानामुत्पातानां च दर्शनम् ॥ देवद्विजातिभूपालगुरूणां क्रोध एव च । आलिङ्गनं कुमारीणां पुरुषाणां च मैथुनम् ॥ हानिश्चैव स्वगात्राणां विरेकवमनक्रिया । दक्षिणाशाभिगमनं व्याधिनाभिभवस्तथा ॥ फलापहारश्च तथा गृहाणां चैव पातनम् । गृहसम्मार्जनं चैव धनहानिं विनिर्दिशेत् ॥ पीडा पिशाचक्रव्यादवानरान्त्यनरैरपि । परादभिभवश्चैव तस्माच्च व्यसनोद्भवः ॥ काषायवस्त्रधारित्वं तद्वत्स्त्रीक्रीडनं तथा । तद्वत्स्त्रीक्रीडनं, काषायवस्त्रयुक्तस्त्रिया सह क्रीडनम् । स्नेहपानावगाहौ च रक्तमाल्यानुलेपनम् । एवमादीन्यधन्यानि स्वप्नानि तु विनिर्दिशेत् ॥ इति । ऐतरेयारण्यके, अथ स्वप्नाः पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति स एनं हन्ति वराह एनं हन्ति मर्कट एनमास्कन्दत्याशुवायुरेनं भवहति सुवर्णं खादित्वापगिरति मध्वश्नाति बिसानि भक्षयत्ये- कपुण्डरीकं धारयति खरैर्वराहैर्युक्तैर्याति कृष्णां धेनुं कृष्णव- ४३

३३८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे त्सां नलदमाली दक्षिणामुखो व्राजयति स यद्येतेषां किञ्चित्प- श्येदुषोष्य पायसं स्थालीपाकं श्रपयित्वा रात्रीसूक्तेन प्रत्यृचं हुत्वान्येनान्नेन ब्राह्मणान् भोजयित्वा चरुं स्वयं प्राश्नी- यात् । इति । ( आ० ३ अ० २ खं० १० ) अथेत्यादि दश स्वप्नारिष्टानि । स्वप्ने साकल्येनात्यन्तं कृष्णवर्णं पुरुषं कृष्णवर्णैर्दन्तैर्युक्तं पश्यति स च पुरुष एनं स्व- प्नद्रष्टारं हन्ति इत्येकमरिष्टम् । अरण्ये प्रौढो वराहो हन्ति इति द्वितीयम् । मर्कटो मूर्द्धन्यारोहतीति तृतीयम् । शीघ्रवायुः स्ववे- गेन निम्नदेशे बलात्प्रवहतीति चतुर्थम् । सुवर्णं भक्षयित्वा वमतीति पञ्चमम् । मधु आकण्ठमश्नातीति षष्ठम् । बिसानि पद्मा- नां नालानि भक्षयतीति सप्तमम् । एकं रक्तवर्णं पुण्डरीकं शि- रसि धारयतीति अष्टमम् । युक्तैरश्ववत्सज्जीकृतैर्गर्दभैर्वराहैर्वा ग्रामान्तरं गच्छतीति नवमम् । नलदमाली रक्तकुसुमग्रथितस्र- ग्वी दक्षिणदिगभिमुखो भूत्वा कृष्णवत्सोपेतां कृष्णां धेनुं व्राजयति प्रेरयतीति दशमम् । एतैः स्वप्नगतैररिष्टैः प्रत्यासन्नं मरणं निश्चित्य यदस्यानन्तरकर्त्तव्यं तद्दर्शयति-स यदीति । स पुमानेषामरिष्टानां मध्ये एकमपि पश्येत्तस्मिन्दिने उपोष्य स्थालीपाकविधानेन पायसं श्रपयित्वा रात्रीव्यरुयदायतीतिसू- क्तेन प्रत्यृचं हुत्वा स्वगृहपक्केनान्नेन यथाशक्ति ब्राह्मणान् भोज- यित्वा होमशेषं स्वयं प्राश्नीयात् । एतेषु स्वप्नेषु अयं विशेषः । सामान्यतस्तु दुःस्वप्नदर्शनेऽन्यो विधिरुक्तः— स्वप्नममनोज्ञं दृष्ट्वा द्यानो देव सवितरितिद्वाभ्यां यच्च गोषु दुःस्वप्नमिति पञ्चभिरादित्यमुपतिष्ठेत यो मे राजन्युज्यो वा सखा वेति सप्तभिरादित्यमुपतिष्ठेतैकया वा । इति । एषामकथनं धन्यं भूयश्च स्वपनं तथा ।

