चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 131

నగుచికిత్సఁ జేయవలయును. ఒకదానితో నొకటి మిశ్రమములైన దోషములు గలపాండురోగములకు మిశ్రములగు చికిత్సల నొనర్పవలయును. పలముచక్కెర తెల్లతెగడ యొక్క చూర్ణ ముపలము వీటిని పిత్తపాండురోగములలో పుచ్చుకొనవలయును, కఫమునను గోమూత్రముతో కలిపిన కరకకాయను సేవింపవలయును. శొంఠి, లోహచూర్ణమును, పాండురోగమునందను లేక పిప్పళ్లు కరక్కాయలను గాని శిలాజిత్తు గుగ్గిలము గోమూత్రముతో గూడ గాని కఫపాండురోగము గలవాఁడు త్రాగవలయును. త్రిఫలములు తిప్పతీగె అడ్డసరము కటుకరోహిణి నేలవేము వేపచెక్క వీటిని కషాయముగా గాచి త్రాగినయెడల పాండురోగమును కామెరలును నశించిపోవును.

అయశ్చూర్ణవటి; మండూరము; నవాయశ్చూర్ణము.

శ్లో. అయస్తిల త్ర్యూషణ కోలభాగై స్సర్వైస్సమం మాక్షికధాతుచూర్ణమ్,
తైర్మోదకః క్షౌద్రయుతోఽనుతక్రః పాణ్డ్వామయే దుర్గరతేఽపి శస్తః. 8.
అయోమలం తు సంతప్తం భూయో గోమూత్రశోధితమ్,
మధుసర్పిర్యుతం చూర్ణం సహ భక్తేన యోజయేత్. 9.
దీపనం చాగ్నిజననం శోధపాణ్డ్వామయాపహం,
త్ర్యూషణ త్రిఫలా ముస్త విడంగాచిత్రకా స్సమాః. 10.
నవాయోరజసో భాగా స్తచ్చూర్ణం మధుసర్పిషా,
భక్షయే త్పాండుహృద్రోగకుష్ఠార్శఃకామలాపహమ్. 11
నవాయస మిదం చూర్ణం కృష్ణాశ్రేయేణ భాషితమ్.

లోహభస్మము నల్లనూవులు శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు ఎండిన రేగుచెక్క వీని నన్నింటిని ఎన్నిదెన్నిది మాషములును వీటియన్నిటియంత హేమాక్షికధాతువులచూర్ణము వీటితో తేనెను కలిపి లడ్డుండలుగా చేసి తినవలయును. తరువాత మజ్జిగను త్రాగవలయును. ఇయ్యది పాండురోగములను పారద్రోలుటయం దత్యుత్తమమైనది. ఇనుపచిట్టెమును నిప్పులో వైచి కాల్చి మాటిమాటికి ఆవుపంచితములో తడిపి శుద్ధిచేసి చూర్ణముచేసి ఆచూర్ణమునందు తేనెను నేతిని కలిపికొని యుపయోగించుకొనవలయును. ఇయ్యది దీపనము జఠరాగ్నిని పెంపొందించును. వాపు పాండురోగములను తొలగించును. శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు కరకకాయ ఉసిరిక తాడి తుంగముస్తలు వాయువిడంగములు చిత్రమూలము వీనిని సమానముగా తీసికొని నవీనలోహభస్మ మన్నిటియంత తీసికొని అన్నింటిని తేనెలోను నేతిలోను కలిపికొని భక్షింపవలయును. ఇయ్యది పాండురోగములను హృద్రోగములను కుష్ఠు మూలరోగము కామెల వీటిని నశింపఁజేయును.

132 चक्रदत्त—८. पाण्डुरोगाधिकारमु.

योगराजमनु रसायनमु.

श्लो. त्रिफलायास्त्रयो भागास्त्रयस्त्रिकटुकस्य च । 12 ।
भागश्चित्रकमूलस्य विडङ्गानां तथैव च, पञ्चाश्मजतुनो भागास्तथा रूप्यमलस्य च । 13 ।
माक्षिकस्य विशुद्धस्य लोहस्य रजसस्तथा, अष्टौ भागाः सितायाश्च तत्सर्वं श्लक्ष्णचूर्णितम् । 14 ।
माक्षीकेणाप्लुतं स्थाप्यमायसे भाजने शुभे, उदुम्बरसमां मात्रां ततः खादेद्यथाग्निना । 15 ।
दिनेदिने प्रयुञ्जीत जीर्णे भोज्यं यथेप्सितम्, वर्जयित्वा कुलुत्थांश्च काकमाचीकपोतकान् । 16 ।
योगराज इतिख्यातो योगोऽयममृतोपमः, रसायनमिदं श्रेष्ठं सर्वरोगहरं शुभम् । 17 ।
पाण्डुरोगं विषं कासं युक्तानां विषमज्वरम्, कुष्ठान्यजरकं मेहं श्वासं हिक्कामरोचकम् । 18 ।
विशेषाद्धन्त्यपस्मारं कामलां गुदजानि च ।

त्रिफलमुलु ३ भागमुलु मिरियमुलु पिप्पळ्ळु ३ भागमुलु चित्रमूलमु १ भागमु वायुविडंगमुलु १ भागमु शिलाजित्तु ५ भागमुलु वेंडिचिट्टेमु हेममाक्षिकमु लोहभस्ममु अयिदु अयिदुभागमुलुनु चक्केर ८ भागमुलुनु वीटिनन्निटिनि कलिपि चूर्णमुचेसि तेनेलोकलिपि लोहपुपात्रलो पॆट्टवलयुनु. तरुवात तमतम जठराग्निननुसरिंचि मेडिपंडंत मात्रलुनुगा चेसिकॊनि प्रतिदिनमुनु सेविंचुचुंडवलयुनु. तिनिनदि जीर्णमगुचुन्नचो इच्छकु वच्चिनट्लु पदार्थमुलनु भुजिंपवच्चुनु कानि उलवलनु कपोतमांसमु कामंचि वीटिनि वदलिपॆट्टवलयुनु. योगराजमनि चॆप्पबडु नीयोगममृतमुतो तुल्यमैनदि. इय्यदि उत्तममगु रसायनमु. सर्वरोगमुलनु हरिंचुनु. पाण्डुरोगमुनु विषमुनु दग्गुनु क्षयरोगमुनु विषमज्वरमुनु कुष्ठु अजीर्णकमु मेहमु श्वासमु मुन्नगुवानिनि अरोचकमुनु ऎक्कुवगा नपस्मारमुलनु कुष्ठुनु गुदरोगमुलनु नशिंपजेयुनु.

---

विशालाद्यचूर्णमु.

श्लो. विशाला कुटजं मुस्तं कुष्ठं दारु कलिङ्गकाः । 19 ।
कर्षांशा द्विपिचूर्मूर्वा कटरूहा च हुतप्रिया, पीत्वा तच्चूर्णं मण्डेन...

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 133

... భోభి స్సుభై ర్లిహ్యా త్తతో మధు. 20. పాండురోగం జ్వరం దాహం కాసం శ్వాస మరోచకమ్, గుల్మానాహామవాతాంశ్చ రక్తపిత్తం చ తజ్జయేత్. 21.

చేదుపుచ్చ లేక తెల్లదిం డెన కటుకరోహిణి తుంగముస్తలు చెంగల్వకోష్టు దేవదారు కొడిసెవిత్తులు వీని నన్నింటిని ఒక్కొక్కకర్షమును, నేలవేము వేపచెక్క చాగమట్ట ఇవి ఒక్కొక్కకర్షమును, తెల్లదిండెన అర్ధకర్షము వీటిని చూర్ణముచేసి నీళ్లలో కలిపికొని త్రాగవలయును. ఆపిమ్మట తేనెను నాకవలయును. ఇయ్యది పాండురోగమును జ్వరమును దగ్గును శ్వాసమును అరోచకము కడుపులోని బల్లలను అనాహములను ఆమవాతములను రక్తపిత్తములను జయింపగలదు.

పాండ్వాదులకు లోహక్షీరము.

శ్లో. లోహపాత్రే శృతం క్షీరం సప్తాహం పథ్యభోజనమ్. 22.
పిబే త్పాండ్వామయీ శోషీ గ్రహణీదోషపీడితః,
కల్యాణకం పంచగవ్యం మహాత్రిక్త మథాపి వా. 23.
స్నేహనార్థం ఘృతం దద్యా త్కామలాపాండురోగికే,
రేచనం కామలార్తస్య స్నిగ్ధ స్యాదౌ ప్రయోజయేత్. 24.
తతః ప్రశమనీ కార్యా క్రియా వైద్యేన జానతా.

లోహపుపాత్రలో కాచినపాలను తాగవలయును. ఈరీతిగా నేడురోజులు పథ్యమును పాండురోగియును వాపుగలవాఁడును అతిసారరోగియును చేయవలయును. కామెరలు పాండురోగము గలవానికి కల్యాణఘృతమునుగాని, పంచగవ్యఘృతమునుగాని, మహాత్రిక్తఘృతమునుగాని, స్నేహన మగుట కొఱ కియ్యవలయును. కామెరలు గలరోగికి మొదట స్నేహనమును చేసి తరువాత రేచనము నుపయోగించవలయును. అటుతరువాత చక్కఁగా తెలిసికొని వైద్యుఁడగువాఁడు నేర్పుతో ప్రశమనోపాధులను నొసంగవలయును.

