गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

२१२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १ संवत्सरम् ) [ प्रेदि ] बोला—दिन दिन यह एक ही [ मिलकर ] पूरा संवत्सर यज्ञ है ॥ १० ॥ २४ ॥ भावार्थः—मनुष्य को यज्ञ के अङ्ग उपाङ्गों के समान प्रत्येक पदार्थ के अङ्ग उपाङ्गों को जानकर कर्तव्य पूरा करना चाहिये ॥ २४ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराजप्रथितमहागुणमहिमश्रीमत्स्याजीरावगायकवाहा- धिष्ठितबड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्धदक्षिणेन श्री पण्डित क्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते गोपथब्राह्मणभाष्ये पूर्वभागे चतुर्थः प्रपाठकः समाप्तः ॥ अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे भाद्रपदमासे शुक्लद्वादश्यां तिथौ १९८० [ अशीत्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् । मुद्रितम्—आषाढशुक्ला १२ संवत् १९८१ वि० ता० १३ जुलाई सन् १९२४ ई० ॥ अथ पञ्चमः प्रपाठकः । कण्डिका १ ॥ ओम् अभिप्लवः षडहः षडहानि भवन्ति ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुर्ज्योतिः १, अभिप्लवः पञ्चाहः पञ्च ह्येवाहानि भवन्ति यद्ध्येव प्रथममहस्तदुत्तममहः २, अभिप्लवश्चतुरहश्चत्वारो हि स्तोमा भवन्ति त्रिवृत् पञ्चदशः सप्तदशैकविंश एव ३, अभिप्लवस्त्र्यहस्त्र्यहावृत्तिर्ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुर्ज्योतिः ४, अभिप्लवो द्व्यहो द्वे ह्येव सामनी भवतो बृहद्रथन्तर एव ५, अभिप्लव एकाह एकाहस्य स्तोमै- स्तायते ६, चतुर्णामुक्थ्यानां द्वादशस्तोत्राण्यतिरिच्यन्ते स सप्तमोऽग्निष्टोमस्तथा खलु सप्ताग्निष्टोमा मासि सम्पद्यन्त इति ब्राह्मणम् ॥ १ ॥ कण्डिका १ ॥ संवत्सर से अभिप्लव का सम्बन्ध ॥ ( ओम् अभिप्लवः षडहः षट् अहानि भवन्ति ज्योतिः, गौः, आयुः, गौः, आयुः, ज्योतिः १ ) ओम् । अभिप्लव छह दिन वाला है, छह दिन यह होते हैं ज्योति, गो, आयु, गो, आयु, ज्योति । १ । ( अभिप्लवः पञ्चाहः पञ्च हि एव अहानि भवन्ति यत् हि एवं प्रथमम् अहः तत् उत्तमम् अहः २ ) अभिप्लव पांच दिन वाला है, क्योंकि पांच ही दिन होते हैं, जो ही पहिला दिन है वह ही पिछला दिन है [ अर्थात् ज्योति ज्योति एक बार ही ज्योति है ] । २ । ( अभिप्लवः चतुरहः चत्वारः हि स्तोमाः ( पाङ्क्तः ) पङ्क्ति-अण् । पञ्चावयवोपेतः ( द्विप्रतिष्ठः ) द्वाभ्यां कर्मज्ञानाभ्यां प्रतिष्ठितः ( संवत्सरम् ) संवत्सरयज्ञः ॥ १—( बृहद्रथन्तरे ) सामविभागौ । पूर्वार्चिकोत्तरार्चिको ( अतिरिच्यन्ते ) अतिरिक्तानि अधिकानि भवन्ति ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २ ॥ २१३ भवन्ति त्रिवृत् पञ्चदशः सप्तदश एकविंशः एव ३) अभिप्लव चार दिन वाला है क्योंकि चार स्तोम होते हैं त्रिवृत्, पञ्चदश, सप्तदश, ओर एकविंश ही । ३ । (अभिप्लवः त्र्यहः त्र्यहा आवृत्तिः ज्योतिः गौः आयुः गौः आयुः ज्योतिः ४) अभिप्लव तीन दिन वाला है, तीन दिन वाली आवृत्ति [लोटा फेरी] है ज्योति, गो, आयु गौ, आयु, ज्योति [अर्थात् दो दो बार आये हुये एक एक दिन होवें] । ४ । (अभिप्लव. द्व्यहः द्वे हि एव सामनी भवतः, बृहद्रथन्तरे एव ५) अभिप्लव दो दिन वाला है, क्योंकि दो ही साम [के विभाग] होते हैं बृहत् ओर रथन्तर [पूर्वार्चिक और उत्तरार्चिक] ही । ५ । (अभिप्लवः एकाहः एकाहस्य स्तोमैः तायते ६) अभिप्लव एक दिन वाला है, एक दिन वाले के स्तोभों से वह [यज्ञ] फैलाया जाता है, । ६ । (चतुर्णाम् उक्थ्यानां द्वादश स्तोत्राणि अतिरिच्यन्ते स सप्तमः अग्निष्टोमः ७) चार उक्थ्य यज्ञों में बारह स्तोत्र अधिक हो जाते हैं, वह सातवां अग्निष्टोम है । ७ । (तथा खलु सप्त अग्निष्टोमाः मासि सम्पद्यन्ते इति ब्राह्मणम् इस प्रकार ही सात अग्निष्टोम महीने में किये जाते हैं, यह ब्राह्मण [ब्रह्मज्ञान] है ॥ १ ॥ कण्डिका २ ॥ अथानो गाधप्रतिष्ठा समुद्रं वा एते प्रतरन्ति ये संवत्सराय दीक्षन्ते तेषां तीर्थ- मेव प्रायणीयोऽतिरात्रस्तीर्थेन हि प्रतरन्ति तद्यथा समुद्रं तीर्थेन प्रतरेयुस्तादृक् तद्गाधप्रतिष्ठा १, चतुर्विंशमहर्यथोपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नोयेयुस्तादृक् तत्प्रस्नेयोऽभिप्लवः प्रस्नेयः पृष्ठयो गाधप्रतिष्ठा २, अभिजित्थ- थोपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुस्तादृक् तन्नीविदघ्न एव प्रथमः स्वरसामा जानुदघ्नो द्वितीयः कुल्युदघ्नस्तृतीयो द्वांप्रतिष्ठा ३, विषुवान्यथोपक- क्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुस्तादृक् तत्कुल्युदघ्न एव प्रथमो- ऽर्वाक् स्वरसामा जानुदघ्नो द्वितीयो नीविदघ्नस्तृतीयो गाधप्रतिष्ठा ४, विश्वजि- द्यथोपक्षकदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुस्तादृक् तत् प्रस्नेयः पृष्ठ्यः प्रस्नेयोऽभिप्लवः प्रस्नेयी गवायुषी प्रस्नेयो दशरात्रा गाधप्रतिष्ठा ५, महाव्रतं यथोपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुस्तादृक् तत्तेषां तीर्थमेवो- दयनीयोऽतिरात्रस्तीर्थेन ह्युद्यन्ति तद्यथा समुद्रं तीर्थेनोदेयुस्तादृक् तत् ६, अथ ह स्माह श्वेतकेतुरारुणेयः संवत्सरस्यानवहं दीक्षा इति तस्य ह पिता मुखमुदीक्ष्यो- वाच वेत्थ सुत त्वमायुष्मान् संवत्सरस्य गाधप्रतिष्ठे इति वेदेत्येतद्ध स्मैतद्विद्वाना- हेति ब्राह्मणम् ॥ २ ॥ कण्डिका २ ॥ यज्ञों में गाधप्रतिष्ठा और तीर्थ ॥ (अथ अतः गाधप्रतिष्ठा) अब यहां गाध प्रतिष्ठा [गहराई की मर्यादा कही जाती है]। (समुद्रं वै एते प्रतरन्ति ये संवत्सराय दीक्षन्ते) समुद्र [यज्ञ] को वे १ पू० सं० सर्वत्रैव "प्रस्नायेयुः" इति तालव्यः शकारः ॥ सम्पा० ॥

२१४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २ ॥ ही पार करते हैं जो संवत्सर के लिये दीक्षा पाते हैं । ( तेषां तीर्थम् एव प्रायणीयः अतिरात्रः ) उन लोगों का तीर्थ [ पार होने का साधन घाट, नौका आदि ] ही प्रायणीय अतिरात्र है । ( तीर्थेन हि प्रतरन्ति तत् यथा समुद्रं तीर्थेन प्रतरेयुः तादृक् तत् गाधप्रतिष्ठा १ ) क्योंकि तीर्थ [ नौका आदि ] से ही पार करते हैं, सो जैसे समुद्र को तीर्थ से पार करें, वैसे ही यह गाधप्रतिष्ठा [ यज्ञ ] है । १ । ( चतुर्विंशम् अहः यथा उपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुः तादृक् तत् प्रस्नेयः अभि- प्लवः प्रस्नेयः पृष्ठ्यः गाधप्रतिष्ठा २ ) चतुर्विंश अहः [ तीर्थ ]--जैसे कांख प्रमाण वाले अथवा कण्ठ प्रमाण वाले जल में अथवा जहां ठहरें वहां स्नान करें, वैसे ही वह स्नान योग्य अभिप्लव और स्नान योग्य पृष्ठ्य गाधप्रतिष्ठा है । २ । ( अभिजित् यथा उपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतः विश्रम्य प्रस्नायेयुः तादृक् तत् नीविदघ्नः एव प्रथमः स्वरसामा जानुदघ्नः द्वितीयः कुल्युदघ्नः तृतीयः दीपप्रतिष्ठा ३ ) अभिजित् [ तीर्थ ]—जैसे कांख प्रमाण वाले अथवा कण्ठ प्रमाण वाले जल में अथवा जहाँ ठहरें वहां स्नान करें, वैसे ही वह [ अभिजित् ] है—कटि प्रमाण वाला ही पहिला स्वर- साम, जानु प्रमाण वाला दूसरा और घुटने प्रमाण वाला तीसरा है, यह दीपप्रतिष्ठा है । ३ । (विषुवान् यथा उपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतः विश्रम्य प्रस्नायेयुः तादृक् तत् कुल्युदघ्नः एव प्रथमः अर्वाक् स्वरसामा जानुदघ्नः द्वितीयः नीवि- दघ्नः तृतीयः गाधप्रतिष्ठा ४ ) विषुवान् [ तीर्थ ]—कांख प्रमाण वाले अथवा कण्ठ प्रमाण वाले जल में अथवा जहां ठहरें वहाँ स्नान करें, वैसे ही वह [ विषुवान् ] है—घुटने प्रमाण वाला ही पहिला निकटवर्ती स्वरसाम, जंघा प्रमाण वाला दूसरा, कटि प्रमाण वाला तीसरा है—यह गाधप्रतिष्ठा है । ४ । ( विश्वजित् यथा उपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतः विश्रम्य प्रस्नायेयुः तादृक् तत् प्रस्नेयः पृष्ठ्यः प्रस्नेयः अभिप्लवः प्रस्नेयी गवायूषी प्रस्नेयः दशरात्रः गाधप्रतिष्ठा ५ ) विश्वजित् [ तीर्थ ] - कांख प्रमाण वाले वा कण्ठ प्रमाण वाले जल में अथवा जहाँ ठहरें वहां स्नान करें वैसे ही वह [ विश्वजित् ] स्नान योग्य पृष्ठ्य, स्नान योग्य अभिप्लव, स्नान योग्य दोनों गवायु और स्नान योग्य दशरात्र है—यह गाधप्रतिष्ठा है । ५ । ( मह व्रतं यथा उपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतः विश्रम्य प्रस्नायेयुः तादृक् तत् तेषां तीर्थम् एव उदयनीयः अतिरात्रः, तीर्थेन हि उद्यन्ति तत् यथा समुद्रं तीर्थेन उदेयुः तादृक् तत् ६ ) महाव्रत [ तीर्थ ]—जैसे कांख प्रमाण वाले वा कण्ठ प्रमाण वाले जल में अथवा २—( गाधप्रतिष्ठा ) तलस्पर्शमर्यादा ( तीर्थम् ) तरणसाधनम् ( उप- कक्षदघ्नम् ) प्रमाणे द्वयसज्दघ्नञ्मात्रचः ( पा० ५ । २ । ३७ ) इति दघ्नञ् । उप- कक्षप्रमाणोपेतम् ( विश्रम्य ) विरम्य । विरामं कृत्वा ( प्रस्नायेयुः ) प्रकर्षेण स्नानं कुर्युः ( प्रस्नेयः ) प्र+ष्णा शौचे-यत् । स्नानयोग्यः, एवम् अग्रेऽपि । ( नीविदघ्नः ) कटिप्रमाणः ( कुल्युदघ्नः ) भुजिमृद्भ्यां युक्त्युकौ ( उ० ३ । २१ ) कुल संघाते बन्धे च-युक् । गुल्फोपरिभागप्रमाणः ( आरुणेयः ) अरुणपत्यम्

