युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

नीतियुक्तिः । ३५ नादूरे पत्ति-वसतिं न दूरे साधु-मन्त्रिणोः । न वर्णिनो नाधिकाङ्गान् न हीनान् नच दुष्टतान् ॥ १६५ ॥ न देशान्तरगान् नोच्चान् न महाव्याधि-पीड़ितान् । स्वपुरे रचयेद्राजा यदीच्छेदात्मनः श्रियम् ॥ १६६ ॥ न भृत्य-शाला ( १२ ) स्वपुरे न वाध्ययन-शालिका ❊ । तत्र शत्रुचरःस्थित्वा सर्व्वं वेत्ति वलावलम् ॥ १६७ ॥ भोजेनापि नगरयुक्तिरन्योक्ता ॥ १६८ ॥ तद्यथा,— राज(ग्नः)-सहस्तैः कोष्ठ्या च राजक्षेत्रमुदाहृतम् । एतेन परिमाणेन भूपः पत्तनमारभेत् ॥ १६६ ॥ यस्मिन् लग्ने भवेज्जन्म महीभर्तु र्महीतले । तद्दण्ड-राजक्षेत्रेण राजा पत्तनमारभेत् ॥ १७० ॥ एतेन मेषादिषु पादोन-चतुर्दण्डादिषु मानेषु जातस्य नृ

२६ युक्तिकल्पतरौ— परदारेषु यो दोष स्तथा पर-पुरेषु च। यदिच्छेच्छाश्वतीं लक्ष्मौन्तदेतत् उभयन्त्यजेत् ॥ १७४ ॥ निज-लग्नं दशामान-मिते निजकृते नरे (१) । नगरे यो वसेद्राजा लक्ष्मोस्तस्यैव शाश्वती १७५ ॥ इति भोजराजीये युक्ति कल्पतरौ नगरौ युक्तिः ॥ अथ वास्तुयुक्तिः। तत्रस्थान-निर्णयः। नदी श्मशान शैलानां वनस्य निकटे तथा। न वास्तुकर्म कुर्वीत न इन्द्र-नगरान्तयोः ॥ १७६ ॥ तत्र दिङ्निर्णयः। राक्षसानिल-वह्नीनां यमस्य दिशि वेश्मनः। नारम्भं कारयेद्राजा भौरुग्दाह-क्षयप्रदम् ॥ १७७ ॥ तथाहि,— भोगः कीर्त्तिर्धनं रोगः स्थिरता च भयङ्करः। दाह इत्येष कथितो दिशि वास्तु-फलोद्भवः ॥ १७८ ॥ भोजे च,— यल्लग्ने जायते राजा तस्य लग्नस्य यः पतिः। या दिक् तस्य नृपस्तस्यां वास्त्वारम्भं समाचरेत् ॥ १७९ ॥ (१) नवे इति (ख) पुस्तक पाठः।

नौतियुक्तिः । २७ एवञ्च कुजादि-पतिके मेषलग्ने जातस्य नृपतेः कुजादि-पतिकायां दक्षिणायामपि वास्तुर्न दुष्यति इति ॥ १८० ॥ पराशरस्तु,— यद्दशा-जनितो राजा वास्त्वारम्भस्तु (१) तद्दिशि * । एतेन सूर्यादि-दशा जनितस्य नृपतेः पूर्व्वादि दिक्षु वास्तु-करणम् । तेन शुक्रदशायां जातस्याग्ने य्यामपि न दुष्यति ॥ १८१ ॥ अथ लक्षणम्,— वास्तुं कुर्य्यान्महीपालः समं सुस्निग्धमृत्तिकम् । प्रागुदक्-प्लवनं † रम्यं रम्य-वृक्षोपशोभितम् ॥ १८२ ॥ लक्ष्मीर्दाहः क्षयो भीतिर्धन-नाशोऽर्थ-(२) शून्यता । सम्पदष्टिरिति प्रोक्तं पूर्व्वादि-ककुभं फलम् ॥ १८३ ॥ तथाहि प्लवनमन्यत्,— जन्मलग्नेन दिक् पश्चाद् राज्ञां वास्तु-पुरोमतः । एतेन सूर्याधिपतिः तुलालग्ने जातस्य नृपतेः सूर्याधिपतेः पूर्व्वस्याः पश्चात् पश्चिम-प्लवो हि न दुष्यति ॥ १८४ ॥ ────────────────────────── ( १ ) वास्त्वारम्भञ्च इति (क) पुस्तक पाठः । ( २ ) अर्थशून्यता इति (ख) पुस्तक पाठः । ──────────────────────────

• दशालग्नादिकं बृहत्पराशर-बृहज्जातकाद्यनुसारेण ज्ञेयम् । † पूर्व्वनिम्नमुत्तरनिम्नं वा वास्तु कार्य्यम् ।

