अष्टाध्यायी सूत्रपाठ (महर्षि पाणिनि - पदच्छेद एवं यतिबोध सहित सम्पूर्ण ८ अध्याय)
Ashtadhyayi Sutrapatha of Maharshi Panini
महर्षि पाणिनि द्वारा
७८ अष्टाध्यायीसूत्रपाठः ( यतिबोधसहितः ) ९७ बहुलं छन्दसि। ९८ रुदश्च पञ्चभ्यः। ९९ अङ् गार्ग्यगालवयोः। १०० अदः सर्वेषाम्। १०१ अतो दीर्घो यञि। १०२ सुपि च। १०३ बहुवचने झल्येत्। १०४ ओसि च। १०५ आङि चापः। १०६ सम्बुद्धौ च। १०७ अम्बार्थनद्योर्ह्रस्वः। १०८ ह्रस्वस्य गुणः। १०९ जसि च। ११० ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः। १११ घेर्ङिति। ११२ आण्नद्याः। ११३ याडापः। ११४ सर्वनाम्नः स्याड् ह्रस्वश्च। ११५ विभाषा द्वितीया- तृतीयाभ्याम्। ११६ ङेराम्नद्याम्नीभ्यः। ११७ इदुद्भ्याम्। ११८ औदौच्च घेः। ११९ आङो नाऽस्त्रियाम्। --०-- चतुर्थः पादः १ णौ चङ्युपधाया ह्रस्वः। २ नागलोपिशास्वृदिताम्। ३ भ्राजभासभाषदीपजीव- मीलपीडामन्यतरस्याम्। ४ लोपः पिबतेरीच् चाभ्यासस्य। ५ तिष्ठतेरित्। ६ जिघ्रतेर्वा। ७ उश्चैत्। ८ नित्यं छन्दसि। ९ दयतेर्दिगि लिटि। १० ऋतश्च संयोगादेर्गुणः। ११ ऋच्छत्यृताम्। १२ शॄदृप्रां ह्रस्वो वा। १३ केऽणः। १४ न कपि। १५ आपोऽन्यतरस्याम्। १६ ऋद्दृशोऽङि गुणः। १७ अस्यतेस्थुक्। १८ श्वयतेरः। १९ पतं पुम्। २० वच उम्। २१ शीङः सार्वधातुके गुणः। २२ अयङ् यि क्ङिति। २३ उपसर्गाद् ह्रस्व ऊहतेः। २४ एतेर्लिङि। २५ अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः। २६ च्वौ च।
सप्तमाध्याये चतुर्थः पादः ७९ २७ रीङ् ऋतः। | ५१ रि च। २८ रिङ् शयग्लिङ्क्षु। | ५२ ह एति। २९ गुणोऽर्तिसंयोगाद्योः। | ५३ यीवर्णयोर्दीधीवेव्योः। ३० यङि च। | ५४ सनि मीमाघुरभलभशक- ३१ ई घ्राध्मोः। | पतपदामच इस्। ३२ अस्य च्वौ। | ५५ आप्ज्ञप्यृधामीत्। ३३ क्यचि च। | ५६ दम्भ इच्च। ३४ अशनायोदन्यधनाया | ५७ मुचोऽकर्मकस्य गुणो वा। बुभुक्षापिपासागर्धेषु। | ५८ अत्र लोपोऽभ्यासस्य। ३५ नच्छन्दस्यपुत्रस्य। | ५९ ह्रस्वः। ३६ दुरस्यूर्द्रविणस्यूर्वृषण्यति | ६० हलादिः शेषः। रिषण्यति। | ६१ शर्पूर्वाः खयः। ३७ अश्वाघस्यात्। | ६२ कुहोश्चुः। ३८ देवसुम्नयोर्यजुषि काठके। | ६३ न कवतेर्यङि। ३९ कव्यध्वरपृतनस्यर्चि लोपः। | ६४ कृषेश्छन्दसि। ४० द्यतिस्यतिमास्थामिति | ६५ दधर्तिदर्धर्तिदर्धर्षिबोभूतु- किति। | तेतिक्तेऽलर्ष्यापनीफणत्- ४१ शाच्छोरन्यतरस्याम्। | संसनिष्यदत्करिक्रत्कनिक्रदद्- ४२ दधातेर्हिः। | भरिभ्रदद्विदध्वतोदविद्युतत्- ४३ जहातेश्च क्त्वि। | तरित्रतःसरीसृपतंवरीवृजन्- ४४ विभाषा छन्दसि। | मर्मृज्यागनीगन्तीति च। ४५ सुधितवसुधितनेमधितधिष्व- | ६६ उरत्। धिषीय च। | ६७ द्युतिस्वाप्योः सम्प्रसारणम्। ४६ दो दद् घोः। | ६८ व्यथो लिटि। ४७ अच उपसर्गात्तः। | ६९ दीर्घ इणः किति। ४८ अपो भि। | ७० अत आदेः। ४९ सः स्यार्धधातुके। | ७१ तस्मान्नुड् द्विहलः। ५० तासस्त्योर्लोपः। |
८० अष्टाध्यायीसूत्रपाठः ( यतिबोधसहितः )
७२ अश्नोतेश्च। ७३ भवतेरः। ७४ ससूवेति निगमे। ७५ निजां त्रयाणां गुणः श्लौ। ७६ भृञामित्। ७७ अर्तिपिपर्त्योश्च। ७८ बहुलं छन्दसि। ७९ सन्यतः। ८० ओः पुयण्ज्यपरे। ८१ स्रवतिशृणोतिद्रवतिप्रवति- प्लवतिच्यवतीनां वा। ८२ गुणो यङ्लुकोः। ८३ दीर्घोऽकितः। ८४ नीग्वञ्चुस्रंसुध्वंसुभ्रंसुकस- पतपदस्कन्दाम्। ८५ नुगतोऽनुनासिकान्तस्य। ८६ जपजभदहदशभञ्जपशां च। ८७ चरफलोश्च। ८८ उत्परस्यातः। ८९ ति च। ९० रीगृदुपधस्य च। ९१ रुग्रिकौ च लुकि। ९२ ऋतश्च। ९३ सन्वल्लघुनि चङ्परेऽनग्लोपे। ९४ दीर्घो लघोः। ९५ अत्स्मृहृत्वरप्रथप्रदस्तु- स्पशाम्। ९६ विभाषा वेष्टिक्षेप्योः। ९७ ई च गणः।
अष्टमोऽध्यायः
प्रथमः पादः