जहां ठहरें वहां स्नान करें, वैसे ही वह [ महाव्रत ] है—उन [ याजकों ] का तीर्थ ही उदयनीय अतिरात्र है; [ क्योंकि ] तीर्थ से ही पार होते हैं सो जैसे समुद्र को तीर्थ [ नौका ] से पार करें, वैसे ही वह [ महाव्रत ] है। ६। ( अथ ह श्वेतकेतुः आरुणेयः आह स्म, संवत्सरस्य अनु अहं दीक्षे इति ) फिर ही श्वेतकेतु [ श्वेत पताका वाला ] अरुण का पुत्र बोला—संवत्सर के अनुकूल हो कर मैं दीक्षा लूं। ( तस्य ह पिता मुखम् उदीक्ष्य उवाच आयुष्मान् त्वं सुत संवत्सरस्य गाधप्रतिष्ठे वेत्थ इति ) उसका पिता मुख देख कर बोला—बड़ी आयु वाला तू हे पुत्र ! संवत्सर [ यज्ञ ] की गाधप्रतिष्ठा [ गहराई और मर्यादा ] जानता है। ( वेद इति ) [ पुत्र बोला ] मैं जानता हूँ। ( एतत् ह स्म एतत् विद्वान् आह इति ब्राह्मणम् ) यही निश्चय करके, यही विद्वान् कहता है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ २ ॥ कण्डिका ३ ॥ पुरुषो वाव संवत्सरस्तस्य पादावेव प्रायणीयोऽतिरात्रः पादाभ्यां हि प्रयन्ति तयोर्यच्छुक्लं तदह्नो रूपं यत् कृष्णं तद्रात्रेर्नखानि नक्षत्राणां रूपं लोमान्योषधिव- नस्पतीनामूरू चतुर्विंशमहरूरोऽभिपॢवं पृष्ठचं पृष्ठचः शिर एव त्रिवृत् त्रिवृतं ह्येव शिरो भवति त्वगस्थिमज्जामस्तिष्कं ग्रीवाः पञ्चदशश्चतुर्दश ह्येवैतस्यां कराणि भवन्ति वीर्यं पञ्चदशं तस्मादियमाभिरूवीभिः सतीभिर्गुरुं भारं हरति तस्माद् ग्रीवाः पञ्चदश उरः सप्तदशौष्ठावन्त्ये यत्र वौष्ठावन्त्य उरः सप्तदशं तस्मादुरः सप्तदश उदरमेकविंशो त्रिंशतिर्ह्यवैतस्यान्तर उदरे उत्तापानि भवन्त्युदरमेकविंशं तस्मादुदरमेकविंशः पार्श्वे त्रिणवस्त्रयोदशान्याः पर्शवोऽन्याः पार्श्वे त्रिणवस्तस्मात् पार्श्वे त्रिणवोऽनूकं त्रयस्त्रिंशो द्वात्रिंशतिर्ह्यवैतस्यां पृष्टी कुण्डी उलानि भवन्त्यनूकं त्रयस्त्रिंशस्तस्मादनूकं त्रयस्त्रिंशस्तस्यायमेव दक्षिणो बाहुरभिजित्तस्येमे दक्षिणे त्रयः प्राणाः स्वरसामान आत्मा विषुवांस्तस्येमे सव्ये त्रयः प्राणा अर्वाक् स्वर- सामानस्तस्यायं सव्यो बाहुर्विश्वजिदुक्तौ पृष्ठचाभिपॢवौ यावर्वाञ्चौ प्राणौ तौ गवायूषी अङ्गानि दशरात्रो मुखं महाव्रतं तस्य हस्तावेवोदयनीयोऽतिरात्रो हस्ताभ्यां ह्युद्यन्ति य एवं वेद १स वा एष संवत्सरः ॥ ३ ॥ कण्डिका ३ ॥ मनुष्य शरीर के दृष्टान्त से संवत्सर यज्ञ का वृत्तान्त ॥ ( पुरुषः वाव संवत्सरः ) मनुष्य ही संवत्सर यज्ञ है। ( तस्य पादौ एव प्रायणीयः अतिरात्रः ) उस [ मनुष्य ] के दोनों पांव प्रायणीय अतिरात्र [ संवत्सर के अङ्ग ] हैं। ( पादाभ्यां हि प्रयन्ति ) दोनों पावों से ही आगे को चलते हैं। ( तयोः यत् शुक्लं तत् अह्नः रूपं यत् कृष्णं तत् रात्रेः ) उन दोनों [ पावों ] में जो श्वेतपन है वह [ यज्ञ के लिये ] दिन का रूप और जो कालापन है वह रात्रि का है। ( नखानि ( अनु ) अनुकूलो भूत्वा ( उदीक्ष्य ) उत्कर्षेण दृष्ट्वा ( वेत्थ ) जानासि ॥ १. अयं पाठः न सर्वत्र दृश्यते ॥ सम्पा० ॥

२१६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ३ ॥ नक्षत्राणां रूपं लोमानि ओषधिवनस्पतीनाम् ) नख नक्षत्रों के रूप हैं और रोम ओषधि वनस्पतियों के । ( ऊरू चतुर्विशम् अहः, उरः अभिप्लवं, पृष्ठयं पृष्ठ्यः ) दोनों जंघायें चतुर्विश अहः छाती [ हृदयस्थान ] अभिप्लव, और पीठ पृष्ठ्य है । ( शिरः एव त्रिवृत् त्रिवृतं हि एव शिरो भवति त्वक् अस्थि मज्जा मस्तिष्कम् ) शिर हो त्रिवृत् है, क्योंकि तीन अवयव वाला ही शिर होता है त्वचा, हाड़, मज्जा [ हाड़ों का सार ] अथवा मस्तिष्क [भेजा वा घृत के रूप में चिकनाई]। ( ग्रीवाः पंचदशः चतुर्दश हि एव एतस्यां कराणि भवन्ति वीर्यं पंचदशम् ) ग्रीवा पचदश यज्ञ है [ क्योंकि ] इसमें चौदह ही [ अवयव विशेष ] होते हैं और पन्द्रहवां वीर्य [ बल ] है, ( तस्मात् इयम् आभिः अण्वीभिः सतीभिः गुरुं भारं हरति तस्मात् ग्रीवाः पंचदशः ) इसलिये यह [ ग्रीवा ] इन छोटी छोटी नाड़ियों में होती हुई के द्वारा भारी बोझ ले जाती है, इसलिये ग्रीवा पंचदश यज्ञ है । ( उरः सप्तदश ओष्ठौ अन्ये यत्र वा ओष्ठौ अन्ये उरः सप्तदशं तस्मात् उरः सप्तदशः ) उरः [ ग्रीवा और उदर का बीच ? ] सप्तदश यज्ञ है कोई कोई दोनों ओंठ [ बताते हैं ] और दूसरे जहां दोनों ओष्ठ हैं वहां उरः सत्रहवां [ कहते हैं ], इसलिये उरः सप्तदश यज्ञ है। ( उदरम् एकविंशः विंशतिर्हि एव एतस्य आन्तरे उदरे उत्तापानि भवन्ति, उदरम् एकविंशम्, तस्मात् उदरम् एकविंशः) उदर [ पेट ] एकविंश यज्ञ है, [ क्योंकि ] बीस ही इसके भीतरले उदर में उत्ताप [ तापवाली आंतें ] हैं और उदर इक्कीसवां है, इसलिये उदर एकविंश यज्ञ है । ( पार्श्वे त्रिणवः अन्याः पर्शवः त्रयोदश अन्याः पार्श्वे त्रिणवः तस्मात् पार्श्वे त्रिणवः ) दोनों पार्श्व [ कांख के नीचे के स्थान ] त्रिणव यज्ञ है, कोई पसलियां त्रयोदश यज्ञ और कोई दोनों पार्श्व [ कांख के नीचे के स्थान ] त्रिणव यज्ञ है [ ऐसा कहते हैं ] इसलिये दोनों पार्श्व त्रिणव यज्ञ हैं । ( अनूकं त्रयस्त्रिंशः, द्वात्रिंशतिः हि एव एतस्यां पृष्टी कुण्डी उलानि भवन्ति अनूकं त्रयस्त्रिंशः तस्मात् अनूकं त्रयस्त्रिंशः) अनूक [ मूत्र थैली ] त्रयस्त्रिंश यज्ञ है, [ क्योंकि ] बत्तीस ही इसमें पृष्टी, कुण्डी, और उल [ नाड़ी विशेष ] हैं और अनूक तैती- सवां है, इस लिये अनूक त्रयस्त्रिंश यज्ञ है । ( तस्य दक्षिणःबाहुः अयम् एव अभिजित् ) उस [ मनुष्य ] का दाहिना बाहु ही यह अभिजित् यज्ञ है, ( तस्य दक्षिणे इमे त्रयः प्राणाः स्वरसामानः ) उसके दाहिने [ बाहु ] में यह तीन प्राण [ भुजदण्ड, भुजा और हाथ ] स्वरसाम यज्ञ हैं । ( आत्मा विषुवान् ) [ उसका ] आत्मा विषुवान् यज्ञ है । ( तस्य सव्ये इमे त्रयः प्राणाः अर्वाक् स्वरसामानः ) उसके बायें [ बाहु ] में [ पूर्वोक्त ] तीन प्राण अर्वाक् स्वरसाम यज्ञ हैं । ( तस्य अयम् सव्यः बाहुः विश्वजित् ) उसका यह बायां बाहु विश्वजित् यज्ञ है । ( उक्तौ पृष्ठचाभिप्लवौ ) दोनों पृष्ठ्य ३–( वाव ) एव ( तस्य ) पुरुषस्य ( प्रयन्ति ) प्रकर्षेण गच्छन्ति ( तयोः ) पादयोः ( ऊरू ) जंघे ( पृष्ठचम् ) स्वार्थे यत् । पृष्ठम् ( त्रिवृतम् ) त्रि + वृतृ वरणे- क्तः । त्र्यवयवयुक्तम् ( मज्जा ) टुमस्जो शुद्धौ-अच् टाप् । अस्थिसारः ( मस्तिष्कम् ) मस्तकस्थो घृताकारः पदार्थः ( ग्रीवाः ) कन्धराः ( एतस्याम् ) ग्रीवायाम् (कराणि)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ४ ॥ २१७ और अभिप्लव कह दिये हैं । ( यो अर्वाञ्चौ प्राणौ तौ गवायूषी ) जो नीचे वाले दो प्राण [ पायु और उपस्थ ] हैं वे दो गवायूषी यज्ञ हैं । ( अङ्गानि दशरात्रः, मुखं महाव्रतम् ) [ शेष ] अङ्ग दशरात्र और मुख महाव्रत यज्ञ है । ( तस्य हस्तौ एव उदय- नीयः अतिरात्रः ) उस [ मनुष्य के ] दोनों हाथ ही उदयनीय अतिरात्र यज्ञ हैं । ( हस्ता- भ्यां हि उद्यन्ति यः एवं वेद ) वह दोनों हाथों से चढ़ता है, जो ऐसा जानता है । ( सः वै एषः संवत्सरः ) सो वही संवत्सर यज्ञ है ॥ ३ ॥ भावार्थः मनुष्य शरीर के अवयवों को जानकर उन्हें पुष्ट रक्खे ॥ ३ ॥ कण्डिका ४ ॥ पुरुषो वाव संवत्सरः तस्य प्राण एव प्रायणीयोऽतिरात्रः प्राणेन हि प्रयन्ति वागारम्भणीयमहर्यद्यदारभते वागारभते १ वाचैव तदारभते । तस्यायमेव दक्षिणः पाणिरभिप्लवस्तस्येदं प्रातःसवनमिदं माध्यन्दिनं सवनमिदं तृतीयं सवनं गायत्र्या आयतने तस्मादियमस्यै लघिष्ठा । १ । तस्येदं प्रातः सवनमिदं माध्यन्दिनं सवन- मिदं तृतीयसवनं त्रिष्टुभ आयतने तस्मादियमस्यै वरिष्ठा । २ । तस्येदं प्रातः सवनमिदं माध्यन्दिनं सवनमिदं तृतीयसवनं जगत्या आयतने तस्मादियमनयोर्व- रिष्ठा । ३ । तस्येदं प्रातःसवनमिदं माध्यन्दिन सवनमिदं तृतीयसवनं पङ्क्त्या आयतने पृथुरिव वै पङ्क्तिस्तस्मादियमासां प्रतिष्ठा । ४ । तस्येदं प्रातःसवनमिदं माध्यन्दिनं सवनमिदं तृतीयसवनं विराज आयतनेऽन्नं वै श्रीः विराडन्नाद्यस्य श्रियोऽवरुद्ध्यै तस्मादियमासां वरिष्ठा । ५ । तस्येदं प्रातः सवनमिदं माध्यन्दिनं सवनमिदं तृतीयसवनमतिच्छन्दसाम् आयतनेऽतिच्छन्दो वै छन्दसामायतनं तस्मा- दिदं प्रतिष्ठं फलकम् । ६ । तस्येदं प्रातःसवनमिदं माध्यन्दिनं सवनमिदं तृतीय- सवनं संतः संतोभिप्लवः संत आत्मा पृष्ठ्यः प्लवतीवाभिप्लवस्तिष्ठतीव पृष्ठ्यः प्लवत इव होवमङ्गैस्तिष्ठतीवात्मना । ७ । तस्यायमेव दक्षिणः कर्णोऽभिजित् । तस्य यद् दक्षिणमक्षणः शुक्लं स प्रथमस्वरसामा यत् कृष्णं स द्वितीयो यन्मण्डलं स तृतीयो नासिके विषुवान् , मण्डलमेव प्रथमोऽर्वाक् स्वरसामा यत् कृष्णं स द्वितीयो यत् शुक्लं स तृतीयस्तस्यायं सव्यः कर्णो विश्वजिदुक्तौ पृष्ठ्याभिप्लवौ यावर्वाञ्चौ प्राणौ ते गवायूषी अङ्गानि दशरात्रो मुखं महाव्रतं तस्योदान एवोद- यनीयोऽतिरात्र उदानेन ह्युद्यन्ति य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥ ४ ॥ अवयवविशेषाः ( अण्वीभिः ) सूक्ष्माभिर्नाडीभिः ( उरः ) उरु² एव ( आन्तरे ) अन्तर-अण् । आभ्यन्तरे ( उत्तापानि ) तप्तानि आन्त्राणि ( अन्याः ) अन्ये ( अनूकम् ) मूत्रवस्तिः ( अर्वाञ्चौ ) अधोगतौ । पायूपस्थे ( उद्यन्ति ) उच्चैर्गच्छन्ति ॥ १. पू. सं. आरम्भेत इति पाठः ॥ २. कण्डिका में उरुस् शब्द भी छाती के अर्थ में है, जो कि अपपाठ है । तदनुसार भाष्यकार ने 'उरु एव' लिखा है । यह अयुक्त है । उरः की सिद्धि ऋ गतौ धातु से अर्त्तेरुरच्च ( उ. ४।१६५ ) से असुन् करके जाननी चाहिये ॥ सम्पा० ॥