కామెరలకు త్రిఫలాద్యౌషధములు.

శ్లో. త్రిఫలాయా గుడూచ్యావా దార్వ్యా నింబస్య వా రసః. 25.
ప్రాత ర్మాక్షికసంయుక్తః శీలితః కామలాపహః,
అంజనం కామలార్తస్య ద్రోణపుష్పీరస స్స్మృతః. 26.
నిశాగ్నికధాత్రీణాం చూర్ణం వా సంప్రకల్పయేత్,
నస్యం కర్కోటమూలం వా ఘోటీయం వా జాలినీఫలమ్. 27.
సశర్కరాకామలినాం త్రిభండీ హితాగవాక్షీసగుడాచ శుంఠీ,
దార్వీసత్రిఫలాహ్వోష విడంగా న్యాసో రజః. 28. మధుసర్పి ర్యు

134 చక్రదత్త—౮. పాండురోగాధికారము.

తం లిహ్యత్కామలాపాండురోగవాన్. 29. తుల్యా అయోరజః పథ్యా హరిద్రా క్షౌద్రసర్పిషా, చూర్ణితాః కామలీ లిహ్యా ద్గుడక్షౌద్రేణ వా౭ భయాం. 30. ధాత్రీలోహరజో వ్యూష నిశాక్షౌద్రాజ్యశర్కరాః, లీఢ్వా నివారయత్యాశు కామలా ముద్ధతా మపి. 31. దగ్ధ్వాఽక్షకాష్ఠై రలమాయసం తు గోమూత్ర నిర్వాపిత మష్టవారాన్, విచూర్ణ్య లీఢం మధునా చిరేణ కుంభాహ్వయం పాండుగదం నిహంతి. 32. పాండురోగక్రియాం సర్వాం యోజయే చ్చ హలీమకే, కామలాయాం చ యా దృష్టా సాఽపి కార్యా భిషగ్వరైః. 33.

త్రిఫలముల రసముగాని తిప్పతీగెరసముగాని వేపచెక్కగాని తెచ్చి దాని యందు తేనెను కలిపికొని ప్రాతఃకాలమున తాగినచో కామెరలు నశించును. కామెరలు గలవారికి తుమ్మిరసము నంజనముచేసి గాని, పసపు గైరికము ఉసిరిక వీటిని చూర్ణముచేసి గాని ఇయ్యవలయును. ఆకారకరచెట్టుపై బెరడును నస్యము చేసి యుపయోగింపవలయును. లేక ఆవఆకులను వాసననైనను చూడవలయును. చక్కరతో కలిపిన తెల్లతెగడయనెను కొడిసెపాలవిత్తులఁ బెల్లము చేర్చిన శొంఠియైనను హిత మొనర్చును. మ్రానిపసపు త్రిఫలములు శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు వాయువిడంగములు లోహపు భస్మము వీటిని నూరి తేనెనేతులలో చేర్చుకొని కామెరలు పాండురోగము గల రోగిత్రాగవలయును. లోహభస్మము కరకకాయ మ్రానిపసపు వీటిని సమానభాగములను తేనెనేతులలో కలిపి గాని, కరకకాయను బెల్లము తేనెతో కలిపిగాని, కామెరలు గలవాఁడు భక్షింపవలయును. ఉసిరిక ఇనుపచిట్టము శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు పసపు తేనె నెయ్యి చక్కర వీటిని కలిపికొని తినినయెడల నతిభయంకరము లగు కామెరలు కూడను తొలఁగిపోవును. పాతఇనుపచిట్టెమును తాండ్రనిప్పులతో తగులఁబెట్టి గోమూత్రములో నెన్మిదిమారులు ముంచి పిమ్మట చూర్ణము జేసి తేనెలోఁ గలిపి కొని తినినట్లైన కుంభకామెరలు పాండు రోగములును నశించును. పాండురోగములో చెప్పఁబడిన చికిత్సలను హలీమకరోగవిషయమునఁగూడ నొనర్పవలయును. కామెరలకు చెప్పిన చికిత్సనే వైద్యుఁడు హలీమకమందు గూడ నుపయోగింపవలయును.

❧ విడంగాద్యలోహము. ❧

శ్లో. విడంగ ముస్త త్రిఫలా దేవదారు షడూషణైః, తుల్య మాత్ర మయశ్చూర్ణం గోమూత్రేఽష్టగుణే పచేత్. 34. తై రక్షమా

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 135

---

త్రాం గుడికాం కృత్వా ఖాదేద్దినేదినే, కామలాపాండురోగార్తః సుఖమాపద్యతే ౨చిరాత్. 35.

వాయువిడంగములు తుంగముస్తలు త్రిఫలములు దేవదారు పిప్పళ్లు మోడి చవ్యము చిత్రమూలము శొంఠి మిరియములు వీరి నన్నిటితో సమానముగా లోహభస్మము నుచేర్చి ఇంతకు ఎనిమిదిరెట్లు ఆవుపంచితంతో నుడకఁబెట్టవలయును. తరువాత అక్షనుప్రమాణము చొప్పున మాత్రలనుకట్టి ప్రతిదినమును తినుచుండినయెడల కామెరలు పాండురోగము వీటితో బీడింపఁబడుచున్నరోగి సుఖమును శీఘ్రకాలములోనే పొందఁగలడు.

త్ర్యుషణాదిమండూరము.

శ్లో. త్ర్యుషణం త్రిఫలా ముస్తం విడంగం చవ్యచిత్రకౌ,
దార్వీ త్వజ్మాక్షికో ధాతు ర్గ్రంథికం దేవదారు చ. 36.
ఏషాం ద్విపలికా న్భాగాన్ చూర్ణం కృత్వా పృథక్పృథక్,
మండూరం ద్విగుణం చూర్ణా చ్ఛుద్ధ మంజనసన్నిభం. 37.
మూత్రే చాష్టగుణే పక్త్వా తస్మిం స్తు ప్రక్షిపే త్తతః,
ఉదుంబరసమాన్ కుర్యా ద్వటకాం స్తాన్యథాగ్నితః. 38.
ఉపయుంజీత తక్రేణ సాత్మ్యం జీర్ణే చ భోజనం,
మండూరవటకా హ్యేతే ప్రాణాః పాండురోగీణాం. 39.
కుష్ఠా న్యజరకం శోధ మూరుస్తంభకఫామయాన్,
అర్శాంసి కామలామేహాన్ ప్లీహనం శమయన్తి చ. 40.
నిర్వాప్య బహుశో మూత్రే మండూరం గ్రాహ్య మిష్యతే,
గ్రాహ్యం త్వష్టగుణితం మూత్రం మండూరచూర్ణతః.

శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు త్రిఫలములు తుంగముస్తలు వాయువిడంగములు చవ్యము చిత్రమూలము మ్రానిపసపు హేమమాక్షికము గ్రంథికగరను దేవదారు ఇవి యన్నియు రెండేసితులములచొప్పున చూర్ణము చేయవలయును. చూర్ణముకన్న బదిరెట్లేక్కువగా శుద్ధిచేసిన మండూరమును చేర్చవలయును. ఎన్మిదిరెట్లధికమగు నావు పంచితమును కాచి పైచూర్ణమునందు వేయవలయును. తరువాత మేడిపండంతంతగా వడలను చేసి తమతమ జఠరాగ్ని ననుసరించి వలయునంతవఱకు భుజింపవలయును. ఇది చక్కఁగా జీర్ణమైనపిమ్మట మజ్జిగతో తమతమ శరీరప్రకృతులకు తగిన ఆహారములను భక్షింపవలయును. ఇయ్యవి మండూరవటకములు. పాండు రోగులకు ప్రాణము నిచ్చునట్టివి. కుష్ఠు అజరకను వాపు వాతాదులవలననైన ఊరు స్తంభవాతము కఫరోగము అన్ని తెగల మూలరోగములు, కామెరలు మేహము లగుజాడలు వీటిని పోఁగొట్టును. గోమూత్ర

136 చక్రదత్త—౮. పాండురోగాధికారము.

ములో చాల పర్యాయములు శుద్ధిచేయఁబడిన మందూరముమాత్రమే ఇందు పుచ్చుకొనతగినది. మందూరచూర్ణముతోకూడ నెన్నిదిరెట్లు ఎక్కువగా ఆవుపంచితమును పుచ్చుకొనవలయును.

<div align="center">

❧ పునర్నవామండూరము. ❧

</div>

శ్లో. పునర్నవా త్రివృ చ్ఛుంఠీ పిప్పలీ మరిచానిచ, విడంగం దేవకాష్ఠం చ చిత్రకం పుష్కరాహ్వయమ్. 42.
త్రిఫలాం ద్వే హరిద్రే చ దంతీం చ చవికం తథా. కుటజస్య ఫలం తిక్తాం పిప్పలీమూలముస్తకమ్. 43.
ఏతాని సమభాగాని మండూరం ద్విగుణం తతః, గో మూత్రే ౭ష్టగుణే పక్త్వా స్థాపయే త్స్నిగ్ధభాజనే. 44.
పాండుశోధోదరానాహశూలార్శః క్రి మిగుల్మనుత్.