१ सर्वस्य द्वे। २ तस्य परमाम्रेडितम्। ३ अनुदात्तं च। ४ नित्यवीप्सयोः। ५ परेर्वर्जने। ६ प्रसमुपोदः पादपूरणे। ७ उपर्यध्यधसः सामीप्ये। ८ वाक्यादेरामन्त्रितस्यासूया- सम्मतिकोपकुत्सनभर्त्सनेषु। ९ एकं बहुव्रीहिवत्। १० आबाधे च। ११ कर्मधारयवदुत्तरेषु। १२ प्रकारे गुणवचनस्य। १३ अकृच्छ्रे प्रियसुखयोरन्य- तरस्याम्।
अष्टमाध्याये प्रथमः पादः ८१ १४ यथास्वे यथायथम्। ३६ यावद्यथाभ्याम्। १५ द्वन्द्वं रहस्यमर्यादावचन- ३७ पूजायां नानन्तरम्। व्युत्क्रमणयज्ञपात्रप्रयोगाभि- ३८ उपसर्गव्यपेतं च। व्यक्तिषु। ३९ तुपश्यपश्यताहैः पूजायाम्। १६ पदस्य। ४० अहो च। १७ पदात्। ४१ शेषे विभाषा। १८ अनुदात्तं सर्वमपादादौ। ४२ पुरा च परीप्सायाम्। १९ आमन्त्रितस्य च। ४३ नन्वित्यनुज्ञैषणायाम्। २० युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थी- ४४ किं क्रियाप्रश्नेऽनुपसर्गम- द्वितीयास्थयोर्वान्नावौ। प्रतिषिद्धम्। २१ बहुवचनस्य वस्नसौ। ४५ लोपे विभाषा। २२ तेमयावेकवचनस्य। ४६ एहि मन्ये प्रहासे लृट्। २३ त्वामौ द्वितीयायाः। ४७ जात्वपूर्वम्। २४ न चवाहाहैवयुक्ते। ४८ किंवृत्तं च चिदुत्तरम्। २५ पश्यार्थैश्चानालोचने। ४९ आहो उताहो चानन्तरम्। २६ सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषा। ५० शेषे विभाषा। २७ तिङो गोत्रादीनि ५१ गत्यर्थलोटा लृन् कुत्सनाभीक्ष्ण्ययोः। चेत्कारकं सर्वान्यत्। २८ तिङ्ङतिङः। ५२ लोट् च। २९ न लुट्। ५३ विभाषितं सोपसर्गमनुत्तमम्। ३० निपातैर्यद्यदिहन्तकुविन्नेच्- ५४ हन्त च। चेच्चण्कच्चिद्यत्रयुक्तम्। ५५ आम एकान्तरमामन्त्रितम- ३१ नह प्रत्यारम्भे। नन्तिके। ३२ सत्यं प्रश्ने। ५६ यद्धितुपरं छन्दसि। ३३ अङ्गाप्रतिलोम्ये। ५७ चनचिदिवगोत्रादितद्धिता- ३४ हि च। म्रेडितेष्वगतेः। ३५ छन्दस्यनेकमपि साकाङ्क्षम्। ५८ चादिषु च।
८२ अष्टाध्यायीसूत्रपाठः ( यतिबोधसहितः ) ५९ चवायोगे प्रथमा। ६० हेति क्षियायाम्। ६१ अहेति विनियोगे च। ६२ चाहलोप एवेत्यवधारणम्। ६३ चादिलोपे विभाषा। ६४ वैवावेति चच्छन्दसि। ६५ एकान्याभ्यां समर्थाभ्याम्। ६६ यद्वृत्तान्नित्यम्। ६७ पूजनात्पूजितमनुदात्तम्। ६८ सगतिरपि तिङ्। ६९ कुत्सने च सुप्यगोत्रादौ। ७० गतिर्गतौ। ७१ तिङि चोदात्तवति। ७२ आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्। ७३ नामन्त्रिते समानाधिकरणे। ७४ सामान्यवचनं विभाषितं विशेषवचने। ---o--- द्वितीयः पादः १ पूर्वत्रासिद्धम्। २ नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति। ३ न मु ने। ४ उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य। ५ एकादेश उदात्तेनोदात्तः। ६ स्वरितो वानुदात्ते पदादौ। ७ नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य। ८ न ङि·सम्बुद्धयोः। ९ मादुपधायाश्च मतोर्वोऽ- यवादिभ्यः। १० झयः। ११ सञ्ज्ञायाम्। १२ आसन्दीवदष्ठीवच्चक्रीवत् कक्षीवद् रुमण्वच्चर्मण्वती। १३ उदन्वानुदधौ च। १४ राजन्वान्सौराज्ये। १५ छन्दसीरः। १६ अनो नुट्। १७ नाद् घस्य। १८ कृपो रो लः। १९ उपसर्गस्यायतौ। २० ग्रो यङि। २१ अचि विभाषा। २२ परेश्च घाङ्क्ययोः। २३ संयोगान्तस्य लोपः। २४ रात्सस्य। २५ धि च। २६ झलो झलि। २७ ह्रस्वादङ्गात्। २८ इट ईटि। २९ स्कोः संयोगाद्योरन्ते च।
अष्टमाध्याये द्वितीयः पादः ८३
[वामभागः / Left Column] ३० चोः कुः। ३१ हो ढः। ३२ दादेर्धातोर्घः। ३३ वा द्रुहमुह्ष्णुह्ष्णिहाम्। ३४ नहो धः। ३५ आहस्थः। ३६ व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराज- भ्राजच्छशां षः। ३७ एकाचो बशो भष्झषन्तस्य स्ध्वोः। ३८ दधस्तथोश्च। ३९ झलां जशोऽन्ते। ४० झषस्तथोर्धोऽधः। ४१ षढोः कः सि। ४२ रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः। ४३ संयोगादेरातो धातोर्यण्वतः। ४४ ल्वादिभ्यः। ४५ ओदितश्च। ४६ क्षियो दीर्घात्। ४७ श्योऽस्पर्शे। ४८ अञ्चोऽनपादाने। ४९ दिवोऽविजिगीषायाम्। ५० निर्वाणोऽवाते। ५१ शुषः कः। ५२ पचो वः। ५३ क्षायो मः।
