विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥१६८॥

द्वि० खं० अ० १२६

च्यते ॥ हविःस्नानं च कर्तव्यं सर्वत्र भृगुसत्तमा ॥ १६२ ॥ ऋचां विधानं कथितं तवैतत्स समासतः कर्मकरां द्विजानाम ॥ ततो विधानं यजुषां निबोध समासतो धर्मभृतां वरिष्ठ ॥ १६३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० ऋग्विधानं नाम चतुर्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२४ ॥

पुष्कर उवाच ॥ ॐकारपूर्विका नाम महाव्याहृतयः स्मृताः ॥ सर्वकल्मपनाशिन्यः सर्वकर्मप्रदास्तथा ॥ १॥ आज्याहुतिसहस्रेण देवमाराधयन्हिजा ॥ मनसः कांक्षितं राम मनसेप्सितकामदम् ॥ २ ॥ शान्तिकामो यवैः कुर्यात्तिलैः पापमपानुदये ॥ धान्यैः सिद्धार्थकैश्चैव सर्वकामकरं तथा ॥ ३ ॥ औदुम्बरीभिरिध्माभिः पशुकामस्य शस्यते ॥ दध्ना चैवान्नकामस्य पयसा शान्तिमिच्छतः ॥ ४ ॥ अपामार्गसमिद्भिस्तु काम्यन्कनकं बहु ॥ कन्याकामो घृताक्तानि युग्मशो ग्रथितानि चा॥५॥ जातिपुष्पाणि जुहुयादन्नामार्थी तिलतण्डुलम् ॥ वशीकर्मणि शाल्वोटवाशपापामार्गमेव च ॥ ६ ॥ वसासृङ्मिश्रसमिधो व्याधिघातस्य भार्गव ॥ क्रुद्धस्तु जुहुयात्सम्यक् शत्रूणां वधकाम्यया ॥ ७ ॥ सर्वत्रीह्रिमयीं कृत्वा राज्ञः प्रतिकृतिं द्विजः ॥ सहस्रशस्तु जुहुयात्प्रजावशगतो भवेत् ॥ ८ ॥ वशकामस्य पुष्पाणि सर्वा व्याधिविनाशनी ॥ ब्रह्मवर्चसकामस्य वासांत्रं च विधीयते ॥ ९ ॥ प्रत्यङ्गिरेषुसं जुहुयात्कण्टकभस्मभिः ॥ विद्वेषणे च पक्षाणि काककौशिकयोस्तथा ॥ १० ॥ कार्पिळं तु घृतं हुत्वा तथा चन्द्रगृहे द्विज ॥ वचाचूर्णेन संप्रीतांस्तानानीय च तां वचाम् ॥ ११ ॥ सहस्रमन्त्रितां भुक्त्वा मेधावी जायते नरः ॥ सूर्योदयेऽर्द्धमभिमुखं पुत्रकामो जपेन्नरः ॥ १२॥ एकादश्यां गुगुलं लौहे बैल्वं खादिरमेव वा ॥ दिपन्तत्त्वां बधान्निति निखनेद्विपुवेश्मनि ॥ १३ ॥ उच्चाटनमिदं कर्म शत्रूणां कथितं तव ॥ शर्क धुवं भूपतये महाव्याहृतिभिर्भवेत् ॥ १४ ॥ सर्वस्रवेति तथा मन्त्रं ज्ञेया प्रत्यङ्गिरा परा ॥ एतेनोद्दुम्बरीरैध्मंदवं वषपायेद्ध्रुवम् ॥ १५ ॥ अहोरात्रं जले जप्त्वा चक्षुष्मान्नित्यशं द्विज ॥ प्रणवञ्चक्षुषोर्मन्त्रं योगमाप्नोति चक्षुषः ॥ १६ ॥ उपप्रयन्तमित्येतदृक्त्वा विप्रो महामने ॥ अनुवाकं महाभाग नित्यसत्रेण युज्यते ॥ १७ ॥ तन्नूपात्रेऽसि इति च दूर्वां हुत्वा रुजान्वितः ॥ व्याधिमोक्षमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ १८ ॥ इदंव तेभ्यः पतितं गृहीत्वा गोमयं द्विज ॥ घृताज्यमधुसंयुक्तं हुत्वा धेनुं तु तां लभेत् ॥ १९ ॥ एष ते रुद्रभागिति हुत्वा राम गवायुकाम ॥ अधैर्चेन तथाप्नोति धनं नास्त्यत्र संशयः ॥ २० ॥ अर्धर्चेन द्वितीयेन क्षेत्रमध्ये बलिं हरेत् ॥ मूषिकाशलभोत्पाते सुरामांसालवादिभिः॥२१॥ भेषजमिति मन्त्रेण दध्याज्यमधुहोमकः ॥ चतुष्पदानां सर्वषामुपसर्गे विनाशयेत् ॥ २२ ॥ त्र्यम्बकं यजामहेति होमः सर्वार्थसाधकः ॥

॥१६८॥

¹ 'वासांसं' इति क० ।
² 'भैषज्य' इति क० ख० ।

कन्यानाम गृहीत्वा च कन्यालाभकरः परः ॥ २३ ॥ भयेषु च जपेन्नित्यं भयेभ्यो विप्रमुच्यते ॥ धत्तूरपुष्पं सघृतं तथा हुत्वा चतुष्पथे ॥ २४ ॥ शून्ये शिवालये वापि शिवालकामानवाप्नुयात् ॥ हुत्वा च गुग्गुलं रात्रौ पश्यति शङ्करम् ॥ २५ ॥ अकृत्या इति चैवाग्नौ ऋचो हुत्वा घृता द्भिभिः ॥ अन्वहं स्वापदां नाशं स्वकुले कुरुते ध्रुवम् ॥ २६ ॥ भवत्युत्तरवादी च जप्त्वा च विदुसीत्यृचम् ॥ अग्नस्तनोर्गिति तथा हुत्वा च तिल तण्डुलैः ॥ २७ ॥ सहस्रशस्तु धर्मज्ञ भवेत्सर्वार्थनिर्धनः ॥ युञ्जते मन इत्येतदनुवाकं तु वैष्णवम् ॥ २८ ॥ सायं प्रातः समासीत दीर्घमायुरवा प्नुयात् ॥ दिवो वा विष्ण इत्यस्य कर्म व्याहृतिवद्भवेत् ॥ २९ ॥ विष्णोरराटमित्येतत्सर्वव्याधिविनाशनम् ॥ श्लोकं च यशस्यं च तथैव विवर प्रदम्॥३०॥ अयन्ते यज्ञ इत्येतत्संग्रामे विजयप्रदम् ॥ इदमापः प्रवहंत स्नाने पापापनोदनम् ॥ ३१ ॥ दैवांश इति दैवतद्भिन्नांगेषु योजयेत् ॥ व्याधिघातः समिद्भिरस्तु राजिकासर्षपैस्तथा ॥ ३२॥ आभूदमाहीति तथा हुत्वा बर्हिर्गम्य मानवः॥ उपश्रुतिं तु गृह्णीयात्तसा तस्यानुरतिथा भवेत्॥३३॥ अग्ने पश्वेति हुतं ब्रह्मवर्चसकारकम् ॥ उद्दुत्यं चित्रमित्यस्य कर्म व्याहृतिवद्भवेत् ॥ ३४ ॥ यस्मात्प्रमद्राक्ष्यधिको नरो भवितुमिच्छति ॥ स्वस्ति नेन्द्रेति तु जपेत्तस्य नामान्तसंयुतम् ॥ ३५ ॥ भवत्यभ्यधिकस्तस्माद्रिया यशसा श्रिया ॥ तथा होमाद्धनेनेव ह्यमलाभववाप्नुयात् ॥ ३६ ॥ विश्वकर्म हविष्यं च सूचीं लौहीं दशाङ्गुलीम् ॥ कन्याग्रे निखनेद्धारि ततस्सास्यं प्रदीयते ॥ ३७ ॥ देवेभ्यति तर्पितं हुतनेन्वाह्वान्भवत् ॥ वाजस्यसेति चैतेन हुत्वाज्यं सप्तभिर्द्विजः ॥ ३८ ॥ यदेव जुहुयात्पश्चात्तद्देवाश्लभ्यमानुयात् ॥ अग्ने अच्छोति जुहुयाल्लक्षया द्विजोत्तमः ॥ ॥ ३९ ॥ तिलैर्वैश्व धर्मज्ञस्तथापापामार्णतंडुलैः ॥ सहस्रमन्त्रितं कृत्वा तथा गोगेचनां द्विजः ॥ ४० ॥ तिलकं च तथा कृत्वा जनस्य प्रियतां व्रजेत् ॥ पौर्णमास्यां तथा हुत्वा मेधं गजानमित्यपि ॥ ४१ ॥ उपस्थानं तथा कृत्वा दत्वा चान्नं द्विजन्मने ॥ सोमयाजी भवेद्विप्र नात्र कार्या विचारणा ॥ ४२ ॥ एष ते निर्ऋतेत्याभिर्भागचारुक्रमेण ॥ गृहाद्वैऋत्यके भागे हुत्वा स्नात्वा नदीजले ॥ ४३ ॥ कापिलेद्धामयान्नित्यं पश्यन्त्यामभिषेचितम् ॥ कृत्वा रुद्रांस्तथा जप्त्वा मैत्र्यमाप्नोति गुह्यकैः ॥ ४४ ॥ रुद्राणां च तथा जप्यं सर्वव्याधिनिपूदनम् ॥ सर्वकर्मकरं होमं तथा सर्वत्र शान्तिदम् ॥ ४५ ॥ अजाविकानामश्वानां कुञ्जराणां तथा गवाम् ॥ मनुष्याणां नरेन्द्राणां बालानां योषितामपि ॥ ४६ ॥ ग्रामाणां नगराणां च देशानामपि भार्गव ॥ अनिद्रुतानां धर्मज्ञ व्यावितानां तथैव च ॥ ४७ ॥ मरणे समुत्पन्ने रिपुजे च तथा भये ॥ रूद्रहोमः

१ ‘तस्य वित्त्या’ इति ख० । २ ‘ततो वासं’ इति ख० । ३ ‘ना सोवास्मै’ इति क० । ४ ‘वाजप्यमति’ इति क० । ‘निहते’ इति क० । ५ ‘वृणाणाम्’ इति ख० ।