३८ युक्तिकल्पतरौ— अन्ये तु, — यद्दशा जनितो राजा तद्दिग्गयः प्लवो मतः । एतेन गुरुदशा-जातस्य नृपतेर्दक्षिणप्लवो न दुष्यति ॥ १८५ ॥ अन्यत्र तु, — ब्रह्म-क्षत्रिय-विट्-शूद्राः पूर्व्वादि-दिग्युगे क्रमात् । वास्तु-प्लवनमिच्छन्ति निजसम्पत्ति-हेतवे ॥ १८६ ॥ नीतिशास्त्रे च, — वास्तुकर्म्म नृपः कुर्य्यात् * बलद्वैरिणो दिशि । दीर्घां वा चतुरस्रां वा वास्तु-भूमिं महोच्छिताम् । एतयोर्लक्षणं तद्वत् फलञ्च नगरे यथा ॥ १८७ ॥ अथ मानम् । राजकाण्डेन † नृपतिर्वास्त्वारम्भं समाचरेत् । जयोभङ्गः सुखं दुःखं प्रीतिर्भीश्च चलः स्थिरः ॥ इत्यष्टौ वास्तुनामानि राजकाण्डैरनुक्रमात् ॥ १८८ ॥ अन्यत्र च, — जन्मलग्ने महीभर्त्तुः कुण्डयोरन्त एव हि । राजकाण्डैस्तु तावद्भिर्वास्तुं कुर्य्यान्महीपतिः ॥ १८६ ॥ सुदर्शा(६)च्छन्द-संख्येन राजपट्टेन भूपतेः । वास्तुकर्म्म-समारम्भो धनधान्य-जयप्रदः ॥ १६० ॥

( ६ ) खदशा दशाच्छन्द इति (ग) पुस्तक पाठः ।

• नगरप्रकरणोक्त-परिमाणमत्र विज्ञेयम् । † गृह-वास्तु-नगर-हर्म्मादीनामारम्भे जन्मलग्न-ग्रह-तिथि-भयोगादीनां शुद्धिः सर्व्वत्र समैव ज्ञेया, एवं दुर्ग सेनानिवासादौ च तथैव बोध्यम् ।

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha नौतियुक्तिः। २९ एतयोरपि पूर्व्ववद् व्याख्यानम्। राजच्छत्रेण कुत्रापि वास्तुपत्तनमिष्यते। तस्यापि पूर्व्ववन्मानं तन्मान (७) मिति भाषितम् ॥ १६१ ॥ अथ तत्र गुणदोषौ,— [पुस्तकालय-पत्रकम्:] विषय संख्या ३१० / १२(ए) आगत पंजिका संख्या पुस्तकालय गुरुकुल कांगड़ी विश्वविद्यालय 30 MAY 1974 K56/77

• 5 JAN 1976 ३२३/Z [मूलपृष्ठ-अंशाः:] ॥ ६७ ॥

( ( ( (१०) ... (११) वस्तूद्देशः इति (ख) पुस्तक पाठः। CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

२८ युक्तिकल्पतरौ— अन्ये तु,— यदृशा जनितो राजा तद्दिगग्रः प्लवो मतः । एतेन गुरुदृशा-जातस्य नृपतेर्दक्षिणप्लवो न दुष्यति ॥ १८५ ॥ (मध्यभागः पत्रेणाच्छादितः) ( इ

• नगरप्रकरणोक्त-परिमाणमत्र विज्ञेयम् । † गृह वास्तु-नगर-हर्म्यादीनामारम्भे जन्मलग्न-ग्रह-तिथि-भयोगादीनां शुद्धिः सर्व्वत्र समैव ज्ञेया, एवं दुर्ग सेनानिवासादी च तथैव बोध्यम् ।

