अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

अभिज्ञानशकुन्तलम् तृतीयोऽङ्कः 137

स्तनन्यस्तोशीरं प्रशिथिलमृणालैकवलयं प्रियायाः साबाधं तदपि कमनीयं वपुरिदम्। समस्तापः कामं मनसिजनिदाघप्रसरयो- र्न तु ग्रीष्मस्यैवं सुभगमपराद्धं युवतिषु।।३-१०।।

प्रियंवदा-(जनान्तिकम्) अणुसूए, तस्स राएसिणो पढमदंसण्णादो आरम्भिअ पज्जुस्सुअमणा सउन्तला। ण क्खु से अण्णणिमित्तो आदङ्को भवे। (अनुसूये, तस्य राजर्षेः प्रथमदर्शनादारभ्य पर्युत्सुकमनाः शकुन्तला। न खल्वस्या अन्यनिमित्त आतङ्कः भवेत्।

अनुसूया-ममावि एरसी आसङ्का। भोदु। पुच्छिस्सं। सहि पुच्छिदव्वा सि किं पि। बलीओ क्खु अङ्गसंतावो। (ममापि ईदृश्याशङ्का। भवतु। प्रक्ष्यामि। सखि, प्रष्टव्यासि किम् अपि। बलीयान् खल्वङ्गसन्तापः।)

राजा-वक्तव्यमेव।

शशिकरविशदान्यस्यास्तथा हि दुःसहनिदाघशंसीनि। भिन्नानि श्यामिकया मृणालनिर्मांणवलयानि।।३-११।।

शकुन्तला-(पूर्वार्धेन शयनादुत्थाय) हला, भण जं वक्तुकामा सि। (सखि, भण यद्वक्तुकामासि।)

अनुसूया-हला सउन्तले, अणब्भन्तराओ अम्हे मणोगदस्स दे वृत्तन्तस्स। किं तु

---

उशीरं०।। (3-10) वीरणमूलम्। प्रियायाः शरीरं सपीड़मपि मनोहारि। कीदृशं, प्रशिथिलः कोमलो मृणालस्यैव। एकोऽद्वितीयो वलयो यत्र समासारर्थो नियमः वलयान्तरोद्धहनासामर्थ्यात्। कामं निश्चितम्। सुभगं रम्यम्। अपराद्धमपराधः। एतादृशरूपता ग्रीष्मस्य न भवतीत्यर्थः। तथा च स्मरस्यैव विलसितमेतदिति भावः।

स्रजो भूषणगन्धांश्च गृहाण्युपवनानि च।
कामाग्निना हि सन्तप्तः शीतलं वस्तु नेच्छती³⁰ति भरतः।।

एतस्य राजर्षेः प्रथमदर्शनादारभ्य पर्य्युत्सुकमनाः शकुन्तला। न ह्यन्यनिमित्ता शङ्का भवेत्। ममापि एतादृशी आशङ्का। भवतु प्रक्ष्यामि। सखि, प्रष्टव्यासि किमपि, बलीयान् अङ्गसन्तापः।

शशि०³¹।।(3-11) भिन्नानि मिश्रितानि श्यामिका श्यामत्वं। सखि, भण। यद् वक्तुकामासि। सखि शकुन्तले, अनभ्यन्तरे आवाम् एतस्य मनोगतस्य वृत्तान्तस्य। किन्तु यादृशी इतिहासकथानुबन्धेषु कामयमानानां कामुकानामवस्था श्रूयते। तादृशी तवापीति तर्कयामि। अवस्थाश्च दश भरतेनोक्ताः।

अङ्गेष्वसौष्ठवं तापः पाण्डुता कृशताऽरुचिः।
अरतिः³² स्यादनालम्बा तन्मयोन्माद-मूर्च्छनाः। पूर्वानुभवजा ज्ञेयाः एताः स्मर दशा दश।।

---

30. शङ्करटीकायां “सेवते” इति पाठः।
31. शङ्करटीकायां श्लोकोऽयं नास्ति।
32. शङ्करटीकायां “आवृतिः” इति पाठः।

138	चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

जादिसी इदिहासकधाणुबन्ध्रेसुं कामअमाणाणं अवत्था सुणीअदि तादिसी तुह त्ति तक्केमि। ता कधेहि, किं णिमित्तं दे अअं आआसो। विआरं परमत्थदो अआणिअ अणारम्भो किल पडीआरस्स। (सखि शकुन्तले, अनभ्यन्तरे आवां मनोगतस्य ते वृत्तान्तस्य। किं तु यादृशी इतिहासकथानुबन्धेषु कामयमानानामवस्था श्रूयते। तादृशी तवैति तर्कयामि। तत्कथय किन्निमित्तं ते अयमायासाः। विकारं परमार्थतः अज्ञात्वा अनारम्भः किल प्रतीकारस्य।)

राजा—अनुसूययापि मदीयस्तर्कोऽनुगतः।

शकुन्तला—बलीओ क्खु मे आआसो। ण सहसा सक्कणोमि णिवेदितुं। (बलीयान्खलु मे आयासः। न सहसा शक्नोमि निवेदयितुम्।)

प्रियंवदा—सहि, सुट्ठु क्खु एसा भणादि। किं एदं अत्तणो उवद्दवं णिगूहसि। अणुदिअसं च परिहीअसि अङ्गेसुं। केवलं लावण्णमई छाआ तुमं ण मुञ्चेदि। (सखि, सुष्ठु खल्वेषा भणति। किमेतमात्मनः उपद्रवं निगूहसि। अनुदिवसञ्च परिहीयसे अङ्गेषु। केवलं लावण्यमयी छाया त्वां न मुञ्चति।

राजा—अवितथमाह प्रियंवदा। तथा ह्यस्याः—

क्षामक्षामकपोलमाननमुरः काठिन्यमुक्तस्तनं
मध्यः क्लान्ततरः प्रकामविनतावंसौ छविः पाण्डरा।
शोच्या च प्रियदर्शना च मदनग्लानेयमालक्ष्यते
पत्राणामिव शोषणेन मरुता स्पृष्टा लता माधवी।। ३-१२।।

शकुन्तला—(निःश्वस्य) कस्स वा अण्णस्स कधइस्सं। किं तु आआसइत्तिआ वो भविस्सं। (कस्य वा अन्यस्य कथयिष्यामि। किं तु आयासयित्री वां भविष्यामि।)

उभे—सहि, अदो ज्जेव णो णिव्वन्धो। संविभत्तं खु दुक्खं सज्झवेअणं भोदि। (सखि, अतः एव नौ निर्बन्धः। संविभक्तं खलु दुःखं सह्यवेदनं भवति।)

---

तत् कथय किन्निमित्तं तेऽयमायासा इति। विकारं परमार्थतोऽज्ञात्वानारम्भः किल प्रतीकारस्य। बलीयान् खलु ममायासो, न सहसा शक्नोमि निवेदयितुम्।
सुष्ठु खल्वेषा भणति। किमेतमात्मन उपप्लवं निगूहसि। अनुदिवसञ्च परिहीयसे अङ्गेषु। केवलं लावण्यमयी च्छाया त्वां न मुञ्चति। च्छाया स्याद् आतपाभावे प्रभाप्रतिमयोरपीति शाश्वतः। अवितथं सत्यम्।
क्षाम० ।। (3-12) त्यक्तं त्यक्तं शोषणेन व्यपनायकेन। लतामाधवीति संघात( : ), विगृहीत-विपर्य्यस्तेत्यभिधानिकाः, तेन "माधवीलता, लता माधवी चे"ति नामानि। कस्य वान्यस्य कथयिष्यामि। किन्तु आयासकारिणी युवयोर्भविष्यामि। सखि, अत एव निर्बन्धः।
संविभक्तं खलु दुःखं सह्यवेदनं भवति।
यदाह-न दुःखं पञ्चभिः [सहेति]।

अभिज्ञानशकुन्तलम् तृतीयोऽङ्कः 139

राजा–

पृष्टा जनेन समदुःखसुखेन बाला
नेयं न वक्ष्यति मनोगतमाधिहेतुम्।
दृष्टो निवृत्य बहुशोऽप्यनया सतृष्णम्
अत्रोत्तरश्रवणकातरतां गतोऽस्मि॥ ३-१३॥

**शकुन्तला–**जदो पहुदि सो तवोवणरक्खिदा राएसी मम दंसणपधं गदो। (यतः प्रभृति सः तपोवनरक्षिता राजर्षिः मम दर्शनपथं गतः।) (इत्यर्धोक्ते लज्जां नाटयति।)

**उभे–**कधेदु पिअसही। (कथयतु प्रियसखी।)

**शकुन्तला–**तदो पहुदि तग्गदेण अहिलासेण एदावत्थ म्हि संवुत्ता। (ततः प्रभृति तद्गतेनाभिलाषेणैतदवस्थास्मि संवृत्ता।)

**उभे–**दिट्ठिआ, इदाणिं दे अणुरूवे वरे अहिणिवेसो। अथवा। साअरं उज्झिअ कहिं वा महाणदीए पविसिदव्वं। (दिष्ट्या, इदानीं ते अनुरूपे वरे अभिनिवेशः। अथवा सागरमुज्झित्वा कुत्र वा महानद्या प्रवेष्टव्यम्।)

राजा–(सहर्षम्) श्रुतं यच्छ्रोतव्यम्।

स्मर एव तापहेतुर्निर्वापयिता स एव मे जातः।
दिवस इवाभ्रश्यामस्तपात्यये जीवलोकस्य॥ ३-१४॥

**शकुन्तला–**ता जइ वो अणुमदं तदो तथा पअत्तध जधा तस्स राएसिणो अणुकम्पणीआ होमि। अण्णधा सुमरेध मं। (तद्यदि वां अनुमतं ततः तथा प्रयतेथाम् यथा तस्य राजर्षेः अनुकम्पनीया भवामि। अन्यथा स्मरतं माम्।)