वि० ध० ॥२६३॥

द्वि० खं० अ० १२५

परा शान्तिः पयसेन घृतेन च ॥ ४८ ॥ कूष्माण्डैर्घृतहोमेन सर्वान्पापानपोहति ॥ सक्तूनाञ्चैकभैक्ष्याशी नक्तं मनुजसत्तम ॥ ४९ ॥ बहिः स्नानरतो मासान्मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ मधुवातेति मन्त्रेण हुत्वैवाज्यमतन्द्रितः ॥ ५० ॥ सहस्रशस्तु धर्मज्ञ दीर्घमाप्नोति जीवितम् ॥ हुत्वा दध्ना तथा पुत्रान्प्राप्नोति मनसेप्सितान् ॥ ५१ ॥ गुग्गुलोः कणिकामिस्तु सौभाग्यं विन्दते ध्रुवम् ॥ कृत्वाष्टापत्रं कमलं तन्मध्ये शशिनं लिखेत् ॥ ५२ ॥ लवणेन ततस्तस्य पूजां कृत्वा यथाविधि ॥ सौभाग्यं महदाप्नोति मधुवातेति वै जपन् ॥५३ ॥ जप्त्वा पुष्पवतीत्येवं मन्त्रं राम सहस्रशः ॥ देवतायै निवेद्यैव कुसुमानि शिवं भवेत् ॥ ५४ ॥ जीमूतस्यैव भवति मन्त्रं जयकरं द्विज ॥ पयस्वतीति पयसा तथा हुत्वा सहस्रशः ॥ ५५ ॥ ब्रह्मवर्चसमाप्नोति दशा वा भृगुनन्दन ॥ दधिक्राव्णेति हुत्वा तु पुत्रान्प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ ५६ ॥ तथा घृतवतीत्येतदायुष्यं स्याद् घृतेन तु ॥ बोधश्च मेति कथितं तथा स्वस्त्ययनं परम् ॥ ५७ ॥ स्वस्ति न इन्द्रत्येतं च सर्वव्याधिविनाशनम् ॥ इह गावः प्रजायध्वमिति पृथिविवर्धनम् ॥ ५८ ॥ सूक्तेण देवस्य त्विति हुत्वापामार्गतण्डुलम् ॥ मुच्यते विकृताच्छीघ्रमभिचारान्न संशयः ॥ ५९ ॥ बहिश्वैतन्त्यदित्येतत्कर्म व्याहृतिवद्भवत् ॥ भद्रयन्ते पलाशस्य समिद्भिः कनकं लभेत् ॥६० ॥ हंसः शुचिषदित्येतज्जपन्नेतोऽघवनाशनम् ॥ चत्वारि शृङ्गेत्येतच्च सर्वपापहरं जले ॥६१॥ देव यज्ञेति जप्त्वा तु ब्रह्मलोके महीयते ॥ जपत्वा पितृभ्य इत्येतत्तृप्तिं प्राप्नुयान्नरः ॥ ६२ ॥ वसन्त्विति च हुत्वाज्यान्मादित्यान्षड्नमा हुयात् ॥ शिवोभवस्वमन्वग्युत्पाते व्रीहिभिर्जुहुयान्नरः ॥ ६३ ॥ याम्पेन इति चैतच्च तस्करभ्यो भयावहम् ॥ दूरञ्चाम्यामिति चैतन्न व्रीहिभिर्जुहु यान्नरः ॥ ६४ ॥ यो अस्मन्ममरातीयन्हुत्वा कृष्णाजिस्तैलैर्नरः ॥ सहस्रोऽभिचारात्तु मुच्यते विकृति द्विजः ॥ ६५ ॥ अनेनाश्रपतेत्येतत्तद्हुत्वा चान्नमाप्नुयात् ॥ सुपर्णोऽसीति दैत्यस्य कर्म व्याहृतिवद्भवोत् ॥ ६६ ॥ मनः स्वस्तीति जप्त्वा च बन्धनान्मोक्षमाप्नुयात् ॥ रोपयेत वचां राज्ञो चन्द्रे ग्रस्ते जलाशये ॥ ६७ ॥ या ओषधय इत्येतज्जपात्स्तम्भिरोपनः ॥ तिरानोन्नोपोषिप्नः कृत्वा हुत्वा तां ताम्रभाजने ॥ ६८ ॥ तेनैव मन्त्रितां चन्द्रे दृष्ट्वा मासं सदा जपेत् ॥ सकापिलघृतक्षीरे पीत्वा श्रुतिचरो भवेत् ॥ ॥ ६९ ॥ एतेमौषधीपाने सदा मन्त्रं जपेद्विज ॥ सिद्धा भवन्त्योषधयो मन्त्रेणानेन मन्त्रिताः ॥ ७० ॥ द्रुपदा नाम सा देवी यजुर्वेदे प्रतिष्ठिता ॥ अन्तर्जले त्रिरावृत्य मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ ७१ ॥ इह गावः प्रजायध्वं मन्त्रोऽयं पृथिवर्धनः ॥ हुतस्तु सर्पिषा दध्ना पयसा

१ 'नोपवे' इति क० ख० । २ 'राज्ञः' इति ख० ।

॥२६३॥

पायसेन वा ॥ ७२ ॥ शतं व इति चेतेन हुत्वा पर्णफलानि वै ॥ आरोग्यं चिरमाप्नोति दीर्घमाप्नोति जीवितम् ॥ ७३ ॥ ओषधीः प्रतिमोदध्वं जपेत्कर्मकवत्सदा ॥ लवने बीजवापे वा विशेषात्सिद्धिमाप्नुयात् ॥ ७४ ॥ सर्वौषधीः समाननीय सर्वबीहुतास्ततः ॥ क्षेत्रमध्ये द्विजो हुत्वा कृषिमाप्नोति पुष्टिदाम् ॥ ७५ ॥ अपामार्गं यवं चान्यमपामार्गोरिर्ति मातरः ॥ गोकामाश्चाककामो वा तं कामं शीघ्रमाप्नुयात् ॥ ७६ ॥ ओषधीः समञ्जन्त्विति हुत्वा चाज्येन मानवः ॥ भयमाप्नोति नैवेह यातुवानभवं क्वचित् ॥ ७७ ॥ अन्थावतीति चेतेन पायसं जुहुयाद्द्विज ॥ सर्वत्र शान्ति माप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ७८ ॥ सीरां युञ्जन्ति इत्येतद्धुत्वा कृषिमवाप्नुयात् ॥ उच्छुष्मा इति चेतेन बन्धनस्थो विमुच्यते ॥ ७९ ॥ युवा सुवासा एतेन वासंस्याप्नोत्यसंशयम् ॥ यस्मिँश्छापः स्थितः काष्ठे तद्गृहीत्वा विचक्षणः ॥ ८० ॥ सायं गृह्णाति मन्त्रेण शराम्स्तु निखने त्तपे ॥ कुष्ठी भवति चापस्य पक्षं गृह्णस्य वा पुनः ॥ ८१ ॥ सहस्रमन्त्रितं कृत्वा शत्रोः प्रतिकृतिं ततः ॥ तेन बद्धा ततो मृत्युं शत्रुः प्राप्नोत्य संशयम् ॥ ८२ ॥ शुशुं तु नाशयेत्याशु सर्वोपद्रवविनाशनम् ॥ ८४ ॥ कान्तारमध्वरस्वस्ति पषुर्मेन्च्वंसयुताम् ॥ ८३ ॥ मिष्टान्नभागी भवति भाण्डानां चैव रक्षिता ॥ मा मा हिंसीति चाज्येन हुतं रिपुविनाशनम् ॥ ८४ ॥ नम्योस्तु सर्पेभ्य इति पायसं सघृतं नरः ॥ ८६ ॥ नागभयान्नेति जुहुया पुरुषस्य वा ॥ ८६ ॥ होमो द्रुपश्व स्कन्देति वश्यकामस्य शस्यते ॥ अनेन तिष्ठेति जुहुयाद्वह्वयाः खल्वीभिचारुकाः ॥ शत्रांनांम गृहीत्वा तु शत्रुं त्सुवर्णं प्राप्नुयाद्बहु ॥ कृणुष्व पाज इत्येतदभिचाराविनाशनम् ॥ ८७ ॥ ग्रामे जनपदे वापि मर्गकं तु शमं नयेत् ॥ ८९ ॥ रोगातां मुच्यते कुर्यात्तदा वशे ॥ ८८ ॥ दूर्वाकाण्डायुतं हुत्वा काण्डात्काण्डेति मन्त्रतः ॥ ९० ॥ हुत्वा सहस्रशो गाम धनमाप्नोति मानवः ॥ सौभाग्यं रोगात्तथा दुःखार्त्तु दुःखितः ॥ औदुम्बर्येन्तु समिधो मधुमांसो वनस्पतिः ॥ ९१ ॥ अपः पिवेष्विति तथा हुत्वा दधिघृतं मधु ॥ ९२ ॥ प्रव महदाप्नोति व्यवहारे तथा जयम् ॥ ९३ ॥ योगादिति तथा हुत्वा देवं वर्षामपेयुड्वम् ॥ हुत्वा श्रद्धेयवाक्यस्तु सर्वैर्देवाभिजायते ॥ अयं पुरेरिति र्तयति धर्मज्ञ महावृष्टिमिनन्तसम् ॥ ९४ ॥ अग्निंदूवेतेति तथा यवमुद्गच्युतं द्विज ॥ ९३ ॥ हुत्वा सर्वमवाप्नोति यामसौ मनसेच्छति ॥ ९५॥ श्रियमाप्नोति जुहुयादुदवार्केन मानवः ॥ ९४ ॥ घृतपूर्णानि पद्मानि सहस्रं भृगुनन्दन ॥ कन्यां तां समवाप्नोति यामसौ मनसेच्छति ॥ ९६॥ च तथा धनमाप्नोत्यनुत्तमम् ॥ नमस्ते रुद्र इत्येतत्सर्वोपद्रवनाशनम् ॥ ९६ ॥ सर्वशान्तिकरं प्रोक्तं महापातकनाशनम् ॥ क्षोध्नुं च यशस्यं च श्रीरायुःपुष्टिवर्धनम् ॥ ९७॥ अभ्यर्वाचादित्यनेन रक्षा स्याद्ख्यादित्यस्य तु ॥ सिद्धार्थकानां क्षेपेण पथि चेतत्सदा पठेत् ॥ ९८ ॥

वि० ध० ॥२७०॥

द्वि० खं० अ० १२५

क्षेमेण स्वगृहान्नेति सर्वव्याधिविवर्जितः ॥ ९९ ॥ उपतिष्ठेत धर्मज्ञ सायं प्रातस्ततन्द्रितः ॥ अन्नमश्क्यय^१ माप्नोति दीर्घमायुश्च विन्दति ॥ १०० ॥ प्रसुञ्चन्ती न इत्येतत्पङ्किराद्यमन्वन्नम् ॥ रिपूणां भङ्गदं युद्धे नात्र कार्या विचारणा ॥ १०१ ॥ मानो महान्त इत्येतद्वालानां शान्तिकारकम् ॥ नमो हिरण्यबाहवे इत्यनुवाक् हपेकारकम् ॥ गोजिकां तिलतैलाक्तां जुहुयाच्छत्रुनाशनम् ॥ १०२ ॥ नमो वः किरिकेभ्यश्च पद्मदले हुते नरः ॥ राजलक्ष्मीमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ बिल्वानां च तथा हुत्वा कनकं बहु विन्दति ॥ १०३ ॥ इमा रुद्रायेति तिलैः कृत्वा होमं विचक्षणः ॥ शीघ्रमेव महाभाग धनमाप्नोति चिन्तितम् ॥ १०४ ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण दूर्वाहोमं मानवः ॥ सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो भयान्सर्वान्व्यपोहति ॥ १०५ ॥ वरेगोहेण इष्ट्वानां याते रुद्रशिवा तनूः ॥ हुत्वायुतं तु धर्मज्ञ पुत्रमाप्नोत्यभीप्सि- तम् ॥ १०६ ॥ असंख्यताः सहस्राणि मन्त्रैस्तैरभिवारकम् ॥ नमोरस्तु रुद्रभ्य इति प्रोक्ता प्रत्यङ्गिरा परा ॥ १०७॥ रक्तोष्णीषो रक्त वासा रक्तमाल्यानुलेपनः ॥ अनेनैव श्मशाने तु लोहशङ्कुं नरोत्तम ॥ १०८॥ प्रादेशमात्रं जुहुयात्सहस्रं भृगुनन्दन ॥ कृत्वाशुस्थामप्यवजातां रक्तकुम्भेन पूजयेत ॥ १०९॥ पूर्णपात्रेण च तथा सर्वकर्मकरो भवेत् ॥ आशुः शिशान इत्येतद्वायुधानां च रक्षणम् ॥११०॥ संग्रामे कथितं राम सर्वशत्रुविना- शनम् ॥ इमं सोममित्येतन्नदीं गत्वा समुद्रगाम् ॥ १११ ॥ स्नात्वास्तोत्रेष्वयुतं जप्त्वा हुत्वा दशशतं ततः ॥ साष्टं मनुजशार्दूल ग्राममाप्नोत्यभीप्सि- तम् ॥११२॥आवाजेश्च मति जुहुयात्सहस्रं पञ्चभिर्दिनै ॥ आज्याहुतीनां धर्मज्ञ चक्षुरोगाद्विमुच्यते ॥ ११३॥ मनोभवस्येति गृहे तथा हुत्वा विचक्षणः ॥ वास्तुदोषांस्ततः सर्वान्क्षिप्रमेव व्यपोहति ॥ ११४ ॥ अग्न आयूंषि चेतेन हुत्वैवाज्यमतन्द्रितः ॥ सहस्रशतन्तु धर्मज्ञ वशं नयति केनचित्॥११५॥ अपामफेनेति लाजाभिजुहुयाद्राज्यमाप्नुयात् ॥ भद्रा इतीन्द्रस्यैदीनो जपन्स्यात्सकलैन्द्रियः ॥ ११६॥ अग्निश्च पृथिवी चेति वशीकरणमुत्तमम् ॥ अध्वनीति जपन्मन्त्रं व्यवहारे जयी भवेत् ॥ ११७॥ ब्रह्मराजभ्यामिति च कर्माऽरम्भेषु वै जपेत् ॥ सर्वेषु सर्वधर्मज्ञ तेषां सिद्धिमुपाश्रुते ॥ ११८ ॥ नृनपादोसुर इति न्यग्रोधे द्विजसत्तम ॥ अशोकपुष्पान्संपृक्ताञ्जुहुयाल्लक्षसंमितान् ॥ ११९ ॥ ततोदानवकन्यां तु स्व- यमेव पश्यति ॥ अनुवाकस्य शेषेण तस्यान्नं विनिवेदयेत् ॥ १२० ॥ ददाति सा ततो रक्तं तूष्णीं तत्रेच्छया भवेत् ॥ अनुगच्छेत्ततस्तूष्णीं पाणौ सङ्गृह्य सा नरम् ॥ १२१ ॥ बिले प्रवेशयेद्राम नात्र कार्या विचारणा ॥ शून्यायतनमासाद्य मार्गश्रममथोदनम् ॥ १२२ ॥ कृया

