चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

२५० चक्रदत्त—२२. वातव्याध्यधिकारमु.

कं दशमूलाच्छतं शतं, शतं वाट्यालकस्यापि शतं सह-
चरस्य च। २०९। जलद्रोणशतं दत्त्वा शतभागावशेषितं, ततस्तेन
कषायेण कषायद्विगुणेन च। २१०। सुव्यक्तेनारनालेन दधिमं-
डाढकेन च, क्षीरशुक्तैक्षुनिर्यासमच्छागमांसरसाढकैः। २११। तैलं
द्रोणं समायुकतं दृढे पात्रे निधापयेत्, द्रव्याणियानि
पेष्याणि तानि वक्ष्याम्यतःपरं। २१२। भल्लातकं नतं शुण्ठी
पिप्पली चित्रकं शठी, वचा स्पृक्का प्रसारण्याः पिप्पल्यामूल-
मेव च। २१३। देवदारुशाताह्वा च सूक्ष्मैलात्वचवालुकं,
कुंकुमं मदमंजिष्ठा तुरुष्कं नखकागुरु। २१४। कर्पूर-
कुन्दुरुनिशालवंगध्यामचंदनं, कक्कोलनलिकामुस्तं कालीयो-
त्पलपत्रकं। शशिना रेणुकैलेयश्रीवासं च सकेतकं, त्रिफला
कच्चूराभीरु सरलापद्मकेशरं, प्रियंगूशीर नलदं जीवका-
द्वयं पुनर्नवा। २१५। दशमूल्यश्वगंधे च नागपुष्पं रसां-
जनं, कटुकजातिपूगानां फलानि शल्लकीरसं। २१६। भागांस्त्रिफ-
लिकांदत्त्वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत्, विस्तीर्णे सुदृढे पात्रे पाक्यो-
पा तु प्रसारणी। २१७। प्रयोगः षड्विधश्चात्र रोगार्तानां
विधीयते, अभ्यंगात्त्वग्गतं हन्ति पानात्कोष्ठगतं तथा। २१८। भोज-
नात्स्नायुनाडीस्थान् नस्यादूर्ध्वगतं तथा, पक्वाशयगते व-
स्तिः निरूढः सर्वकायके। २१९। एतद्धि बडबाश्वानां किशोराणां
यथामृतं, एतदेव मनुष्याणां कुंजराणां गवामपि। २२०।
अनेनैव च तैलेन शुष्यमाणा महाद्रुमाः, सिक्ताः पुनः प्ररो-
हन्ति भवन्ति फलशाखिनः। २२१। वृद्धोऽप्यनेन तैलेन पुनश्च तरुणा-
यते, न प्रसूते च या नारी सापि पीत्वा प्रसूयते। २२२।
अप्रजः पुरुषो यस्तु सोऽपि पीत्वा लभेत्सुतम्, अशीतिं वातजा-
न्रोगा न्पैत्तिकाञ्छ्लैष्मिकानपि। २२३। सन्निपातसमुत्थांश्च नाशयेत्

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 251

క్షిప్రమేవతు, ఏతేనాంధకదృష్టినాం కృతం పుంసవనం మహత్. 224.
కృత్వా విష్ణో ర్బలిం చాపి తైలమేత త్ప్రయోజయేత్, క్వాథే తులా
ర్ధంరాస్నాయాః కిలిమస్యచ దీయతే. 225. భల్లాతకాసహ త్వేతు తత్థా
నే రక్తచందన, త్వక్పత్రం పత్రమధురీ కుష్ఠం చంపకగైరికాః. 226.
గ్రంధికోశామ్రువకమధిక త్వేనదీయతే, కర్పూరమదదానంచ శుక్లైర్దం
ధోదకక్రియా. 227. ద్రవ్యశుద్ధిః పాకవిధిర్వావిప్రసారణీసనుః.

వేళ్లు కొమ్మలు ఆకులతో గూడిన గొంతిమగోరు 300 పలములులు, పిల్లిపీచర నూరుపలములును, పెన్నేరు నూరుపలములును, మొగలివేళ్లు 100 పలములును, దశమూలములు, 100 పలములును, ముత్తువపులగము, నూరుపలములును, గోరింట, 100 పలములును వీటిని ఒకద్రోణము నీటిలో పక్వముచేసి, నూరవపాలు నీరు మిగిలియుండగా దించి ఆకషాయమును, అందునకు రెండురెట్లు, గంజినీ మజ్జిగ 64 పలములపాలు, శుక్తము ఇక్షురసము, మాంసరసము, వీటినన్నిటిని ఒక్కొక్క ఆఢకముచొప్పున చేర్చవలయును. తైలము ఒకద్రోణమును, అందు కలిపి, గట్టిపాత్రములో నుంచవలయును. ద్రవ్యములను, కల్కమును చేయఁదగిన వానిని ఇకమీద చెప్పెదను. నల్లజీడివిత్తనములు, గ్రంధితగరము, శొంతి, పిప్పళ్లు, చిత్రమూలము, కచ్చూరము, వస, స్పృక్కయను గంధద్రవ్యము, గొంతిమగోరు పిప్పలిమూలము, దేవదారువు, పిల్లిపీచ్చర చిన్నయేలకులు లవంగపుపట్ట, కురువేరు, కేసరి కస్తూరి మంజిష్ఠము, శిలాజిత్తు నఖము అగరు కర్పూరము, పసపు, లవంగము, వట్టివేళ్లు, చందనము, కంకోలము, పొలకము, తుంగముస్తెలు, మ్రానిపసపు కమలము, జాపత్రి కచ్చూరము, రేణుక మను ద్రవ్యము మంచిగంధపు ధూపము, మొగలి త్రిఫలములు వట్టివేళ్లు పిల్లిపిచ్చర దేవదారు ధూపము కమలకేసరము ప్రైంఖణము వట్టివేరు, జీవకాదిగణపుటౌషధములును దశమూలములు పెన్నేరు, నాగకేసరములు, రసాంజనము, కటుకరోహిణి, జాపత్రి పోక, అందుగురసము వీటి నన్నిటిని మూడుమూఁడు పలములను చేర్చి, సన్నని మంటపైని పక్వము చేయవలయును. గట్టిదియును వెడల్పుఅయినదియు నగు పాత్రమునందు ఈప్రసారిణీతైలమును, పక్వము చేయవలయును. ఇచ్చట నారువిధము లగు ప్రయోగములు, ఈతైలముతో నొనర్పవలయును. దీనితో తలంటుకొనిన త్వగ్గతమగు వాతము నశించును. పానమువలన కోష్ఠగత మగు వాతమును పోగొట్టును. భుజించుటనలన సూక్ష్మనాదులయందు గల వాతమును నశింపఁజేయును. నస్యవిధివలన ఊర్ధ్వభాగమునం దున్న వాతమును పోగొట్టును.

252 చక్రదత్త—౨౨. వాతవ్యాధ్యధికారము.

జీర్ణకోశమునం దున్నవాతమునకు, వస్తివిధుల నొనర్పవలయును. శరీరమునంతను గ్రమ్ముకొనిన వాతమునందు నిర్యూహము నొనర్పవలయును. ఈతైలము వయోవస్థలోనున్న ఆడుగుట్లకును మొగగుట్లకును అమృతతుల్య మైనది. ఈతైలమే మనుజులకును ఏనుగులకును గోవులకును అమృతముతో సమానము అయినది. ఎండిపోయిన మాకు లీతైలముతో చల్లఁబడినయెడల (సేచనముచేయఁబడినయెడల) మరల మొలకెత్తును. ఫలవృక్షములు నగును. ఈతైలసేవనముచేత వృద్ధుఁడును తరుణుఁ డగును. గొడ్రంబోతు బిడ్డలను కనును. సంతానము లేనిపురుషుఁడు దీనిని సేవించి సుతుని బడయగలుగును. ఎనుబదివిధము లగు వాతరోగములను పిత్తరోగములను, శ్లేష్మరోగములను పోగొట్టును. సన్నిపాతములవలనఁ బుట్టెడి రోగములను మిగుల శీఘ్రముగా శమింపఁజేయును, దీనివలన కన్నులు మసకలుగలవారికి దృష్టి గలుగును. గొప్పదృష్టి నిచ్చునదియు నై యిది యున్నయది, ముందుగా విష్ణు నారాధించి పిమ్మట ఈతైలము నుపయోగింపవలయును. కషాయములో దేవదారువు దొరకనియెడల సన్నరాస్న 50 పలములును జీడివిత్తనములు దొరకనిచో దానిస్థానమునందు రక్తచందనము లవంగపుపట్ట జాపత్రి తాడిశపత్రి ఉసిరిక కోష్ఠు జాజి పిప్పలిమూలము మైనఫలము వీటినన్నిటి నెక్కువగా వేయుచుండవలయును. శుక్తమునందు గంధకపునీటిని చేర్పవలయును. ద్రవ్యశుద్ధి పాకవిధి యున్నగునవి ముందు చెప్పఁబోయెడి ప్రసారిణీతైలముతో సమానముగా తెలుసుకొనవలయును.