२१८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ४ ॥ कण्डिका ४ ॥ मनुष्य शरीर के दृष्टान्त से संवत्सर यज्ञ का वृत्तान्त ॥ (पुरुषः वाव संवत्सरः) मनुष्य ही संवत्सर यज्ञ है। (तस्य प्राणः एव प्राय- णीयः अतिरात्रः, प्राणेन हि प्रयन्ति) उस [मनुष्य] का प्राण ही प्रायणीय अतिरात्र यज्ञ है, प्राण से ही आगे बढ़ते हैं। (वाक् आरम्भणीयम् अहः, यद् यत् आरभते वाक् आरभते, वाचा एव तत् आरभते) वाणी आरम्भ करने योग्य दिन [यज्ञ] है, जो जो आरम्भ किया जाता है वाणी आरम्भ करती है, वाणी से ही वह आरम्भ किया जाता है। (तस्य दक्षिणः पाणिः अयम् एव अभिप्लवः) उस [मनुष्य] का दाहिना हाथ यही अभिप्लव है। (तस्य इदं प्रातःसवनम् इदम् माध्यन्दिनं सवनं इदं तृतीयं सवनं गायत्र्याः आयतने, तस्माद् इयम् अस्यै ह्रसिष्ठा १) उस [मनुष्य] का यह प्रातःसवन [प्रातःकाल का यज्ञ अर्थात् बालकपन] यह माध्यन्दिन सवन [दोपहर का यज्ञ अर्थात् यौवन], और यह तीसरा सवन [तीसरे पहर का यज्ञ अर्थात् बुढ़ापा], गायत्री [आठ अक्षर के तीन पाद वाले गायत्री छन्द] के स्थान में है, इसलिये यह [गायत्री] इस [वाणी] में अति छोटी है। १। (तस्य इदं प्रातःसवनम् इदं माध्यन्दिनं सवनम् इदं तृतीय- सवनं त्रिष्टुभः आयतने, तस्मात् इयम् अस्यै वरिष्ठा २) उस [मनुष्य] का यह प्रातःसवन, यह माध्यन्दिन सवन, यह तीसरा सवन [संख्या १ देखो] त्रिष्टुप् [ग्यारह अक्षर के चार पाद वाले त्रिष्टुप् छन्द] के स्थान में है, इसलिये यह [त्रिष्टुप्] इस [गायत्री] से अधिक बड़ा है। २। (तस्य इदं प्रातःसवनम्, इदं माध्यन्दिनं सवनम् इदं तृतीयं सवनं जगत्याः आयतने, तस्मात् इयम् अनयोः वरिष्ठा ३) उस [मनुष्य] का यह प्रातःसवन, यह माध्यन्दिन सवन, और यह तीसरा सवन [सं० १] जगती [बारह अक्षर के चार पाद वाले जगती छन्द] के स्थान में है, इसलिये यह [जगती] इन दोनों [गायत्री और त्रिष्टुप्] से अधिक बड़ा है। ३। (तस्य इदं प्रातःसवनम्, इदं माध्यन्दिनं सवनम् इदं तृतीयं सवनं पङ्क्त्याः आयतने पृथुः इव वै पङ्क्तिः, तस्मात् इयम् आसां प्रतिष्ठा ४) उस [मनुष्य] का यह प्रातःसवन, यह माध्यन्दिन सवन और यह तीसरा सवन [सं० १] पङ्क्ति [पांच वा आठ अक्षर के पांच पाद वाले पंक्ति छन्द] के स्थान में है, चौड़े पदार्थ के समान ही पङ्क्ति है, इसलिये यह [पङ्क्ति] इन [गायत्री, त्रिष्टुप् और जगती] की भूमि है। ४। (तस्य इदं प्रातःसवनम्, इदं माध्यन्दिनं सवनम्, इदं तृतीयसवनं विराजः आयतने, अन्नं वै श्रीः विराट्, अन्नाद्यस्य श्रियः अवरुद्ध्यै, तस्मात् इयम् आसां वरिष्ठा ५) उस ४-(आरभते) आरभ्यते (प्रातःसवनम्) बाल्यमिति यावत् (माध्य- न्दिनं सवनम्) यौवनम् (तृतीयसवनम्) वृद्धत्वम् (आयतने) स्थाने (ह्रसिष्ठा) ह्रस्व-इष्ठन्, टाप्। ह्रस्वतमा (वरिष्ठा) उरु वर वा-इष्ठन् टाप्। उरुतमा। विस्तीर्णतमा। वरतमा। श्रेष्ठतमा (पृथुः) विस्तीर्णः (प्रतिष्ठा) भूमिः। अथवा पृथु-इष्ठन्, थस्य तः। प्रथिष्ठा। अधिकविस्तीर्णा (विराट्)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ४ २१९ [ मनुष्य ] का यह प्रातःसवन, यह माध्यन्दिन सवन और यह तीसरा सवन [सं० १] विराट् [ दस अक्षर के चार पाद वाले विराट् छन्द ] के स्थान में है, अन्न और श्री [ लक्ष्मी वा शोभा ] ही विराट् है, खाने योग्य अन्न और श्री की प्राप्ति के लिये यह है, इसलिये यह [ विराट् ] इन [ गायत्री, त्रिष्टुप्, जगती और पङ्क्ति ] में अति श्रेष्ठ है । ५ । ( तस्य इदं प्रातःसवनम् इदं माध्यन्दिनं सवनम् इदं तृतीयसवनम् अतिछन्दसाम् आयतने, अतिछन्दः वै छन्दसाम् आयतनम्, तस्मात् इदं प्रतिष्ठं फलकम् ६ ) उस [ मनुष्य ] का यह प्रातःसवन, यह माध्यन्दिन सवन, यह तीसरा सवन [ सं० १ ] अतिछन्दों [ अतिजगती, शक्वरी, अतिशक्वरी, अष्टि, अत्यष्टि, धृति, अतिधृति अतिछन्दों ] के स्थान में है, अतिछन्द ही छन्दों का स्थान है, इसलिये यह प्रतिष्ठा वाला प्रतिफल है । ६ । ( तस्य इदं प्रातःसवनम्, इदं माध्यन्दिनं सवनम्, इदं तृतीयं सवनं सैतः, सैतः अभिप्लवः, सैतः आत्मा पृष्ठ्यः, प्लवति इव अभिप्लवः, तिष्ठति इव पृष्ठ्यः, प्लवते इव हि एवम् अङ्गैः, तिष्ठति इव आत्मना ७ ) उस [ मनुष्य ] का यह प्रातःसवन, यह माध्यन्दिन सवन और यह तीसरा सवन [ सं० १ ] खेती से सिद्ध हुआ यज्ञ है, खेती से सिद्ध हुआ यज्ञ अभिप्लव है, खेती से सिद्ध हुआ यज्ञ आत्मा रूप पृष्ठ्य है, चलता है जैसे यह अभिप्लव यज्ञ है, ठहरता है जैसे यह पृष्ठ्य है, क्योंकि वह [ यज्ञ ] चलता है जैसे इस प्रकार अङ्गों से, और ठहरता है जैसे आत्मा से । ७ । ( तस्य दक्षिणः कर्णः अयम् एव अभिजित् ) उस [ मनुष्य ] का दाहिना कान यही अभिजित् यज्ञ है । ( तस्य अक्ष्णः यत् दक्षिणं शुक्लं सः प्रथमस्वरसामा यत् कृष्णं सः द्वितीयः, यत् मण्डलं सः तृतीयः ) उस [ मनुष्य ] के आंख का जो दाहिना श्वेतपन है वह पहिला स्वरसाम यज्ञ है, जो कालापन है वह दूसरा, और जो मण्डल [ आंख का घेरा ] है वह तीसरा [ स्वरसाम ] है । ( नासिके विषुवान् ) दोनों नथने विषुवान् यज्ञ हैं । ( मण्डलम् एव प्रथमः अर्वाक् स्वरसामा यत् कृष्णं सः द्वितीयः, यत् शुक्लं सः तृतीयः ) मण्डल [ वाएं आंख का घेरा ] ही पहिला अर्वाक् स्वरसाम यज्ञ है, जो कालापन है वह दूसरा है और जो श्वेतपन है वह तीसरा है । ( तस्य सव्यः कर्णः अयं विश्वजित् ) उस [ मनुष्य ] का बांयां कान यह विश्वजित् है । ( उक्तौ पृष्ठ्याभिप्लवौ ) दोनों पृष्ठ्य और अभिप्लव कह दिये हैं । ( यौ अर्वाञ्चौ प्राणौ ते गवायुषी ) जो नीचे वाले दो प्राण [ पायु और उपस्थ ] हैं वे दो गवायुषी यज्ञ हैं । ( अङ्गानि दशरात्रः मुखं महाव्रतम् ) शेष अङ्ग दशरात्र और मुख महाव्रत है । ( तस्य उदानः एव उदयनीयः अतिरात्रः ) उस [ मनुष्य ] का उदान [ ऊपर चढ़ने वाला वायु ] ही उदयनीय अतिरात्र यज्ञ है । ( उदानेन हि उद्यन्ति यः एवं वेद ) क्योंकि वह उदान वायु से वि + राजृ दीप्तौ ऐश्वर्य्ये च-क्विप् । विविधदीप्यमाना । विविधैश्वर्ययुक्ता । छन्दोविशेषः ( अतिछन्दसाम् ) अतिजगत्याद्यतिछन्दसाम् ( प्रतिष्ठम् ) प्रति- ष्ठायुक्तम् ( फलकम् ) स्वार्थे कन् । फलम् । प्रतिफलम् ( सैतः ) तेन निर्वृत्तम् ( पा० ४ । २ । ६८ ) सीता-अण् । सीतया कृषिकर्मणा निष्पादितो यज्ञः ( अक्ष्णः ) नेत्रस्य ( मण्डलम् ) मडि भूषणे-कलच् । चक्राकारेण वेष्टनम् ॥