॥२७०॥

^१ 'भक्ष्यम्' इति ख० ।

नश्वित्र इत्येतं जपस्तु जुहुयान्नरः ॥ हुते शतसहस्रे तु तस्य विद्याधरः स्वकम् ॥ १२३ ॥ सुवर्णराशिं धर्मज्ञ शीघ्रमेव प्रयच्छति ॥ संवत्सरांशी- त्यनया घृतं हुत्वा विचक्षणः ॥ १२४ ॥ यावज्जीवमरोगी स्याल्लक्षहोमेन पण्डितः ॥ केतुं कृण्वन्नित्येतत्संग्रामे जयवर्धनम् ॥१२५॥ इन्द्राम्नं वर्म इत्येतद्रणे सन्नाहवन्चनम् ॥ धन्वनागेति मन्त्रश्च धनुर्ग्रहणिकः परः ॥ १२६ ॥ वक्ष्यन्तीति तथा मन्त्रो विज्ञेयो ज्याभिम- न्त्रणे ॥ मन्त्रश्चाहिरिवेत्यूणमन्त्रः प्रकीर्तितः ॥ १२७ ॥ युञ्जन्तीति तथाश्वानां योजने मन्त्र उच्यते ॥ आशुः शिशान इत्येतद्रथारम्भनमन्त्रयेत् ॥ १२८ ॥ विष्णोः क्रमेण मन्त्रश्च रथारोहणिकः परः ॥ आजन्वन्तीति चाश्वानां ताड- नीय उदाहृतः ॥ १२९ ॥ यः सेनाअभ्बीत्वेरीति परसैन्यमुखे जपेत् ॥ दुन्दुभि इति वाप्येतद् दुन्दुभिताडने भवत ॥ १३० ॥ एतैः पूर्वोदितैर्मन्त्रैः कृत्वैवं विजयो भवेत् ॥ यमेन दत्तमित्यस्य कोटिहोमाद्विचक्षणः ॥ १३१ ॥ रथश्रुतापदायेच्छीघ्रं संग्रामे विजयप्रदम् ॥ आकृष्णेति तथैतस्य कर्म व्याहितवद्भवेत् ॥ १३२ ॥ युवं च्यवानमेतच्च भयेषु भयनाशनम् ॥ घृताहुतिसहस्रेण नात्र कार्या विचारणा ॥ १३३ ॥ मित्रं हुवेत इत्येतन्मेधाकामस्य शस्यते ॥ स राज इति चैतेन देवताराधनं नरः ॥ १३४ ॥ कुर्याद्भागंव सर्वत्र होमजप्यैर्यथाश्रुतम् ॥ शिवसङ्कल्पजप्येन समाधिं मनसो लभेत्॥ १३५॥पञ्च नद्य इत्यनेन पद्मलक्षं घृताप्लुतम्॥हुत्वा शीघ्र मवाप्नोति श्रियं तु पद्मालिनीमिव ॥ १३६॥ उभाकवि त इत्येतद्रूपकामस्य शस्यते ॥ यदावधन्दान्दाक्षायणा मन्त्रेणानेन मन्त्रितम् ॥ १३७ ॥ सहस्रकृत्वः कनकं धारयन्निन्द्रनागवत् ॥ पुष्ट्रकामां च सर्वेषां तथा निर्वहणं परम् ॥ १३८ ॥ इमं जीवेभ्य इति च सीतलोष्टं चतुर्दिशम् १ न क्षिपेद्गृहे तदा तस्य न स्याच्चौरभयं निशि ॥ १३९ ॥ परीमेगामनेनेतेति वशीकरणमुत्तमम् ॥ हर्तुम्प्याणाततस्तस्य वशीभवति मानवः ॥ १४०॥ मध्वक्ताम्बूलपुष्पाद्यं मन्त्रितं तु प्रयच्छति ॥ यस्य धर्मरय वशगः सोऽस्य शीघ्रं भविष्यति ॥ १४१ ॥ शन्नोमित्रिति त इत्येतत्सदा सर्वत्र शान्तिदम् ॥ मनसः काममाकूतिः पुष्टिकामस्य शस्यते ॥ १४२ ॥ चमषट्कं च धर्मज्ञ सर्वकामकरं स्मृतम् ॥ पदूकेन २ च तथा होमः सर्वदेवप्रसादनः ॥ १४३ ॥ आदांयानोदकं स्पृष्ट्वा तद्दोषाद्विप्रमुच्यते ॥ विषूवतं चैतदज्येन हुतं शूलापहं भवेत् ॥ १४४ ॥ गणानां त्वा गणपतिं होमं कृत्वा चतुष्पथे ॥ वशं कुर्याज्जगत्सर्वं सर्वधान्यैरसंशयम् ॥ १४५ ॥ वैकुङ्क्रेधमहोमं च समास्त्वारथ इत्यादीपि ॥ यशसा योगमाप्नोति विपुलं नात्र संशयः ॥ १४६ ॥ अभिभूर्धैतिमन्त्रेण हुत्वेवाज्यं हुताशने ॥

१ 'कटकम्' इति ख० ।
२ 'पञ्चैके' इति पाठोऽपि ।
४६

वि० ध० ॥२७१॥

द्वि० खं० अ० १२६ ।२७१॥

तत्साद्मवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ १४७॥ एवं हि देवतालिङ्गैस्तथा राग यथा स्वकैः ॥ हुतैः प्रसाद्येद्दिष्ट्वां देवतां नात्र संशयः ॥ १४८ ॥
हिरण्यवर्णाः शुचयो मन्त्रोऽयमभिषेचने ॥ शन्न आपश्च धन्वन्त्याः सर्वपापहराः स्मृताः ॥ १४९ ॥ शन्नो देवीरभिष्टये चेति शान्तिकरः परः ॥
एकचक्रिति मन्त्रेण हुतेनाञ्चेन भार्गव ॥ १५० ॥ प्रहृष्ट्यः शीघ्रमाप्नोति प्रसादं नात्र संशयः ॥ याज्यानुवाक्यौ वृक्षाणां समाग्रे वर्ण इत्यपीषा १५१॥
तत्साद्मवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ गावो भग इति द्वाभ्यां हुत्वैवाज्यं सहस्रशः ॥ १५२ ॥ गाः समाप्नोति धर्मज्ञ नात्र कार्या
विचारणा ॥ उद्दुत्तमं वरुण इति जुहुयाद्दानुन्दन ॥ १५३ ॥ नदीवाहात्तडागेषु सुकृतेषु द्विजोत्तम ॥ संवदतां हिरण्यकोशं रूपं कृत्वा तथैव
च ॥ १५४॥ प्रपादसां सेति चैव गृहे यज्ञो विधीयते ॥ देवेभ्यो वनस्पत इति ब्रह्मण्यो विधीयते ॥ १५५॥रात्रियामस्य इति द्वाभ्यां रात्रियज्ञाः प्रकीर्त्ति-
ताः॥ शमे शमीकं शम्यीकामञ्चत्यं पुक्षमेव च ॥ १५६॥ उदुम्बरं च न्यग्रोधमपामार्गं च गोमयम्॥ यां कुर्याद्दधिमधुजलं दूर्वां प्राचीनंगामिनीम् ॥ १५७॥
सीतां लोष्ठं सुवर्णं च तथा वल्मीकमृत्तिकाम् ॥ सं वः सृजामीति द्वाभ्यां बीजांन्यप्सु विनिक्षिपेत् ॥ १५८ ॥ या ओषधय इत्येतदुदवाके ततो
जपेत् ॥ अपामिवेद्रिति ततः प्रोक्षणं तु विधीयते॥ १५९॥ इक्षोभयामितीत्येतादृष्टं जुहुयाद्द्विजः ॥ यद्वेद्वावेहद्देवनमृचस्तिस्रस्तथैव च ॥ १६० ॥
हुत्वा सम्प्रोक्षणं कुर्याद्भूयः सर्वत्र मानवः ॥ सर्वोपपातशमनं कर्मैतत्परिकीर्त्तितम् ॥ १६१ ॥ गायत्री वैष्णवी ज्ञेया तद्विष्णोः परमं पदम् ॥
सर्वपापप्रशमनी सर्वकर्मकरी तथा ॥ १६२ ॥ एतावदुक्तं यजुषां विधानं मया हि किञ्चित्तव धर्मनिष्ठ ॥ अतः परं वच्मि नुवीर साम्नां तन्मे
शृणुष्वायतलोहिताक्ष ॥१६३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेय वज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने तन्त्रविधानन्नाम पञ्चविंशत्यु-
त्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२५॥ पुष्कर उवाच ॥ संहितां वैष्णवीं जप्त्वा विष्णुं प्रीणाति मानवः ॥१ ॥ सर्वकाममवाप्नोति तथा हुत्वा च भार्गव ॥ १॥
स्कन्दस्य संहितां जप्त्वा स्कन्दकामानवाप्नुयात् ॥ आस्यदग्ने जले तिष्ठन्नाघमर्षणोनमर्त्त्यमानः ॥२ ॥ त्रिःसप्तकृत्वो जप्त्वा च सर्वान्कामानवाप्नुवेत् ॥
तथा च संहितां पित्र्यां तत्प्रसादमुपाश्नुते ॥ ३ ॥ गुरुगोब्राह्मणादीनाञ्छुत्वा नाम प्रियं नरः ॥ सोपवासो जपेत्तोये त्त्विदं विष्णुरितिचऋचम् ॥ ४ ॥
सदा गावश्च शुचयः प्रयाज्ययजने जपेत् ॥ अमेध्यदर्शने जापोः पन्था अमे दिवः ॥ ५ ॥ एतद्बिन्दूक्तवामति सर्वपापहरं जपेत् ॥ दुर्क तेऽन्य-
द्धजतं जत्वा स्याद्विशुद्ध्यते ॥ ६ ॥ चक्रानिति तथा जप्त्वा पारयायी विशुद्ध्यते ॥ सहन्तः सोममित्येतज्जप्त्वा मुच्येतातिग्रहात् ॥ ७ ॥ यत्त
त्सोम इन्दु इति हिंसादोषविनाशनम् ॥ अमेध्यमभिसम्पृञ्चेत अभिरिस्तगोमते वै जपन् ॥ ८ ॥ सर्वपापहरं ज्ञेयं परितो पिश्वातामिति ॥ पर्वाससोमे