---

| ౭ నఖశుద్ధిః ౧౮ |

శ్లో. శతపత్రం ప్రసారణ్యా ద్వేచ పీతసహచరాత్ . 228. అశ్వగంధైరండబలావరారాస్నాపునర్నవా, కేతకీదశమూలంచ పృథక్పక్వాఢకైః. 229. ప్రత్యేకం మేషాం తు తులా తులార్థం కిలిమాత్త్థకా, తులార్థం స్యాచ్ఛిన్నీహచ్చలాత్హాయాఃపంచవింశతిః. 230. పలానిలోధ్రాచ్చ తథా సర్వ మేకత్ర సాధయేత్, జలపంచాఢకశతే సపాదే తత్ప్రశేషయేత్. 231. ద్రోణద్వయం కాంజికంచ షడ్వింశత్యాఢకోన్మితం, క్షీరదథ్నోః పృథక్ప్రస్థాన్ దశమం త్వాఢకం తథా. 232. ఇక్షురసాఢకంచైవ ఛాగమాంసతులాత్రయే, జలపంచచత్వారింశత్ప్రస్థాన్పక్త్వేతు శోషయేత్. 233. సప్తదశరసప్రస్థాం స్తంజిత్పాక్త్వాథ ఏవ చ, కుడవోనాఢకోన్మానద్రవైరేతైస్తు సాధయేత్. 234. సుశుద్ధతిలతైలస్య

आन्ध्रतात्पर्यसहितम्। २५३

द्रोणं प्रस्थेन संयुक्तं, काञ्जिकं नूनतो द्रोणं शुक्तेनात्र विधीयते। २३५। आद्यपश्चिद्भिर्वैः पाकः कल्को- भल्लातकं कणा, नागरं मिरिचं चैव प्रत्येकं षट्पलोन्मितं। २३६। भल्लातकास- हत्वेतु रक्तचन्दन मुच्यते, पथ्याक्षधात्री सरलं शशाह्व कर्कटी वचा। २३७। चोरपुष्पी शठी मुस्तं द्वयं सद्मं च सौत्व- लम्, पिप्पलीमूलमञ्जिष्ठा साश्वगन्धा पुनर्नवा। २३८। दशमूलं समुदितं चक्र मूर्धोरसाञ्जनं, गन्धतृणं हरिद्रा च जीवनीया गण स्तथा। २३९। एषां त्रिपलिकै र्भागै राद्यः पाको विधीयते, देवपुष्पी बोलपत्रं शल्लकीरसशैलजे। २४०। प्रियंगु शीरमधुरी मांसी दारु बलाचलम्, श्रीवासो नलिका भोटीसूक्ष्मैला कुन्दुरु- ष्करा। २४१। नखित्रयं च त्वक्पत्री मवरापूतिचम्पकं, मदनं रेणुकापृक्का-मुरुवंच पलत्रयं। २४२। प्रत्येकं गन्धतोयेन द्वितीयः पाक इष्यते, गन्धोदकं तु त्वक्पत्री पत्रकोशीरमुस्त- कं। २४३। प्रत्येकं सबलामूलं पलानि पञ्चविंशतिः, कुष्ठार्धभा- गोत्रजलप्रस्था स्तु पञ्चविंशतिः। २४४। अर्धावशिष्टाः कर्तव्याः पाके गन्धांबुकरणे, गन्धांबुचन्दनांबुभ्यां तृतीयः पाक इष्य- ते। २४५। कल्कोऽत्र केशवं कुष्ठं त्वक्कालीयक कुंकुमं, भद्र- श्रियं ग्रन्थिपर्णं लताकस्तूरिका तथा। २४६। लवङ्गागुरुकक्कोल जातीकोषफलानि च, एलालवङ्गं छल्वी च प्रत्येकं त्रिपलोन्मितं। २४७। कस्तूरिषट्पलाचन्द्रा त्पला सार्धं च गृह्यते, वेदार्थं च पुनः चन्द्रमदा देया तथोन्मितौ। २४८। महाप्रसारणी सेयं राजभोग्या प्रकीर्तिता, गुणा न्प्रसारणीनां तु वहत्येषा बलोत्तमात्। २४९। अत्र शुक्तिविधि र्मण्डः प्रस्थः पञ्चाढ- कोन्मितं, काञ्जिकं कुडवं दध्नो गुडप्रस्थोऽमुमूलकात्। २५०। फलान् यष्टौशोधितार्धा त्पलं षोडशकं तथा, कणाजीरकसिन्धूत्थ हरिद्रामरिचं पृथक्। २५१। द्विपलं भाविते भाण्डे शुक्तेनाष्टदिन

२५४ చక్రదత్త—౨౨. వాతవ్యాధ్యధికారము. / 254 चक्रदत्त—२२. वातव्याध्यधिकारमु.

स्थितं, सिद्धं भवति तच्छुक्लं यदा वातार्यगृह्यते. २५२. तदादे- यं चतुर्जातं पृथक्क॒र्षत्रयोन्मितं, पञ्चपल्लवतोयेन गन्धा- नां क्षाळनं तथा. २५३. शोधनं चापि संस्कारो विशेषश्चात्र वक्ष्यते, आम्रजम्बूकपित्थानां बीजपूरकबिल्वयोः. २५४. गन्ध- कर्मणे सर्वत्र पत्राणि पञ्चपल्लवं, चण्डीगोमयतोयेन य- दि वा तिन्त्रिणीजलैः. २५५. नखं संक्वाथये देभिरलाभे मृन्मयेन तु, पुनरुद्धृत्य प्रक्षाळ्य भर्जयित्वा निषेचयेत्. २५६. गुडप- थ्याम्बुना ह्येवं शुद्ध्यते नात्र संशयः.

गोन्तिमगोरु चॆक्क ३०० पलमुलुनु पच्चगोरिण्ट २०० पलमुलुनु अश्वगन्ध (पॆन्नेरु) चिट्टामुदमु मुत्तवपुलगमु पिल्लिपिच्चर सन्नरास्न शॊंठि मॊगलि पूवु दशमूलमुलु लवङ्गपुपट्ट देवदारुवु वीटिनन्निटिनि ऒक्कोक्क तुलमु चॊप्पुननु (अनఁगा नुरुनूरुपलमुलु) पॆद्ददेवदारुवु ५० पलमुलुनु दिरिसॆनपुष्पमुलुनु लॊद्दुग ५० पलमुलुनु वीटिनन्निटिनि कलिपि ५० आढकमुल नीळ्ललो पक्वमु चेसि नालवपालु नीरु मिगिलियुण्डगा दिम्पि गञ्जि ५१२ पलमुलु १६ पलमुलु पालु पॆरुगु १६ पलमुलुनु इक्षुरसमु १२३ पलमुलु मांसरसमु ३०० पलमुलु ४५ प्रस्थमुलनिटिनि पक्वमुचेसि ऎण्डिम्पवलयुनु. मञ्जिष्ठकषायमु १७ प्रस्थमुलु तिलतैलमु २७२ पलमुल गञ्जि ऒक द्रोणमु शुक्तमुनु चेर्चि पैद्रवमुलु चेर्चि मॊट्टमॊदट पक्वमु चेयवलयुनु. कल्कमु चेयुटकॊरकु जीडिवित्तनमुलु पिप्पळ्लु शॊंठि मिरियमुलु वीटिनन्निटिनि ६ पलमुचॊ॥ तीसिकॊनवलयुनु. जीडिवित्तनमुलु लेकपॊयॆनेनि रक्तचन्दनमु नन्दुलुकु बदलुगाఁजेसिकॊनवलयुनु. करककायलु उसिरिक ताडि सरळरसमु पिल्लिपिच्चर काकडाशिङ्गि वस शङ्खिनिकच्चूरमु तुङ्गमुस्तॆलु नीटितामर मॆट्टतामर तॆल्लतामर पिप्पलिमूलमु मञ्जिष्ठ अश्वगन्धमु शॊंठि दशमूलमुलु रातिपुष्पमु कुरुवेरु पसपु जीवनीयगणपुटौषधमुलनु मूडु मूडु पलमुलुचॊ॥ तीसिकॊनिवच्चि पाकमु चेयवलयुनु. लवङ्गमुलु तेजपत्रि सल्लकीरसमु शिलाजित्तु उसिरिक देवदारुवु मुत्तवपुलगमु चित्रमूलमु श्रीवासधूपमु बोलपत्रमु चिन्नयेलकुलु ऊडचॆट्टु वट्टिवेळ्लु मुर यनु गन्धद्रव्यमु मॆत्तॆरఁगुलगु नखमुलु, तिप्पतीग नॆमलियडुगुचॆक्क जाजि उम्मेत्तकाय रेणुकयनु द्रव्यमु पृक्क तॆल्लमरुवमु वीटिनन्निटिनि मूडुमूडु पलमुलुनु तीसिकॊनि गन्धोदकमुनन्दु रॆण्डवपाकमुनु चेयवलयुनु.