नौतियुक्तिः । २८ एतयोरपि पूर्व्ववद् व्याख्यानम् । राजच्छत्रेण कुत्रापि वास्तुपत्तनमिष्यते । तस्यापि पूर्व्ववन्मानं तन्मान (७) मिति भाषितम् ॥ १८१ ॥ अथ तत्र गुणदोषौ,– परनिर्मित-वास्तुस्थो न तिष्ठति चिरं नृपः । न सुखाय न धर्म्माय तत्तस्य भुवि जायते ॥ १८२ ॥ एवमन्यत्रापि,– राजन्य (८) वीर्य्य-प्रत्याशो पर वास्तुकृत-स्थितिः । सुखाय नो भवेन्नॄणां यथा पर-गृहे ग्रहः ॥ १८३ ॥ यः स्वनिर्मित-वास्तुस्थो निज-लग्नादि-संयुक्तः । विचारित पुरो-राजा सुचिरं सुखमश्नुते ॥ १८४ ॥ अन्यत्रापि,– राजा स्वबाहु-वीर्य्याढ्यः निजनिर्मित-वास्तु भाक् । स चिरं तनुते सौख्यं स्वगृहस्थो ग्रहो यथा ॥ १८५ ॥ अथ वास्त्वारम्भ-कालः । वर्षान्ते (९) ऽभ्युदिते शुक्रे केन्द्रे सुरगुरौ शुभे । वास्तु-कर्म्म समारम्भः शुक्रचन्द्रार्क-भूमिजे ॥ १८६ ॥ गृहयुक्तौ (१०) यः समयः कर्त्तव्यस्तत्र वै शुभे । वास्त्वारम्भः कार्य्यः शुभसम्पत्ति-कामिना राज्ञा ॥ १८७ ॥ इति श्री भोजराजीये वास्तुयुक्तौ (११) वास्तूद्देशः । ( ७ ) तद्देशमिति (क) पुस्तक पाठः । ( ८ ) राजन्य-वीर्य इति (क) पुस्तक पाठः । ( ९ ) वर्षान्ते इति (ख) पुस्तक पाठः । ( १० ) गृहयुक्तौ इति (ख) पुस्तक पाठः । ( ११ ) वस्तूद्देशः इति (ख) पुस्तक पाठः ।

३० युक्तिकल्पतरौ— अन्येषां यथा,—यदाह वास्तुकुण्डल्याम्— स्वामिहस्तैश्चतुर्भिः स्यात् कुण्डस्तेनैव मापयेत् । क्षेमं भयङ्करो भव्यः शोककृद्विजयः शुचिः । वंशकृत्पापकारो च विकारी शोभनः शिवः ॥ १९८ ॥ कुणपः कामदो धूम्नो (१२) धौम्यो धनहरस्तथा । धनदः सुखकृ(हृ)च्चेति वाव्योऽ(१३)ष्टादशकीर्त्तिताः ॥ १९६ ॥ तद्यथा,— आयाम परिणाहाभ्यां योऽङ्ग(१४)पिण्डोऽभि जायते । ऊनविंश-हृते (१५) भागे शेषैरेतै यथाक्रमम् ॥ २०० ॥ क्षेमे सर्व्वार्थ-सिद्धिः स्यात् (१६) भयकारि-भयङ्करः । भव्यो भोगं प्रकुरुते शोककृत् (१७) वन्धुनाशनम् ॥ २०१ ॥ विजयः कुरुते वृद्धिं शुचिः सर्व्व-सुखं वहेत् । वंशकृत् कुरुते वंशं पापकारी कुलापहः ॥ २०२ ॥ विकारी कुरुते दुःखं शोभनः शुभमावहेत् । शिवः सर्व्वार्थसिद्धिः स्यात् कुणपः सर्व्वनाशनः ॥ २०३ ॥ कामदोऽभीष्ट-लाभः स्याद् धूम्नो दहति सर्व्वशः । धौम्ये धर्ममतिः सौख्यं दुःखं धनहरो भवेत् ॥ २०४ ॥ ( १२ ) धृष्टो धै इति (ख) पुस्तक पाठः । ( १३ ) वाष्टाऽष्टादश इति (ग) पुस्तक पाठः । ( १४ ) योऽञ्चः इति (ग) पुस्तक पाठः । ( १५ ) हृते इति (ख) पुस्तक पाठः । ( १६ ) संसिद्धिः इति (ख) पुस्तक पाठः । ( १७ ) शोकहृत् इति (ग) पुस्तक पाठः ।

नौतियुक्तिः । ३१ धनदो धन-लाभ स्यात् सुखकृत् सुखकारकः । इति प्रोक्तोऽतिसंक्षेपाद्वास्तु-लक्षणसंग्रहः ॥ २०५ ॥ भोजस्तु,— दण्डमानन्तथैव किन्तु युक्तिरन्या । ख (१८) दशाब्दतो द्विगुणै स्तैः शुभावहश्चतुरस्र एव नव वास्तु शिष्यते ॥ २०६ ॥ किन्तुलग्न-(१९) दण्डमित-लग्नमित-(२०) दण्डसम्मितः । प्रकरोति वास्तुरति सौख्य-सम्पदम् ॥ २०७ ॥ उषरा वालुका हित्वा (२१) चयमेतद्विनिन्दितम् । त्रिकोणो वर्त्तुलो दोर्घो यवमध्यो वह्निमुखः ॥ २०८ ॥ तथा डमरुरूपश्च सर्पाकार स्तथैव च । छिन्नो भिन्नो मध्यनिम्नो व्यजनाभश्चतुष्पथः ॥ २०९ ॥ त्रिपथो जनदोषो च (२२) वृक्षदोषो तथापरः । गजशुण्डाकृतिश्चैव यो द्रवः परिकीर्त्तितः ॥ २१० ॥ वास्तु-खण्डे महादोषा हेयास्तस्माद्विचक्षणैः । चतुरस्रः शुभो दीर्घस्तस्य (२३) प्रान्तः समाश्रितः ॥ दोषैर्विहीनो विज्ञेयो वास्तुखण्डः सुखावहः ॥ २११ ॥ इति श्री भोजराजीये युक्तिकल्पतरौ वास्तुयुक्तिः । ( १८ ) सुदशाब्द इति (क) पुस्तक पाठः । ( १९ ) किमुलग्न इति (ख) पुस्तक पाठः । ( २० ) दण्डलग्नमितदण्ड इति (ख) पुस्तक पाठः । ( २१ ) छित्वा इति (ग) पुस्तक पाठः । ( २२ ) दोषाच इति (ग) पुस्तक पाठः । ( २३ ) तुभ्य इति (ख) पुस्तक पाठः ।