[दक्षिणभागः / Right Column] ५४ प्रस्त्योऽन्यतरस्याम्। ५५ अनुपसर्गात्फुल्लक्षीब- कृशोल्लाघाः। ५६ नुदविदोन्दत्राघ्राहीभ्योऽन्य- तरस्याम्। ५७ न ध्याख्यापॄमूर्च्छिमदाम्। ५८ वित्तो भोगप्रत्यययोः। ५९ भित्तं शकलम्। ६० ऋणमाधमर्ण्ये। ६१ नसत्तनिषत्तानूत्तप्रतूर्त्तसूर्त- गूर्तानि छन्दसि। ६२ क्विन्प्रत्ययस्य कुः। ६३ नशेर्वा। ६४ मो नो धातोः। ६५ म्वोश्च। ६६ ससजुषो रुः। ६७ अवयाः श्वेतवाः पुरोडाशच। ६८ अहन्। ६९ रोऽसुपि। ७० अम्नरूधरवरित्यभयथा छन्दसि। ७१ भुवश्च महाव्याहृतेः। ७२ वसुस्रंसुध्वंस्र्वनडुहां दः। ७३ तिप्यनस्तेः। ७४ सिपि धातो रुर्वा। ७५ दश्च। ७६ र्वोरुपधाया दीर्घ इकः।
८४ अष्टाध्यायीसूत्रपाठः ( यतिबोधसहितः ) ७७ हलि च। ७८ उपधायां च। ७९ न भकुर्छुंराम्। ८० अदसोऽसेर्दादु दो मः। ८१ एत ईद् बहुवचने। ८२ वाक्यस्य टेः प्लुत उदात्तः। ८३ प्रत्यभिवादेऽशूद्रे। ८४ दूराद् धूते च। ८५ हैहेप्रयोगे हैहयोः। ८६ गुरोरनृतोऽनन्त्यस्याप्येकैकस्य प्राचाम्। ८७ ओमभ्यादाने। ८८ ये यज्ञकर्मणि। ८९ प्रणवष्टेः। ९० याज्यान्तः। ९१ ब्रूहिप्रैष्यश्रौषड्वौषडा- वहानामादेः। ९२ अग्नीत्प्रेषणे परस्य च। ९३ विभाषा पृष्टप्रतिवचने हेः। ९४ निगृह्यानुयोगे च। ९५ आम्रेडितं भर्त्सने। ९६ अङ्गयुक्तं तिङाकाङ्क्षम्। ९७ विचार्यमाणानाम्। ९८ पूर्वं तु भाषायाम्। ९९ प्रतिश्रवणे च। १०० अनुदात्तं प्रश्नान्ताभि- पूजितयोः। १०१ चिदिति चोपमार्थे प्रयुज्यमाने। १०२ उपरि स्विादासीदिति च। १०३ स्वरितमाम्रेडितेऽसूया- सम्मतिकोपकुत्सनेषु। १०४ क्षियाशीःप्रैषेषु तिङाकाङ्क्षम्। १०५ अनन्त्यस्यापि प्रश्नाख्यानयोः। १०६ प्लुतावैच इदुतौ। १०७ एचोऽप्रगृह्यस्यादूराद्धूते पूर्वस्यार्धस्यादुत्तरस्येदुतौ। १०८ तयोर्खावचि संहितायाम्। --०-- तृतीयः पादः १ मतुवसो रु सम्बुद्धौ छन्दसि। २ अत्रानुनासिकः पूर्वस्य तु वा। ३ आतोऽटि नित्यम्। ४ अनुनासिकात्परोऽनुस्वारः। ५ समः सुटि। ६ पुमः खय्यम्परे। ७ नश्छव्यप्रशान्। ८ उभयथर्क्षु। ९ दीर्घादटि समानपादे। १० नॄन्पे। ११ स्वतवान्पायौ। १२ कानाम्रेडिते।
अष्टमाध्याये तृतीयः पादः ८५ १३ ढो ढे लोपः। १४ रो रि। १५ खरवसानयोर्विसर्जनीयः। १६ रोः सुपि। १७ भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि। १८ व्योर्लघुप्रयत्नतरः शाकटायनस्य। १९ लोपः शाकल्यस्य। २० ओतो गार्ग्यस्य। २१ उञि च पदे। २२ हलि सर्वेषाम्। २३ मोऽनुस्वारः। २४ नश्चापदान्तस्य झलि। २५ मो राजि समः क्वौ। २६ हे मपरे वा। २७ नपरे नः। २८ ङणोः कुक्टुक्शरि। २९ डः सि धुट्। ३० नश्च। ३१ शि तुक्। ३२ ङमो ह्रस्वादचि ङमुणित्यम्। ३३ मय उञो वो वा। ३४ विसर्जनीयस्य सः। ३५ शर्परे विसर्जनीयः। ३६ वा शरि। ३७ कुप्वोः ᳵक ᳶपौ च। ३८ सोऽपदादौ। ३९ इणः षः। ४० नमस्पुरसोर्गत्योः। ४१ इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य। ४२ तिरसोऽन्यतरस्याम्। ४३ द्वित्रिश्चतुरिति कृत्वोऽर्थे। ४४ इसुसोः सामर्थ्ये। ४५ नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य। ४६ अतः कृकमिकंसकुम्भपात्र- कुशाकर्णीष्वनव्ययस्य। ४७ अधःशिरसी पदे। ४८ कस्कादिषु च। ४९ छन्दसि वाप्राम्रेडितयोः। ५० कःकरत्करतिकृधिकृतेष्व- नदितेः। ५१ पञ्चम्याः परावध्यर्थे। ५२ पातौ च बहुलम्। ५३ षष्ठ्याः पतिपुत्रपृष्ठपारपद- पयस्पोषेषु। ५४ इडाया वा। ५५ अपदान्तस्य मूर्धन्यः। ५६ सहेः साडः सः। ५७ इण्कोः। ५८ नुम्विसर्जनीयशर्व्यवायेऽपि। ५९ आदेशप्रत्यययोः। ६० शासिवसिघसीनां च। ६१ स्तौतिण्योरेव षण्यभ्यासात्। ६२ सः स्विदिस्वदिसहीनां च।