२४० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । कं० ५ ही चढ़ता है जो ऐसा जानता है। (सः वै एषः संवत्सरः) सो यही संवत्सर यज्ञ है ॥ ४ ॥ कण्डिका ५ ॥ पुरुषो वाव संवत्सरः। पुरुष इत्येकं संवत्सर इत्येकंमत्र तत्समं १, द्वे अहो- रात्रे संवत्सरस्य द्वात्रिंशौ पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं २, त्रयो वा ऋतवः संवत्स- रस्य त्रय इमे पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं ३, षड् वा ऋतवः संवत्सरस्य षडिमे पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं ४, सप्त वा ऋतवः संवत्सरस्य सप्तेमे पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं ५, द्वादश मासाः संवत्सरस्य द्वादशेमे पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं ६, त्रयोदश मासाः संवत्सरस्य त्रयोदशेमे पुरुषे प्राणा इत्यत्र तत्समं ७, चतुर्विंशति- रर्द्धमासाः संवत्सरस्य चतुर्विंशोऽयं पुरुष। विंशत्यङ्गुलिश्चतुरङ्ग इत्यत्र तत्समं ८, षड्विंशतिरर्द्धमासाः संवत्सरस्य षड्विंशोऽयं पुरुषः प्रतिष्ठे षड्विंशे इत्यत्र तत्समं ९, त्रीणि च ह वै शतानि षष्टिश्च संवत्सरस्याहोरात्राणीत्येतावन्त एव पुरुषस्य प्राणा इत्यत्र तत्समं १०, सप्त च ह वै शतानि विंशतिश्च संवत्सरस्या- हानि च रात्रयश्चेत्येतावन्त एव पुरुषस्यास्थीनि च मज्जानश्चेत्यत्र तत्समं ११, चतुर्दश च ह वै शतानि चत्वारिंशच्च संवत्सरस्यार्द्धाह्नांश्चार्द्धरात्रयश्चेत्येतावन्त एव पुरुषस्य स्थुरामांसानीत्यत्र तत्समम् १२, अष्टाविंशतिश्च ह वै शतान्यशी- तिश्च संवत्सरस्य पादाहाश्च पादरात्रयश्चेत्येतावन्त एव पुरुषस्य स्नावा बन्ध्या इत्यत्र तत्समं १३, दश च ह वै सहस्राण्यष्टौ च शतानि संवत्सरस्य मुहूर्त्ताः इत्येतावन्त एव पुरुषस्य पेशशमरा इत्यत्र तत्समं १४, यावन्तो मुहूर्त्ताः पञ्चदश- कृत्वस्तावन्तः प्राणाः १५, यावन्तः प्राणाः पञ्चदशकृत्वस्तावन्तोऽपानाः १६, यावन्तोऽपानाः पञ्चदशकृत्वस्तावन्तो व्यानाः १७, यावन्तो व्यानाः पञ्चदशकृत्व- स्तावन्तः समानाः १८, यात्रन्तः समानाः पञ्चदशकृत्वस्तावन्त उदानाः १९, यावन्त उदानाः पञ्चदशकृत्वस्तावन्त्येतादीनि २०, यावन्त्येतादीनि तावन्त्येतर्हीणि २१, यावन्त्येतर्हीणि तावन्ति स्वेदायनानि २२, यावन्ति स्वेदायनानि तावन्ति क्षिप्राय- णानि २३, यावन्ति क्षिप्रायणानि तावन्तो रोमकूपाः २४, यावन्तो रोमकूपाः पञ्च- दशकृत्वस्तावत्यो वर्षतो धारास्तदेतत् क्रोशशतिकम्परिमाणम्। २५। तदप्येतदृचोक्तम्। २श्रमादन्यत्र परिवर्त्तमानश्चरत्वासीनो यदि वा स्वपन्नपि। अहोरात्राभ्यां पुरुषः क्षणेन कतिकृत्वः प्राणति चापानति च। शतं शतानि परि- वत्सराणामष्टौ च शतानि मुहूर्तान् यान् वदन्ति .अहोरात्राभ्यां पुरुषः समेन कतिकृत्वः प्राणति चापानति चेति ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥ १. अत्रत्यः पाठोऽतीव व्यत्यस्तः ॥ २. तुलनीय शतपथ ब्राह्मण १२, ३, २, ७ ॥ सम्पां० ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ५ २२१ कण्डिका ५ ॥ मनुष्य शरीर के दृष्टान्त से संवत्सर अर्थात् वर्ष का वृत्तान्त ॥ ( पुरुषः वाव संवत्सरः ) मनुष्य ही संवत्सर [ वर्ष, बारह महीने का काल ] है । ( पुरुषः एकम् इति संवत्सरः एकम् इति अत्र तत् समम् १ ) मनुष्य एक है और संवत्सर एक है, यह यहाँ उन दोनों में समता है। १ । ( संवत्सरस्य द्वे अहोरात्रे पुरुषे इमौ द्वौ प्राणौ इति अत्र तत् समम् २ ) संवत्सर के दो दिन रात हैं, पुरुष में यह दो प्राण [ प्राण अपान ] हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है। २ । ( संवत्सरस्य त्रयः वै ऋतवः पुरुषे इमे त्रयः प्राणाः इति अत्र तत् समम् ३ ) संवत्सर के तीन ही ऋतु [ग्रीष्म, वर्षा, और शीत] हैं, मनुष्य में यह तीन प्राण [ प्राण, अपान, उदान, ] हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है। ३। ( संवत्सरस्य षट् वै ऋतवः पुरुषे इमे षट् प्राणाः इति अत्र तत् समम् ४ ) संवत्सर के छह ही ऋतु [ वसन्त आदि ] हैं, मनुष्य में यह छह प्राण हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है। ४ । ( सवत्सरस्य सप्त वै ऋतवः पुरुषे इमे सप्त प्राणाः इति अत्र तत् समम् ५ ) संवत्सर के सात ही ऋतु हैं, मनुष्य में यह सात प्राण [ मस्तक के गोलक ] हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है। ५। (संवत्सरस्य द्वादश मासाः पुरुषे इमे द्वादश प्राणाः इति अत्र तत्समम् ६) संवत्सर के बारह महीने [ चैत्र आदि ] हैं। पुरुष में यह बारह प्राण हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है। ६ । ( संवत्सरस्य त्रयोदश मासाः पुरुषे इमे त्रयोदश प्राणाः इति अत्र तत् समम् ७ ) संवत्सर [ लोंद के वर्ष ] के तेरह महीने हैं, पुरुष में यह तेरह प्राण हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है। ७ । ( संवत्सरस्य चतुर्विंशतिः अर्धमासाः, अयम् पुरुषः चतुर्विशः विंशत्यङ्गुलिः चतुरङ्गः इति अत्र तत् समम् ८ ) संवत्सर के चौबीस आधे महीने हैं, और यह पुरुष चौबीस वाला [ अर्थात् ] बीस अङ्गुली वाला और चार अङ्ग [ दो हाथ दो पाँव ] वाला है, यह यहाँ उन दोनों में समता है । ८ । ( संवत्सरस्य षड्विंशतिः अर्धमासाः अयम् पुरुषः षड्विंशः प्रतिष्ठे षड्विंशे इति अत्र तत् समम् ९ ) संवत्सर [ लोंद के वर्ष ] के छब्बीस आधे महीने हैं, यह पुरुष छब्बीस वाला है, दो प्रतिष्ठायें [ पांव की अङ्गुलियों के स्थान ] छब्बीस [ जोड़ ] वाले हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है । ६ । ( संवत्सरस्य त्रीणि शतानि च ह वै षष्टिः च अहोरात्राणि इति, एतावन्तः एव पुरुषस्य प्राणाः, इति अत्र तत् समम् १० ) संवत्सर के तीन सौ साठ [३६०] दिन रात हैं, इतने [३६०] ही पुरुष के प्राण हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है। १० । (संवत्सरस्य ५—(समम्) समत्वम् (चतुर्विंशः) संख्यायाऽव्ययासन्नादूराधिकसङ्ख्याःसंख्येये (पा० २ । २ । २५) चतुरधिका विंशतिः यत्र स चतुर्विंशः । बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणात् ( पा० ५ । ४ । ७३) चतुर्विंशति-डच् । चतुर्विशतियुक्तः । एवम् अन्यत्रापि सिद्धिः । ( मज्जानः ) श्वन्भुक्षन्पूषन्प्लीहन्० ( उ० १ । १५९ ) ट्मस्जो शुद्घो—कनिन् । अस्थि- साराः ( स्थुरामांसानि ) स्युड संवरणे—कः, टाप्, डस्य रः । स्थुरा त्वचा । त्वचासहितानि मांसबन्धनानि ( स्नावाः ) इण्शीभ्यां वन् ( उ० १ । १५२ ) ष्णा