३२ युक्तिकल्पतरौ— अथ तत्र कालनिर्णयः * । वैशाख-श्रावणाषाढ-मार्गफाल्गुन कार्त्तिकाः । सुप्रशस्ता गृहारम्भे पत्नीपुत्र-समृद्धिदाः ॥ २१२ ॥ शुक्लपक्षे भवेत् सौख्यं कृष्णे तस्करतोभयम् (२४) । आदित्य भौमवर्ज्जन्तु सर्व्वे वाराः शुभावहाः ॥ २१३ ॥ तथान्यत्र,— पूर्णिमायाष्टमीं यावत् पूर्व्वस्यां वर्ज्जयेत् गृहम् । उत्तरस्यां न कुर्वीत नवम्यादि-चतुर्दशीम् ॥ २१४ ॥ अमावश्याष्टमीं यावत् पश्चिमस्यां विवर्जयेत् । नवम्यादि तथायामयां यावच्छुक्ला चतुर्दशीम् ॥ २१५ ॥ वज्रव्याघातशूले च व्यतीपातातिगण्डयोः । विस्कुम्भ गण्डयोश्चैव गृहारम्भं न कारयेत् ॥ २१६ ॥ आदित्यद्वयरोहिणी मृगशिरो ज्येष्ठाधनिष्ठोत्तराः, रेवत्याथ मघानुराधहरिभिः शुद्धैः स्व-भावादिभिः । सौम्यानां दिवसेऽथ (२५) पापरहिते योगेविरिक्ते तिथौ ; विष्टित्यक्तदिने वदन्ति मुनयो वेश्मादि-कार्यं शुभम् ॥ २१७॥ मत्स्यपुराणेऽपि,— चन्द्रादित्यबलं लब्ध्वा लग्नं शुभ-निरीक्षणम् । स्तम्भोच्छ्रादिकर्त्तव्यो (२६) ऽन्यत्तु विवर्ज्जयेत् ॥ २१८ ॥ (२४) कृष्णे च भरतो इति (क) पुस्तक पाठः । (२५) प्राण इति (ग) पुस्तक पाठः । (२६) ब्रह्मादि कर्त्तव्यम् इति (क) पुस्तक पाठः ।

• एतद्विषये प्रमाणान्तराणि—भोजराजीय राजमार्त्तण्डे, ज्योतिस्तत्त्वे, वराहमिहि- रीये, शिल्पसन्दर्भे चानुसन्धेयानि ।

वास्तुयुक्तिः । ३३ अश्विनौ रोहिणी मूल-मुत्तरात्रयमैन्दवम् (३) । स्वातिर्हस्तानुराधाच वास्तु-कर्म्मणि शस्यते ॥ २१८ ॥ तथा च,--- त्रिभिस्त्रिभिर्वेश्मनि कृत्तिकाद्यैः, अशेष-पुत्राप्ति-धनानि शोकाः (४) । शत्रोर्भयं राजभयञ्च मृत्युः ; सुखं प्रवासश्च नवप्रभेदाः ॥ २२० ॥ नाशं दिशन्तिमकरालिकुलिर-लग्ने, मेषे घ(ध)टे धनुषि कर्म्मसु दीर्घसूत्रम् । कन्याझषेमिथुनके ध्रुवमर्थलाभो:— ज्योतिर्विदः कलस-सिंह-वृषेषु वृद्धिम् ॥ २२१ ॥ लग्नेऽर्के (५) वज्रसंपातः कोषहानिश्च शीतगौ । मृत्युर्व्वसुन्धरा-पुत्रे चन्द्रजे शुभसम्पदः ॥ २२२ ॥ जीवे धर्म्मार्थकामाश्च सुतोत्पत्तिस्तु भार्गवे । शनेश्चरे तु दारिद्रं राहौ वस्त्रं (६) प्रवर्धते (७) ॥ २२३ ॥ ---------------- * ---------------- अथ प्रवेश-कालः । शुद्धैर्द्वादश-केन्द्रगैर्निधनगैः पापै स्त्रिषष्ठायगैः, लग्ने केन्द्रगतेऽथवा सुरगुरौ दैतेय पूज्येऽपिवा । ( ३ ) भैन्दवम् इति (क) पुस्तक पाठः । ( ४ ) लोकाः इति (ख) पुस्तक पाठः । ( ५ ) लग्नेऽर्कः इति (ग) पुस्तक पाठः । ( ६ ) वस्तु इति (ख):पुस्तक पाठः । ( ७ ) प्रवर्त्तते इति (ख) पुस्तक पाठः । ५

