पारस्करगृह्यसूत्रस्य विषयसूची

विषयाः (प्रथमकाण्डः)	पृष्ठाङ्काः	विषयाः (द्वितीयकाण्डः)	पृष्ठाङ्काः
ग्रन्थोपक़्रमः	१	चूडाकर्मकेशान्तौ	७४
कुशण्डिका	१	उपनयनम्	८०
आवसथ्याधानम्	४	ब्रह्मचारिव्रतम्	८६
मधुपर्कविधिः	८	स्नातकलक्षणम्	६७
पाकयज्ञभेदाः	१८	उपनयनस्य परमावधिः	६८
विवाहः	१६	समावर्तनम्	१००
नित्यहोमः	४१	स्नातकव्रतम्	१०८
नैमित्तिकहोमः	४३	पञ्च महायज्ञाः	११२
चतुर्थीकर्म	४५	उपाकर्म	११५
पक्षादिकर्म	५०	अनध्यायाः	१२०
गर्भाधानम्	५२	उत्सर्गः	१२३
पुंसवनम्	५३	लाङ्गल‌योजनम्	१२५
सीमन्तोन्नयनम्	५५	श्रवणाकर्म	१२७
सोष्यन्तीकर्म	५७	इन्द्रयज्ञः	१३२
जातकर्म	५८	पृषातक(आश्वयुजी)कर्म	१३४
नामकरणम्	६६	सीतायज्ञः	१३६
वहिर्निष्क्रमणम्	६७	(तृतीयकाण्ड)
प्रवासादागतस्य पुत्रादिदर्शनविधिः	६८	नवयज्ञः	१४३
अन्नप्राशनम्	७०	आग्रहायणीकर्म	१४७
		स्रस्तरारोहणम्	१४६

पारस्करगृह्यसूत्रम्

"मार्गदर्शिनी"सहितम्

तस्मै नमः सदाराध्यपदपङ्कजरेणवे ।
सर्वस्वान्तर्निवासाय विश्वरूपाय शम्भवे ॥ १ ॥
पारस्कराचार्यगृह्यसूत्राणां मार्गदर्शिनी ।
संक्षिप्ता क्रियते व्याख्या छात्राणां सुखबोधिनी ॥ २ ॥

—×—

अथातो गृह्यस्थालीपाकानां कर्म ॥ १-१-१

अथ श्रौतकर्मविधानानन्तरं यतः श्रौतानि कर्माणि विहितानि, स्मार्त्तानि तु विधेयानि, अतः — अस्मात् कारणात्, गृह्यस्थालीपाकानां-गृह्ये-आवसथ्ये अग्नौ, ये पाकाः स्थालीपाकाः ते गृह्यस्थालीपाकाः तेषां कर्म-क्रिया अनुष्ठानमिति यावत्, वक्ष्यते इति शेषः । "प्रोष्येत्य गृहानुपतिष्ठते" ( १-१८-१ ) इत्यादिभ्यः श्रौतकर्मविधानस्य प्राथम्यमवगम्यते ।

---

परिसमूह्योपलिप्योल्लिख्योद्धृत्याऽभ्युक्ष्याऽग्निमुपसमाधाय ॥ १-१-२ (क)

यजमानः सुस्नातः सुप्राक्षालितपाणिपादः स्वाचान्तः वारणादियज्ञियवृक्षोद्भूवासने प्राङ्मुख उपविश्य होमार्थं सप्तविशंत्यङ्गुलं मण्डलं परिलिख्य तत्र परिसमूह्य त्रिभिर्दर्भैः पांशूनपसार्य, उपलिप्य-गोमयोदकेन त्रिवारम् उपलिप्य, उल्लिख्य-खादिरेण हस्त-

( २ )

मात्रेण खड्गाकृतिना स्फ्येन प्रागग्रा उदक्संस्थाः स्थण्डिलपरिमाणाः तिस्रो रेखाः कृत्वा, उद्धृत्य-अनामिकाऽङ्गुष्ठाभ्यां रेखाभ्यः पांशूनुद्धृत्य, अभ्युक्ष्य - मणिकाजलेन अभिषिच्य, । एते परिसमूहनादयः पञ्च भूसंस्कारा इति भर्तृयज्ञः, अग्निसंस्कारा इति कर्काचार्याः । परिसमूहनादि दैवे त्रिः त्रिः पित्र्ये सकृत् सकृत् इत्याचार्याः । अग्निं कर्मसाधनभूतं लौकिकं स्मार्त्तं श्रौतं वा अग्निम् , उपसमाधाय - आत्माभिमुखं पूर्वस्यां दिशि स्थापयित्वा ततः :-

दक्षिणतो ब्रह्मासनमास्तीर्य प्रणीय परिस्तीर्यार्थवदासाद्य
१-१-२ (ख)