ति जपेज्जीवितुं तु सुकर्मणा ॥ ९ ॥ अविक्रेयं च विक्रेयं जपेद् घृतवतीत्विति ॥ अप्यानानो देवसवितो ज्ञेयं दुःस्वप्ननाशनम् ॥ १० ॥ त्रातारमि- न्द्रमित्येव महिम्नीणामसौस्म्विति ॥ उदुत्तमं वरुणपाशैरायुष्याणि जपेत्सदा ॥ ११ ॥ शुक्रचन्द्रेति जाप्येन पूतो भवति मानवः ॥ १शुद्धामुद्धाीयमे- तच्च तवोचोसूक्तमेव च ॥ १२ ॥ न्यग्रोधशृङ्गमादाय शरन्मूले तथैव च ॥ त्रिवृतं तु मणिं कृत्वा जुहुयाच्च सहस्रशः ॥ १३ ॥ वांच्यांसिगिरिति मन्त्रेण घृतं राम यथाविधि ॥ अभ्यज्य घृतशेषेण मलक्लालबन्ध इष्यते ॥ १४ ॥ द्रोणां यासां तु गर्भाणि पतन्ति भृगुसत्तम ॥ २बंणिज्जातस्य बालस्य बध्नीयात्तदनन्तरम् ॥ १५ ॥ गोर्व स्वरूपवत्सायाः शुक्लाया जुहुयाद्धृतम् ॥ उग्रप्रिया तु शरणं मन्त्रज्ञानेन मन्त्रवित् ॥ १६ ॥ रक्षसा मुच्यते जन्तुर्मणिं शिरसि धारयेत् ॥ कौत्स्यं घृतं तु प्राश्नीयान्नित्यमेव विचक्षणः ॥ १७ ॥ विश्वापृतनिति मन्त्रेण व्याधिभिर्विप्रमुच्यते ॥ चर्षणीधृतमंतेन घृतं हुत्वा यथाविधि ॥ १८ ॥ ४शतायार्मिर्मां बद्धा न सर्पः परिवेष्यते ॥ समत्यायन्त्वितीति जपेन्न ध्रियेत पिपासया ॥ १९ ॥ दृष्ट्राहोत्रितयं जप्त्वा सलिले नाप्नुयाद्भयम् ॥ त्वममा ओषधींत्वन्तज्जप्त्वा व्याधिं न चाप्नुयात् ॥ २० ॥ यते पयांसि पूर्वेण ग्रासं वै प्रक्षिपेन्मुखे ॥ निर्निरेदुरितेनप्रतिरुत्यारोग्यमाप्नुयात् ॥ २१ ॥ देवव्रतेन हुत्वाज्यमुच्छेषेण विचक्षणः ॥ कण्वीं रकमध्यञ्च ३दण्डहस्तगतेन तु ॥ २२ ॥ स्वस्तिमास्तेन भवति यत्र क्वचन गच्छति ॥ पथि देवव्रतं जप्त्वा भयेभ्यो विप्रमुच्यते ॥ २३ ॥ यदिच्छ्रो अनयत्वेति हुतं सौभाग्यवर्धनम् ॥ भद्रोभो अग्निरिति च दन्तकाष्ठं च भक्षयेत् ॥ २४ ॥ संवत्सरमग्निहोत्र- न्मध्वाज्यसहितं सदा ॥ सौभाग्यं महदाप्नोति यत्र क्वचन गच्छति ॥ २५ ॥ भगो न चित्र एतेन नेत्रयोरञ्जनं स्मृतम् ॥ सौभाग्यवर्धनं राम. नात्र कार्या विचारणा ॥ २६ ॥ जपन्त्रिन्द्रेति वर्गं च तथा सौभाग्यमाप्नुयात् ॥ करिप्रियो दिवः कविः काम्यां संश्रावयेश्रियम्यः ॥ २७ ॥ सा तं कामयते राम नात्र कार्या विचारणा ॥ रयन्तरं वामदेव्यं ब्रह्मवर्चसवर्धनम् ॥ २८ ॥ यशसामेति जुहुयात्पुष्पेण तु प्रियङ्ककम् ॥ यशसा योगमाप्नोति कर्मणानेन मानवः ॥ २९ ॥ प्राशयेदङ्गुलकं नित्यं वचाचूर्णं घृताप्लुतम् ॥ इन्द्रमिन्द्राधीनं जप्त्वा भवेच्छ्रुतिधरस्त्व- सौ ॥ ३० ॥ हुत्वा रथन्तरं जप्त्वा पुत्रमाप्नोत्यसंशयम् ॥ गीर्वाणः पाहि सततं जातं स्याद्वलतारकम् ॥ ३१ ॥ मयि श्रीरिति मन्त्रेण जातव्यं श्रीविवर्धनम् ॥ द्वानावशिति देवोऽपि मन्त्रेणानेन धर्मवित् ॥ ३२ ॥ क्रीत्वा घृतं तु पुष्पेण सुषुमाणीत्यतः पिबेत ॥ अलक्ष्मीनाशनं कर्म

१ 'शुद्धामुद्धां इसे तच्च' इति क० । २ 'बोध्यङ्गिणिति' इति ख० । ३ 'पाणौ' इति ख० । ४ 'शतपारम्' इति ख० ।

मयैतत्प्रकीर्तितम् ॥ ३३ ॥ पुष्येण सर्षपान्गौरांश्चूर्णयित्वा विचक्षणः ॥ इन्द्रे हिमवतस्य धर्मेति कुर्यादुत्सादनं बुधः ॥ ३४ ॥ घृतस्नानं बुधः कृत्वा सर्षपाञ्जुहुयात्ततः ॥ अदेवीर्डोसौविन्द्विति मन्त्रेणानेन मन्त्रितम् ॥ ३५ ॥ प्रदिष्टं कर्म कथितं मयैतत्त्व भार्गव ॥ मिश्रान्व्रीहियवान्बभ्रौ हुत्वा भृगुकुलोद्भव ॥ ३६ ॥ मुनीशो धाम एतेन धान्यभागी भवेत्सदा ॥ मध्वाज्यदधिमिश्राणि विप्रांणाति जुहोति यः ॥ ३७ ॥ साद्यं सहस्रं धर्मज्ञ श्रावयन्तीह मानवाः ॥ मासोपवासी लभते कनकं बहु भार्गव ॥ ३८ ॥ गव्येषुणेति च द्वाभ्यां पस्तु संवत्सरं नरः ॥ न्यग्रोधजपनिष्ट्रीवं भक्षयेद्दन्तधावनम् ॥ ३९ ॥ सहस्रमह्लयं स धनं लभते नात्र संशयः ॥ भद्रो न अद्य इत्येतत्तथा हुत्वा सहस्रशः ॥ ४० ॥ औदुम्बरेध्मोनेन मन्त्रेणानेन गां लभेत् ॥ हुत्वा श्रीरित्यावृक्षस्य धान्यमाप्नोति मानवः ॥ ४१ ॥ एवासिवैद्युतेरिति द्वादशाहमुपोषितः ॥ सर्पिषा त्वमृतं हुत्वा ग्राममाप्नोति मानवः ॥ ४२ ॥ वैरुपांक्षकवित्रियं प्रयुञ्जानः श्रियं लभेत् ॥ श्रान्ताष्टकं प्रयुञ्जानः सर्वान्कामानवाप्नुयात्त ॥ ४३ ॥ गव्येषुणेति यो नित्यं सायं प्रातरतन्द्रितः ॥ उपस्थानं गवां कुर्यात्तस्य स्युस्ताः सदा गृहे ॥ ४४ ॥ अग्नं विवस्वदुपसा मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् ॥ भाजनस्योपनीतस्य यत्सत्त्वं जुहुयात्सदा ॥ ४५ ॥ उत्तरेण बलिं दत्त्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ क्षीरवृक्षसमाश्राय मणिभद्राय मानवः ॥ ४६ ॥ अष्टरात्रोषितः पूजां कृत्वा दद्यात्ततो बलिम् ॥ सुसंस्कृतेन मांसेन कृष्णपक्षे षष्ठ्यधुः ॥ ४७ ॥ एपस्यतेति मधुमद्भिन्द्र एतेन भार्गव ॥ सुवर्णमाप्नोति नरो यावदिच्छति शुद्धधीः ॥ ४८ ॥ शुक्लपक्षचतुर्दश्यां त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥ मौनं मांसं पायसं च रसत्रयं समन्वितम् ॥ ४९ ॥ सप्तधेनवो दुहुर्मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् ॥ कृष्णपक्ष चतुर्दश्यां त्रिरात्रोपोषितस्तथा ॥ ५० ॥ मत्स्यान्पुष्पोदकाश्चावासुरीमाञ्जायाच्छियम ॥ बहुपुत्रीक्ष भवति दीततेजास्तथैव च ॥ ५१ ॥ धनावन्तं करीषिणं मन्त्रेणानेन पायसम् ॥ हुत्वा दिगष्टके द्वाविदक्पालानां ततो बलिम् ॥ ५२ ॥ वास्तुदोषहरं कर्म मयैतत्परिकीर्तितम् ॥ राजा समाचरेत्स्नानं पुष्येण श्रवणेन च ॥ ५३ ॥ आप्मातुव्य इति सदा रहस्यं स्नानमाचरेत् ॥ स्वेच्छापतितजीवन्तीगवां शृङ्गसमुद्भवैः ॥ ५४ ॥ कार्शमीद्व्वाज्यसम्यर्गैर्दधिक्षीरयुतैस्तथा ॥ निःसपत्नमवाप्नोति राज्यं निर्गतकण्टकम् ॥ ५५ ॥ घृताक्तं तु यवक्षोणं वात आवतेर्भेषजम् ॥ अनेन हुत्वा विविधत्सर्वान्दोषानप्यपोहति ॥५६॥ प्राद्देवो दास एतेन कृष्णान्हुत्वा तथा तिलान् ॥ कृत्वा कर्माणि तीर्थादैः स्तेय्यात्किल्विषं विमुच्यते ॥५७॥

॥२७२॥

१ 'इन्द्राग्निधर्मानो' इति ख० ।
२ 'तिलानि च' इति ख० ।
३ 'वैश्यान्मातृनवि' इति ख० ।
४ 'अग्निनावि' इति ख० ।
५ 'रत्नत्रयं' इति ख० ।
६ 'अन्नं द्रव्यम्' इति ख० ।

अभि त्वा पूर्वपीतं ये वषट्कारसमन्वितम् ॥ बाधैकैधम् सहस्रं तु हुतं युद्धे जयप्रदम् ॥ ५८ ॥ हस्त्यश्वरूपाण्युत्कुर्याद् बुधः पिष्टमया- ञ्जुहुयान् ॥ परकीयानथोद्दिश्य प्रधानपुरुषांस्तथा ॥ ५९॥ स्वस्त्यश्नापिष्टपचने सुरेणोत्कृत्य भागशः ॥ अभिभूरसि शूर नो तमो मन्त्रेणानेन मन्त्र- वित् ॥ ६० ॥ कृत्वा सर्षपतैलाक्तान्क्रोधेन जुहुयात्ततः ॥ एतत्कृत्वा बुधः कर्म संग्रामे जयमाप्नुयात् ॥ ६१ ॥ आषाढ्यां पौर्णमास्यां तु सोप- वासो विचक्षणः ॥ सायं धान्यानि वस्त्राणि सस्यानि तोलयेद् बुधः ॥६२ ॥ इध्ममिद्धेवतामन्त्रे मन्त्रेणामन्त्रयेत्तु ताम् ॥ पूजितां वासयेद्रात्रौ देशे परमपूजिते ॥ ६३ ॥ देशानां भूमिपालानां तथा देवचतुष्पदाम् ॥ मृन्मयानां तु कर्तव्यं तथा राज्याधिवासनम् ॥ ६४ ॥ तुलितानां द्वितीयोऽह्नि तत्तद्वृद्धि प्रवर्धने ॥ हीनस्य क्षयमादेश्यं समस्य समता तथा॥६५॥ गोव्रतं तु बुधः कुर्यादादौ मासचतुष्टयम् ॥ ततस्त्वरण्यं प्रविशेत्तत्र कुर्याज्जपं शुभम् ॥६६॥ तपः सहस्रमासाद्य जाहूतेतिदिति वै सदा ॥ सहस्रकृत्वस्तु जपेत्सप्तरात्रये गते॥ ६७॥मनसा कांक्षितान्कामानवाप्नोति मानवः॥ अन्तरिक्षेण वा याति रूपान्यत्वं करोति वा ॥६८॥ अदृश्यत्वमवाप्नोति दैत्यत्वमय वा पुनः ॥ तंतं काममवाप्नोति यंयं वा मनसेच्छति ॥६९॥ सामस्तु देवतां ज्ञात्वा तेन साम्ना तु देवताम् ॥ आराधयेत्सुप्रसन्ना साम्ना स्यात्संशयं विना॥७०॥अमुष्मु पूर्व तु सदा मन्त्रमावर्तयंच्छुचिः ॥ चन्दने- नाङ्गुलितांगो जातिपुष्पधरस्तथा ॥ ७१ ॥ श्वेतोष्णीषः श्वेतवासाः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ एवं दुर्द्दुकैंत्येतत्सोपवासस्तु यो जपेत् ॥ ७२ ॥ अक्षतैः सुमनोभिश्च तथा वा गौरसर्षपैः ॥ अवकीर्य शुभं देशं त्वेककी प्रजपेन्निशि ॥ ७३ ॥ वाग्यतस्तु तथा स्वप्ने पश्यतीति शुभाशुभम् ॥ यथावद्भृगुशार्दूल भविष्यद्भूतमेव वा ॥ ७४ ॥ भारुण्डं वामदेव्यं च रथन्तरबृहद्रथौ ॥ सर्वपापप्रशमनाः कथिताः संशयं विना ॥ ७५ ॥ साम्नां विधिरिते कथितो नृवीर संक्षेपतः कर्मकरो मयैषः ॥ आथर्वणं वच्मि निबोध तन्मे चेतः समाधाय महानुभाव ॥ ७६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने सामविधिकथनन्नाम षड्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२६ ॥ ॥ पुष्कर उवाच ॥ शान्तातितं गणं हुत्वा शान्तिमाप्नोति मानवः ॥ भेषज्यं च गणं हुत्वा सर्वान्रोगान्प्रव्यपोहति ॥ १ ॥ त्रिषस्तीयं गणं हुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ क्वचिन्नाप्नोति च भयं हुत्वा चैवाभयं गणम् ॥ २ ॥ न क्वचिज्जायते राम गणं हुत्वा पराजयः ॥ आयुष्यं च गणं हुत्वा चापमृत्युन्वपोहति॥३॥ एते दशगुणाश्चैव होतव्याः स्युर्यथाक्रमम् ॥ अष्टादशसु धर्मज्ञ दशशान्तिषु भार्गव ॥ ४ ॥ वैष्णवी च तथा चैन्द्री ब्राह्मी रौद्री तथैव च ॥