८६ अष्टाध्यायीसूत्रपाठः ( यतिबोधसहितः ) ६३ प्राक्सितादड्व्यवायेऽपि। ६४ स्थादिष्वभ्यासेन चाभ्यासस्य। ६५ उपसर्गात्सुनोतिसुवतिस्यति- स्तौतिस्तोभतिस्थासेनायसेध- सिचसज्जस्वञ्जाम्। ६६ सदिरप्रतेः। ६७ स्तम्भेः। ६८ अवाच्चालम्बनाविदूरयोः। ६९ वेश्च स्वनो भोजने। ७० परिनिविभ्यः सेवसितसय- सिवुसहसुट्स्तुस्वञ्जाम्। ७१ सिवादीनां वाड्व्यवायेऽपि। ७२ अनुविपर्यभिनिभ्यः स्यन्दतेरप्राणिषु। ७३ वेः स्कन्देरनिष्ठायाम्। ७४ परेश्च। ७५ परिस्कन्दः प्राच्यभरतेषु। ७६ स्फुरतिस्फुलत्योर्निर्निर्निविभ्यः। ७७ वेः स्कभ्नातेर्नित्यम्। ७८ इणः षीध्वंलुङ्लिटां धोऽङ्गात्। ७९ विभाषेटः। ८० समासेऽङ्गुलेः सङ्गः। ८१ भीरोः स्थानम्। ८२ अग्नेः स्तुतस्तोमसोमाः। ८३ ज्योतिरायुषः स्तोमः। ८४ मातृपितृभ्यां स्वसा। ८५ मातुःपितुर्भ्यामन्यतरस्याम्। ८६ अभिनिसः स्तनः शब्दसञ्ज्ञायाम्। ८७ उपसर्गप्रादुर्भ्यामस्तिर्यक्परः। ८८ सुविनिर्दुर्भ्यः सुपिसूतिसमाः। ८९ निनदीभ्यां स्नातेः कौशले। ९० सूत्रं प्रतिष्ठातम्। ९१ कपिष्ठलो गोत्रे। ९२ प्रष्ठोऽग्रगामिनि। ९३ वृक्षासनयोर्विष्टरः। ९४ छन्दोनाम्नि च। ९५ गवियुधिभ्यां स्थिरः। ९६ विकुशमिपरिभ्यः स्थलम्। ९७ अम्बाऽम्बगोभूमिसव्यापद्वित्रि- कुशेकुशङ्क्वङ्गुमज्जिपुञ्जि- परमेबर्हिर्दिव्यग्निभ्यः स्थः। ९८ सुषामादिषु च। ९९ एति सञ्ज्ञायामगात्। १०० नक्षत्राद् वा। १०१ ह्रस्वात्तादौ तद्धिते। १०२ निसस्तपतावनासेवने। १०३ युष्मत्तत्ततक्षुःष्वन्तःपादम्। १०४ यजुष्येकेषाम्। १०५ स्तुतस्तोमयोश्छन्दसि। १०६ पूर्वपदात्। १०७ सृजः। १०८ सनोतेरनः। १०९ सहेः पृतनात्तभ्यां च।
अष्टमाध्याये चतुर्थः पादः ८७ [वाम स्तम्भः] ११० न रपरसृपिसृजिस्पृशिस्पृहि- सवनादीनाम्। १११ सात्पदाद्योः। ११२ सिचो यङि। ११३ सेधतेर्गत्तौ। ११४ प्रतिस्तब्धनिस्तब्धौ च। ११५ सोढः। ११६ स्तम्भुसिवुसहां चङि। ११७ सुनोतेः स्यसनोः। ११८ सदेः परस्य लिटि। ११९ निव्यभिभ्योऽड्व्यवाये वा छन्दसि। --o-- चतुर्थः पादः १ रषाभ्यां नो णः समानपदे। २ अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि। ३ पूर्वपदात्संज्ञायामगः। ४ वनं पुरगामिश्रकासिध्रका- सारिकाकोटराग्रेभ्यः। ५ प्रनिरन्तःशरेक्षुप्लक्षाप्रकार्ष्य- खदिरपीयूक्षाभ्योऽसंज्ञायामपि। ६ विभाषौषधिवनस्पतिभ्यः। ७ अह्नोऽदन्तात्। ८ वाहनमाहितात्। ९ पानं देशे। १० वा भावकरणयोः। [दक्षिण स्तम्भः] ११ प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च। १२ एकाजुत्तरपदे णः। १३ कुमति च। १४ उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य। १५ हिनु मीना। १६ आनि लोट्। १७ नेर्गदनदपतपदघुमास्यति- हन्तियातिवातिद्रातिप्साति- वपतिवहतिशाम्यति- चिनोतिदेग्धिषु च। १८ शेषे विभाषाकखादावषान्त उपदेशे। १९ अनितेरन्तः। २० उभौ साभ्यासस्य। २१ हन्तेरत्पूर्वस्य। २२ वमोर्वा। २३ अन्तरदेशे। २४ अयनं च। २५ छन्दस्यृदवग्रहात्। २६ नश्च धातुस्थोरुषुभ्यः। २७ उपसर्गादनोत्परः। २८ कृत्यचः। २९ णेर्विभाषा। ३० हलश्चेजुप्धात्।
८८ अष्टाध्यायीसूत्रपाठः ( यतिबोधसहितः ) ३१ इजादेः सनुमः। | ५० सर्वत्र शाकल्यस्य। ३२ वा निंसनिक्षनिन्दाम्। | ५१ दीर्घादाचार्याणाम्। ३३ न भाभूपूकमिगमिप्यायी- | ५२ झलां जश्झशि। वेपाम्। | ५३ अभ्यासे चर्च। ३४ षात्पदान्तात्। | ५४ खरि च। ३५ नशेः षान्तस्य। | ५५ वावसाने। ३६ पदान्तस्य। | ५६ अणोऽप्रगृह्यस्यानुनासिकः। ३७ पदव्यवायेऽपि। | ५७ अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः। ३८ क्षुभ्नादिषु च। | ५८ वा पदान्तस्य। ३९ स्तोः श्चुना श्चुः। | ५९ तोर्लि। ४० ष्टुना ष्टुः। | ६० उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य। ४१ न पदान्ताट् टोरनाम्। | ६१ झयो होऽन्यतरस्याम्। ४२ तोः षि। | ६२ शश्छोऽटि। ४३ शात्। | ६३ हलो यमां यमि लोपः। ४४ यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा। | ६४ झरो झरि सवर्णे। ४५ अचो रहाभ्यां द्वे। | ६५ उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः। ४६ अनचि च। | ६६ नोदात्तस्वरितोदयमगार्य- ४७ नादिन्याक्रोशे पुत्रस्य। | काश्यपगालवानाम्। ४८ शरोऽचि। | ६७ अ अ। ४९ त्रिप्रभृतिषु शाकटायनस्य। | इति श्रीपाणिनिमुनिप्रणीतोऽष्टाध्यायीसूत्रपाठः ( यतिबोधसहितः ) समाप्तः॥ ओ३म् द्यौः शान्तिरन्तरिक्षं शान्तिः पृथिवी शान्तिरापः शान्तिरोषधयः शान्तिः। वनस्पतयः शान्तिर्विश्वेदेवाः शान्तिर्ब्रह्म शान्तिः सर्वँ शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः सामा शान्तिरेधि। ओ३म् शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥
७. सप्तमोऽध्यायः (अङ्ग-कार्य एवं प्रत्यय-विधान पाद १-४)
( क ) प्राक्कथन वर्तमान युग में ‘व्याकरण’ नामक वेदाङ्ग के अन्तर्गत पाणिनीय व्याकरण की ही सर्वोत्कृष्टता, सर्वसुगमता, सर्वसुलभता तथा यथोचित लघुता सर्वसाधारण में मान्य तथा प्रचलित है। ‘अष्टाध्यायीसूत्रपाठः’ पाणिनीय व्याकरण का ही सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण तथा आदिमूल ग्रन्थ है। छात्र-जीवन के काल से ही हमारे हृदय में सदैव यह अभिलाषा उठती रही है कि सूत्रों में किस अक्षर पर शब्द को तोड़कर अर्थात् किस अक्षर पर यति ( अल्पविराम अथवा हल्की सी श्वाँस ) करके, उनका शुद्धतम उच्चारण करके, उन्हें शुद्धतम रूप में कण्ठस्थ किया जाये, इसका बोध कराने के लिये ग्रन्थ में ही कुछ अतिविशिष्ट प्रकार की सुविधा उपलब्ध हो। वर्तमान समय में इस समस्या का समाधान अध्यापक छात्रों की पुस्तकों में प्रायः पैन्सिल आदि से खड़ी रेखा ‘-।’ आदि सदृश चिह्न लगाकर करते हैं परन्तु पूर्णतया वे स्वयं भी इस प्रकार के समाधान से सन्तुष्ट नहीं होते हैं क्योंकि कभी-कभी संयुक्त अक्षरों में वे खड़ी रेखा आदि चिह्न यति को पूर्णतया स्पष्ट करने में सहायक नहीं हो पाते हैं, तब मौखिक रूप से ही छात्रों को वहाँ उपदेश कर दिया जाता है कि अमुक संयुक्त अक्षर में इसके अमुक हिस्से को इधर जोड़कर उच्चारण करना है तथा इसके अमुक हिस्से को उधर जोड़कर उच्चारण करना है, साथ ही पैन्सिल के काले-काले निशानों से पुस्तक का गन्दा हो जाना, फट जाना आदि अन्य अनेक व्यावहारिक समस्यायें भी छात्रों तथा अध्यापकों को अनुभूत होती हैं। इसके अतिरिक्त अधिकतर छात्र एवम् अध्यापक अपने मन से ही कुछ भी नियम निर्धारित करके सूत्रों का अशुद्ध उच्चारण करके कण्ठस्थ करते तथा करवाते हैं। कुल मिलाकर अन्दर ही अन्दर अव्यक्त रूप में अध्यापक तथा छात्र दोनों ही इस प्रकार के समाधानों से
( ख ) व्यावहारिक रूप से सन्तुष्ट नहीं होते हैं तथा समस्या यथावत् बनी रहती है। साथ ही प्रकृत समस्या का समाधान उन छात्रों को, जिनकी संख्या अत्यल्प है, प्राप्त हो भी जाये जिनके पास योग्य अध्यापक तथा विद्यालय समुपलब्ध हों परन्तु जिन छात्रों के पास, जिनकी संख्या अपेक्षाकृत अधिक है, योग्य अध्यापक तथा विद्यालय समुपलब्ध नहीं हैं तथा जिनके अभिभावकगण अथवा वे स्वयं स्वतन्त्र रूप से ही ग्रन्थ को कण्ठस्थ करने का सत्साहस करते हैं, उनको प्रकृत समस्या का समाधान अप्राप्त ही रहता है तथा वे अत्युत्साह में अशुद्ध उच्चारण करके अशुद्ध रूप में ही सूत्र को कण्ठस्थ कर लेते हैं जिसका दुष्परिणाम उन्हें बाद में प्रथमावृत्ति, काशिका, महाभाष्य आदि ग्रन्थों का अध्ययन करते समय भोगना पड़ता है जब सूत्र का वास्तविक उच्चारण क्या होता है, यह बोध उन्हें होता है परन्तु तब सूत्र किसी भिन्न अशुद्ध रूप में ही उन्हें कण्ठस्थ होता है जिसे भूलकर शुद्ध रूप कण्ठस्थ करना तब अतिशय कठिन अथवा प्रायः असम्भव ही प्रतीत होता है जबकि व्याकरण के छात्रों अथवा अध्यापकों का सर्वोत्कृष्ट अलङ्कार हमारी दृष्टि में सूत्र का शुद्धतम रूप में उच्चारण करना ही है, बाद में सूत्रार्थादि का बोध आदि। अतः उपर्युक्त अभिलाषा की पूर्ति तभी सम्भव हो सकती थी जब