**राजा–**विमर्शच्छेदि वचनम्।

---

पृष्ट०॥ (3-13) समसुखादिना जनेन सखीलोकेनेत्यर्थः। पुंस्याधिर्मानसी व्यथेत्यर्थः। स्निग्धा दृष्टिर्भावसूचिका। यदुक्तम्-लेखप्रस्थापनैः स्निग्धैर्वीक्षितैर्मृदुभाषितैः। दूतीसंप्रेषणैर्नार्य्या भावाभिव्यक्तिरिष्यत इति। कातरतां व्याकुलतां सतृष्णतामित्यन्वयः। यद्यपि दुःखहेतोरवश्यकथनादात्मनि तत् स्निग्धावलोकनाच्च। कातरता न युक्ति सहा तथाप्यतिदुर्ललितप्राप्तौ आधिकरणमहमन्यो वेति चित्तप्रत्ययो न जायत इत्यर्थः। यतः प्रभृति स तपोवनरक्षिता राजर्षिर्मम दर्शनपथं गतः। कथयतु प्रियसखी। ततः प्रभृति तद्गतेनाभिलाषेण एतावदवस्थास्मि संवृत्ता। दिष्ट्या आनन्देन, दिष्ट्या भाग्येन वा। इदानीं तेऽनुरूपे वरेऽभिलाषः, अभिनिवेशो वा। अथवा सागरं वर्जयित्वा कुत्र वा महानद्या प्रवेष्टव्यं, प्रसर्तव्यं वा।

स्मर०॥ (3-14) निर्वापयिता सुखयिता। तपात्यये ग्रीष्मावसाने मेघसम्बन्धार्थमिदमुक्तम्। अत्र हि मेघोदयेऽपि। हि दिवसोऽधिकं तापयित्वा पश्चाद् वृष्ट्या निर्वापयतीति जातिः। केचित्तु मेघाभावे तापयति तत् सम्बन्ध च निर्वापयतीत्याहुः।

140 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

प्रियंवदा-(जनान्तिकम्) अणूसूए, दूरगदमम्मधा अक्खमा खु इअं कालहरणस्स। (अनुसूये, दूरगतमन्मथा अक्षमा खल्वियं कालहरणस्य।)

अनुसूया-पिअंवदे, को उवाओ भवे जेण अविलम्बिदं णिहुदं च सहीए मणोरधं सम्पादेमो। (प्रियंवदे कः उपायः भवेत् येनाविलम्बितं निभृतं च सख्याः मनोरथं सम्पादयावः।)

प्रियंवदा-सहि, णिहुदं ति पअत्तिदव्वं। सिग्घं ति ण दुक्करं। (सखि, निभृतमिति प्रयतितव्यम्। शीघ्रमिति न दुष्करम्।)

अनुसूया-कधं विअ। (कथमिव।)

प्रियंवदा-णं सो वि राएसी इमस्सिं जणे सिणिद्धदिट्ठिसूइदहिलासो इमेसुं दिअसेसुं पज्जाअरकिसो विअ लक्खीअदी। (ननु सोऽपि राजर्षिः अस्मिन् जने स्निग्धदृष्टि-सूचिताभिलाषः एषु दिवसेषु प्रजागरकृशः इव लक्ष्यते।)

राजा-सत्यमित्थंभूत एवास्मि। तथा हि-

अशिशिरतैरन्तस्तापैर्विवर्णमणीकृतं
निशि निशि भुजन्यस्तापाङ्गप्रवर्तिभिरश्रुभिः।
अनतिलुलितज्याघाताङ्कान्मुहुर्मणिबन्धनात्
कनकवलयं स्रस्तं स्रस्तं मया प्रतिसार्यते॥३-१५॥

प्रियंवदा-(विचिन्त्य) हला अणूसूए, मअणलेहो दाणिं से करीअदु। तं अहं सुमणोगोविदं कदुअ देवदासेसावदेसेण तस्स रण्णो हत्थं पावइस्सं। (सखि अनसूये, मदनलेखः इदानीम् अस्याः क्रियताम्। तमहं सुमनोगोपितं कृत्वा देवताशेषापदेशेन तस्य राज्ञः हस्तं प्रापयिष्यामि।)

---

तद्यदि वोऽनुमतं ततस्तथा प्रयतेथां यथा तस्य राजर्षेरनुकम्पनीया भवामीति। अन्यथा स्मरत माम्। अन्यथा प्रसीदत, सिञ्चतं इदानीं मे उदकम्, मामुदकैः सिञ्चतमित्यर्थः इति शङ्करसम्मतः पाठोऽर्थश्च। विमर्षे इयमनुरक्ता न वेति परामर्शः। कामफलं येनेदृगवस्थामारोपिता। यत्नेति प्रयत्नः परमवशिष्यत इत्यर्थः। अनुसूये दूरगतमन्मथा प्ररूढकामा अक्षमा खल्वियं कालहरणस्य विलम्बस्य। प्रियम्बदे, क उपायो भवेत्। येनाविलम्बं निभृतञ्च सख्या मनोरथं सम्पादयावः। निभृतमिति प्रयतितव्यं, शीघ्रमिति न दुष्करं। कथमिव। सोऽपि राजर्षिरतस्मिन् जने स्निग्धदृष्ट्या सूचिताभिलाषः। एतेषु दिवसेषु प्रजागरकृश इव लक्ष्यते। "कटाक्षिणी साभिलाषा दृष्टिः स्निग्धाभिधीयते" इति भरतः।

आ(अ)न० / (अशिशिर०) ।। (3-15) कनकवलयं पुनःप्रतिसार्यते, उपरि नीयते। कीदृशं, मणिबन्धनात् करमूलात् वारंवारमधःपतितं स्रस्तं, मणिबन्धनात् प्रतिसार्यत इति वा। अतिकार्श्येन नातिमुदितो ज्याघाताङ्को यत्र क्रियाविशेषणम्। शङ्करस्तु अनतिलुलितो नातिविलुप्तो ज्यायाः य आघातः संघर्षः, स एवाङ्कं चिह्नं किणो यत्र। मणिबन्धनविशेषणमित्याह। कीदृशमन्तस्तापैः करणैरत्यन्ततप्तैरश्रुभिर्विवर्णं मलिनीकृतम्। अश्रुसम्बन्धयोग्यतामाह। निशीति।

अभिज्ञानशकुन्तलम् तृतीयोऽङ्कः 141

अनुसूया–सहि, रोअदि मे सुउमारो एसो पओओ। किं वा सउन्तला भणादि। (सखि, रोचते मे सुकुमारः एषः प्रयोगः। किं वा शकुन्तला भणति।)

शकुन्तला–णिओओ वि विअप्पीअदि। (नियोगोऽपि विकल्प्यते।)

प्रियंवदा–तेण हि अत्तणो उवव्णासाणुरूर्वं चिन्तेहि किं पि ललिदोवणिबन्धणं गीदअं। (तेन हि आत्मनः उपन्यासानुरूपं चिन्तय किमपि ललितोपनिबन्धनं गीतकम्।)

शकुन्तला–चिन्तइस्सं। किं तु अवहीरणाभीरुअं वेवदि मे हिअअं। (चिन्तयिष्यामि। किं तु अवधीरणाभीरुकं वेपते मे हृदयम्।)

राजा–

अयं स ते तिष्ठति संगमोत्सुको विशङ्कसे भीरु यतोऽवधीरणाम्। लभेत वा प्रार्थयिता न वा श्रियं श्रियो दुरापः कथमीप्सितो भवेत्॥३-16॥

अपि च–

अयं स यस्मात्प्रणयावधीरणाम् अशङ्कनीयां करभोरु शङ्कसे। उपस्थितस्त्वां प्रणयोत्सुको जनो न रत्नमन्विष्यति, मृग्यते हि तत्॥३-17॥

सख्यौ–अइ अत्तगुणावमाणिणि। को णाम संतावणिव्वावइत्तिअं सारदीअं जोण्हं आदवतेण वारइस्सदि। (अयि आत्मगुणावमानिनि, को नाम संतापनिर्वापयित्रीं शारदीयां ज्योत्स्नाम् आतपत्रेण वारयिष्यति।)

---

सखि, मदनलेखं इदानीमस्याः क्रियतां। स्मरभावसूचकं लिखनम् अनङ्गलेखः। नृपसंविधगमनयोग्यतामाह-तमहं सुमनोगोपितं कृत्वा देवताशेषापदेशेन तस्य राज्ञो हस्तं प्रापयिष्यामि। सुमनः पुष्पाणि, शेषं निर्माल्यम्। सखि, रोचते मे सुकुमार एष प्रयोगः। किम्वा शकुन्तला भणति। नियोगो³³ऽपि विकल्प्यते। हृदयङ्गम एवायं पक्षो मयेति भावः। तेन हि आत्मन उपन्यासानुरूपं चिन्तय ललितोपनिबन्धं ग(गी)तिः। उपन्यासस्तु वाङ्मुख इत्यमरः। चिन्तयिष्यामि। किन्त्वव-धीरणाभीरुकं नृपकृत-तिरस्कार-त्रस्तं मे हृदयम्।

अय०।। (3-16) प्रार्थयिता जनः श्रियं लभेत वा न वा। लक्ष्म्या ईप्सितस्तु कथं दुर्लभो भवेत्, अपि तु नेत्यर्थः। दृष्टान्तोऽलंकारः। उक्ति पोषमाह।

अय०।। (3-17) प्रणयः प्रेमा। अयं स प्रणयाकाङ्क्षी त्वामुपस्थित इत्यन्वयः। रत्नं कर्तृ, अयमपि दृष्टान्तः।।