दक्षिणतः - अग्नेर्दक्षिणस्यां दिशि, ब्रह्मासनं-कर्मसु तत्त्वज्ञस्य ब्रह्माभिधेयस्य ब्राह्मणस्य, तादृशब्राह्मणाभावे पञ्चाशत्कुश - निर्मितस्य ब्रह्मणः, आसनं - वारणादियज्ञियदारुनिर्मितम् आसनम् आस्तीर्य - कुशैः स्तीर्त्वा, ततः यथाविधि ब्रह्माणं वृत्वा, प्रणीय-वारणं द्वादशाङ्गुलदीर्घं चतुरङ्गुलविस्तारं चतुरङ्गुलखातं प्रणीतापात्रं सव्यहस्ते कृत्वा दक्षिणहस्तपात्रस्थोदकेन पूरयित्वा अग्नेरुत्तरतः संस्थाप्य, परिस्तीर्य-ईशानादि प्रागग्रैः कुशैः अग्नेः परिस्तरणं कृत्वा, अर्थवत्—यावद्भिः पदार्थैः अर्थः प्रयोजनं, तावतः पदार्थान्, अग्नेरुत्तरतः पश्चाद् वा आसाद्य-आसादितान् कृत्वा, ते पदार्थाः यथा :—
१) पवित्रच्छेदनानि त्रीणि कुशतरुणानि (२) पवित्रे साग्रे अनन्तर्गर्भे द्वे कुशतरुणे (३) प्रोक्षणीपात्रं वारणं द्वादशाङ्गुलदीर्घं करतलसम्मितखातं पद्मपत्राकृति कमलमुकुलाकृति वा (४) आज्यस्थाली तैजसी मृण्मयी वा द्वादशाङ्गुलविशाला प्रादेशोच्चा (५) तथैव चरुस्थाली (६) सम्मार्ग-कुशाः त्रयः (७) उपयमनकुशाः त्रिप्रभृतयः (८) समिधः तिस्रः पालाश्यः प्रादेशमात्र्यः (६) स्रुवः खादिरो हस्तमात्रोऽङ्गुष्ठपर्वमात्रखात-परिणाहवर्त्तुलपुष्करः (१०) आज्यं गव्यम् (११) चरुश्चेद् व्रीहितण्डुलाः (१२) तण्डुलादिपूर्णपात्रं, वरो वा यथाशक्ति हिरण्यादि द्रव्यं चेति आसाद्य, ततः—

( ३ )

पवित्रे कृत्वा प्रोक्षणीः संस्कृत्यार्थवत् प्रोक्ष्य निरूप्याज्यमधिश्रित्य पर्यग्नि कुर्यात् ॥ १-१-२ (ग)

पवित्रे कृत्वा - पवित्रच्छेदनेः त्रिभिः कुशतरुणैः द्वे कुशतरुणे अग्रतः प्रादेशमात्रं विहाय प्रच्छिद्य, प्रोक्षणीः-प्रोक्षणार्थाः अपः संस्कृत्य, संस्कारप्रकारो यथा-प्रोक्षणीपात्रं प्रणीतासन्निधौ निधाय तत्र प्रणीतोदकमासिच्य पावित्राभ्यामुत्पूय, तत्र पवित्रे संस्थाप्य दक्षिणहस्तेन प्रोक्षणीपात्रमानीय सव्ये पाणौ कुर्यात् । अर्थवत् प्रोक्ष्य—अर्थवन्ति प्रयोजनवन्ति आसादितानि द्रव्याणि आसादनक्रमेण प्रोक्ष्य, ततः असञ्चरे-अग्निप्रणीतयोर्मध्ये प्रोक्षणीपात्रं निधाय, आज्यं निरूप्य—आसादितम् आज्यम् अग्नेः पश्चात् निहितायामाज्यस्थाल्यां निक्षिप्य, अधिश्रित्य-आज्यस्थालीम् अग्नौ आरोप्य, पर्यग्नि कुर्यात्—ज्वलदुलमुकम् आज्यचर्वोः समन्तात् प्रदक्षिण परिभ्रामयेत् ।

स्रुवं प्रतप्य संमृज्याऽभ्युक्ष्य पुनः प्रतप्य निदध्यात् ॥ १-१-३

स्रुवं पूर्वोक्तलक्षणं, प्रतप्य — अधोमुखं प्राञ्चम् अग्नौ तापयित्वा, वामहस्ते धृत्वा, संमृज्य — दक्षिणहस्तेन सम्मार्गकुशाग्रैः मूलतः अग्रपर्यन्तं (तं स्रुवं) सम्यक् मार्जयित्वा, अभ्युक्ष्य-प्रणीतोदकेन च अभिषिच्य, पुनः प्रतप्य-पूर्वोक्तविधिना तापयित्वा, निदध्यात्-दक्षिणतः स्थापयेत् ।

आज्यमुद्वास्योत्पूयावेक्ष्य प्रोक्षणीश्च पूर्ववदुपयमनान् कुशानादाय समिधोऽभ्याधाय पर्युक्ष्य जुहुयात् । १-१-४

आज्यं— होमार्थं स्थापितं गवां घृतम्, उद्वास्य — उत्थाप्य उत्पूय-पूर्वपवित्राभ्यां संस्कृत्य, अवेक्ष्य—आज्यं दृष्ट्वा, ततः अपद्रव्यं, निष्कास्य, प्रोक्षणीः—प्रोक्षणार्था अपः च पूर्ववत्—पूर्ववत् पवित्राभ्यां उत्पूय उपयमनान् कुशानादाय—उपयमनकुशान् दक्षिणहस्तेन आनीय

( ४ )

सव्ये पाणौ कृत्वा, समिधोऽभ्याधाय—उत्तिष्ठन् समिधः वह्नौ प्रक्षिप्य, पर्युक्ष्य—सपवित्रेण प्रोक्षणीयुदकेन दक्षिणचुलुकेन गृहीतेन ईशानादि उदगपवर्गम् अग्निं परिषिच्य, जुहुयात्—आधारादीन् होमान् कुर्यात् ।

तत्र संस्रवपात्रं प्रणीताग्न्योर्मध्ये स्थापयेत् (१) प्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापतये न मम । (२) इन्द्राय स्वाहा इदमिन्द्राय न मम, इत्याहुतिद्वयम् आधारः । आधारे प्रजापतिहोमः स्वाहाकारपर्य्यन्त उपांशुः (१) अग्नये स्वाहा, (२) सोमाय स्वाहा इत्याहुतिद्वयम् आज्यभागहोमः ।

एष एव विधिर्यत्र क्वचिद्धोमः । १-१-५

एषः परिसमूहनादिपर्युक्षणान्तः, विधिः एव—न मन्त्राः, यत्र क्वचित्—लौकिके स्मार्त्ते वा अग्नौ, होमः तत्र वेदितव्यः । इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां प्रथमकाण्डे प्रथमाकण्डिका ।