२२२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ५ सप्त शतानि च विंशतिः च ह वै अहानि च रात्रयः च इति एतावन्तः एव पुरुषस्य अस्थीनि च मज्जानः च इति अत्र तत् समम् ११ ) संवत्सर के सात सौ बीस [ ३६० × २ = ७२० ] ही दिन और रात हैं, इतने [ ३६० × २ = ७२० ] ही पुरुष की हड्डियां और मज्जा [ हड्डियों का सार ] हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है । ११ । ( संवत्सरस्य चतुर्दश शतानि च चत्वारिंशत् च ह वै अर्धाहाः च अर्धरात्रयः च इति, एतावन्तः एव पुरुषस्य स्थुरामांसानि इति अत्र तत् समम् १२ ) संवत्सर के चौदह सौ चालीस [ ७२० × २ = १४४० ] ही हैं, इतने [ ७२० × २ = १४४० ] ही पुरुष के खाल और मांस को ग्रन्थी हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है । १२ । ( संवत्सरस्य अष्टा- विंशतिः शतानि च अशीतिः च ह वै पादाहाः च पादरात्रयः च इति एतावन्तः एव पुरुषस्य स्नावाः बन्ध्याः इति अत्र तत् समम् १३ ) संवत्सर के अट्ठाइस सौ अस्सी [ १४४० × २ = २८८० ] ही चौथाई दिन और चौथाई रात हैं इतने [ १४४० × २ = २८८० ] ही पुरुष के पुट्ठे और बन्धन हैं, यह यहाँ उन दोनों में समता है । १३ । ( संवत्सरस्य दश सहस्राणि च अष्टौ शतानि च ह वै मुहूर्त्ताः इति, एतावन्तः एव पुरुषस्य पेशशमराः इति अत्र तत् समम् १४ ) संवत्सर के दश सहस्र और आठ सौ [ ३६० × ३० मुहूर्त = १०,८०० ] ही मुहूर्त हैं, इतने [ १०,८०० ] ही पुरुष के पेशशमर [ रूपसूचक अंश विशेष ] हैं यह यहाँ उन दोनों में समता है । १४ । ( यावन्तः मुहूर्ताः पञ्चदशकृत्वः तावन्तः प्राणाः १५ ) जितने मुहूर्त पन्द्रह बार [ १०,८०० × १५ = १,६२,००० ] हैं उतने [ १,६२,००० ] प्राण हैं । १५ । ( यावन्तः प्राणाः पञ्चदशकृत्वः तावन्तः अपानाः १६ ) जितने प्राण पन्द्रह बार [ १,६२,००० = १५ = २४,३०,००० ] हैं उतने [ २४,३०,००० ] अपान हैं । १६ । ( यावन्तः अपानाः पञ्चदशकृत्वः तावन्तः व्यानाः १७ ) जितने अपान पन्द्रह बार [ २४,३०,००० × १५ = ३,६४,५०,००० ] हैं उतने [ ३,६४,५०,००० ] व्यान हैं । १७ । ( यावन्तः व्यानाः पञ्चदशकृत्वः तावन्तः समानाः १८ ) जितने व्यान पन्द्रह बार [ ३,६४,५०,००० × १५ = ५४,६७,५०,००० ] हैं, उतने [ ५४,६७,५०,००० ] उतने समान हैं । १८ । ( यावन्तः समानाः पञ्चदश- कृत्वः तावन्तः उदानाः १९ ) जितने समान पन्द्रह बार [ ५४,६७,५०,००० × १५ = ८,२०,१२,५०,००० ] हैं, उतने [ ८,२०,१२,५०,००० ] उदान हैं । १६ । ( यावन्तः उदानाः पञ्चदशकृत्वः तावन्ति एतादीनि २० ) जितने उदान पन्द्रह बार [ ८,२०, १२,५०,००० × १५ = १,२३,०१,८७,५०,००० ] हैं, उतने [ १,२३,०१,८७,५०,००० ] एतादि हैं २० । ( यावन्ति एतादीनि तावन्ति एतर्हीणि २१ ) जितने एतादि हैं उतने

शौचे—वन् । स्नाववः । वायुवाहिन्यो नाड्यः ( बन्ध्याः ) बन्ध बन्धने—क्यप्, टाप् । बन्धनानि ( मुहूर्त्ताः ) अञ्चिघृसिभ्यः क्तः ( उ० ३ । ८१ ) हुर्च्छा कौटिल्ये— क्तः । मुडागमः, छलोपः । घटिकाद्वयकालाः । त्रिंशन्मुहूर्तमहोरात्रम् ( पेशशमराः ) पिश अवयवे—घञ् । अत्तिकमिश्रमिचमिदेवि० ( उ० ३ । १३२ ) . पेश + शम शान्तौ आलोचने च—अरप्रत्ययः । रूपसूचका अंशविशेषाः । पेशश् रूपं-णिच् ० ३ । ७ । पेशः एव पेशस् ( एतादीनि ) हसिमृग्रिण्वामिं० ( उ० ३ । ८६ ) इण् गतौ-तन् ।

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ५ ॥ २२३ [ १,२३,०१,८७, ५०,००० ] एतर्हि हैं । २१ । ( यावन्ति एतर्हीणि तावन्ति स्वेदाय- नानि २२ ) जितने एतर्हि हैं उतने [ १,२३,०१,८७,५०,००० ] स्वेदायन [ पसीने के मार्ग ] हैं । २२ । ( यावन्ति स्वेदायनानि तावन्ति क्षिप्रायणानि २३ ) जितने स्वेदा- यन हैं उतने [ १,२३ ०१,८७,५०,०० ] क्षिप्रायण [ शीघ्र मार्ग ] हैं । २३ । ( यावन्ति क्षिप्रायणानि तावन्तः रोमकूपाः २४ ) जितने क्षिप्रायण हैं उतने ( १,२३,०१,८७, ५०,८०० ) रोमकूप हैं । २४ । ( यावन्तः रोमकूपाः पञ्चदशकृत्वः तावत्यः वर्षतः धाराः ) जितने रोमकूप पन्द्रह बार [ १,२३,०१,८७,५०,००० x १५ = १८,४५,२८, १२,५०,००० ] हैं उतनी वर्षत् की धारायें [ सेचनशील नाड़ियों के प्रवाह ] हैं । ( तत् एतत् क्रोशशतिकं परिमाणम् २५ ) सो यह सौ क्रोश वाला परिणाम [गणना] है । २५ । ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् ) सो यह भी इस ऋचा करके कहा गया है— ( पुरुषः श्रमात् अन्यत्र परिवर्तमानः आसीनः यदि वा स्वपन् अपि चरतु अहो- रात्राभ्यां क्षणेन कतिकृत्वः प्राणिति च अपानिति च ) मनुष्य श्रम से दूसरे स्थान में लगा हुआ चाहे बैठा हुआ, चाहे सोता हुआ वर्त्तमान हो, वह दिन और रात्रि के साथ क्षण [ की समता ] से कितनी बार प्राण लेता है और अपान लेता है । १ । ( परिवत्सराणां शतं शतानि अष्टौ च शतानि यान् मुहूर्त्तान् वदन्ति, पुरुषः अहोरात्राभ्यां समेन कतिकृत्वः प्राणिति च अपानिति च—इति ब्राह्मणम् ) पुरुष परिवत्सरों के सौ सैकड़े और आठ सैकड़े जिन मुहूर्तों को कहते हैं, पुरुष दोनों दिन और रात्रि के साथ समानता से कितने बार प्राण लेता है और अपान लेता है । २ । —यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है । ५ ॥ [ यह दोनों श्लोक ब्राह्मण वचन हैं, वेदों में नहीं हैं, इनका भावार्थ विचारणीय है । ] भावार्थः — मनुष्य शरीर में स्थूल रूप से प्राण हृदय में १, अपान मलाशय में २, व्यान समस्त शरीर में ३, समान नाभि में ४, और उदान कण्ठ में ५, रहता है ऐसां मानते हैं । फिर जैसे जैसे नाड़ियां एक से एक सूक्ष्म होकर गणना में बढ़ती जाती हैं, वैसे ही वायु की गति भी सूक्ष्म और अधिक होकर बढ़ती जाती है । स्थान वा नाड़ियों में गति के भेद से एक ही वायु के अलग अलग नाम और काम हैं । तात्पर्य यह है कि जैसे इति एतः । आदीयंते गृह्यते आ+दा—किः । एतानां गतीनाम् आदीनि ग्रहण- शीलानि अङ्गानि । नाडीविशेषाः ( एतर्हीणि ) इण् गतौ—तन् । सर्वधातुभ्य इन् ( उ० ४ । ११८ ) एत + अहं पूजायां योग्यत्वे च—इन्, पृषोदरादि रूपम् । गति- योग्यानि अङ्गानि । नाडीविशेषाः ( स्वेदायनानि ) स्वेदस्य गात्रस्रवस्य अयनानि मार्गाः ( क्षिप्रायणानि ) क्षिप्राणि शीघ्राणि अयनानि मार्गाः येषां तानि ( वर्षतः ) वर्त्तमाने पृषद्वृहन्महज्जगच्छतॄवच्च ( उ० २ । ८४ ) वृषु सेचने प्रजनैश्वर्ययोश्च—अतिः । सेचनशीलनांडीसमूहस्य ( धाराः ) प्रवाहाः ( क्रोशशतिकम् ) क्रुश रोदने आह्वाने च—घञ् । क्रोशः महासंख्याविशेषः । तदस्य परिमाणम् ( पा० ५ । १ । ५७ ) क्रोशशत्—ठन् । क्रोशशतयुक्तम् ( परिवर्तमानः ) परिवृतः ( परिवत्सरा- णाम् ) वत्सरविशेषाणाम् ( समेन ) समत्वेन ॥