---

33. वियोगोपि इति 4118 इत्यत्र पाठः।

142 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

शकुन्तला- (सस्मितम्) णिओइद म्हि। (नियोजितास्मि।) (इति चिन्तयति।) राजा- स्थाने खलु विस्मृतनिमेषेण चक्षुषा प्रियमवलोकयामि। तथा हि- उन्नमितैकभ्रूलतमाननमस्याः पदानि रचयन्त्याः। पुलकाचितेन कथयति मय्यनुरागं कपोलेन।।3-18।। शकुन्तला- हला, चिन्तिदा मए गीदिया। असंणिहिदाइं उण लेहसाहणाईं। (सखि, चिन्तिता मया गीतिका। असन्निहितानि पुनः लेखसाधनानि।) प्रियंवदा- णं इमस्सिं सुओदरसिणिद्धे णलिणीवत्ते पत्तच्छेदभत्तीए णहेहिं आलिहीअदु। (नन्वस्मिन् शुकोदरस्निग्धे नलिनीपत्रे पत्रच्छेदभक्त्या नखैः आलिख्यताम्।) शकुन्तला- सुणध दाव णं संगदत्था ण व त्ति। (शृणुतं तावत् सङ्गतार्था न वा इति) उभे- अवहिदाओ म्ह। (अवहिते स्वः।) शकुन्तला- (पठति) तुज्झ ण आणे हिअअं मम उण मअणो दिवा अ रत्तिं च। णिक्किव दावइ वलिअं तुह हुत्तमणोरहाइ अङ्गाइं।।3-19।। (तव न जाने हृदयं मम पुनः मदनः दिवा च रात्रिञ्च। निष्कृप तापयति बलीयः तव अभिमुखमनोरथायाः अङ्गानि)।।3-19।। राजा- (सहसोपसृत्य)

---

अयि०।। आत्मगुणावमानिनि, को नाम सन्तापनिर्वाणकारिणीं शारदीयां ज्योत्स्नाम् आतप{मा}पत्रेण वारयिष्यति। नियोजितास्मि। स्थाने युक्तार्थेऽव्ययम्।

उन्नमि०।। (3-18) उन्नमितेति चिन्तनौपयिकं रूपमुक्तम्। अनेन सात्त्विको भावः उन्नीयते। तदुक्तम् सङ्गमे स्मरणे चैव प्रियस्यालोकने तथा। हेतुत्रयं समासाद्य सात्त्विकः संप्रवर्तते।। ते च स्तम्भः स्वेद३४ इत्यादयः। क्रमनामकं काव्याङ्गमिदम्। तदुक्तम्- भावना लब्धोपलब्धिस्तु३५, क्रमोऽयं परिकीर्तित इति। सखि, चिन्तिता मया गीतिका असन्निहितानि पुनर्लेख-साधनानि। ननु एतस्मिन् शुकोदरस्निग्धे नलिनीपत्रे पत्रच्छेदभक्त्या वचनया नखेनालिख्यताम्। शृणुतं तावत् सङ्गतार्था न वेति। अवहि[ते] स्वः।

तुज्झ०।। (3-19) तव न जाने हृदयं मम पुनर्म्मनो दिवा च रात्रिञ्च। निष्कृप तापयति बलीयस्त्वदभिमुख-मनोरथाया अङ्गानि।। हे निष्कृप,! हुत्तशब्दः प्राकृतेऽभिमुखे वर्तते। उत्तरोत्तराख्यमिदं लास्यम्। तदुक्तं भरतेन यदङ्गा तया स्वस्थे प्रिये सोल्लुण्ठभाषितम्। प्रयुज्यते नायिकया तद् भवेदुत्तरोत्तरम्।।

---

34. शङ्करटीकायाम्- "स्वेदः स्तम्भोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः। वैवर्ण्यश्रुविलयो इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः" इति।।
35. भावतत्त्वोपलब्धिस्तु इति 4118 इत्यत्र।

अभिज्ञानशकुन्तलम् तृतीयोऽङ्कः 143

तपति तनुगात्रि मदनस्त्वामनिशं मां पुनर्दहत्येव। ग्लपयति यथा शशाङ्कं न तथा हि कुमुद्वतीं दिवसः॥३–२०॥

सख्यौ–(विलोक्य सहर्षमुत्थाय) साअदं जधासमीहिदफलस्स अविलम्बिणो मणोरधस्स। (स्वागतं यथासमीहितफलस्याविलम्बिनः मनोरथस्य।)

(शकुन्तला उत्थातुमिच्छति)

राजा–सुन्दरि, अलमलमायासेन।

संदष्टकुसुमशयनान्यशुविमर्दितमृणालवलयानि। गुरुपरितापानि न ते गात्राण्युपचारमर्हन्ति॥३–२१॥

शकुन्तला–(ससाध्वसमात्मगतम्) हिअअ। तथा उत्तम्मिअ इदाणिं ण किं पि पडिवज्जसि। (हृदय, तथा उत्तम्य इदानीं न किमपि प्रतिपद्यसे।)

अनुसूया–इदो सिलादलेक्कदेसं अणुगेण्हदु महाराओ। (इतः शिलातलैकदेशमनुगृह्णातु महाराजः।)

(शकुन्तला किंचिद् अपसरति।)

राजा–(उपविश्य) प्रियंवदे, कच्चित् सखीं वो नातिबाधते शरीरतापः।

प्रियंवदा–(सस्मितम्) लद्धोसदो संपदं उवसमं गमिस्सदि। महाराअ, दोण्णं पि वो अण्णोण्णाणुराओ पच्चक्खो। सहीसिणेहो उण पुणरुत्तवाइणिं करेदि मं। (लब्धौषधः साम्प्रतमुपशमनं गमिष्यति। महाराज, द्वयोरपि वाम् अन्योऽन्यानुरागः प्रत्यक्षः। सखीस्नेहः पुनः पुनरुक्तवादिनीं करोति माम्।)

राजा–भद्रे, न तत्परिहार्यं यतो विवक्षितमनुक्तमनुतापं जनयति।

प्रियंवदा–तेण हि सुणादु अज्जो। (तेन हि शृणोत्वार्यः।)

राजा–अवहितोऽस्मि।

---

तपति०।। (3–20) हे कृशगात्रि, दहति भस्मसात् करोति। अनिशमित्युभयत्र प्रजिवस्यु-पमालङ्कारः। अर्थान्तरन्यास इति शङ्करः। विलोक्येति, पृष्ठतो दर्शनं यत्तल्लोकनमुदाहृतमिति भरत इति शङ्करः। स्वागतं कुशलं यथा सखी हितफलस्याविलम्बिनो मनोरथस्य भरत इत्यर्थः। मनोरथरूपो भवानेवेत्यर्थः।

सन्दष्ट०।। (3–21) सन्दष्टमाश्लिष्टं विवर्णितं म्लानीभूतं, विमर्दितञ्च पाठः। उपचारं सेवा। हृदय तथा उत्तम्य(मा?) इदानीं न किमपि प्रतिपद्यसे। इतः शिलातलैकदेशमलङ्करोतु, अनुगृह्णातु वा महाराजः। इत इत द्वितीयार्थे तसिः। कच्चित् कामप्रवेदन इत्यमरः। अक्षरं संघातनामकं लक्षणमिदम्। तदुक्तं वर्णनाक्षरसंघात-श्चित्रार्थैरक्षरैर्मितैरिति। लब्धौषध इदानीमुपशमं गमिष्यति।। महाभाग द्वयोरप्य-न्योन्यानुरागः प्रत्यक्षः। सखीस्नेहः पुनर्मां पुनरुक्तवादिनीं करोति। तेन हि शृणोतु महाभागः। आश्रम-वासिनो जनस्य राज्ञार्तिहरेण भवितव्यमिति। नन्वेष धर्मः। तेन हि इयं नः सखी त्वामुद्दिश्य भगवता मदनेनेदमवस्थानं प्रापिता।

144
चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

प्रियंवदा—अस्समवासिणो जणस्स रण्णा अत्तिहरेण होदव्वं ति णं एसो धम्मो।
(आश्रमवासिनः जनस्य राज्ञा आर्तिहरेण भवितव्यम् इति नन्वेषः धर्मः।)

राजा—अस्मात्परं किं तत्।

प्रियंवदा—तेण हि इअं णो पिअसही तुमं उद्दिसिअ भअवदा मअणेण इमं अवत्थन्तरं पाविदा। ता अरिहसि अब्भुववत्तीए जीविदं से अवलम्बिदुं। (तेन हि इयं नौ प्रियसखी त्वामुद्दिश्य भगवता मदनेनेदं अवस्थान्तरं प्रापिता। तदर्हसि अभ्युपपत्त्या जीवितम् अस्याः अवलम्बितुम्।)

राजा—भद्रे, साधारण एष प्रणयः। सर्वथानुगृहीतोऽस्मि।

शकुन्तला—(सप्रणयकोपस्मितम्) हला, अलं वो अन्तेउरविरहपज्जुस्सुएण राएसिणा उवरुद्धेण। (सखि, अलं वाम् अन्तःपुरविरहपर्युत्सुकेन राजर्षिणा उपरुद्धेन।)

राजा—

इदमनन्यपरायणमन्यथा हृदयसन्निहिते हृदयं मम।
यदि समर्थयसे मदिरेक्षणे मदनबाणहतोऽस्मि हतः पुनः॥३-२२॥

अनुसूया—महाराअ, बहुवल्लहा खु राआणो सुणीअन्ति। ता जधा इअं णो पिअसही बन्धुअणसोअणीआ ण भोदि तथा करिस्ससि।
(महाराज, बहुवल्लभाः खलु राजानः श्रूयन्ते। तद्यथा इयं नौ प्रियसखी बन्धुजन-शोचनीया न भवति तथा करिष्यसि।)