---

आवसथ्याधानं दारकाले । १-२-१

अवसथः—गृहं, तत्र भवः आवसथ्यः—गृह्याग्निः, तस्य आधानं स्थापनं दारकाले—विवाहकाले चतुर्थीकर्मानन्तरं कुर्यात् । एतन्मतेन वैवाहिकः अग्निः न गृह्याग्निः, आवसथ्याधानं दारकाले इत्यादिना अग्न्याधानस्य पृथगुक्तत्वात् । चतुर्थीकर्मणः प्राक् पत्न्याः भार्यात्वस्य अनुपपत्तेः । आधानस्य कालविकल्पमाह—

दायाद्यकाल एकेषाम् । १-२-२

एकेषाम् आचार्य्याणां मते दायाद्यकाले—भ्रातॄणां पितृधन-विभागकाले आवसथ्याधानं विधेयम् । अविभक्ते हि पितृधने सर्वेषां

( ५ )

भ्रातॄणां स्वत्वस्य साधारणत्वेन आधानकर्मणि धनस्य विनियोगानर्हत्वात् । अतः भ्रातृमतां विभक्तानाम् आधाने अधिकारः अभ्रातृकस्य तु दारकाले इति व्यवस्थितो विकल्पः ।

आहरणपक्षमाह :—

वैश्यस्य बहुपशोर्गृहादग्निमाहृत्य । १-२-३

वैश्यस्य – तृतीयवर्णस्य, बहुपशोः – पशुभिः समृद्धस्य, गृहात् अग्निम् आहृत्य — वाद्यवेदघोषाद्युत्सवपुरःसरम् आनीय पञ्च-भूसंस्कारसंस्कृते स्थण्डिले तमग्निमुपसमाधाय ब्रह्मोपवेशनादि ब्राह्मणभोजनान्तं कर्म कुर्यात् ।

चातुष्प्राश्यपचनवत् सर्वम् । १-२-४

चत्वारः ब्राह्मणाः प्राश्नन्ति भक्षयन्ति यस्मिन् कर्मणि तत् चातुष्प्राश्यम् । तदर्थं यत् पचनं — पाकः, तत् चातुष्प्राश्यपचनम् तद्वत् सर्वं — सर्वं कर्म कुर्यात् । अयमेव पक्षः आचार्येण पूर्वपक्षरूपेण उपन्यस्तः न तु सम्मत इति कर्कोपाध्यायाः ।

आरणेयपक्षमाह :—

अरणिप्रदानमेके । १-२-५

एके आचार्याः अरणिप्रदानं, प्रशब्दः उपशब्दस्यार्थे, प्रदानम् उपादानं कारणम् उत्पत्तिस्थानम् । अतएव अरणिः प्रदानम् उत्पत्तिस्थानं यस्य अग्नेः सोऽरणिप्रदानः । तम् अरणिप्रदानम् अग्निम् आदधीत इति मन्यन्ते ।

पञ्चमहायज्ञा इति श्रुतेः । १-२-६

आरणेयस्य अग्नेः आधेयत्वे युक्तिं दर्शयति । पञ्चमहायज्ञानां श्रौतत्वात् आरणेये अग्नौ तेषाम् अनुष्ठानं युक्तम् इति अभिप्रायः ।

( ६ )

अग्न्याधेयदेवताभ्यः स्थालीपाकग्ँ श्रपयित्वाऽऽज्यभागाविष्ट्वा-ज्याहुतीर्जुहोति । १-२-७

यजमानः अग्न्याधानकर्म करिष्यन् ब्रह्मोपवेशनादि आज्यभागान्तं कर्म कृत्वा अग्न्याधेयदेवताभ्यः — श्रौतस्य अग्न्याधेयस्य देवताः पवमानोऽग्निः पावकोऽग्निः, शुचिः, अदितिश्च ताभ्यः, चतसृभ्यः देवताभ्यः, स्थालीपाकं—चरुं, श्रपयित्वा—यथाविधि पक्त्वा आज्यभागौ—आघारपूर्वकौ आज्यभागौ हुत्वा, आज्याहुतीः-आज्येन आसादितेन संस्कृतेन घृतेन आहुतीः वक्ष्यमाणाः जुहोति ।

अत्र अग्न्याधेयदेवताभ्य इति बहुवचनम् अग्न्याधेयस्य चतस्रो-देवता इति ज्ञापयति, अग्निरैका, अदितिर्द्वितीया इति देवताद्वयशङ्कां च निराकरोति । विशिष्टस्य देवतान्तरत्वमिति जैमिनीये इन्द्रमहेन्द्राधिकरणे निर्णीतत्वात् । पुनश्च आज्याहुतीनां किं स्थानमिति प्रदर्शनार्थम् "आज्यभागाविष्ट्वा" इत्युक्तम् ।

त्वन्नोऽअग्ने, सत्वन्नोऽअग्न' इमम्मे वरुण' तत्त्वायामि, येते शतम्' अयाश्चाग्ने 'उदुत्तमं' भवतन्न 'इत्यष्टौ । १-२-८

त्वन्नो अग्न इत्यादयः मन्त्रप्रतीकाः । अष्टग्रहणं तु मन्त्रप्रतीकेषु भ्रमवारणार्थम् । सम्पूर्णमन्त्रा यथा—

ओं त्वन्नो अग्ने वरुणस्य विद्वान् देवस्य हेडो अवयासिसीष्ठाः ।
यजिष्ठो वह्नितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषाग्ँसि प्रमुमुग्ध्यस्मत् ॥ १

ओं सत्वंनो अग्नेऽवमो भवोती नेदिष्ठो अस्या उषसो व्युष्टौ ।
अवयक्ष्व नो वरुणंँरराणो वीहि मृडीकग्ँसुहवो न एधि ॥ २