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 255

తాడిశపత్రి తేజపత్రి వట్టివేళ్లు తుంగముస్తెలు ముత్తువపులగము వీటినన్నిటిని వేఱువేఱుగా నిరువదియైదు పలములచొప్పునతీసికొని కోష్ఠు పండ్రెండున్నరపలములును నీరు ఒక ప్రస్థమును వీనినన్నిటిని కలిపి సగభాగము మిగిలియుండునట్లు కాచి గంధోదకమును చందనోదకమును కలిపి మూడవమాఱు పాకమును చేయవలయును. దీనియందు కల్కము కేసరి కోష్ఠు లవంగపుపట్ట మ్రానిపసపు నాగకేసరములు చందనము కస్తూరి లవంగములు అగరు కంకోలము జాపత్రి గుమ్ముడుచెక్క ఏలకలు వీటినన్నిటిని వేరువేరుగా నాల్గునాలుగు పలములును కస్తూరి ఎనిమిదిపలములును, కర్పూరము ఒక చిన్న రపలమును చేకొని వేధార్థమై కర్పూరమును కస్తూరిని తగినట్లు చేర్చవలయును. ఇది మహాప్రసారిణీ తైలము మహారాజులనుభవింపఁదగినది. అత్యుత్తమమగు బలమునిచ్చెడిది. ప్రసారిణీగుణములను వహించునట్టిది. ఈతైలసేవనమునందు శుక్తివిధిచేత సిద్ధము చేయఁబడిన మండము పదహారుపలములును అయిదాఢకముల గంజయును నాలుగుపలముల బెల్లమును 16 పలముల నామ్లమును ముల్లంగిరసము అయిదైదు పలములును శుద్ధిచేసిన అల్లము 16 పలములును పిప్పళ్లు జీలకఱ్ఱ సైంధవలవణము పసుపు మిరియములు ఇవియన్నియును రెండురెండు పలములును తీసికొనవలయును. నేతితోను ఊరినపాత్రలో ఎనిమిదిదినములు ఉంచినయెడల నిదిశుక్తమగును. దించి సేవింపఁబోవునప్పుడు లవంగపుపట్ట ఏలకులు తేజపత్రి నాగ కేసరములు వీటిని వేఱువేఱుగా ముక్కాలుపలము చేర్చవలయును. పంచపల్లవముల కషాయములో గంధకమును శోధించి సంస్కరింపవలయును. ఈసంస్కారమును ఎక్కువగా నిందు చేయవలయును.

మామిడి, నేరేడు వెలగ మాచికాయపత్రి మారేడుపత్రి ఈయైదుపత్రములను గంధకపుష్కరలయందు పంచపల్లవములని చెప్పఁబడును. గంధకచోరము ఆవుపేడరసముతోటిగాని చింతపండు పులుసుతోటిగాని ఇవినొకానియెడల మట్టినీళ్లతోగానినఖమును కాచవలయును. పిమ్మట మఱిటినీ గడిగి వేచవలయును. పిమ్మట దానినిపొడిచేసి ఉపయోగించవలయును. ఈరీతిగా గాని బెల్లము, కరక్కాయలు వేసిచేసిన కషాయముతోగాని నఖమును శుద్ధి చేయవలయును. ఈరీతిగాచేసిన సిద్ధియగును. కొంచెమైనను సందియములేదు.

మహారాజప్రసారిణీ తైలము.

శ్లో. గోమూత్రేచాలుబుషకే పక్త్వా పంచదలోదకే. 257. పునః సురభితోయేన బాష్పస్వేదేన స్వేదయేత్, గంధోగ్రా శుధ్యతే హ్యేవం రజనీచ విశేషతః. 258. ముస్తకంతు మనాక్ క్షుణ్ణం కాంజికే త్రిదినోషితం, పంచపల్లవపానీయస్విన్నమాతపశోషితం. 259. గుడాంబునా సిచ్యమానం భర్జయే చ్చూర్ణయే త్తతః, అజశోభాంజన

२५६ चक्रदत्त—२२. वातव्याध्यधिकारमु।

जलै राभावये च्छेति शुध्यति। २६०।

काञ्चीके क्वथितं शैलं भृष्ट्वावधाय गुडाम्बुना, सिञ्चे देवं पुनः पुष्पै र्विविधै रधिवासयेत्। २६१।

यथालाभ मपामार्ग स्नुह्यादि क्षारलेपितं, भस्मस्वेदेन संस्वेद्य पूति निर्लोमतां नयेत्। २६२।

डोलापाक्यं पचे त्पश्चा त्पञ्चपल्लववारिणि, खलः साधु मिवोत्पद्य ततो निःस्नेहतां नयेत्। २६३।

अजशोभाञ्जनजलै राभावये च्चपुनः पुनः, शिग्रुमूलेच केतक्याः पुष्पपत्रपुटीचतं। २६४।

पचे देनं विशुद्ध स्सन् मृगनाभिसमो भवेत्, तुरुष्कं मधुना भाव्यं काश्मीरं चापि सर्पिषा। २६५।

रुधिरेणायसं प्राज्ञो गोमूत्रै र्ग्रन्थिपर्णकम्, मधूदकेन मधुकीं पत्रकं तण्डुलाम्बुना। २६६।

ईषत्तूरानुगन्धा तु दग्धा याति न भस्मतां, पीता केतकगन्धा च लघुस्निग्धा मृगोत्तमा। २६७।

पक्वा त्कर्पूरतः प्राहु रपक्वं गुणवत्तरं, तत्रापि स्याद्यदि क्षुद्रं स्फटिकाभं तदुत्तमम्। २६८।

पक्वं च सदलंस्निग्धं हरितद्युति चोत्तमं, भङ्गे मनागपि नचे न्निपतन्ति ततः कणाः। २६९।

मृगशृङ्गोपमं कुष्ठं चन्दनं रक्तपीतकं, काचतुण्डाकृतिः स्निग्धो गुरु श्चैवोत्तमो गुरुः। २७०।

स्निग्धाल्पकेशरं त्वस्रं शालिजो वृत्तमांसलः, मुरा पीता वरा प्रोक्ता मांसी पिङ्गजटाकृतिः। २७१।

रेणुकामुद्गसंस्थाना शस्ता मानूपजं घनम्, जातीफलं सशब्दं च स्निग्धं गुरु च शस्यते। २७२।

एलासूक्ष्मफलाश्रेष्ठा प्रियङ्गुः श्यामपाण्डुरा, नख मश्वखुरं हस्तिकर्णं चैवात्र शस्यते। २७३।

एतेषां चापरेषां च नवता प्रबलो गुणः।

---

गोमूत्रमु लज्जावन्तिक सायमु पञ्चपल्लवमुलकषायमु वीटितोपक्वमु चेसि गोमूत्रमुतोऩु अविरितोऩु पचनमु चेसिन यॆडल वसयुनु पसुपुनु शुद्धमुलगुचुन्नवि। मॊदट तुङ्गेमुशैलचूर्णमुनु गञ्जिला मूఁडुदिनमुलु नाञ्चि पॆट्टुकॊनवलयुनु। तरुवात पञ्चपल्लवकषायमुन स्वेदनमॊनर्चि ऎण्डलो नॆण्डिम्पवलयुनु। तरुवात बॆल्लपुनीळ्लनु दानिपैनि चल्लि वेयिञ्चि चूर्णमुनु चेसि पॆट्टुकॊनवलयुनु। ईचूर्णमुनु मेकमांसपु रसमुनु मुनगवेळ्ल कषायमु...