శొంఠి తెగడ తెల్లగల్లేరు పిప్పళ్లు మిరియములు వాయువిడంగములు దేవదారు మోడి చిత్రమూలము పుష్కరమూలము త్రిఫలములు పసపు మ్రానిపసపు దంతివ్రేచ్చవ్యము కొడిసెపాలపండు కటుకరోహిణి తిప్పతీగ తుంగముస్తలు వీటిని సమభాగములను చేసి అంతకంటె రెండురె ట్లేక్కువ మండూరమును చేర్చి ఎనిమిది రెట్లేక్కువయగు నావుపంచితములో చక్కగా వండి నేతితోమాగినపాత్రములో నుంచవలయును. ఇయ్యది పాండురోగము వాపు కడుపునొప్పులు మున్నగువానిని, ఆనాహము శూల మూలరోగము జంతువాతము గుల్మము వీనిని పోఁగొట్టును.

<div align="center">

❧ మండూరవజ్రవటకము. ❧

</div>

శ్లో. పంచకోలం సమరిచం దేవదారుపలత్రికం. 45.
విడంగముస్తయుక్తాశ్చ భాగా స్త్రీపలసంమితాః, యావం త్యేతాని చూర్ణాని మండూరం ద్విగుణం తతః. 46.
పక్త్వా చాష్టగుణే మూత్రే ఘనీభూతేత దుద్ధరేత్, తతో ౭క్షమాత్రా న్గుడకాన్ పిబే త్తక్రేణ తక్రభుక్. 47.
పాండురోగం జయ త్యేష మందాగ్రిత్వ మరోచకమ్, అర్శాంసి గ్రహణీదోష మూరు స్తంభ మథాపివా. 48.
క్రిమిప్లీహాన ముదరం గరరోగం చ నాశయేత్, మండూరవజ్రనామాయం రోగానేకవినాశనః. 49.

పిప్పళ్లు మోడి చవ్యము చిత్రమూలము శొంఠి మిరియములు దేవదారు త్రిఫలములు వాయువిడంగములు తుంగముస్తలు వీని నన్నిటిని మూడుభాగములు చొప్పునను వీటి చూర్ణముకంటె రెండురె ట్లేక్కువమండూరమును చేర్చి ఎన్ని దిగెట్లు గోమూత్రములో వండవలయును. వండియైనపుడు ముద్దగట్టగానే దింపి ఒక్కొక్క అక్షము ప్రమాణముగా మాత్రలనుకట్టి మజ్జిగతో పుచ్చుకొనుచుఁడవలయును. మజ్జిగనుకూడను

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 137

త్రాగవలయును. ఇయ్యది పాండురోగములను జయించును. అగ్నిమాంద్యమును అరోచకమును మూలరోగములను గ్రహణులను ఊరు స్తంభములను జంతువాతములను పొడలను ఉదరరోగములను విషభక్షణజనితములగు రోగములను నశింపఁజేయును. ఇయ్యదియే మందూరవజ్రవటక మనఁబడును. ఇయ్యది పెక్కులగు రోగములను నశింపఁజేయును.

---

ధాత్రీరిష్టము.

శ్లో. ధాత్రీఫలసహస్రే ద్వే పీడయిత్వా రసం భిషక్, క్షౌద్రాష్ట భాగం పిప్పల్యా శ్చూర్ణార్ధకుడ వాన్వితమ్. 50.
శర్కరార్ధతులోన్మిశ్రం పక్వం స్నిగ్ధఘటే స్థితమ్, ప్రపిబే త్పాండురోగార్తీ జీర్ణే హితమితాశనః. 51.
కమలాపాండు హృద్రోగ వాతాసృగ్విషమజ్వరాన్, కాసహిక్కారుచిశ్వాసా నేషోరిష్టః ప్రణాశయేత్. 52.

రెండువేల యుసిరిక పండ్లను తెచ్చి తొక్కి రసముతీసి అం దెనిమిదవపాలు తేనెను పిప్పళ్లపొడి రెండుపలములును చక్కెర 50 పలములును వీని నన్నింటిని కలిపి వండవలయును. పిమ్మట (నేయిబోసి యుంచిన) చమురు పాత్రలలో బెట్టికొని పాండురోగి త్రాగుచుండవలయును. ఔషధము చక్కఁగా జీర్ణమైనపిమ్మట తగినట్లువలయునట్లు భోజనములు చేయవలయును. ఇయ్యది ధాత్రీరిష్ట మనఁబడును. ఇయ్యది కామెరలను పాండురోగములను హృద్రోగములను వాతరక్తమును విషమజ్వరములను దగ్గును వెక్కిళ్లను అరుచిని శ్వాసమును నశింపఁజేయును.

---

ద్రాక్షాఘృతము.

శ్లో. పురాణసర్పిషః ప్రస్థో ద్రాక్షార్ధ ప్రస్థ సాధితః, కామలాగుల్మ పాండ్వర్తి జ్వర మేహోద రాపహః. 52.

8 పలముల ద్రాక్షకల్కములో 16 పలముల ప్రాత నేతిని వండవలయును. ఇయ్యది ద్రాక్షాఘృతము. ఇది, కామెరలను గుల్మరోగములను పాండురోగములను జ్వరములను మేహరోగములను ఉదరరోగములను నశింపఁజేయును.

---

హరిద్రాఘృతము.

శ్లో. హరిద్రా త్రిఫలానింబ బలామధుకసాధితమ్, సక్షీరంమాహిషం సర్పిః కామలాహర ముత్తమమ్. 54.

పసుపు త్రిఫలములు వేపచెక్క ముత్తువపులగము గేదెపాలు వీటితో తయారుచేయఁబడిన గేదెనేయి కామెరలను పోఁగొట్టుట కుత్తమౌషధము.

18

138 चक्रदत्त—౮, पाण्डुरोगाधिकारमु.

౼ మూర్వాద్యఘృతము. ౼

श्लो. मूर्वातिक्तानिशाय़ासकृष्णाचन्दनपर्पटैः, त्रायन्ती वत्सभूनिम्ब पटोलाम्बुवदारुभिः । 55 । अक्षमात्रैर्घृतप्रस्थं सिद्धं क्षीरं चतुर्गुणम्, पाण्डुता ज्वरविस्फोट शोथार्शोरक्तपित्तनुत् । 56 ।

चागमट्ट कटुकरोहिणी पसपु दूलगोण्डि पिप्पळ्लु चन्दनमु पर्पाटकमु कलुक्रागु कोडिशेपण्डु नेलवेमु चेदुपोट्ल तुङ्गमस्तुलु देवदारु वीनिनन्निंटिनि अक्षप्रमाणमु चोप्पुन तेच्चि नेय्यि पदियारुफलमुलु पालु नाल्गु प्रस्थमुलु पैवानितो कलिपि, वण्डि नेतिनि सिद्धमु चेयवलयुनु. इय्यदि मూర్వాद्यघృతము. इदि, पाण्डुरोगमुलनु ज्वरमुलनु स्फोटकमुलनु वापुलनु मूलरोगमुनु रक्तपित्तमुनु पोఁगोट्टुनु.

౼ व्योषाद्यఘృతము. ౼

श्लो. व्योषं बिल्वं द्विरजनी त्रिफलाद्वि पुनर्नवा, मुस्ताऽयश्चोरजः पाठा विडङ्गं देवदारु च । 57 । वृश्चिकारीच भार्गीच सटी तैस्तैर्घृतं शृतम्, सर्वांश्शमयत्येत द्विकारान्मृत्तिकाकृतान् । 58 ।

शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्लु बिल्वफलमु पसपु म्रानिपसपु त्रिफलमुलु तॆल्लसल्लॆरु नल्लसल्लॆरु तुङ्गमस्तुलु लोहभस्ममु अगरुशोंठि वायुविडङ्गमुलु गंटुभारङ्गि वीटिनि जेर्चि वीटियन्दु नेतिनि पक्वमु चेयवलयुनु. इदि व्योषाद्यघृत मनबडुनु. इय्यदि मन्नुतिनुट वलन गलिगॆडि यन्नि तॆरंगुलगु रोगमुलनु पाऱఁद्रोलुनु.

इत्लु चक्रदत्तयन्दु पाण्डुरोगाधिकारप्रकरणमु मुगिसॆनु.

९. रक्तपित्ताधिकारमु.