ओं इमं मे वरुण श्रुधी हवमद्या च मृडय । त्वामवस्युराचके ॥ ३

ओं तत्त्वायामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हविर्भिः ।
अहेडमानो वरुणेह बोध्युरुशग्ँस मा न आयुः प्रमोषीः ॥ ४

( ७ )

ओँ येते शतं वरुण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः ।
तेभिर्नो अद्य सवितोत विष्णुर्विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः ॥ ५
ओँ अयाश्चाग्नेऽस्यनभिशस्तिपाश्च सत्यमित्त्वमया असि ।
अयानो यज्ञं वहास्ययानो धेहि भेषजम् ॥ ६
ओँ उदुत्तमं वरुणपाशमस्मदवाधमं वि मध्यमँ श्रथाय ॥
अथावयमादित्यव्रते तवानागसोऽदितये स्याम ॥ ७
ओँ भवतं नः समनसौ सचेतसावरेपसौ ।
मा यज्ञँ हिँषिष्टं मा यज्ञपति जातवेदसौ शिवौ भवतमद्य नः ।
इत्येतैः अष्टभिर्मन्त्रैः अष्टावाज्याहुतीर्जुहोति ।

पुरस्तादेवमुपरिष्टात् स्थालीपाकस्याग्न्याधेयदेवताभ्यो हुत्वा जुहोति । १-२-६

अग्न्याधेयदेवताहोमस्य पुरस्तात्—पूर्वं, पूर्वोक्ता अष्टौ आज्याहुतीः यथा जुहोति, एवम्—अनेन पूर्वोक्तप्रकारेण । स्थालीपाकस्य चरोः “अत्र अवयवलक्षणा षष्ठी” चरुमित्यर्थः । अग्न्याधेयदेवताभ्यः हुत्वा उपरिष्टात्—परतः अष्टौ आज्याहुतीः जुहोति । प्रथमम् अष्टाभिर्मन्त्रैः आज्यहोमः ततः अग्न्याधेयदेवताभ्यः चरुहोमः । ततः—पुनरष्टाभिर्मन्त्रैराज्याहोम इति क्रमः ।

स्विष्टकृते च । १-२-१०

ततः स्विष्टकृते—अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इति स्रुवेण चरुं जुहुयात् च शब्दात् चरुहोमः प्रतीतः ।

अयास्यग्नेर्वषट्कृतं यत् कर्मणात्यरीरिचं देवा गातु विद इति । १-२-११

स्विष्टकृद्धोमानन्तरम् अयास्यग्न इति मन्त्रेण एकामाज्याहुतिं जुहुयात् ।

( ८ )

मन्त्रार्थः— (गौत्तम ऋषिः गायत्रीछन्दः, गातुविदोदेवा देवताः आज्याहोमे विनियोगः) हे गातुविदः यज्ञवेत्तारः देवाः अग्नेः ! अग्नि-सम्बन्धि यत् वषट्कृतं—हुतं कर्मणा-विधिना अत्यरीरिचम्—अधिकं कृतवानस्मि तत् भवतां प्रसादात् अयासि—अव्याहतम् अस्तु । ततः ब्रह्मान्वारब्धः भूः स्वाहा, भुवः स्वाहा, स्वः स्वाहा, त्वन्नोअग्ने, अयाश्चाग्ने, येतेशतम्, उदुत्तमं तथा प्रजापतये स्वाहा इति नवाहुतीः आज्येन जुहुयात् ।

बर्हिर्हुत्वाप्राश्नाति । १-२-१२

ततः बर्हिः—परिस्तरणकुशान् हुत्वा—वन्हौ प्रदीष्य हुतशेषं संस्रवं प्राश्नाति । अत्रहुतशेषप्राशनस्य कर्माङ्गत्वेन विहितत्वात् अकरणे कर्मवैगुण्यात् प्राशनं विधेयम् । तस्मात् अनेन प्राशनेन परवर्त्तिवैश्व-देवादिकर्मसु अधिकारहानिः न भवति । अयं बर्हिहोमः विधानवलात् अग्न्याधाने एव भवति नान्यत्र कर्मसु ।

ततो ब्राह्मणभोजनम् । १-२-१३

ततः—समाप्ते कर्मणि ब्राह्मणभोजनं—ब्राह्मणस्य ब्राह्मणयोः ब्राह्मणानां वा भोजनं यथाशक्ति दद्यात् । आरणेयपक्षे अरणि-निर्माणादि विधानं ग्रन्थान्तरादवलोकनीयम् ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां प्रथमकाण्डे द्वितीया-कण्डिका ॥

---

षडर्घ्या भवन्ति । १-३-१

षट्—आचार्यादयः षट्पुरुषाः, अर्घ्याः-अर्हार्हाः, मधुपर्कयोग्याः भवन्ति । ते के इत्यपेक्षायाम—

( ६ )

आचार्य्यमृत्विजंवैवाह्यो राजा प्रियः स्नातक इति । १-३-२

आचार्य्यः—उपनयनपूर्वकं वेदाध्यापकः । ऋत्विक्—श्रौतस्मार्त्त-कर्मसंपादनार्थं वृतो ब्रह्मादिः, वैवाह्यः वरः । राजा अभिषेकादि-गुणयुक्तः प्रजापालने अधिकृतः क्षत्रियः । प्रियः—सखा, स च उत्कृष्ट-जातिः समानजातिर्वा, स्नातकः-ब्रह्मचर्याश्रमात् समावृत्तः, स आचार्य्यस्य अर्घ्यो भवति नान्यस्य । तदुक्तं मनुना—

"तं प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः ।
स्रग्विणं तल्प आसीनमर्हयेत् प्रथमं गवा ॥" ३-३

इति—एते षट् आर्घार्हा भवन्ति !