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. — 257

తో భావన చేసినయెడల శుద్ధమగును. గంజిలో శుద్ధిచేయబడిన శిలాజిత్తుతోను వేచిన కరక్కాయ, బెల్లపుపానకముతో కలిపి చల్లవలయును. పిమ్మట ననేకవిధములగు పుష్పములతో వాసన కట్టవలయును. ఆవిరివలన చెమటను పుట్టించి దుర్గంధమును తొలగింపవలయును. మేకమాంసపు రసమునందును మునగరసమునందును మాటి మాటికి భావన చేయవలయును. మునగవ్రేళ్లతోను కేతకీదళసఃపుటములతోను, చక్కగా పక్వము చేయవలయును. ఇట్లుచేసినయెడల శుద్ధమై కస్తూరితో సమానమైనది యగును. శిలాజిత్తును తేనెలో భావన చేయవలయును. కేసరిని ఘృతములో భావన చేయవలయును. లోహములను రక్తముతోటి భావన చేయవలయును, కచోరమును గోమూత్రముతోను సదాపను మధూదకము తోను భావన చేయవలయును. బియ్యపుకడుగుతో తేజపత్రిని భావన చేయవలయును. కొంచెమంత త్యాగపదార్థముతో కలసిన సదాపను తెగులఁ బెట్టినయెడల బూడిదెగాఁజాలదు. పచ్చనిదియును మొగలీఱేకలతో సమానముగా పరిమళించు నదియును కొంచెమంత చిక్కనిదియు నగునది యత్యుత్తమమైనది. వండినకర్పూరముకంటెను పచ్చకర్పూరము మిక్కిలి గుణమును కలిగించును. దానియందు కూడ నుక్షుద్రముగాక స్ఫటికమువలె తెల్లనైనది యత్యంతముత్తమము. మఱియును దళములు దళములుగా పక్వమై నునుపు తేలి పచ్చని రంగుగల కర్పూరము నుత్తమమైనది యగును. విడిపోయినప్పటికిని కణములు పడనిది మిక్కిలిశ్రేష్ఠము. లేడికొమ్ములవలె కొమ్ములుగానుండు కోష్ఠు ఉత్తమమైనది, ఎఱుపుపచ్చగలిగిన చందనము శ్రేష్ఠమైనది. కాకిముక్కువలె స్నిగ్ధమై బరువుగా నున్న యగురుత్తమమైనది. చిక్కగా నుండి కొద్దిపాటి కింజల్కములు గల కేసరి యుత్తమమైనది. గుండ్రముగను లావుగనుండు బియ్య ముత్తమము. పచ్చనిమరువము శ్రేష్ఠమైనది. జటామాంసి పచ్చనై జడవలె వెనవేసికొనినది యుత్తమము. పెసరగింజలవలె పలుకులు గానుండిన రేణుకయను ద్రవ్యము శ్రేష్ఠము. నీటిపట్టుల మొల చెడి తుంగముస్త శ్రేష్ఠము. మోగునదియును నున్ననైనదియు నగు జాజికాయ శ్రేష్ఠము. చిన్నగింజలుగల యేలకులు శ్రేష్ఠములు. నల్లగను పచ్చగనుండు కొష్టులు శ్రేష్ఠములు. రెండు తెలగులగు నఖమను ద్రవ్యములును గుజ్జుపుగిటులవలె నుండి నవియును ఏనుగు చెవివలె నుండునవియును శ్రేష్ఠములు. ఈపైనిచెప్పఁబడిన వస్తువులలోగాని యితరవస్తువులలోగాని నవత్వము (అనఁగా క్రొత్తందనము) మిక్కిలియైన గుణకరము అగుచున్నది.

---

మహాసుగంధితైల లక్ష్మీవిలాసతైలము.

శ్లో. జింగీ చోరక దేవదారుసరలం వ్యాఘ్రీవచాచోలక, త్వక్పత్ర స్పృహగంధపత్రకశఠీ పథ్యాక్షధాత్రీఘనైః, ఏతైః శోధితసంస్కృతైః పలయుగే త్యాఖ్యాతయా సంఖ్యయా, తైలప్రస్థ మవస్థితైః స్థిరమితి కల్కైః పచే ద్ధాంధికమ్. 274. మాంసీమురాదమనచంపక సుందరీత్వక్, గ్రంథ్యంబురుఙ్మరువకైః ద్విపలై స్సపుష్కైః శ్రీవాసకుందురున

33

258 चक्रदत्त — २२. वातव्याध्यधिकारमु।

...नलिका मिश्राणां, प्रत्येकशः पलमुपाय्य पुनः पचेत्तु ॥ २७५ ॥

एलालवङ्गचलचन्दनजातिपूतीः, कक्कोलकागुरुUnitलताघुसृणैः पलार्धैः। कस्तूरिकाक्षसहितामलदीप्तियुक्तैः पक्त्वा तु मन्दशिखिनैव ॥ २७६ ॥

महासुगन्धम्, पञ्चद्विकेन चार्धेन मदात्कर्पूरमिष्यते। कर्पूरमदयोरर्धं पत्रकल्कादिहेष्यते ॥ २७७ ॥

पक्वपूते हृत्प्लववन्नस्यक्षेपेण वर्तितम्। दीयते गन्धवृद्ध्यर्थं पत्रकल्कं तदुच्यते ॥ २७८ ॥

प्रागुक्ताशुद्धसंस्कारा गन्धानामिह तैः पुनः। द्विगुणैर्लक्ष्मीविलासः स्यादयं तैलसत्तमः ॥ २७९ ॥

पञ्चपत्रांबुना चाद्यो द्वितीयं गन्धवारिणा। तृतीयोऽपि च तेनैव पाको वा धूपितांबुना ॥ २८० ॥

मंजिष्ठ चिन्नकचोरमु देवदारुवु सरळद्रवमु वाकुडु वस चेलकमु ताडिशपत्रि, चन्दनमु तेजपत्रि कच्चूरमु, करक्कायलु, ताडि, उसिरिक, तुंगमुस्तलु वीटिनन्निटिनि शुद्धि चेसि संस्करिंचि, रेंडुरेंडु पलमुलंतंत तीसिकोनि कल्कमुचेसि अंदु पदहा॑रु पलमुल तैलमुनुचेर्चि स्थिरबुद्धि गलवाडेन वैद्युडु पक्वमु चेयवलयुनु। ग्रंथितगरमु मुरामांसि दमनमु संपेग लघुकाबुलियनु सोंपुनु लवंगपुपट्ट मोडि कुरुवेरु कोष्ठु माचिकाय पृक्क गोरिंट वीटिनि रेंडु रेंडुपलमुल चोप्पुननु श्रीवेष्टधूपमु कुंदुरुष्कमु (क्रीकसगड्डियनेदरट) नखमनु गंधद्रव्यमु नालिक सोंपु वीटिनन्निटिनि पलमु पलमु चोप्पुननु तीसिकोनि कल्कमुचेसि कलिपि वंडवलयुनु।

एलकुलु लवंगमुलु नखमनु गंधद्रव्यमु चन्दनमु जापत्रि नेमलि अडुगुवेरु कंकोलमु अगरु कुंकुमपुव्वु केसरमुलु कस्तूरि ताडियुसिरिक बोडसरपुवितनमुलु वीटिनन्निटिनि अर्धपलमुल चोप्पुननु तीसिकोनि महासुगंधतैलमुनु पक्वमु चेयवलयुनु। कस्तूरिकंटेनु पदिरेत्लु कर्पूरमुनु कर्पूरकस्तूरुलकंटे नर्धमु पत्रिकल्कमु मुन्नगुवानिनि तीसिकोनवलयुनु। चक्कगा पक्वमुचेसि वासेनगट्टि वेडिगानुन्नपुडे नूरंबडिनट्टिदि वासन हेच्चुगा नुंडुनट्टिदिये पत्रकल्कमनंबडुनु। गंधमुलकन्निटिकिनि शुद्धिसंस्कारमुलनर्चेडि रीतुलिदिनळके चेप्पबडिनवि। वाटिनिरेट्टिंपुगाचेसिन लक्ष्मीविलास तैलमु सिद्धमगुनु। इय्यदि तैलमुलन्निटिकंटे नुत्तममैनलि। पंचपल्लवमुल कषायमुतो नाद्यपाकमुनु गंधोदकमुतो रेंडवपाकमुनु मरुल नागंधोदकमुतो गानि धूपक्रियचेत गानि मूडव पाकमुनु चेयवलयुनु।

इत्लु चक्रदत्तयंदु वातव्याध्यधिकार प्रकरणमु मुगिसेनु।

౨౩. వాతరక్తాధికారము.

వాతరక్తమునందు సామాన్యోపాయములు.