---

-- तर्पणादि. --

श्लो. नोद्रिक्त मादौ संग्राह्यं बलिनोऽप्यश्नत श्चयत्,
हृत्पाण्डु ग्रहणीदोष प्लीहगुल्म ज्वरादिकृत्. १. ऊर्ध्वं प्रवृ-
त्तदोषस्य पूर्वं लोहित पित्तिनः, अक्षीणबलमांसाग्नेः कर्त-
व्य मुपतर्पणम्. २. ऊर्ध्वगे तर्पणं पूर्वं कर्तव्यं च विरेच-
नम्, प्रాగधोगमने पेया वमनं च यथाबलम्. ३. तर्पणं सघृ-
तक्षौद्रलाजचूर्णैः प्रदापयेत्, ऊर्ध्वगं रक्तपित्तं तत्तृतंका-
ले व्यपोहति. ४. बलं खर्जूरमृद्वीका मधुकैस्सपरूषकैः,
शृतशीतं प्रयोक्तव्यं तर्पणार्थं सशर्करं. ५.

बलमुगलरोगीकिनि पुष्टिगा भुजिञ्चुचुन्न वानिकिनि प्रवहिश्चुचुन्न रक्तमुनु मोदल कट्टिवेयकूदडु. अट्लु रक्तमुनु बन्धिश्चिनयॆडल, हृद्रोगमु पाण्डुरोगमु, ग्रहणि, पॊडलरोगमु, गुल्ममु, ज्वरमु मुन्नगुवानिनि पुट्टिञ्चुनु. पैभागमुन पुट्टिन दोषमु गल रोगीकिनि नशिंपकयुंडुबलमु मांसमु जठराग्निकलबानिकिनि रक्तपित्तमु गलवानिकिनि मोदट लंघनमु चेयिंपवलयुनु. पैभागमुन प्रसरिञ्चिन रक्तपित्तमुनंदु मोदट तर्पणमुनु विरेचनमुनु चेयिंपवलयुनु. क्रिंदिभागमुन प्रसरिंचुरक्तपित्तमुनंदु मोदट बलानुसारमुगा वांतिनि चेयिंपवलयुनु. नॆय्यि, तेनॆ, पेलपिंडि वीटितोटि तर्पणमु चेयवलयुनु. इदि पैभागपुरक्तपित्तमुलनु तगिनसमयमुलॊ सेविंचिनयॆडल पारद्रोलुनु. खर्जूरपुपंड्लु, द्राक्ष, यष्टिमधुकमु, चिट्टितकायलु वीनिनि कषायमु पॆट्टुकॊनि चक्केरनु कलिपिकॊनि तर्पणमुकॊऱकु उपयोगिंपवलयुनु.

[रक्तपित्तमुललो विरेचनयोगमु; वमनकल्पमु; पथ्यमुलु; पानीयमुलु; विरेचनादुलकर्हुलु; वाशाकषायमु; वाशास्वरसमु; वाशादि क्वाथमु, वाशामहिममु; भृष्टमेदरसमु मोदलगुनवि.]

श्लो. त्रिवृता त्रिफला श्यामा पिप्पली शर्करा मधु, मो-
दकः सन्निपातोर्ध्वं रक्तपित्तज्वरापहः. ६. शालिपर्ण्यादिना सिद्धा पे

१४० चक्रदत्त—९. रक्तपित्ताधिकारमु।

या पूर्वा मधोगमे, वमनं मदनोन्मिश्रैर्मन्थस्सक्षौद्रशर्करः। ७।
शालिषष्टिकनीवारकोरदूषप्रशातिकाः, श्यामाकाश्च प्रियंगुश्च भोजनं रक्तपित्तिनाम्। ८।
मसूरमुद्गचणकाः समुद्गाश्चाढकीफलाः, प्रशस्ता स्सूपयूषार्थं कल्पिता रक्तपित्तिनाम्। ९।
शाकं पटोलवेत्राग्रतंडुलीयादिकं हितम्, मांसं लावकपोतादिशशैणहरिणादिजम्। १०।
विना शुंठीं षडंगेनसिद्धं तोयं च दापयेत्, क्षीणमांसबलं बालंवृद्धं शोषानुबंधिनम्। ११।
अवम्य मविरेच्यं च स्तंभनैस्समुपाचरेत्, वृषपत्राणि निष्पीड्य रसं समधुशर्करं। १२।
पिबेत्तेनशमःयाति रक्तपित्तंसुदारुणं, अटरूषकनिर्यूहे प्रियंगुम्मृत्तिकांजने। १३।
विनीय लोध्रं सक्षौद्रंरक्तपित्तहरंपिबेत्। वासाकषायोत्पलमृत्प्रियंगुपद्माक्षनांभोरुहकेसराणि, पीत्वा सीताक्षौद्रयुतानि हन्युःपित्तास्रजोद्वेग मुदीर्णमाशु। १४।
तालीसचूर्णयुक्तः पेयः क्षौद्रेण वासकस्वरसः, कफवातपित्ततमक श्वास स्वरभेद रक्तपित्तहरः। १५।
आटरूषक मृद्वीकापथ्याक्वाथ स्सशर्करः, क्षौद्राढ्यः कसनःश्वासरक्तपित्तनिबर्हणः। १६।
तासायां विद्यमानायां माशायां जीवितस्य च, रक्तपित्ती क्षयी कासी किमर्थ मवसीदति। १७।
समातीकः फल्गु फलोद्भवा वा पीतो रसश्शोणित माशु हंति, मदयंत्यंघ्रिजः क्वाथ स्तद्व त्समधुशर्करः। १८।
अतसीकुसुमसुसंगापतारोहत्वगंभसा पीता, प्रशमयति रक्तपित्तं यदि भुङ्क्ते मुद्गयूषेण। १९।

---

तेल्ल तेगड त्रिफलमुलु नल्लतेगड पिप्पळ्लु चक्केर तेने वीटितो सिद्धमु चेयं​बडिन कुसुमुलु लेक मोदुकमुलु सन्निपातमुलनु पैकेगंब्राकेडि रक्तपित्तमुलनु ज्वरमुलनु नशिंपंजेयुनु। अधोगतमगु रक्तपित्तमु विषयमुन मॊट्ट मॊदट शालिपर्ण्यादुलचेति सिद्धमु चेयं​बडिन पेयनुगानि मंगकायचूर्णमु तेने कंडचक्केर वीटियॊक्क मंथमुनुगानि त्रागिंचि वमनमु चेयिंपवलयुनु। शालिधान्यमु षष्टिकधान्यमु अनगा आरुवदिरोजुलकु पंडु धान्यमु नीवारधान्यमु अट्लु प्रशातिकमनुधान्यमु चेमलु, कॊऱ्ऱलु मॊदलगु धान्य...

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 141

ములయొక్క భోజనము, రక్తపిత్తరోగులకు హితకర మగును. రక్తపిత్తరోగము గలవారలకు చిరుసెనగలు పెసలు సెనగలు కందులు అడవిపెసలు మొదలగునవి పప్పుకొఱకును గంజికెని శ్రేష్ఠము లని చెప్పఁబడినవి. పొట్లకాయ ప్రేంఖణము చిట్టికూర మొదలగుకూరలు హితకరములు. లావపిట్టలు పావురములు మున్నగువాటి యొక్కయును కుందేలు జింక లేడి మున్నగువానియొక్కయును మాంసము హితకరము. శొంతి లేకుండునట్లు షడంగకషాయమును బెట్టి దీనిని మాంసముక్షీణించినవానికిని బలము గల పిల్లవానికిని వృద్ధులకును శోషిల్లువారికి (రోగులకు) ఇయ్యవలయును. వాంతి చేయింపఁ దగనివానిని విరేచనముల కీయకూడనివానిని స్తంభనములచేత చికిత్స చేయవలయును. ఋషభక మను గ్రంధద్రవ్యముయొక్క ఆకులను పిండి తేనెను చక్కెరను ఆరసములోఁ గలిపి త్రాగినయెడల నతిభయంకరమైన రక్తపిత్తము కూడ శాంతించును. అడ్డసరపుకషాయమునందు కొట్టధాన్యములోని మట్టిని తైలమును గాని, లొద్దుగరసమునందు తేనెను కలిపికొనిగాని త్రాగినచో రక్తపిత్తములు హరించును. అడ్డసరపుకషాయమునందు తాలిసపత్రి చూర్ణమును కలిపి త్రాగినయెడల కఫరక్తపిత్తములు స్వరభేదము రక్తపిత్తము హరించును. అడ్డసరపాకు, ద్రాక్ష, కరక్కాయల కషాయములో కండచక్కెరను తేనెను కలిపికొని త్రాగినయెడల దగ్గు శ్వాస రక్తపిత్తము తొలఁగి చనును. అడ్డసరపుటాకుండఁగా జీవించెదనని ప్రాణములపై నాశయుండఁగా రక్తపిత్తరోగీయును కాసరోగీయును ఎందుకొఱకు దుఃఖితుఁడై యుండవలయును. బ్రహ్మమేడియాకుల రసమునందు తేనెను కలిపి త్రాగిన రక్తపిత్తములు నశించును. మల్లెవేరుతో చేసిన కషాయమునం దేనెను కండచక్కెరను కలిపికొని త్రాగినచో రక్తపిత్తరోగీయు కాసరోగీయు క్షయరోగీయును సుఖము నొందును. అవిసెపూవులు ముత్తవపులగము మట్టియూడల బెరడు వీటిని సమభాగములుగా నూరి త్రాగి పెసరగంజిని పుచ్చుకొనినేని రక్తపిత్తము శమించిపోవును.