१ 'तः' इति क० ख० ।
२ 'र्भिदेवताम्' इति ख० ।

वायव्या वारुणी चैव कौबेरी भार्गवी तथा ॥ ५ ॥
प्राजापत्या तथा त्वाष्ट्री कौमारी वह्निदेवता ॥
मारुणी च गान्धारी शान्तिर्वै रुदती तथा ॥ ६ ॥
शान्तिर्नागिरसी याम्या पार्थिवी च भृगूत्तम ॥
एतास्तु शान्तयः प्रोक्ताः सर्वकर्महिताः सदा ॥ ७ ॥
यस्त्वामृषुरितीत्यूचैर्जप्तं दुःस्वप्ननाशनम् ॥
हुत्वा च मातृनामानि कामानेवामवाप्नुयात् ॥ ८ ॥
सुपर्णोऽस्विति हुत्वा च भुजंगेनैव बाध्यते ॥
यस्येदं भूमिरिति च भूमिकामो जपेत्सदा ॥ ९ ॥
पृथिव्यामुत्तमोसीति हुतं श्रेष्ठप्रदं सदा ॥
औदुम्बरं यो न इति तथा वीर्यविवर्धनम् ॥ १० ॥
इन्द्रेण दत्तमित्येतत्सर्वबाधाविनाशनम् ॥
हिरण्यवर्ण इति च स्नानं पापहरं भवेत् ॥ ११ ॥
असितस्येति सर्वाणि विषघ्नानि भृगूत्तम ॥
सारस्वतीति मन्त्रांश्च विषघ्नांस्त्रिविधोद्बुधः ॥ १२ ॥
शरभादीनि सर्वाणि पिशाचशमनानि च ॥
यमस्य लोकादित्येतद्दुःस्वप्ननाशनं परम् ॥ १३ ॥
अभयं इति चाप्येतत्कथितं मन्युनाशनम् ॥
ऊर्ध्वो भवति विज्ञेयः कृत्वा स्थानकरः परः ॥ १४ ॥
इन्द्रं वयं वाणिजामिति पण्यलाभकरं परम् ॥
कामो मे राज्ञीति हुतं स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनम् ॥ १५ ॥
भद्राय कर्णमित्येतत्कर्णप्रत्यन्दे जपेत् ॥
भद्रासाक्षित्वचे जाता कर्णप्रस्र्न्दने तथा ॥ १६ ॥
तुभ्यमेवाजरिति आयुष्यं तु हुतं भवेत् ॥
आयातु पितमित्येतान्रिमन्त्रल्लव्धिकरं हुतम् ॥ १७ ॥
आसासनामिन्र्द जना मिश्रधान्येन होमयेत् ॥
आधिपत्यमवाप्नोति सर्वत्र मनुजोत्तम ॥ १८ ॥
अधिरिशिभिरित्येतद्गवां वृद्धिकरं परम् ॥
द्वादशाहं तु जुहुयात्परकेण विशेषतः ॥ १९ ॥
शान्तो हविरितीत्यूदृहामस्वास्थ्यकरं भवेत् ॥
तस्माह्रामान्दृढा कृत्वा वेदिंसाम्यं समश्नुते ॥ २० ॥
विधाय स्वेति सर्वाणि राष्ट्रस्वीकरणानि तु ॥
त्रिभ्यो भद्रेभू इत्येतद्वास्तोष्पत्यमुदाहृतम् ॥ २१ ॥
ध्रुवं ध्रुवेणेति हुतं स्थानलाभकरं भवेत् ॥
अच्युतोपस्तथा राग कथितं स्थानलाभदम् ॥ २२ ॥
पयो देवीष्विति हुतं रायस्पोषकरं परम् ॥
पुनक्तु सरीति शुना कृषिलाभकरं भवेत् ॥ २३ ॥
अयं ते योनिरित्येतत्पुत्रलाभकरं भवेत् ॥
शुने वत्सा तथा ह्येतद्गवां वृद्धिकरं हुतम् ॥ २४ ॥
... ...... मेति कथितं सर्वत्र श्रेष्ठ्यकारकम् ॥
यद्भूमे इति चाप्येतद्वन्ध्यान्मोक्षकारकम् ॥ २५ ॥
यो न स्व इति चाप्येतच्छत्रुनाशनकरं परम् ॥
सवनहविरीति तथा नात्र कार्या विचारणा ॥ २६ ॥
(त्वमत्वममितोयेत्यशसो वर्धनं परम् ॥
यथा वृषिमितीत्येतत्स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनम् ॥ २७ ॥
आनो अग्न इत्येतच्च कथितं पतिलाभदम् ॥
येन वहति मां चैव गर्भलाभकरं भवेत् ॥ २८ ॥
इमं तपस्विन्निति तथा भवेत्सौभाग्यवर्धनम् ॥
यत्सुपिव्यमानावृतं हुतमेतद्भवोविधि ॥ २९ ॥
कृत्वा तु संशनं ज्ञेय नात्र कार्या विचारणा ॥ ......................................... ॥ ३० ॥)
शिवं शिवाभिरित्येतद्रद्वेच्छ्रेयस्करं परम् ॥
दूत्या दूषणमित्येतत्कृत्वा दूषणमुच्यते ॥ ३१ ॥
बृहस्पतिः परिपातु पथि स्वस्त्ययनं भवेत् ॥

मनो विवस्त्रं भयहं वापि स्वस्त्ययनं भवेत् ॥ ३२ ॥ अग्नौ अग्निरध्यक्षो भवेदग्निप्रसादतः ॥ संवत्सरं तु शिरसा धारयेद्यो हुताशनम् ॥ ३३ ॥ मन्त्रमेतज्जपेन्नित्यमाश्रयाशासुखः स्थितः ॥ अनाग्निश्चज्वलं कुर्याद्द्वामंसंवत्सरे गते ॥३४॥ हुत्वा दूतिरसीत्येतज्ज.. पञ्चमन्त्रमनुत्तमम् ॥ कुर्यात्यादि- सराविन्द्यं सर्वदोषनिबर्हणम्॥३५॥प्राणसूक्तेश्च कथितं तथा प्राणविवर्धनम् ॥ सुआप्ति त्विति कथितमपमृत्युकविमोक्षणम् ॥३६॥ अथर्वशिरसोऽध्येता सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ परमं पावनं तद्धि सर्वकल्मषनाशनम्॥३७॥ एवमेते शुभा मन्त्राः प्रतिवेदं मया तव ॥ समासात्कथिता राम समुद्धृत्य प्रधा- नतः ॥ ३८ ॥ एकैकस्य च मन्त्रस्य विनियोगाः सहस्रशः ॥ कथिता भृगुशार्दूल पुराणेः सुमहानिभिः ॥ ३९ ॥ न ते शक्या महाभाग वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ प्राधान्येन तु मन्त्राणां किंचित्कर्म तवेरितम् ॥ ४० ॥ होमे यत्र न निर्दिष्टं मया द्रव्यं पुरा तव ॥ हवींषि तत्र वक्ष्यामि तानि मे गदतः शृणु ॥ ४१ ॥ वृक्षाणां यज्ञियानान्तु समिधः प्रथमं हविः ॥ आज्यञ्च व्रीहयश्चैव तथा वै गौरसर्षपाः ॥ ४२ ॥ अक्षतानि तिलाश्चैव दधि क्षीरञ्च भार्गव ॥ दर्भास्तथैव दूर्वाश्च बिल्वानि कमलानि च ॥ ४३ ॥ शान्तिपुष्टिकराण्याहुर्द्रव्याण्येतानि भार्गव ॥ तैलेन्धनानि धर्माङ्ग राजिकां रुधिरं विषम् ॥ ४४ ॥ समिधः कण्टकोपेता अभिचारेषु योजयेत् ॥ आर्षं वै दैवतं छन्दस्तत्त्वविज्ञाय भृगुत्तम ॥ ॥ ४५ ॥ मन्त्रस्य तेन मन्त्रेण जप्यहोमौ न कारयेत् ॥ छन्दसि ब्राह्मणे सूक्ते यद्व्यक्तं प्रदृश्यते ॥ ४६ ॥ विप्रैस्तु सह निश्चित्य तद्यज्ञमवतारयेत् ॥ सम्भारा ये यथा यत्र यानि द्रव्याणि यो विधिः ॥ ४७ ॥ शाखां प्रति तथा तत्र तस्य माणमिति स्थितिः ॥ यः स्वसूत्रमतिक्रम्य परसूत्रेण वर्तते ॥ ४८ ॥ अप्रमाणमपि कृत्वा सोऽप्यधर्मेण युज्यते ॥ तस्मात्सर्वप्रय- त्नेन स्वसूत्रं न विलंघयेत् ॥ ४९ ॥ प्राप्तन्तूत्तरतन्त्रे तु स्वशाखाप्राप्तयथा द्विज ॥ सर्वकर्मसु कर्तव्ये मध्ये कर्म विधीयते ॥ ५० ॥ अथर्वणोऽस्य कथितो विधिस्ते संक्षेपतो भार्गववंशमुख्य ॥ अतः परं किं कथयामि तुभ्यं तन्ये वड्वावायतलोहिताक्ष ॥ ५१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीय खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्यानेऽथर्वविधिकथनननाम सप्तविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२७ ॥ राम उवाच ॥ एकं मन्त्रं समाचक्ष्व देव लक्ष्मीविवर्धनम् ॥ प्रतिवेदं जगन्नाथ याद्येणगणपत्वात्मज ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ श्रीसूक्तं प्रतिवेद्दञ्च ज्ञेयं लक्ष्मीविवर्धनम् ॥ अस्मिँल्लोके परे वापि यथाकामं द्विजस्य तु॥२॥राम उवाच ॥ प्रतिवेदं समाचक्ष्व श्रीसूक्तं पुष्टिवर्धनम् ॥ श्रीसूक्तस्य तथा कर्म सर्वधर्मभृतां वर॥ ॥३॥ पुष्कर उवाच ॥ हिरण्यवर्णां हरिणीमृचः पञ्चदश द्विज ॥ श्रीसूक्तं कथितं पुण्यमृग्वेदे पुष्टिवर्धनम् ॥४॥रथे अक्षेषु वाजेति चतस्रस्तु तथा