శ్లో. బాహ్యం లేపాభ్యంగసేకో పానాహై ర్వాతశోణితమ్,
విరేకస్థాపనస్నేహపానైర్గంభీర మాచరేత్. ౧.
ద్వయో ర్ముంచే దసృక్ శృంగ శూచ్యలాబుజలౌకసా, దేహదేశం ప్రజేశ్స్రావ్యం సిరాభిః పుచ్ఛనేన వా. ౨.
అంగగ్లానౌ చ న స్రావ్యం రూక్షే వాతోత్తరే చ యత్,
అమృతానాగరధన్యాక కర్షత్రయేణ పాచనం సిద్ధం. ౩.
జయతి సరక్తం వాతం సామం కుష్ఠా న్యశేషాణి, వత్సక ద్భుద్భవః క్వాథః పీతో గుగ్గులుసంయుతః. ౪.
సమీరణ సమాయుక్తం శోణితం సంప్రసాదయేత్,
వాసా గుడూచీ చతురంగులానా మేరండ తైలేన పిబేత్కషాయం,
క్రమేణ సర్వాంగజ మప్యశేషం జయే దసృగ్వాతభవం వికారమ్. ౫.
లీఢ్వా ముండితికాచూర్ణ మధుసర్పిః సమన్వితం,
ఛిన్నాక్వాథం పిబన్ హంతి వాతరక్తం సుదుస్తరం. ౬.
తిస్రోఽథవా పంచగుడేన పథ్యా, జగ్ధ్వా పిబే చ్ఛిన్నరుహాకషాయమ్. ౭.
తద్వాతరక్తం శమయ త్యుదీర్ణ, మాజానుసంభిన్న మపి హ్యవశ్యం. ౮.
ఘృతేన వాతం సగుడా విబద్ధం, పిత్తం సితాఢ్యా మధునా కఫం చ,
వాతాసృగ్రుం రుబుతైలమిశ్రా శుంఠ్యామవాతం శమయే ద్గుడూచీ. ౯.

బహిర్గతమగు వాతరక్తమును లేపనములు అభ్యంగములు సేకములు ఉపనాహములు వీటితోటి తొలగింపవలయును. అంతర్గతవాతరక్తమును విరేచనము స్థాపన వర్తి తైలపానము మున్నగువాని నాచరించి గంభీరముగా తొలగింపవలయును. రెండువిధములగు వాతరక్తములయందును కొమ్ము సూది జలగ మున్నగు వాని ద్వారా రక్తమును వెడలింప వలయును. లేక పోయిన యెడల నాడుల ద్వారా గాని పుచ్ఛనము వలన గాని శరీరమునుండి రక్తమును స్రవింప జేయవలయును. అంగములకు గ్లాని కలుగుట రూక్షత వాతాధిక్యము మున్నగునవి కలిగినపట్టుల రక్తము స్రవింపచేయరాదు. ఉసిరిక తుంగముస్తెలు కొతిమెర వీటిని పావుపావు చొప్పున తెచ్చి పాచనము చేసి సేవించిన యెడల వాతరక్తములను ఆమవాతములను సమస్తకుష్ఠరోగములను జయింపగలడు.

260 चक्रदत्त—२३. वातरक्ताधिकारमु.

तिप्पतीगे तो पेट्टबडिन कषायमुलो गुग्गिलमुनु कलिपिकॊनि त्रागिनयॆडल वातरक्तरॊगमुनु साधिंचुनु. अड्डसरमु तिप्पतीगे आम्लवेतसमु नीटिकषायमुलो आमुदमुनु कलिपिकॊनि त्रागवलयुनु. इय्यदि क्रममुगा सर्वांगसंभवमगु वातरक्तविकारमुलनु जयिंचुनु. बॊड्डतरमु चूर्णमुलो नेतिनि तेनॆनु कलिपि नाकि अत्पिम्मट तिप्पतीगे कषायमुनु त्रागिनयॆडल सुदुस्तरमगु वातरक्तमु नैननु पॊगॊट्टुनु. मूडु गानि लेक ऐदु गानि करक्कायलनु बॆल्लमुतो चेर्चि तिनि पिम्मट तिप्पतीगे कषायमुनु त्रागिनयॆडल मोकाळ्लवटुकुनु व्यापिंचियुन्ननु वातरक्तरॊगमुनु अवश्यमुगा पॊगॊट्टुनु. नेतिलो चेर्चि तिप्पतीगॆनु सेविंचिनयॆडल वातरॊगमुनु बॆल्लमुतो चेर्चि सेविंचिन पट्टुकॊनिपोवूटनु चक्केरतो चेर्चि सेविंचिन पित्तमुनु तेनेतो सेविंचिन कफमुनु आमुदमुतो सेविंचिन नतिभयंकरमगु वातरक्तरॊगमुलनु शोंतितो चेर्चि सेविंचिन आमवाततुलनु पॊगॊट्टुनु.

---

❧ गूडूचीस्वरसादयः ❧

श्लो.

गुडूच्याः स्वरसं कल्कं चूर्णं वा क्वाथमेव वा,
प्रभूतकाल मासेव्य मुच्यते वातशोणितात् ॥ १० ॥

दशमूलीशृतं क्षीरं सद्यः शूलनिवारणम्,
परिषेको ऽनिलप्राये तद्वत्तैलेन सर्पिषा ॥ ११ ॥

पटोलकटुकाभीरु त्रिफलामृतसाधितम्,
क्वाथं पीत्वा जयेज्जन्तुः सदाहं वातशोणितम् ॥ १२ ॥

गोधूमचूर्णं छागपयोघृतं च, सच्छागदुग्धोरुबुबीजकल्कः,
लेपे विधेयं शतधौतसर्पिः सेके पयश्चाविक मेव शस्तम् ॥ १३ ॥

लेपः पिष्टास्तिलास्तद्वद्भृष्टाः पयसि निर्वृताः ।
कटुकामृतयष्ट्याह्वंशुंठी कल्कं समाक्षिकम् ॥ १४ ॥

गोमूत्रपीतं जयति सकफं वातशोणितम्,
धात्रीहरिद्रामुस्तानां कषायो वा कफाधिके ॥ १५ ॥

कोकिलाक्षामृताक्वाथे पिबेत्कृष्णां कफाधिके,
पथ्याभोजी त्रिसप्ताहान्मुच्यते वातशोणितात् ॥ १६ ॥

कफरक्तप्रशमनं हृद्यंगुडघृतं स्मृतम्,
संसर्गेषु यथोद्रेकं मिश्रं वा प्रतिकारयेत् ॥ १७ ॥

सर्वेषु सगुडां पथ्यां गुडूचीक्वाथ मेव वा,
पिप्पलीवर्धमानंवा शीलयेत्सुसमाहितः ॥ १८ ॥

---

तिप्पतीगेरसमूनु गानि कल्कमुनु गानि चूर्णमुनु गानि कषायमुनु गानि सेविंचुटवलन वातरक्तरॊगमुनुंडि मनुजुडु विडिवडुनु, दशमूलकषाय...

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 261

ములో పక్వముచేసినపాలు శూలలను పోగొట్టును. వాతాధిక్యముచేత నగు శూలలయం దు కొంచెము వెచ్చజేసి నేతిని పరిషేకము చేయవలయును, చేదుపొట్ల కటుకరోహి ణి పిల్లిపీచర త్రిఫలములు తిప్పతీగె వీటితో సిద్ధము చేయఁబడిన కషాయమును త్రాగె నేని దాహసహితమగు వాతరక్తమునుజయింపగలుగును. గోధుమపిండి మేకపాలు మే కనేయి మేకపాలతో చేసిన ఆముదపుకల్కము ఇయ్యది వాతరక్తములయందు పథ్య ములు. నూరుమారులు కాచి వడియకట్టిన నెయ్యి లేపమునకు హితకరము అగును. సేక నునందు మేకపాలు హితకరముఅగును. నువ్వులను నూరిగాని, వేయించి నీటిలోనాన్చి గాని లేపన చేయుటయును మంచిదే.

కటుకరోహిణి తిప్పతీగె యష్టిమధుకము ముల్లంగి శొంఠి వీటికల్కములో తేనెను కలిపి ఆవుపంచితముతో త్రాగిన యెడల కఫసహితమగు వాతరక్తములను జయిం చును. లేనిచో ఉసిరిక పసపు తుంగముస్తెలు వీటికషాయమైనను వాతరక్తములయందు హితమును కలిగించును.

గొబ్బిగింజలు తిప్పతీగె వీటికషాయములో పిప్పళ్లను కలిపి వాతరక్తములయందు త్రాగవలయును. ఇరువది రోజులవఱకును కరక్కాయనుసేవించిన మనుజుఁడు వాతరక్త మునుండి ముక్తుడగును. బెల్లముతో చేర్చిన నేతినిత్రాగిన కఫరక్తములు శాంతినొందును. సంసర్గములయందు వ్యాధియొక్క యుద్రేకము ననుసరించి గాని కలిపి గాని చికిత్సచే యవలయును. అన్నివిధములగు వాతరక్తములలోను గుడసహితముగా కరక్కాయను గాని తిప్పతీగె కషాయమును గాని పిప్పళ్లకషాయమును గాని సమాహిత చిత్తుఁడై సేవింపవలయును.