---

రక్తపిత్తములు శమించు క్షీరాదులు.

శ్లో. కషాయయోగైర్వివిధైః దీప్తాగ్నౌ నిర్జితే కఫే, రక్తపిత్తం న చేచ్ఛామ్యేత్ తత్ర వాతోల్బణే పయః. 20.
ఛాగం పయోఽథవా గవ్యం శృతం పంచగుణే జలే, అభ్యసేత్తృషితాక్షౌద్రం పంచమూలీశృతం పయః. 21.
ద్రాక్షయా పర్ణిసీభిర్వా కలయా మధుకేన వా, శ్వదంష్ట్రయా శతావర్యా రక్తజిత్సాధితం పయః. 22.
పక్వోదుంబరకాశ్యర్యపథ్యాఖర్జూరగోస్తనాః, మధునా ఘ్నంతి సంలీఢా రక్తపిత్తం పృథక్పృథక్. 23.

१४२ चक्रदत्त—९. रक्तपित्ताधिकारमु.

मुस्ता शाखोट त्वग्रस बिन्दुद्वितययुग्द्विगुणित्याज्यः, भूनिम्ब कल्कऊर्ध्वगपित्तास्रश्वासकास हानिकरः. २४. खदिरस्य प्रियंगूनां कोविदारस्य शाल्मले, पुष्पचूर्णं तु मधुना लीढ्वा चारोग्यमश्नुते. २५. अभया मधुसंयुक्ता पाचनी दीपनी मता, श्लेष्माणं रक्तपित्तं च हन्ति शूलातिसारनुत्. २६. वासकस्वरसे पथ्या सप्तधा परिभाविता, कृष्णा वा मधुना लीढा रक्तपित्तं द्रुतं जयेत्. २७. भावनायां द्रवो देयः सम्यगार्द्रत्वकारकः.

नानाविधमुलैन कषायमुलचेतनु योगमुलचेतनु अग्निदीपनविषयमुलो कफमुकट्टि ओकवेळ रक्तपित्तमु शांतिनोंदकयुंडेनेनि अप्पुडुRowनु वात मधिकमुगानुंडु रक्तपित्तमुनकुनु पालनु द्रागिंपवलयुनु. मेकपालुगानि आउपालुगानितॆच्चि अंदैदुरॆट्ल नीरुकलिपि कागఁबॆट्टि दिंचि कोंडचक्केर तेनेनुकलिपि अभ्यासमु चेसिकोनि त्रागवलयुनु. लेकपायिन पंचमूलमुलतो पक्वमु चेयंबडिन पालनैननु त्रागवलयुनु. द्राक्षचेतఁगानि कोलपोन्न मुय्याकुपोन्न कारुमिनुमु कारुपॆसलु मुन्नगुवानिचेतఁगानि यष्टिमधुकमुलचेतఁगानि एनुगुपल्लेरु पिल्लीपीचर वीटितोఁगानि पक्वमुचेयఁबडिन पालु रक्तपित्तमुनु हरिंचुनु. चक्कगा पंडिन मेडिपंडु गुम्मुडु करककाय खर्जूरपुपंडु द्राक्ष वीटिनि वेरुवेरुगा तेनेलो कलिपिकोनि भक्षिंचिनयॆडल रक्तपित्तमु नशिंचुनु. तुंगमुस्तलु लेतबल्सेंक रसमु रॆंडुरॆंडु बिंदुवुलनु चेर्चुकोनि रॆंडिंतलु नेतिनि नेलवेमु कल्कमुनु कलिपि तिनिनयॆडल ऊर्ध्वमु प्रसरिंचु रक्तपित्तमुलु दग्गु श्वास इय्यवि नाशनमु नोंदुनु. चंद्रपुवुलु प्रेंखणपुपूवुलु कांचनपुपूवुलु बूरुगपूवुलु पोडि चेसि दीनिनि तेनेतो कलिपि भक्षिंचिनयॆडल नारोग्यमुनु पोंदगलఁडु. तेनेतो कलिपिन करककाय पाचनमुनु दीपनमुनु कलिगिंचुनदि कफमु रक्तपित्तमु शूल अतिसारमु वीनिनि पोఁगोट्टुनु. अड्डसरपु रसमुनंदु एडुमार्लु भावनकट्टఁबडिन करक कायगानि तेनेतो कलिसिन पिप्पळ्ळुगानि रक्तपित्तमु नतिशीघ्रमुगा नशिंपఁजेयुनु. भावन चेयुनप्पुडु चक्कगा तडुपगलिगिनट्टि रसमुनु वेयवलयुनु.

—• एलादिगुटिकलु. •—

श्लो. एलापत्रत्वचो रार्था पिप्पल्यर्धपलं तथा. २८. सितामधुक खर्जूर मृद्वीका श्चपलोन्मिताः, संचूर्ण्य मधुना युक्ता गुटिकाः कारयेद्भिषक्. २९. अक्षमात्रांतत श्चैकां भक्षये च्च दिनेदिने,

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 143

కాసం శ్వాసం జ్వరం హిక్కాం ఛర్దిం మూర్ఛాం మదం భ్రమమ్. 30.
రక్తనిష్ఠీవనం తృష్ణాంపార్శ్వశూల మరోచకం, శోధఫ్లీహధ్వవాతాంశ్చ
స్వరభేదం క్షతక్షయం. 31. గుటికాం తర్పణీ వృష్యా రక్తపిత్తం చ నాశ
యేత్.

ఏలకులు జాపత్రి లవంగపట్ట వీనిని అర్ధకర్షమున్ను పిప్పళ్లు అరపలము, కలకండ యష్టిమధుకము ఖర్జూరము ద్రాక్ష ఇవి ఒక్కొక్క పలము తెచ్చి అన్నింటిని కలిపి చూర్ణముచేసి తేనెను కలిపి వైద్యుఁడు మాత్రలు కట్టవలయును. కర్షమంతేసి ప్రమాణముగల ఆమాత్రలను ప్రతిదినమును భక్షింపవలయును. ఇయ్యది దగ్గు శ్వాసము జ్వరము వెక్కిళ్లు దురద మూర్ఛ మత్తు భ్రమ నెత్తురునుమ్ముట దప్పి పార్శ్వపునొప్పి అరోచకము వాపు పొడలరోగము వాతరక్తము స్వరభేదము క్షయ రక్తపిత్తము మున్నగువానిని నశింపచేయును. తృప్తి నొందించును. వీర్యమును వృద్ధి నొందించును.

❧ పృథ్వీకాప్రయోగములు. ❧

శ్లో. లోహగంధిని నిశ్వాసే ఉద్గారే రక్తగంధిని. 32. పృథ్వీకాం
శాణమాత్రాం తు ఖాదే ద్ద్విగుణశర్కరాం, నాసాప్రవృత్తరుధిరంఘృ
తభృష్టం శ్లక్ష్ణపిష్టమామలకమ్, సేతురివ తోయవేగం రుణద్ధి మూర్ధ్ని
ప్రలేపేన. 33. ఘ్రాణప్రవృత్తే జలమేవ దేయం సశర్కరం నాసిక
యా పయోవా, ద్రాక్షారసం క్షీరఘృతం పిబేద్వా సశర్కరం చేక్షు
రసం హితంవా. 35. నస్యం దాడిమపుష్పోత్థో రసో దూర్వాభవో థవా,
ఆమ్రాస్థిజః పలాండోర్వా నాసికాస్రుతరక్తజిత్. 35. మేధ్రగేతి
ప్రవృత్తౌ తు వస్తి రుత్తర సంజ్ఞితః, శృతం క్షీరంపిబే ద్వాపి పంచ
మూల్యా తృణాహ్వయాం. 36.

ఇనుమువంటి వాసనగల నిట్టూర్పు గలిగినప్పుడును, నెత్తురువాసనవంటి వాసనగల తేఁపులు వచ్చినప్పుడును, నాలుగుమాషముల నల్లజీలకఱ్ఱచూర్ణమును రెండురెట్ల శర్కరతో చేర్చికొని తినవలయును. ఉసిరిక కాయలను నూరి నేతితో వేయించి తలపైన పట్టు వేయించినయెడల ముక్కున నెత్తురుగారుటను నీటి ప్రవాహమును ఆనకట్టవలె నిల్పివేయును. ముక్కునుండి రక్తము కారుచుండినప్పుడు కండచక్కెర గలిపిన నీటినిగాని పాలనుగాని ద్రాక్షరసమునుగాని పాలతోచేసిన నేతినిగాని ముక్కుగుండా పీల్చవలయును. లేకపోయినచో చక్కెర గలిసిన చెఱకురసముగాని హితకర మగును. దానిమ్మపూవులరస

144 చక్రదత్త—౮. రక్తపిత్తాధికారము.

మును గాని గరికరిసమును గాని ఉసిరికకాయల రసమును గాని ఉల్లిగడ్డలరసమును గాని నస్యమునుగా చేసినయెడల ముక్కునుండి రక్తముకారుట నాపివేయును. శిశ్నముద్వారా ఎక్కువగా రక్తము స్రవించుచున్నయెడల ఉత్తరవస్తిని చేయవఃయును. పంచమూలములు వట్టివేళ్లు వేసి కాచినపాలనైనను త్రాగవలయును.