३४ युक्तिकल्पतरौ— सर्व्वारम्भफल-सिद्धिरुदये राशौ च भर्त्तुः शुभे ; स्वग्राम्य-स्थिरतोदये च भवनं कार्य्यं प्रवेशोऽपिवा ॥२२४॥ पौष्णे धनिष्ठाऽथ वारुणेषु, स्वायम्भुवेऽर्के त्रिषुचोत्तरेषु । अक्षीण चन्द्रे शुभवासरेच तथा विविक्ते च गृहप्रवेशः ॥२२५॥ तिथिवारश्च लग्नादि समारम्भे यथोदितम् । प्रवेशेऽपि(८) गृहं स्यात्तु(६) तथा ज्योतिर्विदो जनाः ॥२२६॥ --------------------------------- * --------------------------------- अथ द्वारम् । नैकद्वारं वास्तुखण्डं न चतुर्द्वारमारभेत् । एकद्वारं दुःसरणं चतुर्द्वारं दुरापहम् ॥ २२७ ॥ त्रि-द्वारमेव नृपतेर्वास्तुकर्म्म प्रशस्यते । द्वे मुख्ये तत्र चान्यत्स्यादमुख्यमिति निर्णयः ॥ २२८ ॥ राजद्वारन्तु (१०) तत्रैकं यमद्वारन्तथापरम् । अपद्वारं तथान्यत्स्यादिति द्वारस्य निर्णयः ॥ २२९ ॥ ब्रह्म-क्षत्रिय-वैश्यानां प्रागुदक् पश्चिमैः क्रमात् । मुख्यद्वारं दक्षिणस्य परन्तस्यापि दक्षिणे ॥ २३० ॥ बलवद्वै वैरिमुख्यं द्वारमित्यस्य सम्मतम् । राज-द्वारेऽन्य भूपानां शिष्टानां वा प्रवेशयेत् ॥ २३१ ॥ यात्रा प्रसाद-पर्व्वाणि राजद्वारेषु कारयेत् । यमद्वारिच्छिदाकर्म्म द्विषताञ्च प्रवेशनम् ॥ २३२ ॥

( ८ ) प्रवेशोऽपि इति (क) पुस्तक पाठः । ( ९ ) स्यात्तुं स्तथा इति (क) पुस्तक पाठः । ( १० ) द्वारस्तु इति (ख) पुस्तक पाठः ।

वास्तुयुक्तिः । ३५ निःसारणं मृतानाञ्च दुष्टानाञ्च निबन्धनम् । अपद्वारेऽवरोधस्य गमनागमन-क्रिया ॥ राज्ञो विलास-यात्रा च मर्मज्ञस्य प्रवेशनम् ॥ २३३ ॥ ——— * ——— अथ प्राचौर-निर्णयः । गजैरभेद्या मनुजैरलंङ्घयाः । प्राचौरखण्डा नृपतेर्भवन्ति ॥ २३४ ॥ राजदण्डोन्नताः सर्व्वे प्राचौरा पृथिवीभुजः । विंशतिस्तेषु पश्चाग्रे पार्श्वयोः पञ्चपञ्च च ॥ २३५ ॥ पश्चात् पञ्च च विज्ञेयाः प्राचौराः पृथिवीभुजः । सर्व्व-प्रान्ते त्वावरणो नाम प्राचौर उच्यते ॥ २३६ ॥ प्रति प्राकार(११) संस्थानं द्वारं नाभिमुखस्थितम् । तत्र जयाख्यस्य दीर्घस्य वास्तुखण्डस्य निर्णयः ॥ २३७ ॥ तद्यथा,— राज-छत्रान्तरे पञ्च राजद्वारे महीपतेः । राजदण्डत्रये सार्द्धे यमद्वारे प्रतिष्ठिताः ॥ २३८ ॥ अद्वारे (१२) राजदण्डार्द्धे प्राचौराः पृथिवोपतेः । एवं व्यवस्थिते स्थाने मध्यमेतद्धि तिष्ठति ॥ २३६ ॥ राजच्छत्रद्वयं सार्द्धं मायामे जय-वास्तुनि । परिणामे(हे) पञ्चराज-दण्डास्तिष्ठन्ति मध्यतः ॥ २४० ॥ —————————————————————————————— ( ११) प्रति प्रकार इति (ख)-(ग) पुस्तक पाठः । ( १२) अत्वाद्वारे इति एतत् सन्दर्भस्थः पारिभाषिकः पाठार्थोन्ज्ञेयः ।