-- నవకార్షికక్వాథము. --

శ్లో. త్రిఫలా నింబమంజిష్ఠా వచా కటుకరోహిణీ. 19. వత్సా దనీ దారునిశా కషాయో నవకార్షికః, వాతరక్తం తథాకుష్ఠం పామా నం రక్తమండలమ్. 20. కుష్ఠం కాపాలికా కుష్ఠం పానా దే వాపక ర్షతి, పంచరక్తికమాషేణ కార్ష్యోయం నవకార్షికః. 21. కింత్యేవం సాధితే క్వాథే యోగ్యమాత్రా ప్రదీయతే,

త్రిఫలములు వేపచెక్క మంజిష్ఠము వస కటుకరోహిణి తిప్పతీగె మ్రానిపసపు వీటినన్నిటిని ఒక్కొక్క కర్షమంత తీసికొని కషాయమును చేయవలయును. వాతరక్తము లు కుష్ఠురోగము పామ (అనగా) గజ్జి రక్తమండలకుష్ఠము, కపాలకుష్ఠము వీటిని ఈక షాయము పానమాత్రముననే తొలగించును. ఇయ్యది నవకార్షికమను కషాయము. దీనిని

262 . चक्रदत्त — २३. वातरक्ताधिकारमु.

अयिदुरतुल प्रमाणमुतो नगुमाषमु चोप्पुन चेयवलयुनु. ईरीतिगा काचिन कषायमुनु वातरक्तमुनन्दु तगुनन्नि मोतादुलु निच्चुचुंडवलयुनु.

गूडूची घृतमु

श्लो.
गूडूचीक्वाथकल्काभ्यां सपयस्कं शृतं घृतम्,
हन्ति वातं तथा रक्तं कुष्ठं जयति दुस्तरम्. २२.

तिप्पतीगेतोनैन कषायमु कल्क मुलतो पालनु नेतिनि कलिपि पक्वमु चेयवलयुनु. इदि वातरक्तमुलनु भयङ्करमुलगु कुष्ठरोगमुलनु जयिंचुनु.

---

शतावरी घृतमु.

श्लो.
शतावरीकल्कगर्भं रसे तस्याश्चतुर्गुणे, क्षीरतुल्यं घृतं पक्वं वातशोणितनाशनम्. २३.

पिल्लपीचरकल्कमुलो नालुगुरेत्ल पिल्लपीचररसमुलो पालनु नेयिनि समानभागमुलुनुगा कलिपि नेतिनि पक्वमु चेयुवलयुनु. इय्यदि वातरक्तमुलनु नशिंपंजेयुनु.

---

अमृताद्य घृतमु.

श्लो.
अमृता मधुकं द्राक्षा त्रिफला नागरं बला. २४.
वासारग्वधवॄश्चीर देवदारु त्रिकंटकं, कुतुका सवरीकृष्णा काश्मर्यस्य फलानि च. २५.
रास्नातूरकगंधर्व वृद्धदारु घनोत्पलैः कल्कैरेभिस्समैः कृत्वा सर्पिः प्रस्थं विपाचयेत्. २६.
धात्रीरससमं दत्वा वारि त्रिगुणसंयुक्तं, सम्यक्सिद्धं तु विज्ञाय भोज्ये पाने च शस्यते २७.
बहुदोषान्वितं वातं रक्तेन सहमूर्च्छितम्, उत्थानं चापि गम्भीरं त्रिकजङ्घोरुजानुजम्. २८.
क्रोष्टुशीर्षे महाशूले चामावाते सुदारुणे, वातरोगोपसृष्टस्य वेदनानां चापि दुस्तरम्. २९.
मूत्रकृच्छ्र मुदावर्त प्रमेहं विषमज्वरम्, एतान्सर्वान्निहन्त्याशु वातपित्तकफोत्थितान्. ३०.
सर्वकालोपयोगेन वर्णायुर्बलवर्धनम्, अश्विभ्यां निर्मितं श्रेष्ठं घृतमेतदनुत्तमम्. ३१.

तिप्पतीगे यष्टिमधुकमु द्राक्ष त्रिफलमुलु शोंति मुत्तुवपुलगमु अड्डसरमु आरचिक्क शोंति देवदारुवु पल्लेरु कटुकरोहिणी कसिविंद पिल्लपीचर पिप्पळ्लु

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 263

గుమ్ముడి సన్నరాస్న పల్లేరు తెల్లఆముదపువేళ్లు తుంగముస్తెలు తెల్లకలువలు వీటిని సమానభాగములుగా దెచ్చి కల్కమును చేసి 16 పలముల నేతిని పక్వము చేయవలయును కాని ఉసిరిక రసము 16 పలములును నీళ్లు 48 పలములును చేర్చి బాగా పాకమయిన పిమ్మట పరీక్షించి అన్నము తినునప్పుడును త్రాగెడి నప్పుడు నుపయోగింపవలయును. అనేక దోషములతో గూడిన వాతరోగములను రక్తముతో కలిసిన వానిని ఉత్థానవాతమును కటిస్థలములయందును పిక్కలయందును తొడలయందును పుట్టెడివాతములను పోగొట్టును.

క్రోష్టు శీర్షములయందును శూలలయందును భయంకరములగు నామవాతముల యందును వాతరోగముగలవానికిని సహింపరాని వేదనను పోగొట్టి గుణమును కలిగించును. మూత్రకృచ్ఛ్రము ఉదావర్తము ప్రమేహము విషమజ్వరము వాతపిత్తకఫముల వలనఁ గలిగెడి జ్వరములను పోగొట్టును. దీనిని అన్నిసమయములందు నుపయోగించిన మంచికాంతిని వయస్సును బలమును వృద్ధి నొందించును. ఇయ్యది అశ్వినీదేవతలచేత నిర్మింపఁబడిన యత్యుత్తమమగు ఘృతము శ్రేష్ఠమైనది.

దశపాక బలా తైలము.

శ్లో. బలాకషాయకల్కాభ్యాం తైలం క్షీరచతుర్గుణమ్, దశపాకం భవే దేత ద్వాతాసృ గ్వాతపిత్తజిత్. 32. ధన్యం పుంసవనం చైవ నరాణాం శుక్రవర్ధనమ్, రేతో యోని వికారఘ్నం మేఢ్ర ద్యాతవికారనుత్. 33.

ముత్తువపులగమును కషాయమునుగాను కల్కమును గాను చేసి అంతకు నాలుగురెట్లు తైలమును పాలను కలిపి పక్వము చేయవలయును. ఇట్లు ఇది దశపాకమైన ముత్తువపులగపు తైలమగును. ఇయ్యది వాతరక్తములను వాతపిత్తములను పోగొట్టును. ధన్యమగు పుంస్త్వము నిచ్చును. రేతస్సును వృద్ధి నొందించును. వీర్యవికారములను యోనివికారములను పోగొట్టును. మరియు నియ్యది వాతవికారములను పోగొట్టును.

గుడూచ్యాదితైలము.

శ్లో. గుడూచీక్వాథదుగ్ధాభ్యాం తైలం లాక్షారసేన వా, సిద్ధం మధుకకాశ్యర్యరసై ర్వా వాతరక్తనుత్. 34.

తిప్పతీగె కషాయము పాలు గాని లక్కరసమునుగాని యష్టిమధుకము గుమ్ముడు రసమునుగాని చేర్చి సిద్ధము చేసినతైలము వాతరక్తములను పోగొట్టును.

264 చక్రదత్త—౨౩. వాతరక్తాధికారము.

ఖుజ్జాకపద్మక తైలము.

శ్లో. పద్మకోశీరయష్ట్యాహ్వ రజనీ క్వాథసాధితమ్, స్వాతై
లైః సర్జమంజిష్ఠా వీరా కాకోలీ చందనైః. 35. ఖుజ్జాకపద్మక మిదం
తైలం వాతాస్రదోషనుత్.

పద్మాక్షము వట్టివేళ్లు యష్టిమధుకము పసపు వీటికషాయములో మద్ది చెక్క, మంజిష్ఠము కాకోలి చందనము వీటికల్కమును కలిపితైలమును సిద్ధము చేయవలయును. ఇయ్యది వాతరక్తదోషములను పోఁగొట్టును. ఇది ఖుజ్జాకపద్మకతైల మనఁబడును.