ऋचः ॥ श्रीसूक्तं तु यजुर्वेदे कथितं पृथिवचनम् ॥ ५ ॥ आप्यन्तीयं तथा मासं सामवेदे प्रकीर्तितम् ॥ श्रियं दातुमयि देहि प्रोक्तमथर्वणे तथा ॥ ६ ॥
श्रीसूक्तं योजयेद्गत्या तस्याल्लक्ष्मीर्निविश्यति ॥ जुहुयाच्च धर्मज्ञ हविष्येण विशेषतः ॥ ७ ॥ श्रीसूक्तेन तु पद्मानांकृतान्नानं भुङ्क्तम् ॥ अयुतं होमये-
द्यस्तु वह्नौ भक्तियुतो नरः ॥ ८ ॥ पद्महस्तद्वया लक्ष्मीस्तं नरं तूपतिष्ठति ॥ दशायुतं तु पद्मानांकुर्याद्यस्तथा जले ॥ ९ ॥ नापैति तत्कुलाल्लक्ष्मी-
र्विष्णोर्वक्षोगता यथा ॥ घृताक्तानान्तु बिल्वानां कृत्वा रामायुतं तथा ॥ १० ॥ बहुवित्तमवाप्नोति स यावन्मनसेच्छति ॥ बिल्वानां लक्षहोमेन
कुले लक्ष्मीरुपाऽश्नुते ॥ ११ ॥ पद्मानामथ बिल्वानां कोटिहोमं समाचरेत् ॥ श्रद्दधानः समाप्नोति देवेन्द्रत्वमपि ध्रुवम् ॥ १२ ॥ संपूज्य देवीं वरदां
यथावद्वस्त्रैः सितैर्वा कुसुमैस्तथान्यैः ॥ क्षीरेण धूपैः परमान्नभक्ष्यैर्लक्ष्मीमवाप्नोति विधानतश्च ॥ १३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे
मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने श्रीसूक्तमाहात्म्यकथनन्नामद्वात्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२८ ॥ राम उवाच ॥ एकं मन्त्रं
समाचक्ष्व सर्वकर्मकरं शिवम् ॥ ऐहिकं सर्वधर्मिष्ठं पारलौकिकमेव च ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ प्रतिवेदं महाभाग यत्सूक्तं पौरुषं स्मृतम् ॥ सर्वकर्म-
करं ज्ञेयं पवित्रं मधुसूदनम् ॥ २ ॥ एकैकया ऋचा राम स्नातो दत्त्वा जलाञ्जलीः ॥ पौरुषेण च सूक्तेन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ ३ ॥ अन्तर्जलगती
जप्त्वा तथा सूक्तं तु पौरुषम् ॥ सर्वकल्मषनिर्मुक्तो यथेष्टं लभते गतिम् ॥ ४ ॥ एकैकया ऋचा स्नातः पुष्पं पुष्पं निवेदयेत् ॥ पुरुषाय जले राम
सर्वपापैर्विमुच्यते ॥ ५ ॥ एकैकया ऋचा स्नातो दत्त्वा राम फलैःफलम् ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति यान्कांश्चिन्मनसेच्छति ॥ ६ ॥ पौरुषेण च
सूक्तेन प्राणायामो महाफलः ॥ जपोहोमो तथा राम सर्वकल्मषनाशनौ ॥ ७ ॥ सुरापो ब्रह्महा स्तेनस्तथैव गुरुतल्पगः ॥ पापेभ्यो विप्रमुच्येत जप्त्वा
सूक्तं तु पौरुषम् ॥ ८ ॥ कृच्छ्रैर्वैशोधितः पूर्वं मध्याह्ने सलिलाशयः ॥ स्नात्वा तु पौरुषं सूक्तं जपेत्त्रितयमतन्द्रितः ॥ ९ ॥ संवत्सरेण देवेशं वासु-
देवं प्रपश्यति ॥ स्वयमेव महाभाग शाकमूलफलाशनः ॥ १० ॥ तस्मात्काममवाप्नोति यद्राम मनसेच्छति ॥ श्रियमग्र्यां तथा रूपं जीवितं दीर्घ-
मेव च ॥ ११ ॥ अणिमां लघिमां प्राप्तिं महिमां च भृगूत्तम ॥ ईशित्वञ्च वशित्वञ्च प्राकाम्यञ्च भृगूत्तम ॥ १२ ॥^१ यत्र कामवसायित्वं तस्मात्प्राप्नोति
मानद ॥ दुर्वापमप्यन्यद्या यत्किञ्चिन्मनसेच्छति ॥ १३ ॥ अकामः पौरुषं सूक्तं जप्त्वा नित्यमतन्द्रितः ॥ तत्र याति महाभाग यद्विष्णोः परमं
पदम् ॥ १४ ॥ मांगल्यमेतत्परमं पवित्रं संसारदुःखौघविनाशकारि ॥ सुखप्रदं धर्मविधं नराणां मनोरमावाप्तिकरं प्रदिष्टम् ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णु-

^१ अणिमामित्यादिष्वबन्तताऽऽर्षत्वात् ।

धर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने पुरुषसूक्तमाहात्म्यवर्णनन्नामैकोनत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १२९ ॥ राम उवाच ॥ पुरा धर्माणि प्रोक्तानि ब्रह्मचारिगृहस्थयोः ॥ कर्माप्युक्तानि च ब्रूहि शिष्टमप्याश्रमद्वयम् ॥ १ ॥ (गृहस्थवन्माश्रित्य काम्यानि सुसत्सम ॥ कर्माणि तानि मे ब्रूहि शिष्टान्यप्याश्रमद्वये ॥ २ ॥ पुष्कर उवाच ॥ सुखं गृहाश्रमे स्थित्वा विधिवत्स्नातको द्विजः ॥ वने वसेत्तु नियतो यथावद्विजितेन्द्रियः ॥ ३ ॥ गृहस्थस्तु यदा पश्येद्दलीपलितमात्मनः ॥ अपत्यस्यैव चापत्यं तदारण्यं समाश्रयेत् ॥ ४ ॥ संत्यज्य ग्राम्यमाहारं सर्व्वैश्व परिच्छदम् ॥ पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा ॥ ५ ॥ अग्निहोत्रं समादाय गृह्यं चाग्निं परिच्छदम् ॥ ग्रामादरण्यं निःसृत्य निवसेद्विजितेन्द्रियः ॥ ६ ॥ मुन्यन्नैर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा ॥ सर्वानेव महायज्ञानिर्व्वपेद्विधिवत्क्रमात् ॥ ७ ॥ वसीत चर्म चीरं वा सायं स्नायात्तृणे तथा ॥ जटाश्च विभृयान्नित्यं श्मश्रुलोमनखांस्तथा ॥ ८ ॥ यद्यच्च स्यात्ततो दद्याद्बलिं भिक्षांश्च शक्तितः ॥ समूलफलभिक्षाभिर्चय्येदाश्रमागतान् ॥ ९ ॥ स्वाध्यायनित्युक्तः स्याद्दान्तो मैत्रः समाहितः ॥ दाता नित्यमनादाता सर्वभूतानुकम्पकः ॥ १० ॥ वैतानिकञ्च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि ॥ दर्शमन्वेस्कन्दन्यवं पौर्णमासीञ्च योगतः ॥ ११ ॥ ऋक्षेष्ट्याग्रयणञ्चैव चातुर्मास्यान्यथापि चाहरेत् ॥ उत्तरायणञ्च क्रमशो दक्षिणायनमेव च ॥ १२ ॥ वासन्तैः शारदैर्मेध्यैर्मुन्यन्नैः सुसमाहृतैः ॥ पुरोडाशांश्चरुंश्चैव विधिवन्निर्वपेत्पृथक् ॥ १३ ॥ देवताभ्यस्तु तद्धुत्वा वन्यं मध्यतरं हविः ॥ शेषमात्मनि युञ्जीत लवणञ्च स्वयं कृतम्॥ १४॥ स्थलजोदकशाकानि पुष्पमूलफलानि च ॥ मध्वृक्षोद्भवन्वान्यात्स्नेहा॑श्च फलसंयुतान् ॥ १५ ॥ वर्जयेन्मधुमांसानि भौमानि कवकानि च ॥ भूस्तृणं शिग्रुकञ्चैव भडातकफलानि च ॥ १६॥ त्यजेदाश्वयुजे मासि मुन्यन्नं पूर्वसञ्चितम् ॥ जीर्णानि चैव वासांसि पुष्पमूलफलानि च ॥ १७ ॥ न फाल्कृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित् ॥ न ग्रामजातमन्रञ्च पुष्पाणि च फलानि च ॥ १८ ॥ अप्प्रविष्कारणो वा स्यात्कालपक्वभुगेव वा ॥ अश्मविद्धो भवेद्वापि दन्तोलूखलिकस्तथा ॥ १९ ॥ सद्यः प्रक्षालिको वा स्यान्माससञ्चयिकोऽपि वा ॥ षण्मासनिनचयो वा स्यात्सम्प्राप्तनिचय एव वा॥२०॥ नक्तं वाऽनं समश्नीयाद्दिवा चाहृत्य शक्तितः॥ चतुर्थकालिको वा स्यात्स्याद्वा चाष्टमकालिकः ॥ २१ ॥ चान्द्रायणविधानैर्व्वा शुक्ले कृष्णे च वर्त्तयेत् ॥ पक्षान्तयोर्वाप्यश्नीयाद्यवागूं कथितां सकृत् ॥ २२ ॥ पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्त्तयेत्सदा ॥ कालपक्वः स्वयं शीर्णैर्वनवानपि स्थितिः ॥ २३ ॥ भूमौ विपरिवर्तेत तिष्ठेद्वा प्रपदेन्दिनम् ॥ स्थानासनाभ्यां विहरेत्सवनेषुपयन्नपः ॥ २४ ॥ ग्रीष्मे पञ्चतपास्तु स्याद्वर्षासु भावकाशकः ॥ आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयंस्तपः ॥ २५ ॥

१ 'स्नात्सारणमवेत्' इति पुस्तकान्तरे पाठः।

वि० ध० ॥२७६॥ द्वि० सं० अ० १३१ ॥२७५॥

उपस्पृशिंस्त्रिपवणं पितृन्देवांश्च तर्पयेत् ॥ तपश्चांश्चोग्रतरं शोषयेद्देहमात्मनः ॥ २६ ॥ अग्नीनात्मनि वैतानन्समारोप्य यथाविधि ॥
अनग्निरनिकेतश्च मुनिर्मूलफलाशनः ॥ २७ ॥ अप्रयत्नः सुखायैषु ब्रह्मचारी धराशयः ॥ शरणेषु समश्चैव वृक्षमूलनिकेतनः ॥ २८ ॥
तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत् ॥ गृहमेध्येषु चान्येषु द्विजेषु वनवासिषु ॥ २९ ॥ ग्रामादाहृत्य नाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वने वसन् ॥
विविधाश्चौपनिषदो ह्यात्मसंसुद्धये श्रुतीः ॥ ३० ॥ ऋषिभिर्ब्राह्मणैश्चैव गृहस्थैरेव सेविताः ॥ विद्यातपोभिवृद्ध्यर्थं शरीरस्य च शुद्धये ॥ ३१ ॥
अपराजितां वास्थाय व्रजेद्दिशमजिह्मगः ॥ आनिपाताच्छरीरस्य युक्तो वार्यनिलाशनम् ॥ ३२ ॥ त्यक्त्वा तनुं सम्यगथोदितस्य
विधेरेकस्य वने निवासी ॥ प्राप्नोति लोकं स पितामहस्य त्यक्ता भयं नात्र विचारमस्ति ॥ ३३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे
मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने वानप्रस्थाश्रमकथनन्नाम त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३० ॥ ॥ छ ॥
पुष्कर उवाच ॥ वनेषु च विहृत्यैवं तृतीयं भागमायुषः ॥ चतुर्थमायुषो भागं त्यक्तसङ्गः परिव्रजेत् ॥ १ ॥ आश्रमादाश्रमं गत्वा हुतहोमो जि-
तेन्द्रियः ॥ भिक्षावलपरिश्रान्तः प्रव्रजद्गतवार्जितः ॥ २ ॥ ऋणामि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् ॥ अनपाकृत्य च ऋणं मोक्षमिच्छु-
र्व्रजत्यधः ॥ ३ ॥ अधीत्य विधिवद्वेदान्पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मतः ॥ इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत् ॥ ४ ॥ अनधीत्य द्विजो वेदान्
उत्पाद्य तथा सुतान् ॥ अनिष्द्वा चैव यज्ञैश्च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः ॥ ५ ॥ प्राजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्ववेदां सदक्षिणाम् ॥ आत्मन्यग्नीन्समारोप्य
प्रव्रजत्युभयं गृही ॥ ६ ॥ तस्य तेजोमया लोका भवन्ति ब्रह्मवादिनः ॥ यस्मादणुर्वापि भूतानां द्विज नोत्पद्यते भयम् ॥ तस्य देहाद्विमुक्तस्य
भयं नास्ति कथञ्चन ॥ ७ ॥ अगारादभिनिष्क्रान्तः पवित्रोपचितो मुनिः ॥ समुपोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥ ८ ॥ एक एव चरे-
न्नित्यं सिद्ध्यर्थमसहायवान् ॥ सिद्धिमेकस्य तां पश्यन्न जहाति न हीयते ॥ ९ ॥ अनग्निरनिकेतः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत् ॥ १० ॥
उपेक्षकोऽसञ्चयको मुनिर्भावसमाहितः ॥ कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता ॥ ममता नैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥ ११ ॥
नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् ॥ कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशंभृतको यथा ॥ १२ ॥ (दृष्टिपूर्तं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिवेत ॥ सत्य-
पूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥१३॥ अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन ॥ १४ ॥) न चैनं गृहाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥
क्रुद्ध्यन्तं न प्रतिक्रुद्ध्येदाकृष्टः कुशलं वदेत् ॥ १५ ॥ सप्तद्वारावकीर्णाञ्च न वाचमनृतां वदेत् ॥ अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः ॥ १६ ॥