सूत्रों के अक्षरों में जितने-२ अक्षरों का एकसाथ उच्चारण करना अर्थात् जिस-२ अक्षर पर यति करना साधु तथा अभीष्ट हो उतने-२ अक्षरों को समूहरूप में क्रमशः पृथक्-२ दो रंगों में प्रकाशित किया जाये जिससे छात्रों को सूत्रों को देखते ही तत्काल यह बोध हो सके कि उन्हें किस अक्षर पर शब्द को तोड़कर अर्थात् यति करके, उनका शुद्धतम उच्चारण करके, उन्हें शुद्धतम रूप में कण्ठस्थ करना है। इस प्रकार उन्हें अध्यापकविशेष की आवश्यकता के बिना ही, मात्र ग्रन्थ की सहायता से ही सूत्रों को शुद्धतम रूप में कण्ठस्थ करने की एक अतिविशिष्ट सुविधा उपलब्ध हो सकेगी।
(ग) हमारे परममित्र, परमसयोगी, संस्कृत तथा संस्कृति के प्रति अगाधनिष्ठ, दुर्लभ, जन-जनोपयोगी तथा रचनात्मक संस्कृतसाहित्य के प्रकाशन में अतिशयरुचिधारी, प्रभुकृपा तथा अपने सुकर्मों के सुफल-स्वरूप अकूत धन-सम्पदा के स्वामी, परमोदारहृदय, परमदानी 'श्री जयसेठ हीरालाल चम्पालाल खिवंसरा जी (नासिक-महाराष्ट्र)' तथा 'श्री परमहंस स्वामी शिवानन्द सरस्वती संस्कृत एवं संस्कृति शोध, शिक्षण तथा प्रशिक्षण संस्थान, तहसील-सिन्नर, जिला-नासिक (महाराष्ट्र), पिन कोड-४२२१०३.' के सर्वविध परमपावन सहयोग से बाल्यकाल से हृदय में स्थित तथा जाज्वल्यमान उस अभिलाषा की पूर्ति को मूर्त रूप प्रदान करते हुये, अनेक संस्कृतप्रेमी छात्रों तथा विद्वज्जगत् के समक्ष यह अत्यन्त महत्त्वपूर्ण तथा दो रंगों में सूत्रों के प्रकाशन द्वारा अतिविशिष्ट सुविधा 'यतिबोध' से युक्त 'अष्टाध्यायीसूत्रपाठः (यतिबोधसहितः)' ग्रन्थ सुन्दरतम, शुद्धतम, सुपाठ्यतम रूप में प्रकाशित करके, प्रस्तुत करते हुये आज हमें जिस अपार हर्ष की अनुभूति हो रही है, निश्चय ही वैसी ही अनुभूति आप सब को भी हो रही होगी। वर्तमान समय में 'अष्टाध्यायीसूत्रपाठः' के प्रमुख रूप से दो प्रकार के संस्करण उपलब्ध होते हैं। प्रथम हमारे तीर्थस्थान 'पाणिनि महाविद्यालय, रामलाल कपूर ट्रस्ट, रेवली (भूतपूर्व- बहालगढ़), जिला-सोनीपत (हरियाणा)' से प्रकाशित है एवं हमारे परमपूज्य, प्रातःस्मरणीय गुरुवर्य 'आचार्य विजयपाल विद्यावारिधि जी' के गुरुजी 'स्व. श्री पं. ब्रह्मदत्त जिज्ञासु जी' द्वारा सम्पादित है तथा द्वितीय 'गुरुकुल झज्जर' से प्रकाशित तथा सम्पादित है। इन दोनों ही संस्करणों में निस्सन्देह शुद्धतम संस्करण प्रथमवाला ही है। इस संस्करण में प्रत्येक सूत्र को उसकी सर्वविध समीक्षा करके प्रकाशित किया गया है तथा उसकी क्रम, पङ्क्तियों आदि की व्यवस्था अत्यन्त आकर्षक तथा वैज्ञानिक है। इसी कारण
( घ )
से निस्सन्देह रूप से यह कहा जा सकता है कि संस्कृत जगत् के पाणिनीय पद्धति से पढ़नेवाले छात्रों तथा विद्वानों में से ९० प्रतिशत से अधिक के पास यही संस्करण उपलब्ध होता है। चूँकि अधिकांश व्यक्तियों को इसी संस्करण से सूत्रपाठ कण्ठस्थ है, इसीलिये उनके मस्तिष्कों में इसी संस्करण का क्रम तथा पङ्क्तियों आदि का रेखाचित्र स्थिर हो चुका है, अतः हमने भी अपने इस अतिविशिष्ट सुविधा से युक्त संस्करण को पूर्णतया उसी संस्करण के रेखाचित्र के अनुसार प्रकाशित किया है जिससे उपर्युक्त संस्करण के किसी भी अभ्यस्त व्यक्ति को लेशमात्र भी असहजता तथा कठिनाई का अनुभव न हो। अतः हम उस संस्करण के प्रकाशकों तथा सम्पादक महोदय के अत्यन्त ऋणी तथा आभारी हैं जिसके आधार पर हमने यह सर्वथा नवीन कार्य करने का प्रयास किया है। इस संस्करण का उद्देश्य मात्र सूत्रों को शुद्धतम रूप में कण्ठस्थ करने के सौविध्य से है न कि उपर्युक्त संस्करण से किसी भी प्रकार की प्रतिद्वन्द्विता की भावना लेकर श्रेष्ठता प्रदर्शित करने से। वैसे भी गुरुजनों द्वारा निर्मित धरातल से उनके शिष्यों द्वारा उसी धरातल पर निर्मित भवन की क्या