३६ युक्तिकल्पतरौ- राजषट्ठाभिधानेन स्थानमेतन्निगद्यते । अस्मिन् गृहं नृपः कृत्वा सुचिरं सुखमश्नुते ॥ २४१ ॥ अज्ञानाद्भ्रान्तो राजा योऽन्यत्र गृहमारेभेत् । सोऽचिरान्मृत्युमाप्नोति रोगं शोकम्भयन्तथा ॥ २४२ ॥ यमदण्डोदयदण्डौ कोणादिति (१३) रुपप्लवः * । ये चान्ये वास्तुदोषाः स्युः स्थाने दोषाश्च ये पुनः ॥ २४३ ॥ नम्पृश्यते (१४) राजपट्टे स्तैः सर्पैर्गरुड़ो यथा । द्विगुणादि रतोऽपि स्यात् क्रमादङ्गादि वास्तुषु ॥ राजच्छत्रमितेऽप्येवं प्राचीरे गुणदोषकौ ॥ २४४ ॥ * अथ जयाख्यस्य चतुरस्रस्य वास्तुखण्ड-निर्णयः । राज द्वारे हि प्राकारा राजच्छत्रान्तरे मताः । यमद्वारे † सार्द्धराज-छत्रान्ते रचयेन्नृपः ॥ २४५ ॥ अपद्वारे राजदण्डं जित आरम्भिताः पुनः । अद्वारे भूपतेस्तस्य राज-दण्ड-(१५) त्रयान्तरे ॥ २४६ ॥ (१३) केनो ? इति (क)-कोनो इति (ख) पुस्तक पाठः । (१४) स स्पृश्यते इति (क), स्पृश्यते इति (ख) पुस्तक पाठः । (१५) राजदण्डाच्चत्र्यान्तरे इति (ग) पुस्तक पाठः ।

• अत्रेति पदेन “अति वृष्टिरनावृष्टिः शलभा मूषिकाः खगाः । प्रत्यासन्नाश्च राजानः षडेते ईतयः स्मृताः” ॥ इति ज्योतिःशास्त्रीयवचनोपात्त' ज्ञेयम् । † यमद्वारेति एतद्ग्रन्थस्थः पारिभाविकोऽर्थो ज्ञेयः ।

वास्तुयुक्तिः । ३७ एवं व्यवस्थिते स्थाने मध्यमे तत्प्रदृश्यते । आयामे राजच्छत्राणि चत्वारिपरिणाहतः ॥ ४७ ॥ राजच्छत्रैकमानेन राज-दण्ड उदाहृतः । अयञ्च सप्तमो भागो वास्तोर्भवति शोभनः ॥ २४८ ॥ अस्मिन् गृहं नृपः कृत्वा सुचिरं पाति मेदिनीम् । अस्मिन् विजय-वृद्धिश्च सौख्यञ्च समवाप्नुयात् ॥ २४६ ॥ यो राजा दम्भतो(१)ऽन्यत्र वेश्मारम्भं समाचरेत् । य उक्तो राजदण्डोऽयं तस्येदं स्थानपञ्चकम् ॥ २५० ॥ गजो व्याघ्रश्च सिंहश्च मृगो भृङ्गो यथाक्रमम् । सिंहे सिंहासनस्थानं व्याघ्रेस्याहारमन्दिरम् ॥ २५१ ॥ गजे यात्रालयं कुर्यात् मृगे केलि-निकेतनम् । भ्रमरेऽन्तःपुरं (२) कुर्यात् क्रमेण पृथिवीपतेः ॥ तेन मध्यममेव (३) सिंहासनं दीर्घस्य च चतुरस्रकैः ॥ २५२॥ तत्र भविष्योत्तरे,— मेषादि-चन्द्रे जातस्य नृपतेः स्यु रनुक्रमात् । द्वादशैव गृहान् वक्ष्ये तेषां लक्षणमग्रतः ॥ २५३ ॥ सुनन्दः सर्व्वतो भद्रो भव्यो नान्दीमुखस्ता ॥ विनोदश्च विलासश्च विजयो विमलस्तथा ॥ वङ्गः (४) केलिर्जयो वीरो द्वादशैते प्रकीर्त्तिताः ॥ २५४ ॥

(१) राजा दण्डतो इति (क) पुस्तक पाठः । (२) भ्रमरेऽन्तःपुरे इति (ख) पुस्तक पाठः । (३) तेन मध्यमेन इति (ख) पुस्तक पाठः । ,, मध्यममेव इति (ग) पुस्तक पाठः । (४) रङ्ग इति (ग) पुस्तक पाठः ।