आत्मनैव सहायेन चरेद्धर्ममतन्द्रितः ॥ १७ ॥ न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्राङ्गविद्यया ॥ नानुशासनवादाभ्यां भिक्षां लिप्सेत कर्हिचित् ॥ १८॥ न तापसैर्ब्राह्मणैर्वा वयोभिरथवायसैः ॥ आकीर्णं भिक्षुकैर्वाऽन्यैरागारमुपसंव्रजेत् ॥१९॥ कॢप्तकेशनखश्मश्रुः पात्री दण्डी कुसुम्भवान् ॥ विचरन्नियतो नित्यं सर्वभूतान्यपीडयन् ॥ २०॥ अतेजसानि पात्राणि तस्य स्युर्निर्व्रणानि च ॥ तेषामद्भिः स्मृतं शौचं चमसानामिवाध्वरे ॥ २१ ॥ अलाबुं दारुपात्रञ्च मृन्मयं वैदलं तथा ॥ एतानि यतिपात्राणि विज्ञेयानि मनीषिभिः ॥ २२ ॥ सौवर्णमणिपात्रेषु कांस्यरौप्यायसेषु च ॥ भिक्षां दद्यान्न धर्मज्ञ गृहीत्वा नरकं व्रजेत् ॥ २३ ॥ एककालं चरेद्भैक्ष्यं न प्रसज्येत विस्तरे ॥ भैक्ष्ये प्रसक्तस्य मतिर्विषयेष्वपि सज्जते ॥ २४॥ विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ॥ वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत् ॥ २५ ॥ अलाभी न विषादी स्याल्लाभे चापि न हर्षयेत् ॥ प्राणयात्रिकमात्रः स्यान्मात्रासङ्गाद्विनिर्गतः ॥ अभिपूजितलाभांस्तु यतिर्मुक्तोऽपि बध्यते ॥ २६ ॥ अल्पान्नाभ्यवहारेण रहःस्थानासनेन च ॥ ह्रियमाणानि विषयेन्द्रियाणि निवर्तयेत् ॥ २७ ॥ इन्द्रियाणां निरोधेन रागद्वेषक्षयेण च ॥ अहिंसया च भूतानाममृतत्वाय कल्पते ॥ २८ ॥ अवेक्षेत गतिं नृणां कर्मदोषसमुद्भवाम् ॥ निरये चैव पतनं यातनाश्चैव याम्यिकाः ॥ २९ ॥ देहादुत्क्रमणं चास्मात्पुनर्गर्भे च सम्भवम् ॥ योनिकोटिसहस्रेषु मृतौ चास्यान्तरात्मनः [^1] ॥ ३० ॥ अधर्मप्रभवं चैव दुःखसंयोगं शरीरिणाम् ॥ धर्मार्थप्रभवं चैव सुखसंयोगमक्षयम् ॥ ३१ ॥ सूक्ष्मतां चानुवीक्षेत योगेन परमात्मनः ॥ देहेषु चैव पतितानुत्तमेष्वधमेषु च ॥ ३२॥ दूषितोऽपि चरेद्धर्मं यत्र कुत्राश्रमे रतः ॥ समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणम् ॥ ३३ ॥ फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकम् ॥ न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति ॥ ३४ ॥ संरक्षणार्थं जन्तूनां रात्रावहनि वा सदा ॥ शरीरस्यात्यये वापि समीक्ष्य वसुधां चरेत् ॥ ३५॥ अह्नोरात्र्या च याञ्जन्तून्हिनस्त्यज्ञानतो यतिः ॥ तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान्षडाचरेत् ॥ ३६ ॥ प्राणायामा ब्राह्मणस्य त्रयोऽपि विधिवत्कृताः ॥ व्याहृतिप्रणवैर्युक्ता विज्ञेयं परमं तपः ॥ ३७ ॥ दह्यन्ते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलाः ॥ तथेन्द्रियकृता दोषा दह्यन्ते प्राणनिग्रहात् ॥ ३८ ॥ प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च किल्बिषम् ॥ प्रत्याहारेण संसर्गान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥ ३९ ॥ उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभिः ॥ ज्ञानयोगेन सम्पश्येद्गतिमस्यान्तरा

द्वि० खं० अ० १३२ वि० ध० ॥२७६॥

अहिंसयेन्द्रियासङ्गैर्वैदिकैश्च कर्मभिः ॥ तपसश्चरणैश्चोग्रैः साधयन्तीह तत्पदम् ॥ ४२ ॥ अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ॥ चर्माव- नद्धं दुर्गन्धि पात्रं मूत्रपुरीषयोः ॥ ४३ ॥ जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम् ॥ रजस्वलमनित्यञ्च भूतावासमिमं त्यजेत् ॥ ४४ ॥ नदीकूले यथा वृक्षो वृक्षे वा शकुनिर्यथा ॥ तथा त्यजन्निमं देहं कृच्छ्राद्ग्राहाद्विमुच्यते ॥ ४५ ॥ प्रियेषु स्वेषु सुकृतं चाप्रियेषु च दुष्कृतम् ॥ विसृज्याध्यात्म- योगेन ब्रह्माभ्येति सनातनम् ॥४६॥ यदा भावेन भवति सर्वभावेषु निःस्पृहः ॥ तदा सुखमवाप्नोति प्रेत्य चेह च शाश्वतम्॥४७॥ अनेन विधिना सर्वान्कामांस्त्यक्त्वा शनैःशनैः ॥ सर्वद्वन्द्वैर्विनिर्मुक्तो ब्रह्मण्येवावतिष्ठति ॥ ४८ ॥ ध्यानिकं सर्वमेवैतद्यदेतदभिशब्दितम् ॥ न ह्यध्यात्म- कविः कश्चित्क्रियाफलमुपाश्नुते ॥ ४९॥ अधियज्ञं ब्रह्म जपेत्साधिवैदिकमेव च ॥ आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं फलम् ॥ ५० ॥ इदं शरणमज्ञानामिदं देवं विजानताम् ॥ इदमन्विच्छतां स्वर्गमिदमानन्त्यमिच्छताम् ॥ ५१ ॥ अनेन क्रमयोगेन परिव्रजति यो द्विजः ॥ स विधूयेह पाप्मानं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ५२ ॥ एष धर्मोऽनुशिष्टस्ते यतीनां नियतात्मनाम् ॥ एवं संन्यासकानान्तु कर्मयोगं निबोध मे ॥ ५३ ॥ ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा ॥ एते गृहस्थप्रभवाश्चत्वारः पृथगाश्रमाः ॥ ५४ ॥ सर्वेऽपि क्रमशस्त्वेते यथाशास्त्रं निषेविताः ॥ यथोक्तकारिणं विप्रं नयन्ति परमां गतिम् ॥ ५५ ॥ सर्वेषामेव चैतेषां वेदश्रुतिविधानतः ॥ गृहस्थ उच्यते श्रेष्ठः स त्रीनेतान्बिभर्ति हि ॥ ५६ ॥ यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् ॥ तथैवाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम्॥५७॥ चतुर्भिरपि यतव्यं नित्यमाश्रमिभिर्द्विजैः ॥ दशलक्षणिको धर्मः सेवितव्यः प्रयत्नतः ॥५८॥ धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥ धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्॥५९॥ दश चिह्नानि धर्मस्य ये विप्राः समधीयते ॥ अधीत्य चानुवर्तन्ते ते यान्ति परमां गतिम् ॥ ६० ॥ दशलाक्षणिकं धर्ममनुतिष्ठन्समाहितः ॥ वेदान्तं विधिवच्छ्रुत्वा मुच्यतेऽनृणो द्विजः ॥६१॥ संन्यस्य सर्वकर्माणि सर्वान्दोषानपानुदेत् ॥ नियमो धर्ममभ्यस्य पुत्रैः सह सुखं वसेत् ॥६२॥ एवं संन्यस्य कर्माणि स्वकार्ये परमोऽस्पृहः ॥ संन्यासेनापहृत्यैनः प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ एष तेऽभिहितो धर्मो द्विजातीनां चतुर्विधः ॥ ६३ ॥ स्वल्पोऽपि धर्मश्चरितो यथायं महाफलः स्यात्सततं द्विजानाम् ॥ तस्मात्प्रयत्नेन ह्ययमेव कार्यः सर्वं समुत्सृज्य महानुभावः ॥ ६४ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रामं प्रति पुष्करोपाख्याने चतुर्थाश्रमवर्णनकर्म द्वात्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १३१ ॥

राम उवाच ॥ अष्टादशभ्यः शान्तेभ्यः शान्तयो याः सुरोत्तम ॥ भिद्यन्ते वा न भिद्यन्ते तन्ममाचक्ष्व पुष्कर ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥

अमृता चामया सौम्यास्तिस्रोत्याः सन्ति भार्गव ॥ एकापि विज्ञेया सर्वकर्मफलप्रदा ॥ २ ॥ सर्वोत्पातप्रशमनी मङ्गल्या सिद्धिकारिका ॥ पूर्वोक्ताः कथितेष्वेव कर्तव्या अद्भुतेषु च ॥ ३ ॥ राम उवाच ॥ शान्तीनां मे त्वमाचक्ष्व स्वरूपणि महाभुज ॥ पितामहसमो लोके सर्वज्ञोऽपि मतो मम ॥४॥ पुष्कर उवाच ॥ अमृता शर्वदैवत्या अभया ब्रह्मदैवता ॥ सौम्या च सोमदैवत्या कथिता भृगुनन्दन ॥ ५ ॥ अन्यासां देवता ज्ञानं नाम्नैव कथितं तव ॥ आथर्वणानां शान्तीनां निर्दोष गदतो मम ॥ ६ ॥ अमृता चित्रवर्णा स्यादभया तु शरिप्रभा ॥ सौम्या शुक्ला विज्ञेया नीला भवति वैष्णवी ॥ ७ ॥ बालार्कसदृशा रौद्री ब्राह्मी शंखसमप्रभा ॥ रुक्मवर्णा तथैन्द्री वायव्या हरिता भवेत् ॥ ८ ॥ शुक्ला च वारुणी ज्ञेया कौबेरी पद्मसुप्रभा ॥ भार्गवी शुक्लवर्णा स्यात्प्राजापत्या च पीतिका ॥ ९ ॥ त्वाष्ट्री शुक्ला च विज्ञेया कौमारी ताम्रसुप्रभा ॥ आग्नेय्याग्निशि वर्णा स्याच्छुक्ला मातङ्गिनी भवेत् ॥ १० ॥ प्रवालाभा च गान्धर्वी कृष्णा वै नैऋता तथा॥गोचनाभा चाङ्गिरसी याम्या कृष्णा तथा भवेत् ॥ ११ ॥ पार्थिवी च मयूराभा वर्णतः कथितास्तव ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि स्थानान्यासां यथाविधि ॥ १२ ॥ अमृता चामया सौम्या तिस्रस्तु भृगुनन्दन ॥ तासां सर्वत्र संस्थानं कथितन्तु पुरातनैः ॥ १३ ॥ प्राजापत्या तथामेयी याम्या वै नैऋती तथा ॥ कौवेरी पार्थिवी चेति पृथिव्यां परिकीर्तिताः ॥ १४ ॥ वायव्या चैवं कौमारी वैष्णवी रुद्रदेवता ॥ अन्तरिक्षे विनि र्दिष्टाः शान्तयो द्विजसत्तम ॥ १५ ॥ ऐन्द्री मातङ्गिनी त्वाष्ट्री दिव्या ब्राह्मी तथोन्नता ॥ वारुणी चैव गान्धारी भार्गव्याङ्गिरसी तथा ॥ १६ ॥ आद्यास्तु कथितास्तूम्यं कर्तव्याश्च विजानता ॥ यथा स्वदेशजातेषु चाद्भुतेषु यथाविधि ॥ १७ ॥ तद्देवतास्तथा मन्त्राः सर्वासां गणे उच्यते ॥ मणीनाञ्च तथा गर्भाः सर्वासां मन्त्र उच्यते ॥ १८ ॥ मणीनाञ्च तथा मन्त्रा ज्ञातव्या मन्त्रलिङ्गतः ॥ सर्वासाञ्चैव शान्तीनां होतव्याश्च गणा दश ॥ १९ ॥ शान्त्यातितीन्तनु भैषज्यं विसतीत्यं तथैव च ॥ अभया च तथा गम तथा चैवापराजिता ॥ २० ॥ आयुष्यं च स्वस्त्ययनं सर्ववर्मगणं तथा ॥ वास्तोष्पत्यं तथा रौद्रं गणाः प्रोक्तास्तथा दश ॥ २१ ॥ होमस्त्वेषां मन्तव्यः सर्वाशान्तिषु भार्गव ॥ पृथक्प्रवचनातः पूर्वाः प्रकीर्तिताः॥२२॥ गणेगणे तु गां दद्याद्द्वां गमे गां तथा मणौ ॥ अजाजा भूमिपालस्तु दद्याद्दश दशैव तु ॥२३॥ निस्कामः सद्भुवं चैव तथा दद्यात्पुरोधसे ॥ अभयाया मणिः कार्यों वारुणस्य भृगूत्तम ॥२४॥ शतकाण्डोऽमृतायाश्च सौम्यायाः शङ्खजो मणिः॥ वैष्णव्यास्त्रिवृतः प्रोक्तः स्नातो रौद्र्यास्तथा मणिः ॥ २५ ॥ ब्रह्मरक्षस्तथा ब्राह्मया मैत्र्याः स्यात्कनको मणिः ॥ वायव्याश्चाङ्गिरः प्रोक्तो वायव्यः