---

పెద్దముత్తువపులగపుతైలము.

శ్లో. శుద్ధాం వచే న్న గబలాతులాం తు, విస్రావ్య తైలాఢక
మత్ర దద్యాత్, అజాపయస్తుల్యవిమిశ్రితం తు, న తస్య యష్టీమధు
కస్య కల్కమ్. 36. పృథక్పచే త్పంచపలం విపక్వం, తద్వాతరక్తం
శమయ త్యుదీర్ణమ్, వస్తిప్రదానా దిహ సప్త రాత్రా, త్పీతం దశాహా
త్కృకరో త్యరోగమ్, తులా ద్రవ్యే జలద్రోణోద్రోణేద్రవ్యతులామతా.

పెద్దముత్తవపులగమును శుద్ధిచేసి 400 తులములు తెచ్చి రసము తీసి దానిలోఁ 64 పలముల నూనెను కలిపి 64 పలముల మేకపాలను తెచ్చి తగరమును ముత్తువపులగమును వేరువేరుగా అయిదేదు పలముల కల్కమును చేసి పక్వము చేసి సేవించవలయును. ఇయ్యది పెచ్చుపెరిగిన వాతరక్తములను కూడ శాంతి నొందించును. వస్తులమూలముగా దీనిని ఉపయోగ పెట్టుటవలన ఏడురాత్రులలోను త్రాగుటవలన పదిదినములలోను రోగములను తొలఁగించివైచును. ఇచ్చట తులపరిమితమగు ద్రవ్యమునందు ఒక ద్రోణమునీరును ద్రోణము నీటిలో నొక తులద్రవ్యమునుచేర్చదగునని సంప్రదాయము.

---

పిండతైలము.

శ్లో. సమధూచ్ఛిష్ట మంజిష్ఠం ససర్జరస శారివమ్, పిండతైలం
తదభ్యంగా ద్వాతరక్త్రుజాపహమ్. 38.

తేనెమైనము మంజిష్ఠము సజ్జరసము మనుబాల వీటితో తైలమును పక్వము చేయవలయును. ఇయ్యది పిండతైలమనఁ బడును. దీనిని రుద్దినయెడల వాతరక్తపు దోషము లన్నియును నశించిపోఁగలవు.

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 265

౨౬ మహాపిండతైలము. ౨౬

శ్లో. శారివా సర్జ మంజిష్ఠా యష్టీసిక్తైః పయోన్వితైః, తైలం పక్వం విమర్దిష్యే రుభోత్థా వాతరక్తనుత్.

మనుబాల సజ్జరసము మంజిష్ఠ యష్టిమధుకము మస్తువులగము మైనము వీటిలోగాని మంజిష్ఠ లేకుండ తక్కినవానిలో ఆముదపువిత్తనములనుచేర్చి గాని పాలను గలిపి తైలముఁ బోసి పక్వము చేసి యుపయోగించిన వాతరక్తములు తొలఁగి పోవును. ఇయ్యది మహాపిండతైలము.

---

౨౬ కైశోరకగుగ్గులుః. ౨౬

శ్లో. వరమహిషాలోచనోదరః సన్నిభవర్థ్నస్య గుగ్గులోః ప్రస్థమ్, ప్రక్షిప్య తోయరాశౌ త్రిఫలాం చ యథోక్త పరిమాణామ్. 40.
ద్వాత్రింశ చ్ఛిన్నరుహా పలాని దేయాని యత్నేన, విపచేత్తదప్రమత్తో దర్వ్యా సంఘట్టయ న్ముహు ర్తావత్. 41.
అర్థక్షయితం తోయం జాతం జ్వలనస్య సంపర్కాత్, అవతార్య వస్త్రపూతం పునరపి సంపాదయ త్పాత్రే. 42.
సాంద్రీభూతే తస్మి న్నవతార్య హిమోపల ప్రస్థే, త్రిఫలాచూర్ణార్ధపలం త్రికటో శ్చూర్ణం షడక్షపరిమాణమ్. 43.
క్రిమిరిపుచూర్ణార్ధపలం కర్షంకరం త్రివృద్దన్త్యోః, పల మేకం చ గుడూచ్యాః, దత్త్వా సంమూర్ఛ్య యత్నేన. 44.
ఉపయుజ్య చానుపానం యూషం తోయంసుగంధి సలిలేన, ఇచ్ఛాహారవిహారీభేషజముపయుజ్య సర్వకాలమిదం. 45.
తనురోధివాతశోణిత మేకజ మథ ద్వంద్వజా చిరోత్థం చ, జయతి శ్రుతం పరిశుష్కం స్ఫుటితంచాజానుజంచాపి. 46.
వ్రణకాసకుష్ఠగుల్మం శ్వయథూదర పాండు ప్రమేహాంశ్చ, మందాగ్నించ విబంధం ప్రమేహపిడకా శ్చ నాశయ త్యాశు. 47.
సతతం నిషేవ్యమాణః కాలవశా ద్ధన్తి సర్వగదాన్, అభిభూయ జరాదోషం యాతిహి కైశోరకం రూపమ్. 48.
ప్రత్యేకం త్రిఫలా ప్రస్థో జలం తత్ర షడాఢకం, గుడవ ద్గుగ్గులోః పాకః సుగంధ స్తు విశేషతః. 49.

మంచి గేదెకన్నువలెను పొట్టవలెను మిసమిసలాడెడు గుగ్గిలమును 16 పలములు తేవలయును. 64 పలములనీటిలో నాగుగ్గులమును త్రిఫలములును పద వేయవలయును,

34

266
चक्रदत्त — २३. वातरक्ताधिकारमु.

मऱियु नन्दु 32 पलमुल तिप्पतीगेरसमुनु चेर्चि सावधानमुगा गूर्चुण्डि य- प्रमत्तुँडै कलियं बेट्टुचु पक्वमु चेयवलयुनु. अग्निसंपर्कमुन सगमुनीळ्लु इनिकिनपिम्मट दिम्पि वडियगट्टि मरलि पात्रलोनैचि नुडुक बेट्टवलयुनु. बागुगा गट्टिपाकनपिम्मट 16 पलमुल कर्पूरमुनु कलिपिन्दु त्रिफलमुल चूर्णमुनु अर्ध- पलमुलु शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्लु वीटिचूर्णमु नोकटिन्नर पलमुनु वायुविडं- गमुल चूर्णमुनु अरपलमुनु तेल्लतेगडनु कालपलमुनु दन्तिद्वयमुनु पावुपलमुनु तिप्पतीगे नोकपुलमुनु कलिपि चक्कगा पक्वमु चेसि सुगंधमु गल नीळ्लनु गंजिनी अनुपानमुगा नुंचि युपयोगिम्पवलयुनु. ईयौषधमुनु सेविंचि इच्छवच्चिनट्लु आहार विहारमुल ननुभविम्पवलेनु. इय्यदि शरीरमु नड्ड- गिंचेडि वातरक्तरोगमुनु एकजद्वंद्वजमु लगुरोगमुलनु चिरकालमुनुंडि पुट्टिनरोगमुनु स्रविंचुनट्टिवियुनु इंडिनट्टिवियुनु ब्रद्दलैनट्टिवियुनु जानुवुल वऱकु गलिगिनट्टिवियनगु वातरक्तमुलनुपोँगोट्टुनु. गायमुलु दग्गु कुष्ठु गुल्ममु वापु उदररोगमु पांडुरोगमु मेहरोगमु अग्निमांद्यमु वंध्यात्वमु मेहपीड वीटिनि पोँगोट्टुनु. निरंतरमुनु सेविंचेदरेनि अन्निरोगमुल निय्यदि पोँ- गोट्टँगलगु. मुसलितनमुनु तोलँगिंचि किशोररूपमु नोसंगुनु. करक्कायलु 16 पलमुलुनु उसिरिक 16 पलमुलुनु ताडि 16 पलमुलुनु 434 पलमुल नीटिलो बेल्लमुनुवलेने गुग्गुलुमुनकूड पक्वमु चेयवलयुनु. विशेष मिन्दु सुगंधवस्तु- वुल चेर्चुटमात्रमे.