३८ युक्‍तिकल्पतरौ— अथैषां लक्षणानि । यदत्रैवोच्यते (५) मानं तस्य तेनैव कल्पना * । राज्ञः स्वहस्तमेकन्तु दीर्घे सर्व्वत्र निक्षिपेत् ॥ २५५ ॥ आयामेन सुन्दरः स्याद्राज-हस्तैश्च पञ्चभिः । परिणाहे चतुर्भिश्च राज-हस्तैः प्रतिष्ठितः ॥ २५६ ॥ अस्याधिदेवता भौमो रक्षतोयं (६) वसुन्धरा । द्वाराणि विंशतिश्चास्य रक्त-चित्रावृतानि च ॥ २५७ ॥ रक्तपट्टावृतो गेहः सकलार्थ-प्रसाधकः । अत्र स्थित्वा महीपालः सुचिरं पाति (७) मेदिनीम् ॥ २५८॥ दीर्घ-एकपञ्चाशत् ५१, प्रस्थ-चत्वारिंशत् ४० । इति सुन्दरः । द्वौ राजहस्तावायामे परिणाहे तथैव च । इत्ययं सर्व्वतोभद्रः शुक्रश्चास्याधिदेवता ॥ २५९ ॥ दानवा रक्षकाश्चैव पूज्यास्ते चात्र यत्नतः । चतुर्दशास्य द्वाराणि कृष्णचित्रावृतानि च (८) ॥ २६० ॥ पीत पट्टावृतो ह्येष सर्व्वानिष्ट-विनाशनः । (५) यद्यत्नै वोच्यते इति (ख) पुस्तक पाठः । (६) रक्षतौमम् इति (ख)-रक्षतोदम् इति (ग) पुस्तक पाठः । (७) पति इति (ख) पुस्तक पाठः । (८) 'परिणामे तथैव च' इति (ख) पुस्तकेऽधिकः पाठः ।

• मान-लक्षणान्यन्यानि वास्तुशास्त्रे, पुराणे, ज्योतिःशास्त्रे च सन्ति ।

वास्तुयुक्तिः । ३८ अत्र स्थित्वा महीपालः सर्व्वान् शत्रून् निकृन्तति ॥ २६१ ॥ दीर्घ-एकविंशतिः २१, प्रस्थ-विंशतिः २० । इति सर्व्वतोभद्रः । अष्टकोणो भवेद्भव्यः कोणो हस्तचतुष्टयम् । राजहस्तोन्नतः (९) कार्य्यो बुधश्चास्याधिदेवता ॥ २६२ ॥ रक्षका वसवश्चास्य पूज्यास्तत्र प्रयत्नतः । अष्टौ द्वाराणि चास्य स्युः पीतचित्रावृतानि च ॥ २६३ ॥ पीतपट्टावृतो ह्येष सर्व्वानिष्ट-विनाशनः । तत्र स्नाता क्षिति-पतिर्नरिष्टै(१०)रवमृद्यते ॥ २६४ ॥ राजदण्डो (११) भवेद्दीर्घः प्रसरे राज-हस्तकः । राजहस्ते राजहस्ते प्रकोष्ठान् तत्र कारयेत् (१२) ॥२६५॥ अयं नान्दीमुखो नाम चन्द्रश्चास्याधिदेवता । नक्षत्र-लोकः पूज्योऽत्र स यस्मादस्य रक्षकः ॥ २६६ ॥ द्वाविंशतिस्तु द्वाराणि दीर्घे दश तथान्तरे । अन्यत्र दीर्घ-एकं स्यात् प्रसरे एकमेव च ॥ २६७ ॥ दीर्घ-द्वितये दशद्वाराणि प्रसर-द्वितये एकं कृत्वा वा द्वितीयमेवं द्वाविंशति-(२२) द्वाराणि । शुक्ल-चित्रेण सहितः शुक्लपट्टेन शोभितः । सर्व्वार्थ-साधको राज्ञां लक्ष्मो-विजय-वर्द्धनः ॥ २६८ ॥ दीर्घ-एकादश-११, प्रस्थे-१०, इति नान्दीमुखः । (९) अत्रैतत् सन्दर्भस्थ-पारिभाषिको राजहस्तो ग्राह्यः । (१०) नरिष्ट रवमृद्यते इति (ग) पुस्तक पाठः । (११) अत्र राजदण्डपदेनैतत्सन्दर्भस्थः पारिभाषिको ग्राह्यः । (१२) राजहस्त...इत्यारभ्य रक्षक-इत्यन्तः सार्द्धश्लोकः (ख) पुस्तके नास्ति ।