प्रतिसम्वत्सरानर्हयेयुः । १-३-३

प्रतिसंवत्सरान्—प्रतिसंवत्सरमागतान् एतान् आचार्यादीन् अर्हयेयुः-मधुपर्केण पूजयेयुः । न तु संवत्सरात् पूर्वमागतान् ।

यक्ष्यमाणास्त्वृत्विजः । १-३-४

तु - किन्तु, यक्ष्यमाणाः—यज्ञं करिष्यन्तः यजमानाः, ऋत्विजः याजकान् ब्रह्मप्रभृतीन् संवत्सरमध्येऽपि अर्हयेयुः.नात्रसंवत्सरनियमः संवत्सरात् परमपि यागं विना नैते अर्हणीयाः ।

अहणप्रकारो यथा—

आसनमाहार्याह— साधुभवानास्तामर्चयिष्यामो भवन्त-मिति । १-३-५

यजमानः केनचित् पुरुषेण, आसनं—वारणादिदारुममयीपीठादि आहार्य्य— आनाय्य, आह— वदति "साधुभवानास्तामर्चयिष्यामो भवन्तमिति" अस्यार्थः—भवान्—अर्च्यः, साधु—सुखम्, आस्ताम्—उपविशतु भवन्तम्-अर्चनीयं वयम्, अर्च्चायिष्यामः—पूजयिष्यामः अत्र बहुवचनं भार्यापुत्रादिसर्व—गृहजनापेक्षम् ।

( १० )

आहरन्ति विष्टरं पद्यं पादार्थमुदकमर्घमाचमनीयं मधुपर्कं दधि मधुघृतमपिहितं कांस्ये कांस्येन । १-३-६

आहरन्ति—आनयन्ति, यजमानपुरुषाः वक्ष्यमाणानि अर्हणोपकरणानि यथा—विष्टरं—पञ्चविंशतिदर्भतरुणमयं कूर्च्चम् । तल्लक्षणं यथा— पञ्चविंशतिदर्भाणां वेण्यग्रे ग्रन्थिभूषिता । विष्टरे सर्वयज्ञेषु लक्षणं परिकीर्त्तितम् ॥ इति

पद्यं—पद्भ्याम् आक्रमणीयं द्वितीयं विष्टरम् । पादार्थं—पादप्रक्षालनार्थं ताम्रादिपात्रस्थम्, उदकं — जलम् । अर्घ—गन्धपुष्पाक्षतकुशतिलशुक्लसर्षप—दधिदूर्वान्वितं सुवर्णादिपात्रस्थम् उदकम् । आचमनीयम्—आचमनार्थं कमण्डलुसंभृतं जलम् । कांस्ये—कांस्यपात्रे वर्त्तमानं कांस्येन—कांस्यपात्रेण अपिहितम् आच्छादितं मधुपर्कं—दधिमधुघृतम् ।

अन्यस्त्रिस्त्रिः प्राह विष्टरादीनि । १-३-७

अन्यः—अर्च्चकात् यजमानात् अपरः कश्चिद् यजमानपक्षः, विष्टरादीनि—उपकरणानि प्रत्येकं, विष्टरो विष्टरो विष्टर इति प्रकारेण त्रिस्त्रिः—त्रीन् त्रीन्वारन्—विष्टरादीन्—अर्च्चनोपकरणभूतान्, प्राह—ब्रूयात् ।

विष्टरं प्रतिगृह्णाति । १-३-८

केनचिद् यजमानपक्षेण विष्टरो विष्टरो विष्टर इति त्रिरुक्ते यजमानदत्तं विष्टरं प्रतिगृह्णाति—स्वीकरोति अर्च्च्यः प्राङ्मुखस्तिष्ठन् ।

वर्षोऽस्मि समानाना-मुद्यतामिव सूर्य्यः । इमं तमधितिष्ठामि यो मा कश्चाभिदासति, इत्येनमभ्युपविशति । १-३-६

अनेन—वर्षोऽस्मीति मन्त्रेण अर्थात् इमं मन्त्रं पठित्वा अभ्युपविशति—एवं विष्टरम् उत्तराग्रम् । आसने निधाय तत्र उपविशति ।

( ११ )

मन्त्रार्थः ( आथर्वणऋषिः अनुष्टुप्छन्दः विष्टरो देवता उपवेशने विनियोगः ) अहं यजमानः समानानां — समानजातीयानां मध्ये उद्यताम् — उदयशीलानां ग्रहनक्षत्रादीनां मध्ये सूर्य्य इव वर्ष्मः — पोषकः अस्मि — भवामि । यः कश्च कश्चन मा-मां यजमानम् अभिदासति — हिनस्ति तं पुरुषम् । उद्दिश्य अथवा तत् सदृशमिमं विष्टरम् 'अभितिष्ठामि'—अभिक्रम्य तिष्ठामि तदुपरि तिष्ठामीतिभावः ।

पादयोरन्यं विष्टर आसीनाय । १-३-१०

विष्टरे — विष्टरोपरि यथाशास्त्रम् आसीनाय — उपविष्टाय यजमानाय अन्यं द्वितीयं विष्टरं पादयोः प्रयच्छति तद्वत् ।

सव्यं पादं प्रक्षाल्य दक्षिणं प्रक्षालयति । १-३-११

ततः अन्येन पाद्यं पाद्यं पाद्याद्यम् इति त्रिः उक्ते यजमानेन दत्तं पाद्यं गृहीत्वा प्रथमं सव्यं वामं पादं प्रक्षाल्य ततः दक्षिणपादं प्रक्षालयति क्षत्रियादिवरः ।

ब्राह्मणश्चेद्दक्षिणं प्रथमम् । १-३-१२

ब्राह्मणश्चेत् अर्घ्यस्तर्हि दक्षिणं पादं प्रथमं प्रक्षालयेत् ततो वाममिति क्रमः । प्रक्षालने “विराजो दोहोसि” इति मन्त्र आवर्तनीयः ।