कदाचित् प्रतिद्वन्द्विता की सम्भावना भी की जा सकती है? कदापि नहीं। यद्यपि ‘पाणिनि महाविद्यालय, रामलाल कपूर ट्रस्ट, रेवली (भूतपूर्व-बहालगढ़), जिला-सोनीपत (हरियाणा)’ से प्रकाशित संस्करण की अनेकों आवृत्तियाँ प्रकाशित हो चुकी हैं तथापि १५वें संस्करण (प्रथम कम्प्यूटरीकृत संस्करण) में पूज्य गुरुवर्य ‘आचार्य विजयपाल विद्यावारिधि जी’ ने पिछले संस्करणों से चली आ रही अनेकों मुद्रित अशुद्धियों का वास्तविक संशोधन किया था। उस संशोधन में हमारे सहित हमारे अनेक सहपाठी मित्रों का भी सहयोग पूज्य आचार्य जी को प्राप्त हुआ था, उस समय भी हृदय में उस संशोधित संस्करण में कुछ अन्य नवीन, वर्तमान युग में प्रासङ्गिक संशोधन (नवीनीकरण) करने की अभिलाषा जागृत
( ङ ) होती थी परन्तु चूँकि पूज्य आचार्य जी अपने गुरुजी द्वारा सम्पादित संस्करण से मात्र मुद्रित अशुद्धियों को ही दूर करने के विशेष इच्छुक थे, कोई नवीन परिवर्तन करने के इच्छुक नहीं थे, उसके पुराने रूप से छेड़छाड़ के पक्षधर नहीं थे अतः उस समय चाहकर भी वे नये परिवर्तन प्रकाशित नहीं हो पाये थे। हालाँकि जहाँ तक हमें स्मरण है, हमने उस समय आचार्य जी से अपनी बुद्धि के नये सुझाव खुलकर प्रस्तुत भी नहीं किये थे, करते तो सम्भवतः वे स्वीकार कर भी लेते, परन्तु उस समय सङ्कोचवश कह ही नहीं पाये अतः वह सब मन में ही रह गया। **यतिबोध—**सूत्रों में किस अक्षर पर शब्द को तोड़कर अर्थात् किस अक्षर पर यति ( अल्पविराम अथवा हल्की सी श्वाँस ) करके, उनका शुद्धतम उच्चारण करके, उन्हें शुद्धतम रूप में कण्ठस्थ किया जाये, इसका बोध कराने के लिये प्रस्तुत संस्करण में जिस नवीन एवम् अतिविशिष्ट प्रकार की सुविधा ‘यतिबोध’ का समावेश किया गया है, उसके लिये हमने अधिकांशतया शब्दों के अविखण्डित स्वरूप ( सन्धि, लिपिपरिपाटी आदि के कारण जहाँ इनके स्वरूप का विखण्डन हुआ है, वहाँ कुछ अत्यावश्यक नियमों का आश्रय लेकर, उनका परशब्द के साथ समावेश करके, अविखण्डित स्वरूप की कल्पना की गई है ) को प्रमुखतया आधार बनाकर स्वनिर्मित परन्तु अत्यन्त सूक्ष्म शास्त्रीय दृष्टि से शास्त्रीयता का पुट लिये हुये एवं व्यावहारिक दृष्टिकोण से सुविधापूर्ण अनेक नियमों को आधार बनाया है। इस विशेषता का समावेश कर देने से छात्रों को एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण लाभ दूरगामी दृष्टि से यह भी होगा कि उन्हें इस प्रकार यतिबोधपूर्वक सूत्रों को कण्ठस्थ करते-करते शब्दों के अधिकाधिक मूल स्वरूपों का बोध भी अनायास ही हो जायेगा जिसका चामत्कारिक लाभ उन्हें प्रथमावृत्ति, काशिका, महाभाष्य आदि ग्रन्थों का अध्ययन करते समय प्रतीत होगा। उन सभी का उल्लेख यहाँ पर विस्तरभय तथा ग्रन्थ के
( च ) कण्ठस्थीकरणरूप प्रधान उद्देश्य होने के कारण अप्रासङ्गिक होने से नहीं किया जा रहा है, साथ ही यह भी कारण है कि उन सभी विशेषताओं का उल्लेख करने से कदाचित् उपर्युक्त संस्करण से श्रेष्ठता सिद्ध करने की ध्वनि निकलती हुई प्रतीत न हो जो कि लेशमात्र भी हमारा उद्देश्य नहीं है। और फिर विद्वान् एवं छात्र ग्रन्थ का अध्ययन करके यथेष्टरूप से लाभान्वित होते हुये स्वयम् उन विशेषताओं, परिष्कारों एवं नियमों से अवगत हो सकेंगे जो कि हमारा वास्तविक ध्येय है। यद्यपि यतिबोध के नियमों का ( आनुमानिक ) बोध छात्रों को सूत्रों को कण्ठस्थ करते समय ही हो जायेगा—यह आवश्यक नहीं है परन्तु भावी अध्ययन करते समय यह बोध स्वतः ही अवश्य हो सकेगा। इसके अतिरिक्त यदि किन्हीं विद्वानों एवं छात्रों को यतिबोध के नियमों का स्पष्टीकरण न हो सके तो वे यथोचित सम्पर्क अथवा पत्र-व्यवहार आदि द्वारा उनका हमसे स्पष्टीकरण प्राप्त कर सकते हैं तथा यदि किन्हीं विद्वानों एवं छात्रों के