राजा—भद्रे, किं बहुना।

परिग्रहबहुत्वेऽपि द्वे प्रतिष्ठे कुलस्य नः।
समुद्रवसना चोर्वी सखी च युवयोरियम्॥३-२३॥

उभे—णिव्वुदाओ म्ह। (निर्वृते स्वः।)

(शकुन्तला हर्षं सूचयति)

---

तदर्हस्याभ्युपपत्या जीवितमस्या अवलम्बितुम्। सखि, अलं युवयोरन्तःपुरविरहपर्युत्सुकेन राजर्षिणावरुद्धेन। विधुताख्यं प्रतिमुखार्द(ङ्ग)मिदम्। तदुक्तम्-कृतस्यानन्यनस्र्यादौ विधुतं तदुपरिग्रह इति।

इदमिति०।। (3-22) हे हृदयसन्निहिते चित्तारूढे! इदं मम चित्तं नान्याश्रितम्, यद्यन्यथान्यपरायणं समर्थयसेऽवगच्छसि तदा मदनशरहतोऽपि पुनर्हतोऽस्मि। ततोऽप्यधिकदुःखादिति। संप्रत्यपि कामः प्रहरिष्यतीति भाव इत्यन्यः। महाभाग, बहुवल्लभाः खलु राजानः श्रूयन्ते। तद्यथेयं नः प्रियसखी बन्धुजनशोचनीया न भवति, तथा करिष्यसि।

परि०।।(3-23) परिग्रहा दाराः, प्रतिष्ठा उत्कर्षहेतुः। समुद्रेति रसना मेखला सागरावच्छिन्ना सम्पूर्णेत्यर्थः। परिग्रहः कलत्रे चेति शाश्वतः।

अभिज्ञानशकुन्तलम् तृतीयोऽङ्कः 145

प्रियंवदा- (जनान्तिकम्) अणुसूए, पेक्ख पेक्ख, मेहवादाहदं विअ गिम्हे मोरिं खणे खणे पच्चाअदजीविदं पिअसहिं। (अनसूये, प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व मेघवाताहतामिव ग्रीष्मे मयूरीं क्षणे क्षणे प्रत्यागतजीवितां प्रियसखीम्।)

शकुन्तला- हला, मरिसावेध लोअवालं जं अम्हेहिं बीसद्धपलाविणीहिं उवआरादिक्कमेण भणिदं। (सख्यौ, मर्षयतं लोकपालं यदस्माभिः विस्रब्धप्रलापिनीभिः उपचारातिक्रमेण भणितम्।)

सख्यौ- (सस्मितम्) जेण तं मन्तिदं सो ज्जेव मरिसावेदु। अणस्स को अच्चओ। (येन तत् मन्त्रितं सः एव मर्षयतु। अन्यस्य कः अत्ययः।)

शकुन्तला- अरिहदि क्खु महाराओ इमं पच्चक्खवअणं विसोढुं। परोक्खं वा किं ण मन्तीअदि। (अर्हति खलु महाराजः इदं प्रत्यक्षवचनं विषोढुं परोक्षं वा किं न मन्यते।)

राजा- (सस्मितम्) अपराधमिमं ततः सहिष्ये यदि रम्भोरु तवाङ्गसङ्गसृष्टे। कुसुमास्तरणे क्लमापहं मे सुजनत्वादनुमन्यसेऽवकाशम्॥३-२४॥

प्रियंवदा- ण एत्तिकेण उण तुट्टी भविस्सदि। (नैतावता तुष्टिः भविष्यति।)

शकुन्तला- (सरोषमिव) विरम दुल्ललिदे। एदावत्थं गदाए वि मए कीळसि। (विरम दुर्ललिते। एतदवस्थां गतयापि मया क्रीडसि।)

अनुसूया- (बहिर्विलोक्य) पिअंवदे, एसो तवस्सिमिअपोदओ इदो तदो दिण्णदिट्ठी णूणं मादरं पब्भट्ठं अणुसरेदि। ता संजोएमि दाव णं। (प्रियंवदे, एषः तपस्विमृगपोतकः इतस्ततो दत्तदृष्टिः नूनं मातरं प्रभ्रष्टमनुसरति। तत्संयोजयामि तावदेनम्।)

---

कुव्याख्या तूपेक्षिता³⁶। अनुनयोऽलङ्कारः। वचसा कर्मणा प्रीतिर्यस्मिन्ननुनयो हि स इति शङ्करः। निर्वृते स्वः। अनसूये, प्रेक्षस्व प्रेक्षस्व मेघवाताहतामिव ग्रीष्मे मयूरीं क्षणे क्षणे प्रत्यागत-जीवितां प्रियसखीम्। सखि, मर्षयतं लोकपालं यद् अस्माभिर्विश्रब्धप्रलापिनीभिरुपचारातिक्रमेण भणितम्। अतिक्रमो भणितो वा। येन तन्मन्त्रितं, स एव मर्षयतु। अन्यस्य कोऽत्ययो भयम्। अर्हति खलु महाराज इदं प्रत्यक्षं वचनं विषोढुम्। परोक्षवचनमिति शङ्करः। परोक्षं वा न मन्यते।

अपरा० ।। (३-२४) कुसुमेति पुष्पशय्यायां स्वजनत्वादात्मीयत्वादवकाशं स्थानम्। नैतावन्मात्रेण तुष्टि-र्भविष्यति। एतेनैव तुष्ट्ये भविष्यतीति वा पाठः।।

विरम दुर्ललिते एतावदवस्थां गतयापि मया क्रीडसि। विदिताभिप्राया च। अथ च परिहाससमयोऽयं न भवति। यथा जीवामि तथैव कर्तुमुचितमिति भावः।।

विजनत्वं चिकीर्षुरनुसूया सव्याजमाह।

---

36. शङ्करेण स्वटीकायां समुद्दरशना इति शब्दस्य या व्याख्या विहिता सा नोचिता, न च ग्राह्येति चन्द्रशेखरस्याभिमतम्।

146	चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

प्रियंवदा—हला चवलो क्खु एसो। णं णिवारिदुं एआइणी ण पारेसि। ता अहं पि सहाअत्तणं करइस्सं। (सखि, चपलः खल्वेषः। एनं निवारयितुमेकाकिनी न पारयसि। तदहमपि सहायत्वं करिष्यामि।) (इत्युभे प्रस्थिते)

शकुन्तला—इदो अण्णदो ण वो गन्तुं अणुमण्णे जदो असहाइणि म्हि। (इतः अन्यतः न वां गन्तुमनुमन्ये यतः असहायिन्यस्मि।)

उभे—(सस्मितम्) तुमं दाव असहाइणी जाए पुढवीणाधो समीवे वट्टदि। (त्वं तावत् असहायिनी यस्याः पृथिवीनाथः समीपे वर्तते।)

(इति निष्क्रान्ते)

शकुन्तला—कधं गदाओ पिअसहीओ। (कथं गते प्रियसख्यौ।)

राजा—(दिशोऽवलोक्य) सुन्दरि अलमावेगेन। नन्वयमाराधयिता जनस्ते सखीभूमौ वर्तते। तदुच्यताम्।

किं शीकरैः क्लमविमर्दिभिरार्द्रवातं
संचालयामि नलिनीदलतालवृन्तम्।
अङ्के निधाय चरणावुत पद्मताम्रौ
संवाहयामि करभोरु यथासुखं ते॥३–२५॥

---

प्रियम्वदे³⁷, एष तपस्वी मृगपोतक इतस्ततो दत्तदृष्टिर्नूनं मातरं प्रभ्रष्टाम्³⁸ अनुसरति, तत् संयोजयाम्येनम्। तपस्वी तापसे दीन इति कोषः। सखि, चपलः खल्वेष नूनं, निवारयितुमेकाकिनी न पारयि(ष)ष्यसि, तदहमपि सहायत्वं करिष्यामि, तवेत्यर्थः। इतोऽन्यतो युवयोर्गमनं नानुमन्ये, त(य)तोऽसहायिन्यस्मि। त्वम् इदानीमस्यसहायिनी?, यस्याः समीपे पृथिवीनाथो वर्तते। कथं गते प्रियसख्यौ। आवेगः सखीजनोत्कण्ठा।

किं शी०।। (3-25) शीकरोऽम्बुकणाः सृता इत्यमरः। सञ्चारयामि करोमीत्यर्थः। नलिनीदलमेव तालवृन्तं व्यजनम्। उत अथवा, पद्मेति पद्मवल्लोहितौ। एतेन पद्मिनी[त्व]मस्याः [ध्वनितम्]। तदुक्तं-

मुखहस्तौ च पादौ च पद्मतुल्यं बिभर्ति या।
सर्वतः पद्मगन्धाढ्या पद्मिनी सा प्रकीर्तितेति।।

संवाहयामि पीडयामि। हे करभोरु, करभः प्राण्यङ्गं, तदिव ऊरुर्यस्याः शुभलक्षणमिदम्। तदुक्तम्-हस्तिहस्त-निभै-र्वृत्तैरच्छाभैः करभोपमैः। प्राप्नुवन्त्यूरुभिः शश्वत् स्त्रियः सुखम् अनङ्गजामिति।। व्यजनं तालवृन्तक-मित्यमरः। मालाख्यं लक्षणमिदम्। तदुक्तम् माला स्यान्यदभीष्ट्यार्थं नानार्थप्रतिपादनमिति। न माननीये-ष्वात्मानमपराध्यिष्यामि। अपरीति अनपगततीव्रातपः निर्वाण-मस्तङ्गमेनैन निर्वृतो गजमज्जने इति मेदिनी।