शुभाशुभस्वप्नविपाककालः । ३३९ एषां, दुःस्वप्नानाम् । कल्कस्नानं तिलैर्होमो ब्राह्मणानां च पूजनम् । स्तुतिश्च वासुदेवस्य तथा तस्यैव पूजनम् ॥ नागेन्द्रमोक्षश्रवणं ज्ञेयं दुःस्वप्ननाशनम् । तथा, अच्युतं केशवं विष्णुं हरिं सत्यं जनार्दनम् । हंसं नारायणं चैव एतन्नामाष्टकं शुभम् ॥ त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नित्यं दारिद्र्यं तस्य नश्यति । शत्रुसैन्यं क्षयं याति दुःस्वप्नं च विनश्यति ॥ गङ्गायां मरणं चैव दृढभक्तिश्च केशवे । ब्रह्मविद्यावबोधश्च तस्मान्नित्यं पठेन्नरः ॥ इति । इति दुःस्वप्नाः । अथ शुभाशुभस्वप्नविपाककालः । स्वप्नास्तु प्रथमे यामे संवत्सरविपाकिनः । षड्भिर्मासैर्द्वितीये तु त्रिभिर्मासैस्तृतीयके ॥ चतुर्थे मासमात्रेण पश्यतो नात्र संशयः । एकस्यां यदि वा रात्रौ शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥ पश्चात् दृष्टस्तु यस्तत्र तस्य पाकं विनिर्दिशेत् । तस्माच्छोभनके स्वप्ने पश्चात्स्वप्नं न शस्यते ॥ इति । तदेवं पञ्चमेऽहनि सुस्वप्नदर्शने षष्ठेऽहनि यात्रायां निश्चि- तायां कृत्यान्तरमुक्तम्— विष्णुधर्मोत्तरे, षष्ठेऽहनि जयस्नानं कर्त्तव्यं च तथा भवेत् । विधिस्तस्याभिषेकार्थः सर्व एव विधीयते ॥ अस्य जयाभिषेकस्य प्रयोगो वक्ष्यते । अत्रैव वक्ष्यमाणा

३४० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे घृतकम्बलशान्तिर्नीराजनशान्तिश्च यथासम्भवं कर्त्तव्या यात्रादिने तु सम्प्राप्ते क्षुरकर्म विवर्जयेत् । अभ्यङ्गं गृहकार्य्यं च क्रोधशोकौ च काङ्कतम् ॥ काङ्कतं, केशप्रसाधनम् । यातव्यं येन तेनाद्य तदुक्तं स्नानमाचरेत् । स्नातः शुक्लाम्बरः स्रग्वी तथा श्वेतानुलेपनः ॥ चित्राभरणवान् राजा दूर्वापल्लवलाञ्छनः । — — — त्रिविक्रमम् ॥ जुहुयाच्च ततो वह्नौ सुसमिद्धे पुरोहितः । आयुष्यमभयं चैव तथा स्वस्त्ययनं गणम् ॥ शर्मवर्मगणं चैव तथा प्रतिरथं शुभम् । शाकुनं च तथा सूक्तं सूक्तं वैष्णवमेव च ॥ तथाग्निलक्षणोत्पत्तौ शुभे यायान्महीपतिः । नक्षत्रस्य दिशश्चैव नैवेद्यं यत्प्रकीर्तितम् ॥ तदेव नृपतिः प्राश्य यात्रां कुर्य्याद्यथाविधि । अहृद्यं मक्षिकाकेशकीटयुक्तं विवर्जयेत् ॥ दग्धं च वर्जयेद्यात्रा देया भवति नान्यथा । अन्यथा, केशकीटादिपाते । ततस्तु राजलिङ्गानामायुधानां तथैव च । नीराजनोक्तमन्त्रैस्तु सर्वांस्तानभिमन्त्रयेत् ॥ मन्त्रा यथा— राम उवाच । छत्राश्वकेतुकरिणां पताकाखङ्गचर्मणाम् । तथा दुन्दुभिचापानां ब्रूहि मन्त्रं ममानघ ॥