विराजोदोहोऽसि विराजोदोहमशीय
मयिपद्यायै विराजो दोह इति । १-३-१३

( प्रजापति , यजुः, आपः, पादयोः जलप्रक्षेपे )

हे जल ! त्वं विराज.—विशेषेण राजते विराट् अन्नं, तस्य दोहः—परिणामसारः रसः असि । अहं तं विराजः दोहं—मन्त्रसंस्कृतं रसम् अशीय—व्याप्नुयाम् मयि—मद् विषये सः दोहः पाद्यायै—पादयोः साध्वी सपर्या—पूजा पाद्या तस्यै भवेति ।

( १२ )

अर्घं प्रतिगृह्णाति आपः स्थ युष्माभिः सर्वान् कामान-
वाप्नवानि इति । १-३-१४

ततः पुरुषान्तरेण वारत्रयमुक्तं यजमानप्रदत्तम् अर्घ्यं प्रतिगृह्णाति अर्च्य आपः स्थ इति मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः यजुः, आपः, आदाने)—हे आप ! यू आपः—आप्तिहेतवः स्थ-भवथ । युष्माभिः—अद्भिः सर्वान् कामान्-अभीष्टार्थान्, आवाप्नवानि लभेयम् अहमिति शेषः ।

निनयन्नभिमन्त्रयते “समुद्रं व प्रहिणोमि स्वां योनिमभि-
गच्छत् । अरिष्टा अस्माकं वीरा मा पराचि सत् पय इति ।
१-३-१५

ततः यजमानदत्तं जलं निनयन्—भूमौ प्रवाहयन् अभिमन्त्रयते मन्त्रं पठति समुद्रं व इति मन्त्रार्थः (आथर्वणः अनुष्टुप्, आपः अघप्रतिक्षेपे) हे आपः वः—युष्मान् समुद्रम्—उत्पत्तिस्थान—प्रहिणोमि-प्रेषयामि । यूयं स्वां योनि--स्वकारणभूतं समुद्रम् अभिगच्छत-अभिलक्ष्य गच्छत । अस्माकं वीराः—पुत्राः अन्ये च अरिष्टाः—अनुपहताः सन्तु । मत्—मत्सकाशात् एवम्भूतम् अर्घादिरूपं जलं मा परासेचि—अपगतं न भवतु इति ।

आचामत्यामागन् यशसा संसृज वर्चसा ।
तं मा कुरुप्रियं प्रजानामधिपतिं पशूनामरिष्टिं तनूनाम् ॥
१-३-१६

ततः अन्येन उच्चैस्त्रिवारमुक्तं यजमानेन दत्तम् आचमनीयं प्रतिगृह्य अर्च्यः सकृत्—एकवारम्, आचामति—प्राश्नाति, आमागन् इति मन्त्रेण ।

( १३ )

मन्त्रार्थः—(परमेष्ठी, बृहती, वरुणः, आचमने) हे वरुण ! मा-मां यजमानं, यशसा आगन्-संयोजय । तथा वर्चसा—तेजसा, संसृज—संयुक्तं कुरु । पुनश्च तं—त्वद्भक्तं मा—मां प्रजानां—पुत्रपौत्रादीनां प्रियं कुरु, पशूनां-गवाश्वादीनाम्, अधिपतिं कुरु, तथा तनूनां—देहावयवानाम्, अरिष्टि—नीरोगतां कुरु ।

मित्रस्य त्वा इति मधुपर्कं प्रतीक्षते । १-३-१७

ततः अन्यपुरुषेण त्रिवारमुक्तं यजमानहस्तगतं मधुपर्कम् अर्च्चनीयः प्रतीक्षते—पश्यति, मित्रस्येति मन्त्रेण । संपूर्णमन्त्रः—"मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्षे"।

देवस्य त्वेति प्रतिगृह्णाति । १-३-१८

ततः यजमानदत्तं मधुपर्कं प्रतिगृह्णाति अर्च्चनीयः—देवस्यत्वेतिमन्त्रेण । मन्त्रो-यथा—"देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि", इति प्रतिगृह्णाति ।

सव्ये पाणौ कृत्वा दक्षिणस्यानामिकया त्रिः प्रयौति "नमः श्यावास्वायान्नशने यत्त आविद्धं तत्ते निष्कृन्तामि इति १-३-१९

मधुपर्कं सव्ये पाणौ—वामहस्ते, कृत्वा दक्षिणस्य—दक्षिणहस्तस्य अनामिकया उपकनिष्ठिकया अङ्गुल्या, त्रिः—त्रिवारं, प्रयौति—आलोडयति नमः श्यावेतिमन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः—(प्रजापतिः, यजुः, सविता, निरुक्षणे)—हे अग्ने ! श्यावास्वाय — कपिशमुखाय ते तव अन्नशने — अन्नाशने अदनीये मधुपर्के यत् अनुपयोगि द्रव्यम्, आविद्धं - संश्लिष्टं, तत् ते—तुभ्यं त्वदर्थं, निष्कृन्तामि—अपनयामि ।

( १४ )

अनामिकाङ्गुष्ठेन च त्रिर्निरुक्षयति । १-३-२०

ततः अर्च्यः मधुपर्कम् अनामिकाङ्गुष्ठेन—अनामिका च अङ्गुष्ठश्च अनामिकाङ्गुष्ठौ, तयोः समाहारः अनामिकाङगुष्ठं, तेन त्रिः—त्रिवारं, निरुक्षयति—पात्राद् बहिः निःसारयति ।

तस्य त्रिः प्राश्नाति “यन्मधुनो मधव्यं परमꣳरूपमन्नाद्यम् तेनाहं मधुनो मधव्येन परमेण रूपेणान्नाद्येन परमो मधव्योऽन्नादोसानीति । १-३-२१