-●| దూర్వాద్యమను ఘృతము. |●-

శ్లో. దూర్వాసోత్పలకింజల్క మంజిష్ఠా సైలవాలుకా, సీతాశీత ముశీరం చ ముస్తం చందనపద్మకా. 37. విపచే త్కార్షికై రేతైః సర్పిరాజం సుభాగ్నినా, తండులాంబు త్వజాక్షీరం దత్త్వా చైవ చతుర్గుణమ్. 38. తత్ప్వానం వమతో రక్తం నావనం నాసికాగతే, కర్ణాభ్యాం యస్య గచ్ఛేత్తు తస్య కర్ణా ప్రపూరయేత్. 39. చక్షుస్స్రావిణి రక్తే తు పూరయే త్తేన చక్షుషోః, మేఢ్రపాయుప్రవృత్తే తు తదభ్యంజనే ప్రయోజయేత్ . 40. రోమకూపప్రవృత్తే తు వస్తికర్మసు యోజయేత్.

గరిక వేళ్లు నల్ల కమలములలోని కింజల్కములు మంజిష్ఠము కూతురుబుడమ వీటిగిచెక్క. వట్టివేళ్లు తుంగముస్తలు మంచిగంధపుపొడి కమలములు వీని నన్నింటిని ఒక్కొక్కకర్షము చొ|| తీసికొని వచ్చి నేతిలో వైచిపొయిపైని బెట్టి సన్నని మంట వేసి వండవలయును. బియ్యపుకడుగు మేక పాలును నాలుగురెట్లెక్కువగా చేర్చి వండవలయును. ఇట్లుసిద్ధము చేసిన నేతిని నోటినుండి నెత్తురుపడుచున్నయెడల త్రాగవలయును. ముక్కునుండి పడుచుండినయెడల పీల్చవలయును. చెవులలోనుండి నెత్తురు పడువానికి చెవులలోపోయవలయును. కండ్లనుండి పడుచుండినచో గన్నులలో వేయవలయును. లింగమునుండి గాని గుదస్థానమునుండి గాని రక్తము పడుచుండిన నీనేతిని వస్తికర్శలలొప్రయోగింపవలయును. రోమకూపములనుండి కారుచున్నచో నీనేతితో రుద్దకొనవలయును.

-●| శతావరి ఘృతము. |●-

శ్లో. శతావరీ దాడిమ తింతిడికం కాకోలిమేదే మధుకం విదారీం, పిష్ట్వా చ మూలం ఫలపూరకస్య ఘృతం పచేత్ క్షీరచతుర్గుణం జ్ఞః. 41. కాసజ్వరానాహవిబంధశూలం తద్రక్తపిత్తంచ ఘృతం నిహన్యాత్.

పిల్లి పీచర దానిమ్మ చింతకాయ కారూగొలిమి మేధ మహా మేధ యష్టిమధుకము నేలగుమ్ముడి వీటిని తెచ్చి నూరి మాదిఫలమువేర్లు నిందులొ కలిపి ఇంతకు నాలుగురెట్ల

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 145

పాలు పోసి నేతిని వండవలయును. ఇయ్యది శతావరీఘృత మనఁబడును. ఇది దగ్గును జ్వరమును మలబంధమును శూలలను రక్తపిత్తరోగములను నశింపఁజేయును.

రెండవదియగు శతావరీఘృతము.

శ్లో. శతావర్యా స్తు మూలానాం రసప్రస్థద్వయం మతమ్, తత్సమం చ భవే త్క్షీరం ఘృత ప్రస్థే విపాచయేత్. 42. జీవకర్షభకా మేదా మహామేదా తథైవ చ, కాకోలీ క్షీరకాకోలీ మృద్వీకా మధుకం తథా. 43. ముద్గపర్ణీ మాషపర్ణీ విదారీ రక్తచందనమ్, శర్కరా మధు సంయుక్తం సిద్ధం విస్రావయే ద్భిషక్. 44. రక్తపిత్తవికారేషు వాతరక్తగదేషు చ, క్షీణశుక్రేషు దాతవ్యం వాజీకరణ ముత్తమమ్. 45. అంసదాహం శిరోదాహం జ్వరం పిత్తసముద్భవమ్, యోనిశూలం చ దాహంచ మూత్రకృచ్ఛ్రించ పైత్తికమ్. 46. ఏతా న్గోగా న్హంత్యాశు ఛిన్నాభ్రాణీవ మారుతః, శతావరీసర్పి రిదం బలవర్ణాగ్నివర్ధనమ్. 47. స్నేహపాద స్మృతః కల్కః కల్కవ న్మధుశర్కరే, ఇతివాక్యబలా త్స్నేహప్రతీష్యం పాదికం భవేత్. 48.

పిల్లిపీచరరసము రెండుప్రస్థములను రెండుప్రస్థముల పాలలొకలిపి ఒకప్రస్థము నేతిని వండవలయును. జీవకము ఋషభకమును గంధద్రవ్యమును మేద మహామేదలను చేర్చి కాకోలి క్షీరకాకోలి ద్రాక్ష యష్టిమధుకము పిల్లిపెసగ కారుమినుము నేలగుమ్ముడి రక్తచందనముకండచక్కెరతేనెవీటినికూడ పైదానియందుకలిపి నేతినిపక్వముచేసి దింపవలయును. రక్తపిత్తివికారములయందునువాతరక్తరోగములయందునుక్షీణించిన వీర్యము గలవారిపట్లను ఈనేతిని ఇచ్చినయెడల నత్యుత్తమ మగు వాజీకరణ మగును. భుజముల మంట తలమంట జ్వరము పిత్తజ్వరము యోనిశూల దప్పి మూత్రము కృచ్ఛ్రము నను నీరోగముల నియ్యది గాలి మేఘములఁ బాఱద్రోలినరీతి బాఱద్రోలును. ఇయ్యది శతావరీఘృతము. బలమును కాంతిని ఆకలిని పెంపొందించును. నేతిలొ నాల్గవభాగము కల్కముతో సరిగా తేనెను చక్కెరను చేర్పవలయునను వాక్యముఁబట్టి నేతిలొ నాలగవభాగము కలుపుట మిగుల మంచిది.

---

వాసాఘృతము.

శ్లో. వాసాం సశాఖాం సపలాశమూలాం కృత్వా కషాయం కుసుమాని చాస్యాః, ప్రదాయ కల్కం విపచే ద్ధృతం త త్సక్షౌద్రమాశ్వేవ నిహంతి రక్తమ్. 49.

19

१४६ चक्रदत्त — ९. रक्तपित्ताधिकारमु.

कोम्मल बेरडुतोఁगूडिन अड्डसरमुनु कषायमुनु काचि यन्दुलॊ अड्डसरपुपूवुल कल्कमुनु कलिपि अन्तट नेतिनि पक्वमुचेसि दानिलो तेनेनु कलिपि तिनिनयॆडल रक्तपित्तमुल नतित्वरितमुगा पोఁगॊट्टुनु.

कामदेवघृतम्

श्लो. शणस्य कोविदारस्य वृषस्य ककुभस्य च । कल्याढ्यत्वात्पुष्पकल्कं प्रस्थे पलचतुष्टयम् ॥ ५० ॥

अश्वगन्धापलशतं तदर्धं गोक्षुरस्य च । शतावरी विदारी च शालिपर्णी बला तथा ॥ ५१ ॥

अश्वत्थस्य च शुङ्गानि पद्मबीजं पुनर्नवा । काश्मरीपलमेतत्तु माषबीजं तथैव च ॥ ५२ ॥

पृथग्दशपलान्भागान् चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत् । चतुर्भागावशेषे तु कषायमवतारयेत् ॥ ५३ ॥

मृद्वीका पद्मकं कुष्ठं पिप्पली रक्तचन्दनम् । बालकं नागपुष्पं च आत्मगुप्ताफलं तथा ॥ ५४ ॥

नीलोत्पलं शारिवे द्वे जीवनीयं विशेषतः । पृथक्कर्षसमं चैव शर्करायाः पलद्वयम् ॥ ५५ ॥

रसस्य पौण्ड्रकेक्षूणां माढकं तत्र दापयेत् । चतुर्गुणेन पयसा घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ५६ ॥

रक्तपित्तं क्षतक्षीणं कामलां वातशोणितम् । हलीमकं तथा शोथं वर्णभेदं स्वरक्षयम् ॥ ५७ ॥

अरोचकं मूत्रकृच्छ्रं पार्श्वशूलं च नाशयेत् । एतद्राज्ञां प्रयोक्तव्यं बह्वन्तःपुरचारिणाम् ॥ ५८ ॥

स्त्रीणां चैवानपत्यानां दुर्बलानां च देहिनाम् । क्लीबानामल्पशुक्राणां जीर्णानामल्परेतसाम् ॥ ५९ ॥