४० युक्तिकल्पतरौ— दीर्घे त्रयो राजहस्ताः प्रसरे द्वौ प्रतिष्ठितौ । विनोद एष द्वाराणि त्रिंशत् कोष्ठद्वयं भवेत् ॥ २६९ ॥ रक्तचित्रेण चित्राङ्गो रक्तावस्तोपशोभितः (१) । अत्रस्थाता नरपतिर्भवेत् कीर्त्ति-प्रतापवान् ॥ सूर्य्योऽधिदेवता चास्य रक्षकाः सकल-ग्रहाः ॥ २७० ॥ दैर्घ्ये एकत्रिंशत् ३१, प्रस्थे विंशतिः २० । दीर्घेन राजदण्डाद्धँ प्रसरे वाजहस्तकौ । विलास एष द्वाराणि चत्वारिंशद्बुधाः (२) विदुः ॥ २७१ ॥ गन्धर्वा राक्षसाश्चास्य प्रकोष्ठ-त्रितयं भवेत् । चित्र-पद्मेन शङ्खेन चित्रवस्त्रेण शोभितः ॥ २७२ ॥ दुर्भिक्ष-शमनो ह्येष (३) शस्यसम्पत्ति-कारकः । अत्र स्थित्वा नरपतिः प्रचुरं सुखमश्नुते ॥ २७३ ॥ दैर्घ-एकपञ्चाशत् ५१, प्रस्थे विंशतिः, २० । इति विलास-गृहम् । द्वादशहस्तप्रसरे दीर्घे द्वौ राजहस्तकौ कथितौ । विजये द्वादशभवन-द्वाराणि स्यु र्जयप्रदान्यत्र ॥ २७४ ॥ सूर्य्योऽधिदेवता चास्य रक्षतोमं विहङ्गराट् । अरुणाम्भोज-चित्राङ्गो अरुणाम्बर-भूषितः ॥ अत्र स्थित्वा नरपतिः कृत्स्नां शास्ति वसुन्धराम् ॥ २७५ ॥ दैर्घ्ये एकविंशतिः २१, प्रस्थे द्वादश, १२ । ────────────────────────────────────────── ( १ ) उपरच्छौत इति (ग) पुस्तक पाठः । ( २ ) बुधोविदुः इति (ख) पुस्तक पाठः । ( ३ ) दमनोह्येष इति (ग) पुस्तक पाठः ।

वास्तु युक्तिः । ४१ आयामे राज-दण्डौ द्वौ प्रसरे राजदण्डकः । शतद्वारोपसहितः प्रकोष्ठैर्दशभिर्युतः ॥ २७६ ॥ दिक्पाला रक्षकाश्चास्य कुजश्चास्याधिदेवता । नानावर्णेन चित्रेण वसनेन विभूषितः ॥ २७७ ॥ अत्र स्थित्वा नरपतिः सुचिरं सुखमश्नुते । यस्मिन्त्राज्ये प्रतिष्ठेह विमलोऽग्टह-सत्तमः ॥ २७८ ॥ दुर्भिक्षं नात्र्जायेत नेतयो ( ५ ) न च विप्लवः । नरोगोनापि शोकश्च नैवोत्पात-भयन्तथा ॥ पत्यादि-( ६ ) गुणबाहुल्य मन्यत्कथितंबुधैः ॥ २७९ ॥ दैर्घ्यं द्विशतम्- २००, प्रस्थे-एकशतम् १०० ॥ आयाम-परिणाहाभ्यां राज्ञः षोडशहस्तकः । द्वाराणि षोडशैवास्य गुरुश्चास्याधिदेवता ॥ २८० ॥ रचिकादे वताचास्य शुक्लवस्त्रैर्

अवस्थित्वा नर-पतिः सुखं विजयते रिपून् ॥ २८४ ॥ दैर्घ्ये एकशतम् १०० , प्रस्थे पञ्चाशत् ५० ॥ इति केलिः । राज-हस्तेन कोणःस्या देवं केलि-चतुष्टयं । चतुर्द्दशैव द्वाराणि राहुरस्याधिदेवता ॥ २८५ ॥ नक्तंचरा रक्षकाश्च नाना स्वर्णाम्बरादिकम् । अयं जयः प्रकटितः सर्व्वत्रैव जय-प्रदः ॥ २८६ ॥ आयामे राजहस्तःस्यात्परिणाहोऽष्टहस्तकम् । नानारूपं कुटोरूपः (९) वीरो नाम जयप्रदः ॥ २८७ ॥ बृहस्पतिर्द्देवताऽस्य रक्षकाश्चास्य खेचराः । विचित्र-वसनोपेतः सर्व्वकामार्थ-दायकः ॥ २८८ ॥ दैर्घ्ये एकादश- ११, प्रस्थे अष्टौ = । इति धीरः । (केलि-प्रभेदोवा) ॥ योयस्य गदितोवर्ण स्तथास्याच्चामरोऽपिच । राज-हस्तान्त