२२४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ६ ॥ शरीर के वायु मार्ग नाड़ियां अति सूक्ष्म और अगणित हैं, वैसे ही काल की गति अति सूक्ष्म और बिना परिमाण है ॥ ५ ॥ कण्डिका ६ ॥ संवत्सरस्य समता वेदितव्येति ह स्मा ह वा स्युरेकमेव पुरस्ताद् विषु- वतोऽतिरात्रमुपयन्त्येकमुपरिष्टात् १, त्रिपञ्चाशतमेव पुरस्ताद्विषुवतोऽग्निष्टो- मानुपयन्ति त्रिपञ्चाशतमुपरिष्टाद् २, विंशतिशतमेव पुरस्ताद्विषुवत उक्थ्यानु- पयन्ति विंशतिशतमुपरिष्टात् ३, षडेव पुरस्ताद्विषुवतः षोडशिन उपयन्ति षडु- परिष्टात् ४, त्रिंशदेव पुरस्ताद्विषुवतः षडहानुपयन्ति त्रिंशदुपरिष्टात् ५, सैषा संवत्सरस्य समता स य एवमेतां संवत्सरस्य समतां वेद संवत्सरेण सात्मा सलोको भूत्वा देवानप्येतीति ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥ कण्डिका ६ ॥ संवत्सर यज्ञ में विषुवान् के दोनों ओर यज्ञ की समता ॥ ( संवत्सरस्य समता वेदितव्या इति ) संवत्सर यज्ञ की समानता [ याजकों को ] जाननी चाहिये, यह वर्णन है। ( ह स्मा ह वा स्युः ) और वह अवश्य ही होनी चाहिये । ( विषुवतः पुरस्तात् एकम् एव अतिरात्रम् उपयन्ति, एकम् उपरिष्टात् १ ) विषुवान् [ तुल्य दिन, रात्रि के काल वाले ] यज्ञ से पहिले एक ही अतिरात्र यज्ञ को स्वीकार करते हैं और एक को पीछे । १ । ( विषुवतः पुरस्तात् त्रिपञ्चाशतम् एव अग्निष्टोमान् उपयन्ति त्रिपञ्चाशतम् उपरिष्टात् २ ) विषुवान् से पहिले तिरपन ही अग्निष्टोमों को स्वीकार करते हैं और तिरपन को पीछे । २ । ( विषुवतः पुरस्तात् विंशतिशतम् एव उक्थ्यान् उपयन्ति विंशतिशतम् उपरिष्टात् ३ ) विषुवान् से पहिले एक सौ बीस ही उक्थ्य यज्ञों को स्वीकार करते हैं और एक सौ बीस को पीछे । ३ । ( विषुवतः पुरस्तात् षट् एव षोडशिनः उपयन्ति षट् उपरिष्टात् ४ ) विषुवान् से पहिले छह ही षोडशी यज्ञों को स्वीकार करते हैं और छह को पीछे । ४ । ( विषुवतः पुरस्तात् त्रिंशत् एव षडहान् उपयन्ति त्रिंशत् उपरिष्टात् ५ ) विषुवान् से पहिले तीस ही षडहः [ छह दिन वाले यज्ञों ] को स्वीकार करते हैं और तीस को पीछे । ५ । ( सा एषा संवत्सरस्य समता ) सो यही संवत्सर की समता है । ( यः एवं संवत्सरस्य एतां समतां वेद सः संवत्सरेण स-आत्मा सलोकः भूत्वा देवान्-अप्येति इति ब्राह्मणम् ) जो इस प्रकार संवत्सर की इस समता को जानता है, वह संवत्सर के साथ एक आत्मा वाला और एक निवास वाला होकर दिव्य गुणों को पाता है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ६ ॥ ६—( ह स्मा ह ) इति निपातत्रयसमूहः, अवधारणे । अवश्यम् एव ( वा ) चार्थे ( स्युः ) स्यात् । सा समता च अवश्यम् एव स्यात्, इत्यर्थः ( उपयन्ति ) स्वीकुर्वन्ति ( विंशतिशतम् ) संख्याऽव्ययासन्नादूराधिकसंख्याः संख्येये ( पा० २ । २ । २५) विंशत्या अधिकम् शतम् । विंशत्युत्तरशतम् ( सात्मा ) समानात्मा ( सलोकः ) समाननिवासः ( देवान् ) दिव्यगुणान् ( अप्येति ) प्राप्नोति ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ७ २२५ भावार्थः-मनुष्य लक्ष्य का आगा पीछा ठीक ठीक सोच कर उचित समय पर कार्य करे, जैसे विषुवान् के आगे पीछे विचार कर यज्ञ होते हैं ॥ ६ ॥ कण्डिका ७ ॥ अथातो यज्ञक्रमाः । अग्न्याधेयमग्न्याधेयात् पूर्णाहूतिः, पूर्णाहूतेरग्निहोत्रमग्नि- होत्राद्दर्शपूर्णमासौ दर्शपूर्णमासाभ्यामाग्रयणं, आग्रयणाच्चातुर्मास्यानि, चातुर्मा- स्येभ्यः पशुबन्धः पशुबन्धादग्निष्टोमः, अग्निष्टोमाद्राजसूयो राजसूयाद्वाजपेयः, वाज- पेयादश्वमेधः, अश्वमेधात्पुरुषमेधः, पुरुषमेधात् सर्वमेधः, सर्वमेघाद्दक्षिणावन्तो दक्षिणावद्भ्यो दक्षिणा अदक्षिणाः सहस्रदक्षिणे प्रतितिष्ठंस्ते वा एते यज्ञक्रमाः । स य एवमेतान् यज्ञक्रमांश्चेद यज्ञेन सात्मा सलोको भूत्वा देवानप्येतीति ब्राह्मणम् ॥७॥ कण्डिका ७ ॥ पन्द्रह प्रकार के यज्ञों का क्रम, जिनमें राजसूय, वाजपेय, अश्वमेध, पुरुषमेध आदि सम्मिलित हैं । (अथ अतः यज्ञक्रमाः) अब यहां यज्ञक्रम [ कहे जाते हैं ] । ( अग्न्याधेयम् ) अग्न्याधान । १ । ( अग्न्याधेयात् पूर्णाहूतिः ) अग्न्याधान से [ पीछे ] पूर्णाहूति । २ । ( पूर्णाहूतेः अग्निहोत्रम् ) पूर्णाहूति से पीछे अग्निहोत्र [ साकल्य की आहुति ] । ३ । ( अग्निहोत्रात् दर्शपूर्णमासौ ) अग्निहोत्र से पीछे दर्शपूर्णमास [ अमावस्या और पूर्णमासी के यज्ञ ] । ४ । ( दर्शपूर्णमासाभ्याम् आग्रयणम् ) दोनों दर्शपूर्णमासों से पीछे आग्रयण [ नये अन्न का यज्ञ ] । ५ । ( आग्रयणात् चातुर्मास्यानि ) आग्रयण से पीछे चातुर्मास्य [ चार महीनों में पूरे होने वाले यज्ञ ] । ६ । ( चातुर्मास्येभ्यः पशुबन्धः ) चातुर्मास्यों से पीछे पशुबन्ध [ पशुओं के प्रबन्ध का यज्ञ ] । ७ । ( पशुबन्धात् अग्निष्टोमः ) पशुबन्ध से पीछे अग्निष्टोम । ८ । ( अग्निष्टोमात् राजसूयः ) अग्निष्टोम से पीछे राजसूय [ राजा के अभिषेक के यज्ञ ] । ६ । ( राजसूयात् वाजपेयः) राजसूय से पीछे वाजपेय [ बल की रक्षा का यज्ञ ] । १० । ( वाजपेयात् अश्वमेधः ) वाजपेय से पीछे अश्वमेध [ घोड़ों के गुणों की विद्या का यज्ञ ] । ११ । ( अश्वमेधात् पुरुषमेधः ) अश्वमेध से पीछे पुरुष मेध [ पुरुषों के मेलवाला यज्ञ ] । १२ । ( पुरुषमेधात् सर्वमेधः ) पुरुषमेध से पीछे ७-( अग्न्याधेयम् ) अग्निस्थापनम् । अग्न्याधानम् (आग्रयणम् ) अग्र-अयन, पृषोदरादित्वात् ह्रस्वदीर्घौ । अग्रे अयनं भोजनं शस्यादेर्येन कर्मणा तत् । नवश- स्येष्टिः (चातुर्मास्यानि ) चतुर्मास-ण्यः । चतुर्माससाध्या यज्ञभेदा व्रतभेदाश्च (पशुबन्धः) पशुप्रबन्धयज्ञः ( राजसूयः ) राजसूदसूर्यं० ( पा० ३ । १ । ११४ ) राजन् + षुञ् अभिषवे-क्यप् । दीर्घो निपातितः । राजाभिषेकयज्ञः (वाजपेयः ) अचो यत् ( पा० ३ । १ । ९७ ) वाज+पा पाने पा रक्षणे वा-यत् । वाजः, अन्ननाम-निघ० २ । ७ । बलनाम- निघ० २ । ९ । बलं रक्षणीयं यस्मिन् स यज्ञः । यद् वा अन्नं रक्षणीयं भोजनीयं यत्र सः (अश्वमेधः ) अश्व + मेधृ मेधाहिंसनसंगमेषु-अङ्, टाप् । अश्वगुणेषु मेधा धारणावती बुद्धिर्यस्मिन् स यज्ञः ( पुरुषमेधः ) पुरुषाणां मेधः संगमो यत्र स यज्ञः ( सर्वमेधः ) सर्वेषु मेधा यस्मिन् १५

२२६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ८ ॥ सर्वमेध [ सब में धारणावती बुद्धिवाला यज्ञ ] । १३ । ( सर्वमेधात् दक्षिणावन्तः ) सर्वमेध से पीछे दक्षिणा वाले यज्ञ । १४ । ( दक्षिणावद्भ्यः दक्षिणाः अदक्षिणाः सहस्रदक्षिणे प्रत्यतिष्ठन् ) दक्षिणवाले यज्ञ से पीछे बहुत दक्षिणा वाले और बड़ी से बड़ी दक्षिणा वाले यज्ञ सहस्रदक्षिणा [ सहस्रों गौवों वा मुद्राओं के दान वाले यज्ञ ] में ठहरते हैं । १५ । ( ते वै एते यज्ञक्रमाः ) सो यही यज्ञक्रम हैं । ( यः एवम् एतान् यज्ञ- क्रमान् वेद सः यज्ञेन स-आत्मा सलोकः भूत्वा देवान् अप्येति इति ब्राह्मणम् ) जो इस प्रकार इन यज्ञों के क्रमों को जानता है वह यज्ञ के साथ एक आत्मा वाला और एक निवास वाला होकर दिव्य गुणों को पाता है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ७ ॥ भावार्थः—जो मनुष्य क्रम से एक के पीछे दूसरा काम विचार कर २ते हैं, वे कृतार्थ होते हैं ॥ ७ ॥ कण्डिका ८ ॥ प्रजापतिरकामयतानन्त्यमश्नुवीयेति सोऽग्नीनाधाय पूर्णाहूत्याऽयजत सोऽन्त- मेवापश्यत् १, सोऽग्निहोत्रेणेष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् २, स दर्शपूर्णमासाभ्यामि- ष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् ३, स आग्रयणेनेष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् ४, स चातुर्मास्यैरि- ष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् ५, स पशुबन्धेनेष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् ६, सोऽग्निष्टोमेने- ष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् ७, स राजसूयेनेष्ट्वा राजेति नामाधत्त सोऽन्तमेवाऽपश्यत् ८, स वाजपेयेनेष्ट्वा सम्राडिति नामाधत्त सोऽन्तमेवापश्यत् ९, सोऽश्वमेधे- नेष्ट्वा स्वराडिति नामाधत्त सोऽन्तमेवापश्यत् १०, स पुरुषमेधेनेष्ट्वा विरा- डिति नामाधत्त सोऽन्तमेवापश्यत् ११, स सर्वमेधेनेष्ट्वा सर्वराडिति नामाधत्त सोऽन्तमेवापश्यत् १२, सोऽहीनैर्दक्षिणावद्भिरिष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् १३, सोऽही- नैरदक्षिणावद्भिरिष्ट्वाऽन्तमेवापश्यत् १४, स सत्रेणोभयतोऽतिरात्रेणान्ततो यजेत १५, वाचं ह वै होत्रे प्रायच्छत् प्राणमध्वर्यवे चक्षुरुद्गात्रे मनो ब्रह्मणे- ऽङ्गानि होत्रकेभ्य आत्मानं सदस्येभ्यः १६, एवमानन्त्यमात्मानं दत्वानन्त्यमाश्नु- तेति १७, तद्य दक्षिणा आनयत्ताभिरात्मानं निष्क्रीणीय १८, तस्मादेतेन ज्योति- ष्टोमनाग्निष्टोमेनात्मनिष्क्रयणेन सहस्रदक्षिणेन पृष्ठशमनीयेन त्वरेत १९, यो ह्यनिष्ट्वा पृष्ठशमनीयेन प्रैत्यात्मान सो निष्क्रीय प्रैतीति ब्राह्मणम् २० ॥ ८ ॥ कण्डिका ८ ॥ प्रजापति की कथा जिसने बहुत यज्ञों को करके आत्मिक यज्ञ से अत्यन्त सुख पाया ॥ ( प्रजापतिः अकामयत आनन्त्यम् अश्नुवीय इति ) प्रजापति [ प्रजापालक यजमान ] ने चाहा—मैं अनन्त सुख प्राप्त करू । ( सः अग्नीन् आधाय पूर्णाहूत्या यजेत सः (दक्षिणाः) दक्षिणा-अर्शआद्यच् । बहुदक्षिणावन्तः (अदक्षिणाः) नास्ति अधिका दक्षिणा येभ्यः दक्षिणायाः येषु ते । सर्वथा सर्वदक्षिणायुक्ता यज्ञाः (सहस्रदक्षिणे ) सहस्राणां गवादीनां मुद्रणं वा दानं यस्मिन् तस्मिन् यज्ञे (प्रत्यतिष्ठन्) प्रतिष्ठन्ति ॥ ८-( प्रजापतिः ) प्रजापालको यजमानः ( आनन्त्यम् ) अनन्त—ष्यञ् भावे स्वार्थे वा । अनन्तं सुखम् ( अश्नुवीय ) अहं प्राप्नुयाम् (अन्तम्)