ततः तस्य— मधुपर्कस्य एकदेशम् आदाय त्रिः—त्रिवारं प्राश्नाति—भक्षयति यन्मधुन इति मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः ( कुत्सो जगती, मधुपर्कः प्राशने )—हे देवाः ! मधुनः यत् परमं—श्रेष्ठं, मधव्यं-स्वादु, यच्च परमं रूपं, यच्च अन्नाद्यं-समुचितभोज्यम् अन्नं वा, तेन सर्वरूपेण मधुनः मधव्येन—मधुनः उत्कृष्टरसेन, परमेण—उत्कृष्टरूपेण अन्नाद्येन च परमः उत्कृष्टः मधव्यः—मधुपर्काईः, अन्नादः—सदन्नभोक्ता, असानि—भवानि ।

मधुमतीभिर्वा प्रत्यृचम् । १-३-२२

अथवा मधुमतीभिः—मधुवाताऋतायतइत्यादिभिः तिसृभिः ऋग्भिः प्रत्यृचं सकृत् सकृत् प्राश्नाति । मन्त्रा यथा—

(१) मधुवाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः । शु. य. १३/२७

(२) मधुनक्तमुतोषसो मधुमत् पार्थिवꣳरजः । मधुद्यौरस्तु नः पिता । शु. य. १३/२८

(३) मधुमान्नो वनस्पति र्मधुमाँ अस्तु सूर्य्यः । माध्वीर्गावो भवन्तु नः । शु. य. १३/२६

( १५ )

पुत्रायान्तेवासिने वोत्तरत आसीनायोच्छिष्टं दद्यात् ।
१-३-२३

प्राशनानन्तरम् अर्च्चनीयस्य उत्तरतः — उत्तरस्यां दिशि, आसीनाय पुत्राय अन्तेवासिने—उपनयनप्रभृति-विद्यार्थित्वेन समीपे वर्त्तमानाय शिष्याय वा उच्छिष्टं—भोजनावशिष्टं मधुपर्कं दद्यात् ।

सर्वं वा प्राश्नीयात् । १-३-२४
प्राग् वासञ्चरे निनयेत् । १-३-२५

सर्वं-मधुपर्कं प्राश्नीयात् । अथवा प्राक् — प्राच्यां दिशि असञ्चरे—जनसंचारवर्जिते देशे, निनयेत्—प्रवाहयेत् ।

आचम्य प्राणान् संमृशति “वाङ् म आस्ये नसोः प्राणोऽक्षणो-श्चक्षुः कर्णयोः श्रोत्रं बाह्वोर्बलमूर्वोरोजोऽरिष्टानि मेऽङ्गानि-तनूस्तन्वा मे सहेति । १-३-२६

तत आचम्य — सकृत् आचमनं कृत्वा, प्राणान्—इन्द्रियाणि संमृशति—जलेन स्पृशति वाङ्म आस्य इत्यादि मन्त्रेण । वाङ्म आस्ये अस्तु इति जलसहितेन कराग्रेण मुखम् । नसोर्मे प्राणोऽस्तु इति तर्जन्यङ्गुष्ठाभ्यां युगपद् दक्षिणवामनासारन्ध्रे । अक्ष्णोर्मे चक्षुरस्तु इति मन्त्रावृत्त्या दक्षिणोत्तरकर्णौ । बाह्वोर्मे बलमस्तु इति मन्त्रावृत्त्या दक्षिणोत्तरौ बाहू । ऊर्वोर्मे ओजोऽस्तु इति युगपत् ऊरू । अरिष्टानि मेऽङ्गानि तनूस्तन्वा मे सह सन्तु इति शिरःप्रभृतीनि पादान्तानि सर्वाणि अङ्गानि उभाभ्यां हस्ताभ्याम् आलभते ।

आचान्तोदकाय शासमादाय गौरिति त्रिः प्राह । १-३-२७

आचान्तोदकाय—आचान्तम् उदकं येन स आचान्तोदकः तस्मै अर्ध्याय । अत्र तादर्थ्ये चतुर्थी । शासं – खड्गम् आदाय-गृहीत्वा, स्वयं यजमानः गौ—गौ—गौ रिति त्रिः—त्रिवारं, प्राह—ब्रवीति ।

( १६ )

प्रत्याह—“माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसादित्याना- ममृतस्य नाभिः। प्रणुवोचं चिकितुषे जनाय मागामनागामदितिं वधिष्ठ। मम चामुष्य च पाप्मानँ हतोतीति यद्यालभेत। १-३-

ततोऽर्ध्यः मातारुद्राणामिति मन्त्रं पठित्वा मम च अमुक- शर्मणः यजमानस्य च पाप्मानं हतोसि इति प्रत्याह=वदति, यदि गाम् आलभते—व्यापादयति।

मन्त्रार्थः (ब्रह्मा त्रिष्टुप् गौः अभिमन्त्रणे)—इयं गौः रुद्राणां माता, रुद्रास्त्वेकादश। तदाह हेमाद्रौ योगियाज्ञवल्क्यः— “अजैकपादहिर्बुध्नो विरूपाक्षोथ रैवतः हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्च सुरेश्वरः ॥ सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः एते रुद्राः समाख्याता एकादश सुरोत्तमाः ॥ इति

पुनश्चेयं गौः वसूनाम्—अष्टविधानां दुहिता कन्या, वसवश्चोक्ता मिताक्षरायाम् (२-१०२) धरो ध्रुव-स्तथा, सोम आपश्चैवानिलोऽनल । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः ॥

पुनश्च सा आदित्यानां द्वादशसंख्याकानां स्वसा—भगिनी। आदित्या- श्चोक्ता हेमाद्रौ योगियाज्ञवल्क्येन— इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रोऽथ वरुणोऽर्यमा । अत्रिर्विवस्वांस्त्वष्टा च सविता विष्णुरेव च । एते वै द्वादशादित्या देवानां प्रवरा मताः ॥ इति