---

37. प्रियम्वुदे इति 4117 इत्यत्र पाठः।
38. प्रदृष्टाम् इति 4117 इत्यत्र पाठः।

अभिज्ञानशकुन्तलम् तृतीयोऽङ्कः 147

शकुन्तला—ण माणणीएसुं अत्ताणं अवराहइस्सं।
(न माननीयेषु आत्मानमपराध्यिष्यामि।) (अवस्थासदृशमुत्थाय प्रस्थिता)
राजा—(अवष्टभ्य) सुन्दरि, अपरिनिर्वाणो दिवसः। इयं च ते शरीरावस्था।
उत्सृज्य कुसुमशयनं नलिनीदलकल्पितस्तनावरणा।
कथमातपे गमिष्यसि परिबाधाकोमलैरङ्गैः॥३–२६॥
(इति धारयति)

शकुन्तला—मुञ्च मुञ्च। ण क्खु अत्तणो पहवामि। अथवा सहीमेत्तसरणा किं दाणिं एत्थ करइस्सं। (मुञ्च मुञ्च न खल्वात्मनः प्रभवामि। अथवा सखीमात्रशरणा किमिदानीमत्र करिष्यामि।)
राजा—धिक्। व्रीडितोऽस्मि।
शकुन्तला—ण क्खु अहं महाराअं भणामि। देव्वं उवालहामि। (न खल्वहं महाराजं भणामि। दैवमुपालभे।)
राजा—अनुकूलकारि दैवं किमुपालभ्यते।
शकुन्तला—कधं दाणिं ण उवालहिस्सं जं मं अत्तणो अणीसं परगुणेहिं लोहावेदी। (कथं इदानीं न उपालप्स्ये यत् मामात्मनः अनीशां परगुणैः लोभयति।)
राजा—(स्वगतम्)
अप्यौत्सुक्ये महति दयितप्रार्थनासु प्रतीपाः
काङ्क्षन्त्योऽपि व्यतिकरसुखं कातराः स्वाङ्गदाने।
आबाध्यन्ते न खलु मदनेनैव लब्धान्तरात्वाद्
आबाधन्ते मनसिजमपि क्षिप्तकालाः कुमार्य्यः॥३–२७॥
(शकुन्तला गच्छत्येव)
राजा—कथमात्मनः प्रियं न करिष्ये। (उपसृत्य पटान्तरमवलम्बते)

---

(3-26) इयं ग्रीष्मातपासहिष्णुः। परिबाधायां कोमलैर्दुःखासहैहित्यर्थः। अङ्गैर्विशिष्ट्य।। मुञ्च मुञ्च, न खल्वात्मनः प्रभवामि। येन त्वन्मनोरथपूरणं क्रियते(क्रियेत) इति भावः। अथवा सखीमात्रशरणा किमिदानीम् अत्र करिष्यामीति। अतो यातुं देहीति बाह्यतः हृदयन्त्वभ्युपगम(तः?) एव। राज्ञः शैथिल्यशङ्कां निराचिकीर्षुराह–न खल्वहं महाभागं भणामि, दैवं प्राक्तनकर्म्म उपालभे निन्दामि। कथमदानीं नोप(पा)लप्से, यदात्मनोऽनीशां मां परगुणैर्लोभयति।

अपि०।। (3-27) व्यतिकरः सम्पर्कः। मनसिजबाधे हेतुरयम्। अन्तरमवकाशः। अयं तु कुमारीबाधे हेतुः क्षिण्डे(प्ते)ति। अतिक्रान्तसुरतसमयाः। अन्योन्यं बाध्यबाधकतेत्यर्थः। काव्यलिङ्गमलंकारः।।

148 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

शकुन्तला-पोरव, रक्ख विणअं। इदो तदो इसीओ सञ्चरन्ति। (पौरव, रक्ष विनयम्। इतस्ततः ऋषयः सञ्चरन्ति।)

राजा-सुन्दरि, अलं गुरुजनाद्भयेन। न ते विदितधर्मा तत्रभवान् कण्वः खेदमुपयास्यति।

गान्धर्वेण विवाहेन बह्व्योऽथ मुनिकन्यकाः।
श्रूयन्ते परिणीतास्ताः पितृभिश्चानुमोदिताः॥३-२८॥

(दिशोऽवलोक्य) कथं प्रकाशं निर्गतोऽस्मि।

(शकुन्तलां हित्वा पुनस्तैरेव पदैः प्रतिनिवर्तते)

शकुन्तला-(पदान्तरे प्रतिनिवृत्य साङ्गभङ्गम्) पोरव, अणिच्छापूरओ वि संभासणमेत्तएण परिचिदो अअं जणो ण विसुमरिदव्वो।

(पौरव, अनिच्छापूरकोऽपि संभाषणमात्रेण परिचितोऽयं जनः न विस्मर्तव्यः।)

राजा-सुन्दरि,

त्वं दूरमपि गच्छन्ती हृदयं न जहासि मे।
दिनावसानच्छायेव पुरोमूलं वनस्पतेः॥३-२९॥

शकुन्तला-(स्तोकमन्तरं गत्वा आत्मगतम्) हद्धी हद्धी। इमं सुणिअ ण मे चलणा पुरोमुहा पसरन्ति। भोदु। इमेहिं पज्जन्तकुरुवएहिं ओवारिदसरीरा पेक्खिस्सं दाव से भावाणुबन्धं। (हा धिक् हा धिक्। इदं श्रुत्वा न मे चरणौ पुरोमुखौ प्रसरतः। भवतु एभिः पर्यन्तकुरबकैः अपवारितशरीरा प्रेक्षिष्ये तावदस्य भावानुबन्धम्।)

(तथा कृत्वा स्थिता)

राजा-कथमेवं प्रिये अनुरागैकरसं मामुत्सृज्य निरपेक्षैव गतासि।

अनिर्दयोपभोग्यस्य रूपस्य मृदुनः कथम्।
कठिनं खलु ते चेतः शिरीषस्येव बन्धनम्॥३-३०॥

शकुन्तला-एदं सुणिअ णत्थि मे विहवो गच्छिदुं। (एतत् श्रुत्वा नास्ति मे विभवः गन्तुम्।)

---

पौरव, रक्ष विनयम्। इतस्तत ऋषयः सञ्चरन्ति। अत्रभवान् पूज्यः। गान्ध०॥ (3-28) इच्छयान्योन्यसंयोगः कन्यायाश्च वरस्य च। गान्धर्वः स तु विज्ञेयो मैथुन्यः कामसम्भवः॥ इति मनुः। आख्याननामा नाट्यालङ्कारोऽयम्। तदुक्तम्-आख्यानं यत्र दृष्टान्तात् पुरावृत्तस्य कीर्तनमिति। प्रकाशं प्रकटं यथा स्यात्। प्रकाशश्चत्वरं, प्रकाशश्चत्वरे भासीति नानार्थ इति शङ्करः। पौरव, अनिच्छापूर्व्व(र)कोऽपि सम्भाषणमात्रेण परिचितोऽयं जनो न विस्मर्त्तव्यः। त्वं दूरमिति०॥ (3-29) पुरोमूलं पूर्व्वदिक्सम्बन्धिमूलं। पश्चिमादिक्सम्बन्धिमूलस्य च्छायां च्छायया परित्यागात्। वृक्षमात्रे वनस्पतैरिति कोषः। हा धिक् एतच्छ्रुत्वा न मे चरणौ पुरोमुखौ प्रसरतः। भवत(तु) एतैः पर्यन्तकुरबकैनिर्कटबाणकुसुमैरम्लान-पुष्पैर्वापवारितशरीरा प्रेक्षिष्ये तावदस्य भावानुबन्धम्। अनि०॥

अभिज्ञानशकुन्तलम् तृतीयोऽङ्कः 149

राजा—सम्प्रति प्रियाशून्ये किमस्मिन्करोमि। (अग्रतोऽवलोक्य) हन्त, व्याहतं गमनम्।

मणिबन्धनगलितमिदं संक्रान्तोशीरपरिमलं तस्याः।
हृदयस्य निगडमिव मे मृणालवलयं स्थितं पुरतः।। 3–31।।
(सबहुमानमादत्ते)

शकुन्तला—(हस्तं विलोक्य) अम्भो, दोव्वल्लसिढिलदाए परिब्भट्ठं पि मुणालवलअं मए ण परिण्णादं। (अम्भो, दौर्बल्यशिथिलतया परिभ्रष्टमपि मृणालवलयं मया न परिज्ञातम्।)

राजा—(मृणालवलयमुरसि निक्षिप्य) अहो स्पर्शः।

अनेन लीलाभरणेन ते प्रिये
विहाय कान्तं भुजमत्र तिष्ठता।
जनः समाश्वासित एष दुःखभाग्
अचेतनेनापि सता न तु त्वया।। 3–32।।

शकुन्तला—अदो वरं असमत्थ म्हि विलम्बिदुं। भोदु। एदेण ज्जेव अवदेसेण अत्ताणं दंसइस्सं। (अतः परमसमर्थास्मि विलम्बितुम्। भवतु। एतेन तव अपदेशेन आत्मानं दर्शयिष्यामि।) (इत्युपसर्पति)

राजा—(दृष्ट्वा सहर्षम्) अये, जीवितेश्वरी मे प्राप्ता। परिदेवितानन्तरं प्रसादेनोपकर्तव्योऽस्मि खलु दैवस्य।

पिपासाक्षामकण्ठेन याचितं चाम्बु पक्षिणा।
नवमेघोज्झिता चास्य धारा निपतिता मुखे।। 3–33।।