४७

वि० ध० ॥२७७॥

द्वि० खं० अ० १३२

शङ्खजो भवेत् ॥ २६ ॥ औदुम्बरश्च कौबेर्यां भार्गव्यायाः शतावरीम् ॥ प्राजापत्या बिल्वमणिरुत्त्वाग्र्याः संस्तुतो मणिः ॥ २७ ॥ दाक्षाय- णश्च कौमार्यां आग्नेय्याञ्च तथैव तु ॥ मातङ्गिन्त्या जिनितजं गान्धर्व्यां अजशृङ्गकम् ॥ २८ ॥ नैर्ऋत्यामामयसं चैव आङ्गिरस्यान्तथाञ्जनम् ॥ शतकाण्डश्च याम्यायाः पार्थिव्या अपि पार्थिवम् ॥ २९ ॥ अद्भुतस्य बलं ज्ञात्वा कृच्छ्रं कुर्यात्तु रोहितः ॥ प्रागेव कुर्याच्छमनमादावेवाद्भु- तस्य तु ॥ ३० ॥ कृतकृच्छ्रस्तु कुर्वीत ततः शान्तिमुपोषितः ॥ अरण्यां पातयेद्वह्निं सर्वोषधितासु शान्तिषु ॥ ३१ ॥ ध्रुवेण उपवासिदिनस्यान्ते वह्निमुत्पाद्य यत्नतः ॥ उल्लूखलं विभजेत्कन्याद् सौम्यमेव च ॥ ३२ ॥ कृत्वा कपाले ऋष्याईं ध्रुवेण नैर्ऋतीं दिशम् ॥ शान्त्यागारे स्थापयेच्च शान्त्यर्थं सौम्यमेव वा ॥ ३३ ॥ कृष्णोषणीषः कृष्णवासाः कृष्णमाल्यानुलेपनः ॥ पुरोहितः प्रदेशं तु गत्वा वै नैर्ऋतों यजेत् ॥ ३४ ॥ मृन्मयं जीर्णशीर्षं तु गन्धमाल्यानुसम्पदा ॥ कृष्णवत्सैस्तु संछाद्य ततस्त्वपहरंङ्गलैम् ॥ ३५ ॥ वाद्यघोषेण महता तथा कोलाहलैः शुभैः ॥ ततोऽग्नौ जुहुयात्सम्पङ््मद्भिःप्रभृति वै द्विज ॥ ३६ ॥ ये पिशाचाश्चतुर्भक्तं दर्पिकां शर्करीं ततः ॥ केवले जुहुयाद्धोता कराञ्जुत्तया अवामया ॥ ३७॥ फलीकरणमग्नौ च हुत्वा मुक्त्वा च पावकम् ॥ अश्वत्थस्वस्थं यायात्तन्मात्स्नात्वा श्वेताम्बरस्ततः ॥ ॥ ३८ ॥ अहोमुखं शान्तिकं च जप्त्वा तिष्ठेत्त्वरान्वितः ॥ रात्रौ त्रिभागशेषाय शान्तिकर्म समापयेत् ॥ ३९ ॥ शान्तिकल्पाविधानाज्ञः सदस्यैः सहितस्ततः ॥ एकः कर्मणि युक्तः स्यादेको मन्त्रस्य निश्चये ॥४०॥ एष शान्तिविधिः प्रोक्तः समासात्सर्वशान्तिषु ॥ विस्तरे विस्तरः प्रोक्तः शान्तिकर्म हयर्षभः ॥४१॥अनेन पूज्योऽथ पुरोहितः स्यात्तथोपदेष्टा गुरुरप्रमत्तः ॥ सर्वोत्सरो वस्तु ततः सदस्याः पूज्यास्ततो विप्रवराश्च सर्वे॥४२॥इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा० सं० राम प्रति पुष्करोपाख्याने शान्तिकर्मवर्णनोनाम द्वात्रिंशादुत्तरशतमोऽध्यायः ॥ १३२ ॥ ॥ राम उवाच ॥ काका शान्तिर्भवेत्का वा कस्मिन्कस्मिंस्तथाद्भुते ॥ एतन्मे संशयं छिन्धि द्विजवरिवलसूदन ॥ १ ॥ पुष्कर उवाच ॥ सर्वात्पातमश- मनी हृद्युता चामया स्मृता ॥ सौम्या चैव महाशान्तिः सर्वकर्मफलप्रदा ॥ २ ॥ विशेषण० तु भौमेषु शान्तिः कार्याभ्रता भवेत् ॥ अभया चान्तरे- क्षेषु सौम्या दिव्येषु भार्गव ॥ ३ ॥ विजिगीषुः पराज्ञाज्ञा भूमिकामश्च योजयेत् ॥ आरोग्यचनकामश्च सौम्यां तां कार्यत्सदा ॥ ४ ॥ विजि- गीषुः परानेवमभियुक्तस्तथा परैः ॥ तथाभिचाराशङ्कायां शत्रूणामपि शासने ॥ ५॥ भये महति च प्राप्ते तमथा शान्तिरिष्यते ॥ राज्यक्षामि- भूतस्य क्षतक्षीणस्य चाप्यथ ॥ ६॥ सौम्या प्रशस्यते शान्तिर्यक्षकामस्य चैव हि ॥ भूमिकम्पे समुत्पन्ने प्राप्ते चान्नेक्षय तथा ॥ ७॥ आति-

॥२७७॥

वृष्ट्यामानादृष्ट्यां शल्याग्निभयेषु च ॥ प्रपन्नेषु च चौरेषु वैष्णवीशान्तिरिष्यते ॥ ८ ॥ पशूनां मरणे प्राप्ते नराणामपि दारुणे ॥ भूतेषु दृश्य मानेषु रौद्री शान्तिस्तथेष्यते ॥ ९ ॥ भविष्यत्यभिषेके च परचक्रमभयेषु च ॥ स्वराष्ट्रभेदैडरिोधे शान्तिर्नैन्द्री प्रशाम्यते ॥ १० ॥ व्यहातिरेके पवने रूक्षे सर्वदिगुत्थिते ॥ वैकृते वातजे व्याधौ वायवी शान्तिरिष्यते ॥ ११ ॥ अनावृष्टिभये जाते जाते विकृतवर्षणे ॥ जलाशयाविकारे च वारुणी शान्तिरिष्यते ॥ १२ ॥ अभिशापभये प्राप्ते भार्गवी च तथा द्विज ॥ जाते प्रसववैकृत्य प्राजापत्या महाभुज ॥ १३ ॥ उपस्कराणां वैकृत्ये त्वाष्ट्री भार्गवनन्दन ॥ बालानां शान्तिकामस्य कौमारी च तथा शुभा ॥ १४ ॥ आग्नेयी कार्येच्छान्ति सम्प्राप्ते बह्निवैकृते ॥ कार्या मारूष्णी शान्तिर्दुर्बलेन महीक्षिता ॥ १५ ॥ आज्ञाभंगे तथा जाते भूतव्याधिसंशये ॥ अश्वानां शान्तिकामस्य तद्विकारे तथोत्थिते ॥ १६ ॥ गजान्कामयमानस्य गान्धर्वी शान्तिरिष्यते ॥ गजानां शांतिकामस्य तद्विकारे तथोत्थिते ॥ १७ ॥ गजान्कामयमानस्य शान्तिरार्द्धजिरसी भवेत् ॥ पिशाचादिभये जाते शान्तिर्वै नैऋती मता ॥ १८ ॥ अपमृत्युभये जाते दुःस्वप्ने च तथा द्विज ॥ कार्या तु कार्येच्छान्तिं प्राप्ते तु मरके तथा ॥ १९ ॥ धननाशे समुत्पन्ने कौबेरी शांतिरिष्यते ॥ वृक्षाणां च तथाऽर्तानां वैकृते समुपास्थिते ॥ २० ॥ भूमिकम्पस्तथा शांतिं पार्थिवी संप्रयोजयेत् ॥ प्रथमे दिनयामे च रात्रौ च मनुजोत्तम ॥ २१ ॥ हस्ते स्वातौ च चित्रायामादित्ये चाम्विने तथा ॥ अर्यम्णे सौम्यजातेषु वायव्या त्विङ्गुतेषु च ॥ २२ ॥ द्वितीये दिनयामे च रात्रौ च भृगुनन्दन ॥ पुष्याग्नेयविशाखासु पित्र्यासु भरणीषु च ॥ २३ ॥ उत्पातेषु तथा भाग्ये त्वाग्नेयी शान्तिरिष्यते ॥ तृतीयेऽहिनयामे च रात्रौ च भृगुनन्दन ॥ २४ ॥ रोहिण्यां वैष्णवे ब्राह्मे वासवे विश्वदैवते ॥ ज्येष्ठायां च तथा मैत्रे ये भवन्त्युत्पाताः क्वचित् ॥ २५ ॥ ऐन्द्री तेषु प्रयोक्तव्या शान्तिर्भृगुकुलोद्भव ॥ चतुर्थे दिनयामे वा रात्रौ च भृगुनन्दन ॥ २६ ॥ सार्पे पौष्णे तथार्द्रायां त्वाहिवुध्न्ये च दारुणे ॥ मूले वारुणदैवत्ये ये भवन्त्युत्पातास्तथा ॥ २७ ॥ वारुणी तेषु कर्तव्या महाशान्तिर्मिहीक्षिता ॥ भिन्नमण्डलवेलासु ये भवन्त्युत्पाताः क्वचित् ॥ २८ ॥ तेषु शांतिद्वयं कार्यं निमित्ते सति नान्यथा ॥ निर्निमित्ता कृता शांति र्निमित्तायोपजायते ॥ २९ ॥ बाणप्रहारा न भवंति यद्धन्तॄणां रणे सब्रह्मनेर्तॄणानाम ॥ दैवोपाघाता न भवंति तद्बर्द्धमात्मनां शांतिपगयणानाम् ॥ ३० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे द्वितीयखण्डे मा०सं० रामं प्रति पुष्करोपाख्याने अद्भुतेषु शान्तिकर्मवर्णनो नाम त्रयस्त्रिंशदुत्तराशततमोऽध्यायः ॥ १३३॥ राम उवाच ॥ अद्भुतानां फलं देव शमनं च तथा वद ॥ त्वं हि वेत्सि विशालाक्ष ज्ञेयं सर्वमशेषतः ॥ १॥ पुष्कर उवाच ॥ अत्र ते वर्णयिष्यामि यदु-