तथाचेयं गौः अमृतस्य—क्षीरादेः नाभिः—उत्पत्तिस्थानम् चिकितुषे- चेतनावते जनाय, प्रवोचम्—अहं ब्रवीमि, त्वं इमाम्—अनागाम्— अनपराधाम्, अदितिं—देवमातरम् अवध्यां वा, गां मावधिष्ठ—तु मारय, नु इति अनुनये। “नुस्यात् प्रश्ने विकल्पार्थेऽप्यतीतानुनयार्थयोः" इति विश्वः ।

अथ यद्युत्सिसृक्षेन् मम चामुष्य च पाप्मा हत ओं ँ उत्सृजत तृणान्यत्त्विति ब्रूयात् । १-३-२९

उत्सर्गपक्षे—यदि गाम् उत्सिसृक्षेत्—न हत्वा उत्स्रष्टुमिच्छेत् तदा मम च अमुष्य—अमुकशर्म्मणो यजमानस्य च पाप्मा—पापं हतः—विनष्ट एव, ॐ उत्सृजत तृणान्यत्तु" इति ब्रूयात् । अत्र ॐ इत्यन्तम् उपांशु पठित्वा उत्सृजत तृणान्यत्तु इति उच्चैः ब्रूयात्—वदेत् ।

न त्वेवामां ँसोऽर्घः स्यात् । १-३-३०

मधुपर्के पक्षद्वयमुपन्यस्य गवालम्भनपक्षं द्रढयति । तु—किन्तु सत्यपि पक्षद्वये अर्घः—अर्चना अमांसः मांसवर्जितः पश्वालम्भरहितः न स्यात्—न भवेत् ।

आधियज्ञमधिविवाहं कुरुतेत्येव ब्रूयान् । १-३-३१

अधियज्ञं—यज्ञमधिकृत्य यज्ञ इत्यर्थः । तथा अधिविवाहं—विवाहे कन्यादानकर्मणि, कुरुत—गवालम्भं कुरुत इति ब्रूयात्—वदेत् एव—निश्चयार्थे । अत्र कुरुत इति पदं प्रसिद्ध्या गवालम्भं कुरुत इति अर्थं प्रकाशयति गृह्यसूत्रान्तरेषु तथा प्रयोगात् ।

यद्यप्येवं मधुपर्के गवालम्भ आचाय्र्येण समर्थितः तथापि अस्वर्ग्यत्वात् लोकविद्विष्टत्वाच्च न विधेयः । "अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टं धर्ममप्याचरेन्नतु" १-१५६ इति याज्ञवल्क्येन निषिद्धत्वात् । शास्त्रान्तरेष्वपि गवालम्भः कलौ निषिद्धः ।

"अश्वालम्भं गवालम्भं संन्यासं पलपैतृकम् ।
देवराच्च सुतोत्पत्तिः कलौ पञ्च विवर्जयेत् ॥ इति ॥

यद्यप्यसकृत् सम्वत्सरस्य सोमेन यजेत कृताघ्र्या एवैनं याजयेयुर्नाकृताघ्र्या इति श्रुतेः । १-३-३२

यदि कश्चित्, सम्वत्सरस्य—सम्वत्सरस्य मध्ये, असकृत्—पुनः पुनः, सोमेन—ज्योतिष्टोमादिना यजेत, तदा ऋत्विजः एनं—

( १८ )

यजमानं कृतार्घ्याः—कृतः अर्घः येषां ते एव याजयेयुः,। कारणं चात्र निर्दिशति “नाकृताध्यांः इति श्रुतेः” अकृतार्घ्याः ऋत्विजः न याजयेयुरिति श्रुतिवचनात् ! एतेन सोमयागे एव ऋत्विजः अर्ध्याः न यागान्तरे इति ज्ञायते ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां प्रथमकाण्डे तृतीयाकण्डिका ।।

---

चत्वारः पाकयज्ञा हुतोऽहुतः प्रहुतः प्राशित इति । १-४-१

पच्यते श्रप्यते ओदनादिकम् अनेनेति पाकः गृह्याग्निः । अस्मिन् पाके यज्ञाः पाकयज्ञाः । ते च चत्वारः—चतुष्प्रकारा भवन्ति । यथा—हुतः—होममात्रं, यथा सायं प्रातर्होमः । अहुतः—होमबलिरहितं कर्म यथा स्त्रस्तराारोहणम् । प्रहुतः—यत्र होमः बलिकर्म भक्षणं च यथा पक्षादिकर्म । प्राशितः—यत्र प्राशनमात्रं न होमः न वलिः, यथा ब्राह्मणभोजनम् । (सर्वासां गवां पयसि पायसश्रपणानन्तरं ब्राह्मणभोजनम् ।)

पञ्चसु बहिःशालायां विवाहे चूडाकरण उपनयने केशान्ते सीमन्तोन्नयने । १-४-२

पञ्चसु—पञ्चसु संस्कारकर्मसु, बहिःशालायां—मण्डपे कर्म भवति । केषु पञ्चसु इति प्रश्ने—विवाहे—परिणयने, चूडाकरणे—क्षौरकर्मणि, उपनयने—मेखलाबन्धे, केशान्ते—गोदानकर्मणि सीमन्तोन्नयने गर्भसंस्कारे । एषु पञ्चसु वहिःशालायां कर्म भवति । अन्यत्र गृहाभ्यन्तरे एव ।

उपलिप्त उद्धतावोक्षितेऽग्निमुपसमाधाय । १-४-३

उपलिप्ते—गोमयोदकेन उपलिप्ते, उद्धतावोक्षिते—उद्धतश्च अवोक्षितश्च उद्धतावोक्षितः तस्मिन् उद्धते— स्फ्येन उल्लिखिते,