---

(3-30) रूपस्य शरीरस्य बन्धनं वृन्तम्। रूपं स्वभावे सौन्दर्ये नालके पशुशब्दयोः। ग्रन्थावृत्तौ नाटकादावाकारश्लोकयोरपीति मेदिनी। इदं श्रुत्वा नास्ति मे विभवः सामर्थ्यं गन्तुम्। मणि०।। (3-31) मणिबन्धनं करमूलम्। उशीरं वीरणमूलम्। निगडमिव बन्धशृङ्खलमिव। अम्मो विस्मये। दौर्बल्यशिथिलतया भ्रष्टमपि मृणाल-वलयं न मया परिज्ञातम्।

अनेन०।। (3-32) कान्तमपि भुजं त्यक्त्वात्रोरसि। अतः परमसमर्थोस्मि विलम्बितुम्। भवत्वनेनैवापदेशेन व्याजेनात्मानं दर्शयिष्यामि।

पिपा०।। (3-33) क्षामं क्षीणं पक्षिणां चातकेनार्थात्। आर्य, अर्द्धपथे स्मृत्वा शतस्य हस्तभ्रंशिनो³⁹ मृणालवलयस्य कृते निमित्तमागतास्मि। आख्यातमिव मे हृदयेन त्वया गृहीतमिति, तस्मान्निक्षिप्तैतत्। अदाने दोषमाह-मा[म् आ] त्मानञ्च मुनिजनेषु प्रकाशयिष्यसि। वलयशून्यं मदीयं करं विलोक्य मुनिजनानां वितर्को भावीति प्रकाशसम्भावनेति शङ्करः, तद्विचार्य्यम्। अभिसन्धिनाभिप्रायेण प्रत्यर्पयामि। केन पुनः। का गतिरुपायः भवत्वेवन्तावत्।

---

39. हस्तध्वंसिनो इति 4117 इत्यत्र पाठः।

150 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

शकुन्तला- (राज्ञः प्रमुखे स्थिता) अज्ज, अद्धपथे सुमरिअ एदस्स हत्थब्भंसिणो मुणालवलअस्स किदे पडिणिउत्त म्हि। आचक्खिदं विअ मे हिअएण तए गहिदं ति। ता णिक्खिव एदं, मा मं अत्ताणं च मुणिअणेसुं पआसइस्सि। (आर्य, अर्धपथे स्मृत्वा एतस्य हस्तभ्रंशिनः मृणालवलयस्य कृते प्रतिनिवृत्तास्मि। आख्यातमिव मे हृदयेन त्वया गृहीतमिति। तत् निक्षिप एतत्, मा मामात्मानं च मुनिजनेषु प्रकाशयिष्यसि।)
राजा- एकेनाभिसन्धिना प्रत्यर्पयामि।
शकुन्तला- केण उण। (केन पुनः।)
राजा- यदिदमहमेव यथास्थानं निवेशयामि।
शकुन्तला- (आत्मगतम्) का गदी। (का गतिः।) (इत्युपसर्पति)
राजा- इतः शिलापट्टकमेव संश्रयाव। (इत्युभौ परिक्रम्योपविष्टौ)
राजा- (शकुन्तलाया हस्तमादाय) अहो स्पर्शः।

हरकोपाग्निदग्धस्य, दैवेनामृतवर्षिणा।
प्ररोहः संभृतो भूयः, किं स्वित्कामतरोरयम्॥ ३-३४॥

शकुन्तला- (स्पर्शं रूपयित्वा) तुवरदु तुवरदु अज्जउत्तो। (त्वरतां त्वरतामार्यपुत्रः।)
राजा- (सहर्षमात्मगतम्) इदानीमस्मि विश्वस्तः। भर्तृराभाषणपदमेतत्। (प्रकाशम्) सुन्दरि, नातिश्लिष्टः सन्धिरस्य मृणालवलयस्य। यदि तेऽभिप्रेतम् अन्यथा घटयिष्यामि।
शकुन्तला- (स्मितं कृत्वा) जधा दे रोअदि। (यथा ते रोचते।)
राजा- (सव्याजं विलम्ब्य प्रतिमुच्य) सुन्दरि! दृश्यताम्।

अयं स ते श्यामलतामनोहरं
विशेषशोभार्थमिवोज्झिताम्बरः ।
मृणालरूपेण नवो निशाकरः
करं समेत्योभयकोटिमाश्रितः॥ ३-३५॥

---

हर०॥ (3-34) दैवेनादृष्टेन प्ररोहोऽङ्कुरः। स्विच्छब्दो वितर्के। काम एव भवति। त्वरताम् त्वरतो(ता)म् [आ]र्य्यपुत्रः। यथा ते रोचते। प्रतिमुच्य परिधाप्य। आयुक्तः प्रतिमुक्तश्च पिनद्धश्चापि नद्धवत् इत्यमरः।
अयं०॥ (3-35) श्यामलता लताभेदः। विशेषेति एतेनाकाशचन्द्रमसोऽप्यस्या हस्तमृणालस्य सौन्दर्यमुक्तम्। करं ममैत्य प्राप्य उभयकोटिमाश्रितः। उभयात्र भागेन मिलित्वा मण्डलतां यात इत्यर्थः। नभसि कोटिद्वय-मिलनशोभा कदाचित्की, इह तु सार्व्वत्रिकी स्यादि(दिति) भावः।
न तु तावदुत्प्रेक्ष्ये। पवनोत्कम्पिना कर्णोत्पलररेणुना कलुषीकृता मे दृष्टिः। ततोऽनुकम्पिता भवेयम्। किं पुनस्तेन विश्वसिमि। तत् कुर्व्वंश्चेद् अन्यदेव किमपि कुर्य्यास्तदा किं करोमीति भावः।

अभिज्ञानशकुन्तलम्	तृतीयोऽङ्कः	151

शकुन्तला—ण दाव णं पेक्खामि। पवणुककम्पिणा कण्णुप्पलरेणुणा कलुसीकिदा मे दिट्ठी। (न तावदेनं प्रेक्षे। पवनोत्कम्पिना कर्णोत्पलरेणुना कलुषीकृता मे दृष्टिः।)

राजा—(सस्मितम्) यदि मन्यसे अहमेनां वदनमारुतेन विशदां करिष्ये।

शकुन्तला—तदो अणुकम्पिदा भवे। किं उण ण दे वीससामि। (ततः अनुकम्पिता भवेयम्। किं पुनः न ते विश्वसिमि।)

राजा—मा मैवम्। नवो हि परिजनः सेव्यानामादेशात्परं न वर्तते।

शकुन्तला—अअं जेव अच्चुवआरो अविस्सासजणओ। (अयमेव अत्युपचारः अविश्वासजनकः।)

राजा—(स्वगतम्) नाहमेतं रमणीयं सेवावकाशमात्मनः शिथिलयिष्ये। (इति मुखम् उन्नमयितुं प्रवृत्तः। शकुन्तला प्रतिषेधं रूपयन्ती विरमति।)

राजा—अयि मदिरेक्षणे, अलमस्मदविनयाशङ्कया। (शकुन्तला किंचिद् दृष्ट्वावनतमुखी तिष्ठति)

राजा—(अङ्गुलीभ्यां मुखमुन्नमय्यात्मगतम्)

चारुणा स्फुरितेनायमपरिक्षतकोमलः।
पिपासतो ममानुज्ञां ददातीव प्रियाधरः॥३-३६॥

शकुन्तला—पडिण्णामन्दथरो विअ अज्जउत्तो। (प्रतिज्ञामन्थरः इव आर्यपुत्रः।)

राजा—सुन्दरि, कर्णोत्पलसन्निकर्षाद् ईक्षणसादृश्यमूढोऽस्मि।
(इति मुखमारुतेन चक्षुः सेवते।)

शकुन्तला—भोदु। पडित्थदंसण म्हि संवृत्ता। लज्जामि उण अणुवआरिणी पिअआरिणो अज्जउत्तस्स। (भवतु, प्रकृतिस्थदर्शनास्मि संवृत्ता। लज्जे पुनः अनुपकारिणी प्रियकारिणः आर्यपुत्रस्य।)

---

अयमेवात्यादरोऽविश्वासजनकः। प्रतिषेधं ना-ने-त्यादि। अवनतेति लज्जितेयं दृष्टिः। यदाह भरतः-किञ्चित् कुञ्चितपक्ष्माग्रापतितोर्ध्वपुटकिया। त्रपाधोमुखभावा च लज्जिता दृष्टिरिष्यते इति।। चारुणेति०।। (3-36) स्फुरितं कम्पः। अधरस्फुरणं वल्लभसम्भोग चिह्नमिति केचित्। आकाङ्क्षा नाट्यालंकारोऽयम्। तदुक्तम्-आकाङ्क्षा रमणीयत्वाद्वस्तुनो या मा स्पृशतु सेति। प्रतिज्ञामन्थर इवार्य्यपुत्रः। मुखमारुतेन दृष्टेरेव विशदीकार्य्या। तत् कथमधरे मुखनिवेशवावष्टम्भ इति भावः। कौ(कै)शिकी भेदोऽयं नर्मस्फूटः। यदाह-नायिकायाश्च नेत्रुश्च यदेकान्ते परस्परम्। सम्भोगानुमतं वाक्यं नर्मस्फोटः स कथ्यते।। इति शङ्करः। भवतु प्रकृतिस्थदर्शनास्मि संवृत्ता। लज्जे पुनरनुपकारिणी उपकारिणः प्रियकारिणो वा आर्य्यपुत्रस्य।

इदं०।। (3-37) ननु निश्चये, न त्विति शङ्करः। तेनालिङ्गनमपि देहीति भाव इति व्याचष्टे

152 || चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा- सुन्दरि, किमन्यत्।

इदमप्युपकृतिपक्षे सुरभि मुखं ते मया यदाघ्रातम्।
ननु कमलस्य मधुकरः सन्तुष्यति गन्धमात्रेण॥३-३७॥