श्रेष्ठं बलकरं हृद्यं वृष्यं पेयं रसायनम् । ओजस्तेजस्करं चैव आयुःप्राणविवर्धनम् ॥ ६० ॥

संवर्धयति शुक्रं च पुरुषं दुर्बलेन्द्रियम् । सर्वरोगविनिर्मुक्तः तोयसिक्तो यथा द्रुमः ॥ ६१ ॥

कामदेव इति ख्यातः सर्वरोगेषु शस्यते ।

मद्दिपूवुलु काञ्चनपुपूवुलु जनुपपूवुलु अड्डसरमुपूवुलु वीटितोचेसिन कल्कमुनु नालुगुपलमुलु तीसिकॊनि पदहारु पलमुल कषायमुलॊ कलपवलयुनु. पॆन्नेरुगड्ड १०० पलमुलु पॆद्दपल्लेरु ५० पलमुलु पिल्लीपीचर नेलगुम्मुडु कॊलपॊन्न

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 147

ముత్తువపులగము రావిచిగుళ్లు పద్మబీజములు తెల్లగల్లేరు గుమ్ముడుతేగు మినుములు ఇవి యన్నియును పదేసిపలముల చొప్పున తీసికొని నాలుగుద్రోణముల నీటియందు పక్వము చేసి నాలుగవపాలు నీరు బాకీయుండునప్పుడు ఆకషాయమును దించి ద్రాక్ష పద్మాక్షము చెంగల్వకోష్టు పిప్పళ్లు రక్తచందనము కురువేరు నాగకేసరములు దూలగొండివిత్తులు నల్లకల్వలు పాలుసుగంధి నల్లసుగంధి గరిక జీవకము ఋషభకము బుద్ధి కాకోలి క్షీరకాకోలి మేద మహామేద కారుమినుము కారుపెసర వీని నన్నిటిని ఒక్కొక్కకర్షమును కండచక్కెర రెండుపలములను చెరకురసము ఆధకమును తీసికొనవలయును. మరియు నిందు నాలుగురెట్లు పాలుబోసి పదియారుపలముల నేతిని బోసి వండవలయును. ఇయ్యది కామదేవఘృతము. రక్తపిత్తమును క్షతక్షీణము కామెర వాతరక్తము హలీమకము వాపు రంగుమారుట మాటపడిపోవుట అరోచకము మూత్రకృచ్ఛ్రము పార్శ్వపుశూల వీటినన్నిటిని నాశనము చేయును. ఈ నేతిని రాజులకును ధనికులకును ఎక్కువగా నంతఃపురముల సంచరించు నృపులకును బిడ్డలు లేని స్త్రీలకును దుర్బలులగు నరులకును నపుంసకులకును కొద్దిపాటి వీర్యము గలవారికిని ముదుసలివారికిని దీని నీయవలయును. ఇయ్యది శ్రేష్ఠమైనది. బలమును గలిగించును. మనోహరముగా నుండును. వీర్యము గలిగించును. రసాయనము. త్రాగతగినది. బలమును కాంతిని పెంపొందించును. ఆయుష్యమును ప్రాణమును వీర్యమును ఇచ్చును. దుర్బలవీర్యముగల పురుషుని వృద్ధి నొందించును. దీనిని సేవించినయెడల నీళ్లుపోసి పెంచిన వృక్షమువలె అన్నిరోగములచేత వదలిపెట్టబడి పెరుగును. ఈ కామదేవఘృత మన్నిరోగములను పోగొట్టుటయందు సమర్థమైనది.

సప్తప్రస్థఘృతము.

శ్లో. శతావరీ పయో ద్రాక్షా విదారీ హ్యేక్షుధాత్రీ రసైః. 62.
సర్పిషాసహ సంయుక్తై స్సప్తప్రస్థం విపాచయేత్, శర్కరాపాదసంయుక్తం రక్తపిత్తహరం పిబేత్. 63.
ఉరఃక్షతే పిత్తశూలే యోనివాతే ప్రదర్గరే, బల్య మూర్జస్కరం వృష్యం క్షుధాహృద్రోగనాశనమ్. 64.

పిల్లిపీచరరసము పాలు ద్రాక్షరసము నేలగుమ్ముడురసము చెఱకురసము ఉసిరికకాయలరసము వీటితోకూడ ఒక ప్రస్థము నేతినిపక్వము చేయవలయును. తరువాత నాల్గవపాలు కండచక్కెరను కలిపికొని త్రాగవలయును. ఇయ్యది రక్తపిత్తముల హరించును. రొమ్మునొప్పి పిత్తశూలము యోనివాతము ప్రదరరోగము వీటిని పోగొట్టును. బలము గలిగించును. పరాక్రమము నిచ్చును. వీర్యముఁ గలించును. ఆకలి కడుపునొప్పి మున్నగువానిని హరించును.

148 चक्रदत्त — ९. रक्तपित्ताधिकारमु.

❧ खण्डकूष्माण्डकम् ❧

श्लोकः

कूष्माण्डकात्पलशतं सुस्विन्नं निष्कुलीकृतम् ।
पचेत्तप्ते घृतप्रस्थे शनैस्ताम्रमये दृढे ॥ ६५ ॥
यदा मधुनिभः पाकस्तदा खण्डशतं न्यसेत् ।
पिप्पलीशृङ्गबेराभ्यां द्वे पले जीरकस्य च ॥ ६६ ॥
त्वगेलापत्रमरिचधान्यकानां पलार्धकम् ।
न्यसेच्चूर्णीकृतं तत्र दर्व्या संघट्टयेन्मुहुः ॥ ६७ ॥
तत्पक्वं स्थापयेद्भाण्डे दत्त्वा क्षौद्रं घृतार्धकम् ।
तद्यथाग्निबलं खादेद्रक्तपित्ती क्षतक्षयी ॥ ६८ ॥
कासश्वासतमश्छर्दितृष्णाज्वरनिपीड़ितः ।
वृष्यं पुनर्नवकरं बलवर्णप्रसाधनम् ॥ ६९ ॥
उरःसन्धानकरणं बृंहणं स्वरबोधनम् ।
अश्विभ्यां निर्मितं सिद्धं कूष्माण्डकरसायनम् ॥ ७० ॥
खण्डामलकमानानुसारात्कूष्माण्डकद्रवात् ।
पात्रं पाकाय दातव्यं यवान्वा तद्रसो भवेत् ॥ ७१ ॥
अत्रापि मुद्रया पाको निस्त्वचं निष्कुलीकृतम् ।

---

టీక (తెలుగు వ్యాఖ్యానము)

బూడిదగుమ్మడికాయను నూరుపలములు మెత్తగా చెక్కుతీసి ఒకకుంచము నెయ్యి బోసి అందు వానిని పోసి గట్టి రాగిపాత్రలో మెల్లగా పక్వము చేయవలయును. తేనెలాగున పాకము కట్టినప్పుడు నూరుపలముల కండచక్కెర నందు వేయవలయును. పిప్పళ్లు శొంఠి జీలకఱ్ఱ రెండురెండుపలములును దాల్చేనపట్ట ఏలకులు జాపత్రి మిరియములు ధనియములు ఇవి అన్నియును అర్థపలము చొప్పునను చేర్చి చూర్ణముచేసి పైదానిలో పడవేసి గరిటెతో మాటిమాటికి కలియ బెట్టవలయును. చక్కఁగా పక్వమైన పిమ్మట దానిని నేతిలో సగభాగము తేనెను పోసి కుండలో నుంచికొని రక్తపిత్తరోగము గలవాఁడు తనయాకలి ననుసరించి తినవలయును. దగ్గు శ్వాసము చీకట్లుగ్రమ్ముట ఛర్ది దప్పి జ్వరము వీటిచేత పీడింపఁబడినవాఁడు గూడ సేవింపవలయును. ఇయ్యది వీర్యమును వృద్ధి నొందించును. శరీరమును క్రొత్తదానినిగా చేయును. బలముకాంతిని చేకూర్చును. వక్షస్థలమును పెటిగించును. ధాతుపుష్టి నిచ్చును. స్వరమును పెంపొందించును. ఈకూష్మాండకరసాయనమశ్వినిదేవతలచే సృజింపఁబడినది. ఇయ్యది సిద్ధౌషధము. కండచక్కెర ఉసిరిక మున్నగువానిని ఫలాదిమానములననుసరించి వండుటకొఱకు ఇయ్యవలయును. దీనిని కూడను వండునప్పుడు మూసియే వండవలయును. గుమ్మడినితొఱగి చెక్కులేకుండ ముక్కలుగా చేసి కలపవలయును.

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 149

విశేషాంశములు:— ఒక ప్రతిలో ఈయోగమును వివరించునప్పుడు “యదామధునిభః” అన్నదానితర్వాత ఈ క్రిందిశ్లోకము అధికముగా గలదు. శ్లో. కూష్మాండపీడనాతోయే నాఢకేన పునః పచేత్, యుక్తస్స్నేహో యదాపశ్యే త్తదాసిద్ధేత్థ నిక్షిపేత్.