मः अन्तम् एव अपश्यत् १ ) उसने अग्नियों की स्थापना करके पूर्णाहुति के साथ यज्ञ किया, उसने अन्त वाला ही सुख देखा । १ । ( सः अग्निहोत्रेण इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत् २) उसने अग्निहोत्र से यज्ञ करके अन्त वाला ही सुख देखा । २ । ( सः दर्शपूर्णमा- साभ्याम् इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत् ३ ) उसने दोनों अमावस्या और पूर्णमासी के यज्ञों से यज्ञ करके अन्तवाला ही सुख देखा । ३ । ( सः आग्रयणेन इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत् ४ ) उसने आग्रयण [ नये अन्न के यज्ञ ] से यज्ञ करके अन्त वाला ही सुख देखा । ४ । ( सः चातुर्मास्यैः इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत् ५ ) उसने चातुर्मास्यों [ चार महीने में पूरे होने वाले यज्ञों ] से यज्ञ करके अन्तवाला ही सुख देखा । ५ । ( सः पशुबन्धेन इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत् ६ ) उसने पशुबन्ध [ पशुओं के प्रवन्ध वाले यज्ञ ] से यज्ञ करके अन्त वाला ही सुख देखा । ६ । ( सः अग्निष्टोमेन इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत् ७ ) उसने अग्निष्टोम यज्ञ से यज्ञ करके अन्त वाला ही सुख देखा । ७ । ( सः राजसूयेन इष्ट्वा राजा इति नाम अधत्त सः अन्त म् एव अपश्यत् ८ ) उसने राजसूय यज्ञ करके, राजा यह नाम रखा, उसने अन्त वाला ही सुख देखा । ८ । ( सः वाजपेयेन इष्ट्वा सम्राट् इति नाम अधत्त सः अन्तम् एव अपश्यत् ६ ) उसने वाजपेय [ बलरक्षक यज्ञ ] से यज्ञ करके सम्राट् [राज-राजेश्वर] यह नाम रखा, उस ने अन्तवाला ही सुख देखा । ६ । ( सः अश्व- मेधेन इष्ट्वा स्वराट् इति नाम अधत्त सः अन्तम् एव अपश्यत् १० ) उसने अश्वमेध [ घोड़ों के गुणों की विद्या वाले ] यज्ञ से यज्ञ करके स्वराट् [ स्वतन्त्र ऐश्वर्यवान् राजा ], यह नाम रखा उसने अन्तवाला ही सुख देखा । १० । ( सः पुरुषमेधेन इष्ट्वा विराट् इति नाम अधत्त सः अन्तम् एव अपश्यत् ११ ) उसने पुरुषमेध [ पुरुषों पर निश्चल बुद्धि वाले ] यज्ञ से यज्ञ करके विराट् [ विविध ऐश्वर्यवान् राजा ] यह नाम रखा, उस ने अन्त वाला ही सुख देखा । ११ । ( सः सर्वमेधेन इष्ट्वा सर्वराट् इति नाम अधत्त सः अन्तम् एव अपश्यत् १२ ) उसने सर्वमेध [ सब पर निश्चल बुद्धि वाले ] यज्ञ से यज्ञ करके सर्वराट् [ सब प्रकार ऐश्वर्यवान् राजा ] यह नाम रखा, उस ने अन्त वाला ही सुख देखा ] । १२ । ( सः अहीनैः दक्षिणावद्भिः इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत् १३ ) उसने अहीन [ पूरी पूरी ] दक्षिणा वाले यज्ञों से यज्ञ करके अन्त वाला ही सुख देखा । १३ । ( सः अहीनैः अदक्षिणावद्भिः इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत् १४ ) उस ने अहीन [ पूरी पूरी ] अदक्षिणा वाले [ जिस दक्षिणा से कोई अधिक दक्षिणा न हो अर्थात् बड़ी से बड़ी दक्षिणा वाले ] यज्ञों से यज्ञ करके अन्त वाला ही सुख देखा । १४ । ( सः उभयतः अतिरात्रेण सत्रेण अन्ततः यजेत १५ ) उस ने दोनों ओर अतिरात्र

अम गतौ—तन् । ससीमं सुखम् ( अधत्त ) धृतवान् ( सम्राट् ) सम् + राजृ दीप्तौ ऐश्वर्ये च--क्विप् । सर्वभूमीश्वरः ( स्वराट् ) स्वेनैव राजते ईष्टे । स्वयम् एव ऐश्वर्यवान् राजा ( विराट् ) विशेषेण राजते ईष्टे । विशेषैश्वर्यवान् क्षत्रियः ( सर्वराट् ) सर्वेषु राजते । सर्वैश्वर्यवान् राजा ( अहीनैः ) गो० उ० २ । ८ । हीनतारहितैः । सम्पूर्णैः ( सत्रेण ) गृधृवीपचिवचियमिसदिक्षदिभ्यस्त्रः । ( उ० ४ । १६७ ) षद्लृ गतौ उपवेशने च-त्रः । यद्वा सत् + त्रैङ् पालने-कः । सीदन्ति उप-

२२८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ६ ॥ वाले सत्र [ सत्पुरुषों के रक्षक ] यज्ञ से अन्त में यज्ञ किया---( वाचं ह वै होत्रे प्राय- च्छत्, प्राणम् अध्वर्यवे, चक्षुः उद्गात्रे, मनः ब्रह्मणे, अङ्गानि होत्रकेभ्यः, आत्मानं सदस्येभ्यः १६ ) उस ने [ अपनी ] वाणी को ही होता को दिया, प्राण अध्वर्यु को, नेत्र उद्गाता को, मन ब्रह्मा को, सब अङ्ग होत्रकों [ सहायक ऋत्विजों ] को, आत्मा सदस्यों [ न्यून और अधिक कर्म रोकने पर दृष्टि वालों ] को । [ अर्थात् होता आदि के सब कर्म उसने अपने आत्मा से किये ] । ( एवम् आनन्त्यम् आत्मानम् दत्वा आनन्त्यम् आश्नुत इति १७ ) इस प्रकार अन्तरहित आत्मबल का दान करके अनन्त सुख उसने पाया । ( तत् याः दक्षिणाः आनयत् ताभिः आत्मानं निष्क्रीणीय १८ ) सो जिन दक्षिणाओं को वह लाया [ उस ने दिया ], उन से उस ने आत्मा को मोल लिया । १८ । '( तस्मात् ज्योतिष्टोमेन अग्निष्टोमेन आत्मनिष्क्रयणेन सहस्रदक्षिणेन एतेन पृष्ठशमनीयेन त्वरेत १६ ) इस लिये वह ज्योतिष्टोम, अग्निष्टोम, आत्मनिष्क्रयण [अपने को मोल लेने वाले] और सहस्र दक्षिणा वाले यज्ञ के साथ इस पृष्ठशमनीय [ स्तुतियों से शान्ति योग्य ] यज्ञ से शीघ्रता करे । १६ । ( यः हि अनिष्ट्वा पृष्ठशमनीयेन प्रैति सः आत्मानं निष्क्रीय प्रैति इति ब्राह्मणम् २० ) जो पुरुष ही [ भौतिक यज्ञों से ] यज्ञ न करके पृष्ठशमनीय [ स्तुतियों से शान्ति योग्य ] यज्ञ के द्वारा आगे बढ़ता है, वह आत्मा को मोल लेकर आगे बढ़ता है-यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है । २० ।। ८ ।। भावार्थः - जब मनुष्य अनेक भौतिक यज्ञों को करके अथवा न करके निरभिमान होकर उपकार में आत्मसमर्पण करता है, तब वह अत्यन्त सुख पाता है ॥ ८ ॥ कण्डिका ९ ॥ यद्वै संवत्सराय संवत्सरसदो दीक्षन्ते कथमेषामग्निहोत्रमनन्तरितं भवति व्रतेनेति ब्रूयात् १, कथमेषां दर्शोऽनन्तरितो भवति दध्ना च पुरोडाशेन चेति ब्रूयात् २, कथमेषां पौर्णमासमनन्तरितं भवत्याज्येन च पुरोडाशेन चेति ब्रूयात् ३, कथमेषामाग्रयणमनन्तरितं भवति सौम्येन चरुणेति ब्रूयात् ४, कथ- मेषां चातुर्मास्यान्यनन्तरितानि भवन्ति पयसेति ब्रूयात् ५, कथमेषां पशुबन्धो- ऽनन्तरितो भवति पशुना च पुरोडाशेन चेति ब्रूयात् ६, कथमेषां सौम्योऽध्वरो- ऽनन्तरितो भवति ग्रहैरिति ब्रूयात् ७, कथमेषां गृहमेधोऽनन्तरितो भवति धानाकरम्भैरिति ब्रूयात् ८, कथमेषां पितृयज्ञोऽनन्तरितो भवत्यौपासनैरिति विशन्ति यत्र यद्वा सतः सत् पुरुषान् त्रायते तत् । सत्रनामकयज्ञेन ( होत्रकेभ्यः ) सहायकहोतृभ्यः ( सदस्येभ्यः ) न्यूनातिरिक्तताविपर्यंयपरिहारार्थं विधानदर्शिभ्यः सभासद्भ्यः ( आनन्त्यम् ) अन्तरहितम् ( आत्मानम् ) आत्मबलम् ( दत्वा ) समर्प्य ( आश्नुत ) प्राप्तवान् ( निष्क्रीणीय ) निष्क्रीतवान् । तुल्यमूल्येन गृहीतवान् ( आत्मनिष्क्रयणेन ) आत्मदानेन ग्रहणेन ( पृष्ठशमनीयेन ) तिष्यपुष्यपूर्वाप्रौष्ठपदाः ( उ० २ । १२ ) पृषु सेचने-थक् । पृष्ठंः स्तोत्रैः शमनीयेन शान्तियोग्येन यज्ञेन ( त्वरेत ) ञित्वरा संभ्रमे वेगे च । वेगं कुर्यात् ( अनिष्ट्वा ) अविहितं यज्ञम् 'अकृत्वा ( प्रैति ) प्रकर्षेण गच्छति ( निष्क्रीय ) मूल्येन गृहीत्वा ॥

Here is the accurate transcription of the provided image into pure Markdown in Unicode Devanagari:

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० ९ ॥ २२९ ब्रूयात् ९, कथमेषां मिथुनमनन्तरितं भवति हिङ्कारेणेति ब्रूयात् १०, स एषः संव- वत्सरे यज्ञक्रतूनुपैति ११, य य एवमेतान् संवत्सरे यज्ञक्रतूनुपैति' वेद यज्ञेन सात्मा सलोको भूत्वा देवान्' अध्येतीति ब्राह्मणम् १२ ॥ ९ ॥ कण्डिका ९ ॥ संवत्सर यज्ञ में आवश्यक कर्मों का विधान ॥ ( यद् वै संवत्सराय संवत्सरसदः दीक्षन्ते कथम् एषाम् अग्निहोत्रम् अनन्तरितं भवति, व्रतेन इति ब्रूयात् १ ) जब संवत्सर यज्ञ के लिये संवत्सर में बैठने वाले लोग दीक्षा लेते हैं, कैसे इनका अग्निहोत्र निरन्तर [ लगातार ] होता है—व्रत से, यह कहना चाहिये । १ । ( कथम् एषां दर्शः अनन्तरितः भवति, दध्ना च पुरोडाशेन च इति ब्रूयात् २ ) कैसे इनका अमावस्या का यज्ञ निरन्तर होता है—दही से और पुरोडाश से, यह कहना चाहिये । २ । ( कथम् एषां पौर्णमासम् अनन्तरितं भवति, आज्येन च पुरोडाशेन च इति ब्रूयात् ३ ) कैसे इनका पूर्णमासी का यज्ञ निरन्तर होता है—घी से और पुरोडाश से, ऐसा कहना चाहिये । ३ । ( कथम् एषाम् आग्रयणम् अनन्तरितं भवति, सौम्येन चरूणा इति ब्रूयात् ४ ) कैसे इनका आग्रयण [ नये अन्न का यज्ञ ] निरन्तर होता है—सौम्य [ सोमलता वा ओषधियों वाले ] चरु [ हव्य अन्न ] से: यह कहना चाहिये । ४ । ( कथम् एषां चातुर्मास्यानि अनन्तरितानि भवन्ति, पयसा इति ब्रूयात् ५ ) कैसे इनके चातुर्मास्य [ चार महीने में पूरे होने वाले यज्ञ ] निरन्तर होते हैं—दूध से, यह कहना चाहिये । ५ । ( कथम् एषां पशुबन्धः अनन्तरितः भवति, पशुना च पुरोडाशेन च इति ब्रूयात् ६ ) कैसे इनका पशुबन्ध [ पशुओं के प्रबन्ध वाला ] यज्ञ निरन्तर होता है—पशु से और पुरोडाश से, यह कहना चाहिये । ६ । ( कथम् एषां सौम्यः अध्वरः अनन्तरितः भवति, ग्रहैः इति ब्रूयात् ७ ) कैसे इनका सौम्य [ सोमलता वा ओषधियों वाला ] अध्वर [ हिंसा रहित यज्ञ ] निरन्तर होता है—ग्रहों [ ग्रहण साधनों ] से, यह कहना चाहिये । ७ । ( कथम् एषां गृहमेधः अनन्तरितः भवति, धानाकरम्भैः इति ब्रूयात् ८ ) कैसे इनका गृहमेध [ गृहाश्रम यज्ञ ] निरन्तर होता है—धाना और करम्भों [ भुने जवों और दही में सने सक्तुओं ] से, यह कहना चाहिये । ८ । ( कथम् एषां पितृयज्ञः अनन्तरितः भवति, औपासनैः इति ब्रूयात् ९ ) कैसे इनका पितृयज्ञ [ पितरों का सत्संग आदि ] निरन्तर होता है—उपासना कर्मों से, यह कहना चाहिये । ९ । ( कथम् एषां मिथुनम् अनन्तरितं भवति, हिङ्कारेण इति ब्रूयात् ९--( अनन्तरितम् ) अव्यवहितम् । निरन्तरम् ( सौम्येन ) सोमलतायु- क्तेन अमृतमयेन (चरुणा) हव्यान्नेन ( पयसा ) दुग्धेन (अध्वरः ) हिंसार- हितो यज्ञः ( गृहमेधः ) गृहे मेधा धारणावती बुद्धिर्यस्य सः । गृहाश्रमः ( धाना- करम्भैः ) घ्रापृवस्यज्यतिभ्यो नः ( उ० ३ । ६ ) दधातेः--नः । टाप् । धानाः भृष्टयवाः । करम्भः । केन जलेन रम्यते मिश्रीक्रियते । अकर्त्तरि च कारके संज्ञ- याम् (पा० ३ । ३ । १६) क+रम आरम्भे—घञ् । रमेरशब्लिटोः (पा० ७ । १. ६३ ) इति नुम् । दधिमिश्रितसक्तवः । भृष्टयवदधिमिश्रितसक्तुभिः ( औपा- १. पू. सं. "देवाश्चै" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

२३० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १० ॥ १०) कैसे इनका मिथुन [ स्त्री पुरुषों का कर्तव्य कर्म ] निरन्तर होता है—हिङ्कार [ वैदिक व्यवहार ] से, यह कहना चाहिये । १० । ( सः एषः संवत्सरे यज्ञक्रतून् उपैति ११) यही पुरुष संवत्सर में यज्ञ कर्मों को स्वीकार करता है । ( यः एवं संवत्सरे एतान् यज्ञक्रतून् उपैति स वेद यज्ञेन सात्मा सलोकः भूत्वा देवान् अप्येति इति ब्राह्मणम् १२) जो इस प्रकार संवत्सर में इन यज्ञ कर्मों को स्वीकार करता है, वह जानता है और यज्ञ के साथ एक आत्मा वाला और एक निवास वाला होकर दिव्य गुणों को पाता है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ६ ॥ भावार्थः—विधिपूर्वक कर्म करने से मनुष्य कृतकार्य होता है ॥ ६ ॥ कण्डिका १० ॥ देवा ह वै सहस्रसंवत्सराय दीदीक्षिरे, तेषां पञ्चशतानि संवत्सराणां पर्युपे- तान्यामन्त्रयेदं सर्वं शुश्रुवुर्ये स्तोमा यानि पृष्ठानि यानि शस्त्राणि ते देवा इह सामिवासुरुप तं यज्ञक्रतुं जानीमो यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा को हि तस्मै मनुष्यो यः सहस्रसंवत्सरेण यजेतेति तद्यातयाममध्ये यज्ञमपश्यंस्तेनायातया- म्यमापेदे व्युष्टिरासीत्तां पञ्चस्वपश्यदृचि यजुषि साम्नि शान्तेऽथ घोरे, ता वा एताः पञ्च व्याहृतयो भवन्ति ओं श्रावयास्तु श्रौषड् यज ये यजामहे वौषडिति । १ । ते देवा इह सामिवासुरूप तं यज्ञक्रतुं जानीम यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा को हि तस्मै मनुष्यो यः सहस्रसंवत्सरेण यजेतेति तत एतन्तापश्चितं सहस्रसंवत्सरस्या- ऽञ्जस्यमपश्यंस्ते ह्येव स्तोमा भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि स खलु द्वादशमासान् दीक्षाभिरेति द्वादशमासानुपसद्भिर्द्वादशमासान् सुत्याभिरथ यद् द्वाद- शमासान् दीक्षाभिरेति द्वादशमासानुपसद्भिस्तेनैतावन्त्यर्कावाप्नोति अथ यद् द्वादशमासान् सुत्याभिस्तेनेदं महदुक्थमवाप्नोति । २ । ते देवा इह सामिवासुरुप तं यज्ञक्रतुं जानीमो यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा को हि तस्मै मनुष्यो यः सहस्र- संवत्सरेण यजेतेति तत एतं संवत्सरन्तापश्चित्तमाञ्जस्यमपश्यंस्ते ह्येव स्तोमा भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि । ३ । ते देवा इह सामिवासुरुप तं यज्ञ- क्रतुं जानीमो यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा को हि तस्मै मनुष्यो यः सहस्रसंव- त्सरेण यजेतेति तत एतं द्वादशाहं संवत्सरस्याञ्जस्यमपश्यंस्ते ह्येव स्तोमा भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि स खलु द्वादशाहं दीक्षाभिरेति द्वादशाह- मुपसद्भिर्द्वादशाहं सुत्याभिरथ यद् द्वादशाहं दीक्षाभिरेति द्वादशाहमुपसद्भिस्ते- नैतावन्त्यर्कावाप्नोत्यथ यद् द्वादशाहं सुत्याभिस्तेनेदं महदुक्थमवाप्नोति । ४ । ते देवा इह सामिवासुरुप तं यज्ञक्रतुं जानीमो यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा को हि तस्मै मनुष्यो यः सहस्रसंवत्सरेण यजेतेति तत एतं पृष्ठ्यं षडहं द्वादशाह- सनेः ) उपासना—अणू । भक्ति कर्मभिः ( मिथुनम् ) स्त्रीपुरुषाभ्यां कर्तव्य-कर्म ( यज्ञक्रतून् ) ऋतुः कर्मनाम—निघ० २ । १ । यज्ञकर्माणि ( उपैति ) स्वीकरोति ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० १० ॥ २३१ स्याञ्जस्यमपश्यंस्ते ह्येव स्तोमा भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि । ५ । ते देवा इह सामिवासुरूप तं यज्ञऋतुं जानीमो यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा को हि तस्मै मनुष्यो यः सहस्रसंवत्सरेण यजेतेति तत एतं विश्वजितं पृष्ठ्यं षडह- स्याञ्जस्यमपश्यंस्ते ह्येव स्तोमा भवन्ति तानि पृष्ठानि तानि शस्त्राणि । ६ । ते देवा इह सामिवासुरूप तं यज्ञक्रतुं जानीमो यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा को हि तस्मै मनुष्यो यः सहस्रसंवत्सरेण यजेतेति स वा एष विश्वजिद् यः सहस्र- संवत्सरस्य प्रतिमैष ह प्रजानां प्रजापतिर्यद्विश्वजिदिति ब्राह्मणम् । ७ ।। १० ।। कण्डिका १० ।। सहस्र संवत्सर यज्ञ और उस के स्थानापन्न विश्वजित् यज्ञ के विषय में कथा ॥ (देवाः ह वै सहस्रसंवत्सराय दिदीक्षिरे) देवताओं [विद्वानों] ने सहस्रसंवत्सर [सहस्र वर्ष के यज्ञ] के लिये दीक्षा ली । (तेषां संवत्सराणां पंचशतानि पर्युपेतानि आसन्) उन के पांच सौ वर्ष व्यतीत हो गये थे । (अथ इदं मवं शुश्रुवुः ये स्तोमाः यानि पृष्ठानि यानि शस्त्राणि) उन्होंने यह सब सुने जो स्तोम, जो पृष्ठ [वैदिक स्तोत्र] और जो शस्त्र [वैदिक स्तोत्र] हैं । (ते देवाः इह सामिवासुः, तं यज्ञक्रतुम् उपजानीमः । यः सहस्रसंवत्सरस्य प्रतिमा कः हि तस्मै मनुष्यः यः सहस्रसंवत्सरेण यजेत इति) वे विद्वान् लोग इस पर व्याकुलता में रहने वाले [हुये] उस यज्ञ कर्म को हम जान लेवें जो सहस्रसंवत्सर का प्रतिमा [स्थानापन्न] है, कौन सा वह मनुष्य है जो सहस्रसंवत्सर से यज्ञ करे । (तत् अयातयाममध्ये यज्ञम् अपश्यन्) सो उन्होंने उचित समय के न खोने में यज्ञ को देखा । (तेन अयातयाम्यम् आपेदे व्युष्टिः आसीत् तां पंचमु अपश्यत् ऋचि यजुषि साम्नि शान्ते अथ घोरे ताः वै एताः पंच व्याहृतयः भवन्ति ओं श्रावय, अस्तु श्रौषट्, यज, ये यजामहे, वौषट् इति १) उस से उचित समय के न खोने को उस [यजमान] ने पाया, प्रकाश हुआ, उस [प्रकाश] को पांच में देखा-ऋचा [स्तुति योग्य विद्या] में, यजुः [संगतिकरण विद्या] में साम [मोक्ष विद्या] में, शान्त [शान्तिमय विद्या] में और घोर [पाप नाश करने के लिये भयानक विद्या] में, वे ही यह पांच व्याहृतियां हैं-ओं श्रावय [ओम्, तू सुना], अस्तु श्रौषट् [श्रवण होवे], यज [यज्ञ कर], ये यजामहे [जो हम लोग यज्ञ करते हैं], वौषट् [आहुति पहुंचे-देखो आगे कण्डिका २१] । १ । (ते देवाः इह सामिवासुः, तं यज्ञक्रतुम् उपजानीमः यः सहस्र- संवत्सरस्य प्रतिमा, कः हि तस्मै मनुष्यः यः सहस्रसंवत्सरेण यजेत इति) वे विद्वान् लोग इस पर व्याकुलता में रहने वाले [हुये]-उस यज्ञ कर्म को हम जान लेवें जो सहस्र संवत्सर का स्थानापन्न है, कौन सा वह मनुष्य है, जो सहस्र संवत्सर से १०-(देवाः) विद्वांसः (दिदीक्षिरे) दीक्षां चक्रिरे। दीक्षां प्राप्तवन्तः (पर्युपेतानि) सर्वतो व्यतीतानि (इह) अस्मिन् विषये (सामिवासुः) वसि- वपियजिराजि० (उ० ४ । १२५) षम वैकल्ये अवैकल्ये च-इन् । कुवापा० (उ० १ । १) वस निवासे-उण्, बहुवचनस्यैकवचनम् । सामिवासवः ।