शकुन्तला- असंतोसे उण किं करेदि। (असंतोषे पुनः किं करोति।)

राजा- इदमिदम्। (इति व्यवसितो, वक्त्रं ढौकते।)

(नेपथ्ये)

चक्कवाअवहु। आमन्तेहि सहअरं। उवत्थिदा रअणी।
(चक्रवाकवधु, आमन्त्रय सहचरम्, उपस्थिता रजनी।)

शकुन्तला- (कर्णं दत्त्वा ससंभ्रमम्) अज्जउत्त। एसा खु तादकण्वस्स धम्मबहिणी कणीअसि अज्जा गोदमी मम वुत्तन्तोवलम्भणणिमित्तं आअदा। ता विडवन्तरिदो होहि। (आर्यपुत्र, एषा खलु मम वृत्तान्तोपलम्भननिमित्तम् आर्या गौतमी आगता। तद्विटपान्तरितः भव।)

राजा- तथा। (इत्येकान्ते स्थितः)

प्रविश्य पात्रहस्ता गौतमी- जाद, इदं सन्तिउदअं। (दृष्ट्वा समुत्थाप्य) असुत्था इध देवदासहाइणी चिट्ठसि। (जात, इदं शान्त्युदकम्। अस्वस्था इह देवतासहायिनी तिष्ठसि।)

शकुन्तला- इदाणिं जेव पिअंवदाअणूसूआओ मालिणिं ओदिण्णाओ। (इदानीं एव प्रियंवदानुसूये मालिनीमवतीर्णे।)

---

दुष्यन्तः। शकुन्तलापि सम्भोगाय सव्याजमाह। असन्तोषे पुनः किं करोति। मधुकर इत्यर्थात्। इदमित्यधरपानाद्यभिनयं कुर्वन्। शकुन्तला वक्त्रं ढौकते गूहति। कौ(कै)शिकीवृत्तङ्ग नर्म्मभेदोऽयं शृङ्गारहास्यविहितः। तदुक्तम्-वैदग्ध्यक्रीडितं नर्म इष्टजनावर्तनं कृतच्च त्रिविधं मतम्। विदूषा हास्येन केवलेन तु विहित शृङ्गारभितियुक्तेन। शङ्करस्तु “इदम्” इति व्यवसितो यत्नं कर्तुमुद्यत इत्यर्थः। शकुन्तला कर्त्री वक्त्रं ढौकते, पिधत्त इत्यर्थः। न तु चुम्बतीत्यर्थः। आ न मे “कथमभ्युन्नमितं न चुम्बितं तदि”ति विरोधात्। एवञ्च भरते साक्षाच्चुम्बननिषेधाच्च। तदुक्तम् न कार्यं शयनं रङ्गे नाट्ययोगमपेक्षता। केनचिद्व्यपदेशेन तद्विच्छेदञ्च कारयेत्।। यदि स्वपेद् अर्थवशात् पुरुषः सहितः स्त्रिया। न तत्र चुम्बनं कुर्य्यान्निर्वाञ्जालिङ्गनं न चेति।। नेपथ्य इति। चूलिकाख्यो[र्थो]पक्षेपकभेदः। चक्रवाकवधूरामन्त्रयति सहचरं “उपस्थिता रजनी”। अथ च प्रकृतविघ्नकारित्वाद् रजनीव रजनी गौतमी। तत्प्रवेश(शः) सख्यौ सूचितवत्यौ।। ससंभ्रममिति संभ्रमं त्रयम् इच्छन्ति, भयमुद्वेगमादरमिति कोषः। गौतमीजाने(ज्ञाने)⁴⁰ भयं, वल्लभा[ला]पो दुर्लभ इत्युद्वेगः।

उपजीव्यागमनमित्यादरः। आर्य्यपुत्र, एषा खलु तातकण्वस्य धर्म्यभगिनी क(र)णीयसीवार्य्या गौतमी मम प्रवृत्तान्तोपलम्भननिमित्तमागता, तद्विटपान्तरितो भव। जाते पुत्रि, जातशब्देनापत्यमात्रमुच्यते।

---

40. गौतमीजाने इति 4118 इत्यत्र।

अभिज्ञानशकुन्तलम् तृतीयोऽङ्कः 153

गौतमी-(शान्त्युदकेन शकुन्तलामभ्युक्ष्य) जाद, णिराबाधा मे चिरं जीव। अवि लहुसंतावाइं दे अङ्गाइं। (जात, निराबाधा मे चिरंजीव। अपि लघुसन्तापानि ते अङ्गानि।)
(इति स्पृशति)

शकुन्तला-अज्जे, अत्थि विसेसो। (आर्ये, अस्ति विशेषः।)

गौतमी-परिणदो दिअसो। ता एहि। उडअं जेव गच्छम्ह। (परिणतः दिवसः। तदेहि। उटजमेव गच्छावः।)

शकुन्तला-(कथं चिदुत्थायात्मगतम्) हिअअ, पढमं जेव सुहोवणदे मणोरधे कालहरणं करेसि। संपदं अणुभव दाव दे किदं। (पदान्तरे प्रतिनिवृत्य, प्रकाशम्) लदाहरअ संतावहारअ। आमन्तेमि तुमं पुणो वि परिभोअत्थं। (हृदय, प्रथममेव सुखोपनते मनोरथे कालहरणं करोषि। साम्प्रतमनुभव तावत्ते कृतम्। लतागृहक, सन्तापहरक। आमन्त्रयामि त्वां पुनः अपि परिभोगार्थम्।)

(इति निष्क्रान्ते)

राजा-(पूर्वस्थानमुपेत्य सनिःश्वासम्) अहो, विघ्नवत्यः प्रार्थितसिद्धयः।
मुहुरङ्गुलिसंवृताधरोष्ठं प्रतिषेधाक्षरविक्लवाभिरामम्।
मुखमंसविवर्ति पक्ष्मलाक्ष्याः कथमप्युन्नमितं, न चुम्बितं तत्।।३-३८।।

क्व नु खलु सम्प्रति गच्छामि। अथवा इहैव प्रियापरिभुक्ते लतामण्डपे मुहूर्तं तिष्ठामि।

---

जाते इति शङ्करः। इदं शान्त्युदकम्, शान्तिर्भद्रं, तदर्थमुदकम्। असुस्थात्र देवतासहायिनी एकाकिनी तिष्ठसि। इदानीमेव प्रियमू(यंव)दानुसूये मालिनीमवतीर्णे।

“एवस्य जे(ज)व”ति⁴¹ प्राकृतसूत्रादन्तस्त्वावदीय पिण्ड इत्यवधेयम्। निराधारा, त्वं चिरं जीव। अपि लघु सन्तापानि तेऽङ्गानि। अपि प्रश्ने। आर्य्ये अस्ति विशेषः। परिणतो दिवसस्तदेहि उटजं गच्छावः। हृदय प्रथमं सुखोपनते मनोरथे कालहरणं करोषि। कृतवदसि साम्प्रतमनुभव तावत्ते कृतं, स्वयं कृतमनुभूयतामित्यर्थः।

मुहुः०।। (3-38) प्रतिषेधाक्षरं प्रतिषेधमक्षरं, “न ममाधरम् उन्नमये”त्यादि वर्णस्तेन यद्वैकलव्यम्। तेनाभिरामं⁴², बालास्वभावात् प्रतिषेधाक्षरं प्रमदास्वभावाच्च तदभिधाने क्लेशात् ब्रूम इत्यन्ये। अंसविवर्ति तिर्यक्कृतं प्रशस्तपक्ष्मयुक्तम् अक्षि यस्याः तदपि निर्वचनीयम्।

दर्पणकारस्तु “न चुम्बितं त्वि”ति पठित्वा, “तु” इति निपातस्यानुतापव्यञ्जकत्वमित्याह। पक्षमलत्वञ्च चक्षुषः शुभावहम्। तदुक्तं भविष्ये-नीलोत्पलदलप्रख्यै-रताम्रैश्चारु पक्ष्मभिः। वनितानयनैरेभि-र्भाग्यसौभाग्यभागिनीति।

तस्याः०।। (3-39) शरीरेति देह संघृष्ट्या बिसाभरणं मृणालवलयमित्यनेन प्रकारेणासक्ती भवदीक्षणं यस्य। वह०।। मम मूढं कर्तुं व्याकर्तव्यज्ञानशून्यं चित्तम् इति गणयति चिन्तयति यदा

---

41. सूत्रमिदं वररुचिप्रणीते प्राकृतप्रकाशे 12-13 क्रमांकांके दृश्यते।
42. तेनाभिभव्यायं इति 4117 इत्यत्र।

154 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

(सर्वतो विलोक्य)
तस्याः पुष्पमयी शरीरलुलिता शय्या शिलायामियं
कान्तो मन्मथलेख एष नलिनीपत्रे नखैरर्पितः।
हस्ताद्भ्रष्टमिदं बिसाभरणमित्यासज्यमानेक्षणो
निर्गन्तुं सहसा न वेतसगृहादीशोडस्मि शून्यादपि।।३–३९।।

(विचिन्त्य) अहो धिक्, असम्यक् चेष्टितं प्रियां समासाद्य कालहरणं कुर्वता मया। तदिदानीं–
रहः प्रत्यासत्तिं यदि सुवदना यास्यति पुनः–
र्न कालं हास्यामि प्रकृतिदुरवापा हि विधयः।
इति क्लिष्टं विघ्नैर्गणयति च मे मूढहृदयं
प्रियायाः प्रत्यक्षं किमपि च तथा कातरमिव।।३–४०।।

(नेपथ्ये) भो भो राजन्।
सायन्तने सवनकर्मणि संप्रवृत्ते
वेदीं हुताशनवतीं परितः प्रकीर्णाः।
छायाश्चरन्ति बहुधा भयमादधानाः
सन्ध्याभ्रकूटकपिशाः पिशिताशनानाम्।।३–४१।।