मस्तिष्क में ग्रन्थ के अन्दर किसी भी प्रकार की कोई त्रुटि अथवा परामर्श अनुभूत हो तो कृपया यथोचित माध्यम से सम्पर्क करके सूचित करने की कृपा अवश्य करें जिससे अग्रिम संस्करण को और भी अधिक श्रेयस्कर प्रकाशित किया जा सके। सभी का हार्दिक स्वागत है। विशेष—प्रस्तुत ग्रन्थ में छात्रों तथा अध्यापकों को यह सुविधा भी प्रदान की जाती है कि वे अपनी उच्चारण करने की सामर्थ्य के अनुसार एक साथ एक से अधिक यतियों सहित भी सूत्रों का उच्चारण करके कण्ठस्थ कर तथा करवा सकते हैं। यथा—‘दाधा घ्वदाप्’, यहाँ पर स्वयं की सुविधानुसार ‘दा’ तथा ‘धा’ इन दो यतियों का तथा ‘घ्व’ तथा ‘दाप्’ इन दो यतियों का एक साथ उच्चारण करके क्रमशः ‘दाधा’ तथा ‘घ्वदाप्’ इस प्रकार भी कण्ठस्थ कर तथा करवा सकते हैं।
( छ ) कृतज्ञता-प्रकाश-यद्यपि यह नवीन ग्रन्थ-निर्माण किसी विशेष बुद्धि तथा विद्वत्ता की अपेक्षा नहीं रखता है तथापि नवसृजनात्मकता की दृष्टि से यह अत्यन्त ही महत्त्वपूर्ण तथा परमोपयोगी है। इस सम्पूर्ण कृत्य के लिये हम अपनी सम्पूर्ण विद्याओं के गुरु, परमादरणीय, प्रातःस्मरणीय, परमविद्वान् गुरुवर्य 'आचार्य विजयपाल विद्यावारिधि जी' का अत्यन्त हार्दिक रूप से आभार व्यक्त करते हैं जिनके साक्षात् मुखारविन्द से हमने वैदिक वाङ्मय का विधिवत् एवं यथाशक्ति अध्ययन किया तथा जिनके आशीर्वचन हमारे लिये स्वाभाविक रूप से ही निरन्तर प्राप्त होते रहते हैं जिन्हें प्राप्त करके ही हम किसी भी प्रकार के महत्त्वपूर्ण कार्य को पूर्ण करने में सफल हो पाते हैं। इनके अतिरिक्त हम अपने परमादरणीय स्वर्गीय बाबा जी एवं दादी जी, परमादरणीय, परमविद्वान् पितृवर्य 'आचार्य चन्द्रदत्त शर्मा जी' तथा माता जी, संस्कृत तथा संस्कृति के कार्यों के लिये हमारा सतत उत्साहवर्धन करनेवाली, अपने अत्यन्त हार्दिक, सात्त्विक एवम् आत्मिक प्रेम से हमारे हृदय को निरन्तर सींचनेवाली, अत्यन्त सेवापरायणा, पतिव्रता, हमारी हृदयेश्वरी, अपनी धर्मपत्नी का विशेष रूप से आभार व्यक्त करते हैं जिनके वास्तविक एवं व्यावहारिक सत्प्रयासों तथा हार्दिक शुभकामनाओं से ही हम यह कार्य पूर्ण कर पाने में सफल हो सके हैं। इनके अतिरिक्त हम अपने सभी भाईयों, बहनों, सभी निकटदूरस्थ बन्धु-बान्धवों तथा अपने सभी अभिन्नहृदय परममित्रों 'आचार्य भरत कुमार जी' आदि का भी हृदय से अत्यन्त आभार व्यक्त करते हैं जिनकी सर्वदैव निष्छल, निःस्वार्थ शुभकामनायें हमें सर्वदैव प्राप्त होती रही हैं जिस कारण हम यह कार्य पूर्ण कर पाने में सफल हो सके हैं। उपर्युक्त सभी की स्नेहमयी कृपा, आशीर्वाद तथा शुभेच्छाओं को ही हम इस कार्य की सफलता का श्रेय तथा धन्यवाद प्रदान करेंगे जिन्हें प्राप्त करके हम इस कार्य को पूर्ण करने में सफल हुये तथा भविष्य में भी दुरूह से दुरूह कार्यों में सफलता प्राप्त करते
( ज ) रहेंगे। आशा है हमारा यह सर्वथा नवीन प्रयास संस्कृत जगत् के प्रत्येक वर्ग के व्यक्ति के लिये परमोपयोगी सिद्ध होगा तथा यही हमारे लिये उनके द्वारा प्रदत्त इस कार्य का सुफल भी होगा। इसी कामना के साथ- 'संस्कृतम्', होटल अन्नपूर्णा, विदुषामनुचरः- ११०२, सिविल लाइन्स, बदायूँ, धर्मेश भारद्वाज जिला-बदायूँ, (उ.प्र.), पिन कोड-२४३६०१. श्रावण, शुक्ल पक्ष, पूर्णिमा, संवत्सर २०६३, दिनाङ्क-९ अगस्त, २००६ (बुधवार)। --०--
८. अष्टमोऽध्यायः (द्वित्व, सन्धि, णत्व, षत्व एवं अ अ उपसंहार)
॥ ओ३म् ॥ पाणिनिमुनिप्रणीतः अष्टाध्यायीसूत्रपाठः ( यतिबोधसहितो लघुकायश्च ) यतिबोधकारः सम्पादकश्च- आचार्य धर्मेश भारद्वाज प्रकाशकः- श्री परमहंस स्वामी शिवानन्द सरस्वती संस्कृत एवं संस्कृति शोध, शिक्षण तथा प्रशिक्षण संस्थान, तहसील-सिन्नर, जिला-नासिक (महाराष्ट्र), पिन कोड-४२२१०३.