---

వాసాఖండకూష్మాండక రసాయనము

శ్లో. పంచాశచ్చ పలం స్విన్నం కూష్మాండా త్ప్రస్థ మాజ్యతః. 72.
గ్రాహ్యం పలశతం ఖండం వాసా త్క్వాథాఢకే పచేత్,
ముస్తా ధాత్రీ శుభా భార్జీ త్రిసుగంధై శ్చ కార్షికైః. 73.
ఏలేయ విశ్వ ధాన్యాక మరిచై శ్చ పలాంశికైః,
పిప్పలీకుడపం చైవ మధుమానీం ప్రదాపయేత్. 74.
కాసం శ్వాసం క్షయం హిక్కాం రక్తపిత్తం హలీమకమ్,
హృద్రోగ మమ్లపిత్తం చ పీనసం చ వ్యపోహతి. 75.

తాత్పర్యము:
బూడిదె గుమ్మడికాయను చెక్కుతీసి ముక్కలుగాచేసి 50 పలములును, నేయి 16 పలములును, కండచక్కెర 100 పలములును తెచ్చి వీటిని 64 పలముల అడ్డసరపు కషాయములో పక్వము చేయవలయును. తుంగ ముస్తలు, ఉసిరికపప్పు, తవక్షీరి, గంటుభారంగి, జాజికాయ, లవంగములు, ఏలకులు, జాపత్రి ఇవి అన్నియు నొక్కొక్క పలమును, కూతురుబుడమ శొంఠి ధనియములు మిరియములు ఇవి ఒక్కొక్కపలమును, పిప్పళ్లు నాలుగుపలములు యష్టిమధుకమును అందులో చేర్పవలయును. ఇయ్యది వాసఖండకకూష్మాండ మనబడును. దగ్గు శ్వాసము క్షయ వెక్కిళ్లు రక్తపిత్తము హలీమకము హృద్రోగమును ఆమ్లపిత్తమును పీనస మున్నగువాని నన్నిటిని పోగొట్టును.

విశేషాంశములు:— ఈయోగములోగూడ “పిప్పలీ కుడపమ్” అన్నశ్లోకము తర్వాత నీక్రిందిగ్రంథభాగ మధికముగా గలదు. శ్లో. ఏతచ్చూర్ణీకృతం తత్ర దార్వ్యాసంఘట్టయేత్తునః, తద్యథాగ్నిబలంఖాదే ద్రక్తపిత్తక్షతక్షయీ, వృష్యం పునర్నవ కరం బలవర్ణకరంచ తత్.

---

వాసాఖండరసాయనము

తులా మాదాయ వాసాయాః పచే దష్టగుణే జలే,
తేన పాదావశేషేణ పాచయే దాఢకం భిషక్. 76.
చూర్ణానా మభయానాం చ ఖండా చ్ఛుద్ధం తథా శతమ్,
ద్వే పలే పిప్పలీచూర్ణా త్సిద్ధశీతే చ మా...

---

(దేవనాగరీ లిప్యంతరము / Devanagari Transliteration)

आंध्रतात्पर्यसहितमु. 149

विशेषांशमुलु:— ऒक प्रतिलो ईयोगमुनु विवरिंचुनप्पुडु “यदामधुनिभः” अन्नदानितर्वात ई क्रिंदिश्लोकमु अधिकमुगा गलदु. श्लो. कूष्मांडपीडनात्तोये नाढकेन पुनः पचेत्, युक्तस्स्नेहो यदापश्ये त्त्तदासिद्धेत्थ निक्षिपेत्.

॥ वासाखंडकूष्मांडक रसायनमु ॥

श्लो. पंचाशच्च पलं स्विन्नं कूष्मांडा त्प्रस्थ माज्यतः. 72.
ग्राह्यं पलशतं खंडं वासा त्क्वाथाढके पचेत्,
मुस्ता धात्री शुभा भार्गी त्रिसुगंधै श्च कार्षिकैः. 73.
एलेय विश्व धान्याक मरिचै श्च पलांशिकैः,
पिप्पलीकुडपं चैव मधुमानीं प्रदापयेत्. 74.
कासं श्वासं क्षयं हिक्कां रक्तपित्तं हलीमकम्,
हृद्रोग मम्लपित्तं च पीनसं च व्यपोहति. 75.

बूडिदे गुम्मडिकायनु चेक्कुतीसि मुक्कलुगाचेसि 50 पलमुलुनु, नेयि 16 पलमुलनु, कंडचक्केर 100 पलमुलुनु तेच्चि वीटिनि 64 पलमुल अड्डसरपु कषायमुलॊ पक्वमु चेयवलयुनु. तुंग मुस्तलु, उसिरिकपप्पु, तवक्षीरि, गंटुभारंगि, जाजिकाय, लवंगमुलु, एलकुलु, जापत्रि इवि अन्नियु नॊक्कॊक्क पलमुनु, कूतुरुबुडम शोंठि धनियामुलु मिरियमुलु इवि ऒक्कॊक्कपलमुलु, पिप्पळ्लु नालुगुपलमुलु यष्टिमधुकमुनु अंदुलॊ चेर्पवलयुनु. इय्यदि वासखंडककूष्मांड मनबडुनु. दग्गु श्वासमु क्षय वेक्किळ्लु रक्तपित्तमु हलीमकमु हृद्रोगमुनु आम्लपित्तमुनु पीनस मुन्नगुवानि नन्निटिनि पॊगॊट्टुनु.

विशेषांशमुलु:— ईयोगमुलोगूड “पिप्पली कुडपम्” अन्नश्लोकमु तर्वात नीक्रिंदिग्रंथभाग मधिकमुगा गलदु. श्लो. एतच्चूर्णीकृतं तत्र दार्व्यासंघट्टयेत्तुनः, तद्यथाग्निबलंखादे द्रक्तपित्तक्षतक्षयी, वृष्यं पुनर्नव करं बलवर्णकरंच तत्.

॥ वासाखंडरसायनमु ॥

तुला मादाय वासायाः पचे दष्टगुणे जले,
तेन पादावशेषेण पाचये दाढकं भिषक्. 76.
चूर्णाना मभयानां च खंडा च्छुद्धं तथा शतम्,
द्वे पले पिप्पलीचूर्णा त्सिद्धशीते च मा...

150
चक्रदत्त—९. रक्तपित्ताधिकारमु.

श्लोकात्. 77. कुडपं पलमात्रं तु चातुर्जातं सुचूर्णितम्, क्षिप्त्वा विलोडितं खादे द्रक्तपित्ती क्षतक्षयी. 78. कासश्वासपरीतश्च यक्ष्मणा च प्रपीडितः,

नूरुपलमुल अड्डसरसमुनु తెచ్చి ఎనిమిదిరెట్ల నీళ్లుపోసి वण्डि नाल्गवभागमु मिगुलुण्डगा करककाय 64 पलमुलु कलकण्ड 100 पलमुलु पिप्पळ्लु रेण्डु पलमुलु वीटिनि कलिपि चूर्णमुचेसि पैदानियन्दु कलिपि पक्वमैन पिम्मट चल्लार्चि तेने 8 पलमुलु दाल्चेनपट्ट एलकुलु जापत्रि नागकेसरमुलु वीटि चूर्णमु ओक पलमुनु वेसि कलिपि रक्तपित्तरोगुलुनु क्षतक्षयुलुनु भक्षिम्पवलयुनु. दग्गु श्वासलचेत बाधपडुवाఁडुनु क्षयरोगियुनु कूड भक्षिम्पवलयुनु.

---

खण्डकाद्यलोहमु.

श्लो. शतावरी छिन्नरुहा वृषमुण्डतिका बलाः. 79.
तालमूली च गायत्री त्रिफलाया वच स्तथा,
भार्गी पुष्करमूलं च पृथ क्पञ्चपलानि च. 80.
जलद्रोणे विपक्तव्यं अष्टमांशावशेषितम्,
दिव्यौषधहतस्यापि माक्षिकेण हतस्य वा. 81.
पलद्वादशकं देयं रुक्मलौहस्य चूर्णितम्,
खण्डतुल्यं घृतं देयं पलषोडशिकं बुधैः. 82.
पचेत्ताम्रमये पात्रे गुडपाको यथामतम्,
प्रस्थार्धं मधुनो देयं शुभाश्मजतु कं त्वचं. 83.
शृङ्गी विडङ्गं कृष्णा च शूंठ्यजाजी पलं पलं,
त्रिफलाधान्यकं पत्रं द्व्यक्षं मरिचकेसरम्. 84.
चूर्णं दत्त्वा सुमथितं स्निग्धे भाण्डे निधापयेत्,
यथाकालं प्रयुञ्जीत बिडालपदकं ततः. 85.
गव्यक्षीरानुपानं च सेव्यं मांसरसं पयः,
गुरुवृष्यानुपानानि स्निग्धं मांसादिबृंहणं. 86.
रक्तपित्तं क्षयं कासं पक्तिशूलं विशेषतः,
वातरक्तं प्रमेहं च शीतपित्तं वमिं क्लमं. 87.
श्वयथुं पाण्डुरोगं च कुष्ठं प्लीहोदरं तथा,
आनाहं रक्तसंस्रावं चाम्लपित्तं निहन्ति च. 88.