राजा– (आकर्ण्य सावष्टम्भम्) भो भोस्तपस्विनः! मा भैष्ट। अयमहमागतोऽस्मि।

(इति निष्क्रान्तः)
।। इति तृतीयोऽङ्कः।।

---

विघ्नैर्व्याकुलं सत् प्रियायाः शकुन्तलायाः प्रत्यक्षं संमुखे किमप्यनिर्वाच्यं तथावृत्तं परिभोगानुभवप्रकारेण कातरमिव⁴³। चिन्तामेवाह। यदि०।। (3-40) सा मुखी रहो निर्जने, पुनः प्रत्यासत्तिं सान्निध्यं यास्यति, तदा न कालं हास्यामि, न विलम्बं करिष्यामीत्यर्थः। शङ्करस्तु कालं सम्भोगसमयं न त्यक्ष्यामीत्याह। हि यस्मात् विषयाः स्रक्–चन्दन–वनितादयः स्वभावदुर्लभा भवन्ति। किमिव हि पाठे इवशब्दो वाक्यालङ्कारे। प्रियाप्रत्यक्षं। पश्चात्तापनामा नाट्यालङ्कारोऽयम्। तदुक्तं–पश्चात्तापोऽनुतापश्च कृत्वा वाक्यान्तरं भवेदिति।

सायं०।। (3-41) सायन्तने सन्ध्याकालीने सवनकर्मणि यज्ञक्रियायां संप्रवृत्ते कर्तुमारब्धे, आदिकर्मणि क्तः”। वेदीं० परितः वेद्याः सर्वत्रेत्यर्थः। अभितः परितः इत्यादिना षष्ठ्यर्थे द्वितीया। बहुधानेकप्रकारेण चरन्ति भ्रमन्ति सन्ध्याकाल–मेघसमूह पिङ्गलानां च्छायाः। सवनं त्वध्वरे स्नाने इति मेदिनी। अनेन–पराद्भाव(?)भावः।। ।।

।। इति तृतीयोऽङ्कः।।

---

⁴³. 4117 इत्यत्र शतरमिव इति पठ्यते।

।। चतुर्थोऽङ्कः ।।

(ततः प्रविशतः कुसुमावचयनमभिनयन्त्यौ सख्यौ)

अनसूया—पिअंवदे, जइ वि गन्धव्वेण विवाहेण णिव्वुत्तकल्लाणा पिअसही सउन्तला अणुरूवभत्तुभाइणी संवृत्ता तथा वि ण मे णिव्वुदं हिअअं। (प्रियंवदे, यद्यपि गान्धर्वेण विवाहेन निर्वृत्तकल्याणा प्रियसखी शकुन्तला अनुरूपभर्तृभागिनी संवृत्ता, तथापि न मे निर्वृतं हृदयम्।)

प्रियंवदा—कधं विअ। (कथमिव।)

अनसूया—अज्ज सो राएसी इट्ठिपरिसमत्तीए इसीहिं पेसिदो अत्तणो णअरं पविसिअ अन्तेउरिआसदसमागदो इमं जणं सुमरेदि ण व त्ति। (अद्य सः राजर्षिः इष्टिसमाप्तौ ऋषिभिः प्रेषितः आत्मनः नगरं प्रविश्यान्तःपुरिकाशतसमागतः इमं जनं स्मरति न वा इति।)

प्रियंवदा—एत्थ दाव वीसत्था होहि। ण हि तादिसा आकिदिविसेसा गुणविरोहिणो होन्ति। एत्तिअं उण चिन्तणीअं। तादो तित्थजत्तादो पडिणिउत्तो इमं वुत्तन्तं सुणिअ ण आणे किं पडिवज्जिस्सदि त्ति। (अत्र तावत् विश्वस्ता भव। न हि तादृशाः आकृतिविशेषाः गुणविरोधिनः भवन्ति। एतावत् पुनः चिन्तनीयम्। तातः तीर्थयात्रातः प्रतिनिवृत्तः इमं वृत्तान्तं श्रुत्वा न जाने किं प्रतिपत्स्यते इति।)

अनसूया—जधा मं पुच्छसि तथा अहिमदं तादस्स। (यथा मां पृच्छसि तथा अभिमतं तातस्य।)

प्रियंवदा—कधं विअ। (कथं इव।)

अनसूया—किं अण्णं। वरस्स अणुरूवस्स कण्णआ पडिवादणीअअ त्ति अअं दाव पढमो संकप्पो। तं जइ देव्वं जेव सम्पादेदि णं कदत्थो गुरुअणो। (किमन्यत्। वरस्य अनुरूपस्य कन्यका प्रतिपादनीया इति अयं तावत् प्रथमः सङ्कल्पः। तं यदि दैवमेव सम्पादयति, ननु कृतार्थः गुरुजनः।)

---

।। चतुर्थोऽङ्कः ।।

प्रियंवदे⁴⁴, यद्यपि गान्धर्वेण विवाहेन निवृत्तकल्याणा प्रियसखी शकुन्तलानुरूप-भर्तृभगिनी संवृत्ता, तथापि न निर्वृतं मे हृदयम्। कथमिव किमिति वा। अद्य सा राजर्षिर्रिष्टपरिसमाप्तौ ऋषिभिः प्रेषितमात्मनो नगरं प्रविश्यान्तःपुरिकाशतसमागमादिमं जनं स्मरति न वेति। अन्तःपुरशब्देन कलत्रमुच्यते।

अत्र तावद् विश्रब्धा। निःशङ्का भव। न हि तादृशा आकृतिविशेषा गुणविरोधिनो भवन्ति। एतावत् पुनश्चिन्तनीयं तातस्तीर्थयात्रातः प्रतिनिवृत्तः, इमं वृत्तान्तं श्रुत्वा न जाने किं प्रतिपत्स्यते इति। यदि मां पृच्छसि तदानुमतमिदं तातस्य भविष्यति। कथमिव। किमन्यद् अनुरूपाय कन्या प्रतिपादनीयेति अयं तातसङ्कल्पः। तं यदि दैवमेव सम्पादयति, ननु कृतार्थो गुरुजनः।

---

44. मातृका 4117 इत्यत्र प्रियम्वुदे इति पठ्यते।

156 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

प्रियंवदा-एवं णेदं। (पुष्पभाजनं विलोक्य) सहि, अवचिदाइं बलिकम्मपज्जत्ताइं खु कुसुमाइं। (एवं नु एतत्। सखि, अवचितानि बलिकर्मपर्याप्तानि खलु कुसुमानि।)

अनुसूया-णं सउन्तलाए वि सोहग्गदेवदाओ अच्चिदव्वाओ। ता अवराइं पि अवचिणम्ह। (ननु शकुन्तलया अपि सौभाग्यदेवताः अर्चितव्याः। तत् अपराण्यपि अवचिनवाव।)

प्रियंवदा-जुज्जदि। (युज्यते।) (उभे तदेव कर्माभिनयतः।)

(नेपथ्ये) अहमहं भोः .....।

अनुसूया-(कर्णं दत्त्वा) सहि, अदिथिणा विअ णिवेदिदं। (सखि, अतिथिना इव निवेदितम्।)

प्रियंवदा-णं उडए संणिहिदा सउन्तला। (विचिन्त्य) आं अज्ज उण असंणिहिदा हिअएण। तेण हि भोदु एत्तिकेहिं कुसुमेहिं पओअणं। (ननु उटजे सन्निहिता शकुन्तला। आमद्य पुनः असन्निहिता हृदयेन। तेन हि भवतु एतावद्भिः कुसुमैः प्रयोजनम्।) (इति प्रस्थिते)

(पुनर्नेपथ्ये) आः ....... कथमतिथिं मां परिभवसि।

विचिन्तयन्ती यमनन्यमानसा
तपोनिधिं वेत्सि न मामुपस्थितम्।
स्मरिष्यति त्वां न स बोधितोऽपि सन्
कथां प्रमत्तः प्रथमं कृतामिव॥4-1॥

(उभे श्रुत्वा विषण्णे)

प्रियंवदा-हद्धी हद्धी। तं जेव संवृत्तं। कस्सिं पि पूआरिहे अवरद्धा सुण्णहिअआ पिअसही। (हा धिक् हा धिक्, तदेव संवृत्तम्। कस्मिन्नपि पूजार्हे अपराद्धा शून्यहृदया प्रियसखी।)

अनुसूया-(पुरोऽवलोक्य) सहि, ण क्खु जस्सिं कस्सिं वा। एसो दुव्वासा सुलहकोवो महेसी। तथा अअं विरलपादुद्धाराए गदीए पडिणिउत्तो।

---

एवमेतत् सखि, अवचितानि⁴⁵ बलिकर्म⁴⁶ पर्याप्तानि कुसुमानि⁴⁷। इदानीं गन्तुम् अर्हसीति भावः। ननु शकुन्तलया सौभाग्यदेवता अर्चनीया, तदपरान्यवचिन्ववः। युज्यते। अतिथिनेव निवेदितम्। ननूटजे सन्निहिता शकुन्तला। आं स्मृतौ। अद्य पुनरसन्निहिता हृदयेन, तेन हि भवत्वैतैः कुसुमैः प्रयोजनम्।।

विचि०।। (4-1) यत् स्यादनुचितं वस्तु नायकस्य रसस्य वा। विरुद्धं तत् परित्याज्यम्

---

45. मातृका 4118 इत्यत्र अन्वचितानि इति पठ्यते।
46. मातृका 4117 इत्यत्र वणिककर्म० इति पठ्यते।
47. मातृका 4117 इत्यत्र दस्वमानि इति पठ्यते।