---

अमृताद्यगुग्गुलुः

श्लो. प्रस्थमेकं गुडूच्यास्तु अर्धप्रस्थं च गुग्गुलोः, प्रत्ये-
कं त्रिफलार्धांश्व तत्प्रमाणं विनिर्दिशेत् . 50. सर्व मेकत्र सं-
क्षुद्य साधयेत्त्वर्धणेम्भसि, पादशेषं परिस्राव्य पुन रग्नौ
वधिश्रयेत्. 51. ताव त्पचे त्कषायं तु याव त्सान्द्रत्व-
मागतम्, दन्तीव्योषविडङ्गानि गुडूची त्रिफलात्वचः. 52. तत-
श्चार्धपलं पूतं गृह्णीया च्च प्रतिप्रति, कर्षं तु त्रिवृता-
या स्तु सर्व मेकत्र कारयेत्. 53. तस्मि न्सुसिद्धं विज्ञाय कवो-
ष्णे प्रक्षिपे द्बुधः, तत श्चाग्निबलं ज्ञात्वा तस्यमात्रां प्रदाप-
येत्. 54. वातरक्तं तथा कुष्ठं गुदजा न्यग्निसादनं, दुष्टव्रण
प्रमेहं श्च सामवातं भगन्दरं. 55. नाड्याढ्यवातश्वय

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 267

ధూన్ సర్వాన్నేతా న్వ్యపోహతి, అశ్విభ్యాం నిర్మితః పూర్వ మమృతాఖ్యో హి గుగ్గులుః. 56. అర్ధప్రస్థా త్రిఫలాయాః ప్రత్యే క మిహ గృహ్యతే.

తిప్పతీగె 16 పలములును గుగ్గులము 8 పలములును కరక్కాయలు 8 పల ములును తాడి 8 పలములును ఉసిరిక 8 పలములును వీటిని తెచ్చి ఒకటిగాచేర్చి నూరి 231 పలముల నీటిలో పక్వము చేయవలయును. నాల్గవపాలునీరు మిగిలి యున్నప్పుడు వదియకట్టి మరల నానీటిని నిప్పుపైపెట్టి గట్టిపడునంతవఱకును కాచి దంతీద్వయము శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు వాయువిడంగములు తిప్పతీగె త్రిఫలముల బెరడు వీటినన్నిటిని అర్ధపలము చొ॥ తెల్లతెగడ పావుపలము తెచ్చి అన్నిటిని నొకటిగా చేయవలయును. శుద్ధిచేసి పిమ్మట కొద్దిపాటివెచ్చన యుండగా వేయనలయును. తరువాత జఠరాగ్ని కనుసారముగా మాత్రలను గట్టి ఇచ్చుచుండవలయును. ఇయ్యది వాతరక్తమును కుష్ఠరోగమును గుదరోగములను అగ్నిమాంద్యమును దుష్టవ్రణములను ప్రమేహములను ఆమవాతములను భగందరములను నాడివాతమును ఆఢ్యవాతమును వాపును మఱియు నన్నివిధములగు రోగములను పోగొట్టును. ఈయమృతాదిగుగ్గులు ముప్పూర్వము అశ్వినీదేవతలచేతను సృజింపఁబడినయది. ఈగుగ్గులము నిర్మాణకాలమునందు వేర్వేరుగా త్రిఫలములను అర్ధప్రస్థమును గ్రహింపవలయును.

అమృతగుగ్గులుః

శ్లో. అమృతాయాశ్చ ద్విప్రస్థం ప్రస్థమేకం చ గుగ్గులోః, ప్రత్యేకం త్రిఫలాప్రస్థం వర్షాభూప్రస్థ మేవ చ. 57.
సర్వ మేకత్ర సంక్షుధ్య క్వాథయే ల్లవణాంభసి, పునఃపచే త్పాదశేషం యావ త్సాంద్రత్వ మాగతం. 58.
దంతీచిత్రకమూలానాం కణావిశ్వఫలత్రికఁ, గుడూచీత్వగ్విడంగానాం ప్రత్యేకార్థపలోనితం. 59.
త్రివృతాకర్ష మేకం తు సర్వ మేకత్ర చూర్ణయేత్, సిద్ధే చోష్ణే క్షిపే త్తత్ర త్వమృతా గుగ్గులోః పరం. 60.
యథావహ్ని బలం ఖాదే దమ్లపిత్తీ విశేషతః, వాతరక్తం తథా కుష్ఠం గుదజా న్యగ్నిసాదనం. 61.
దుష్టవ్రణప్రమేహం శ్చ సా మవాతం భగందరం, నాడ్యాఢ్యవాత శ్వయథూన్ హన్యా త్సర్వామయా నయం. 62.
అశ్విభ్యాం నిర్మితో హ్యేషో ౭మృతాభ్యో గుగ్గులుః పురా.

268 चक्रदत्त—२३. वातरक्ताधिकारमु.

तिप्पतीगे रेंडु प्रस्थमुलु गुग्गिलमोक प्रस्थमु वेर्वेरुगा त्रिफलमु लोक्कोक्क प्रस्थमु गलिजेरु ओक प्रस्थमु वीटिनन्निटिनि चूर्णमुचेसि उच्चनीटिलो वैचि काचनवयुनु. नालवपालु मिगिलियुंडुनंतवఱकुनु गट्टिपडुनंतवఱकुनु पक्वमुचेयुचुने युंडवलयुनु. दंतीद्वयमु चित्रमूलमु मुनगचेक्क पिप्पळ्लु शोंठि करक्कायलु ताडि यसिरिकलु तिप्पतीगे लवंगपुपट्ट वायुविडंगमुलु वीटिनन्निटिनि अर्धपलमु चोप्पुननु तेल्लतेगड पावुप्लमु चोप्पुननु कलिपि चूर्णमुचेसि सिद्धमैन पिदप कोंचेमु वेच्चजेसि अमृतागुग्गुलु कल्कमुनु इंदु कलपवलयुनु. आपैपुट जठराग्नि ननुसरिंचि दीनिनि भक्षिंचुचुंडवलयुनु. अम्लपित्तमुगलवांडधिकमुगा दीनि भक्षिंपवलयुनु. इय्यदि वातरक्तमुनु कुष्ठुनु अग्निमांद्यमुनु दुष्टव्रणमुलनु मेहमुलनु आमवातसुलनु भगंदरमुलनु नाडीवातमुनु अस्थिवातमुलु वापुनु मुन्नगु नन्नीरोगमुलनु शमिंपजेयुनु. इय्यदि अमृतगुग्गुलमु. पूर्व्व मिदि अश्विनीकुमारुलचेत रचिंपबडिनदि. उत्तममैनदि.

योगसारामृतमु.

श्लो. शतावरी नागबला वृद्धदारक मुच्यटाः । ६३ ।
पुनर्नवाऽमृता कृष्णा वाजिगंधा त्रिकंटकम् ।
पृथग्दश पलान्येषां श्लक्ष्णं चूर्णानि कारयेत् ॥ ६४ ॥
तदर्धं शर्करायुक्तं चूर्णं संमर्दयेद्दृढः ।
स्थापयेत्सुदृढे भांडे मध्वर्धाढकसंयुतं ॥ ६५ ॥
घृतप्रस्थे समालोड्य त्रिसुगंधिपलेन तु ।
तं भांडे दीप्तचेष्टाग्नो यथावह्निबलं नरः ॥ ६६ ॥
वातरक्तं क्षयं कुष्ठं कार्श्यं पित्तास्रसंभवं ।
वातपित्तकफोत्थांश्च रोगानन्यांश्च तद्विधान् ॥ ६७ ॥
हत्वा करोति पुरुषं वलीपलितवर्जितं ।
योगसारामृतो नाम लक्ष्मीकांतिविवर्धनः ॥ ६८ ॥
दिवास्वाप्नाग्निसंतापं व्यायामं मैथुनं तथा ।
कट्वम्लगुर्वभिष्यंदि लवणाम्लानि वर्जयेत् ॥ ६९ ॥

पिल्लपीचर पेद्दमुत्तवपुलगमु पेद्दचोरमु नेलयुसिरिक गलिजेरु तिप्पतीगे पिप्पळ्लु पेन्नेरु पल्लेरु वीटिनि प्रत्येकमुगा पदिपलमूलचो॥ तेच्चि चूर्णमुनुचेसि इंदुलो सगमुनु कंदचक्करतो कलिपि मर्दनमुनु चेयवलयुनु. पिम्मुट अर्धाढकमु तेनेनुपोसि गट्टिपात्रलोवैचि युंचवलयुनु. तरुवात 16 पल...

आन्ध्रతాత్పర్యసహితము. - 269

ముల నేతిలో వైచి కలియఁబెట్టి లవంగపుపట్ట ఏలకులు జాపత్రి వీటినొక్కొక్క పల ముచొ॥ కలిపి జఠరాగ్ని ననుసరించి భుజింపవలయును. ఇది వాతరక్తము కుష్ఠు క్షయ కృశించుట రక్తపిత్తజనితములగు రోగములు వాతరోగములు పిత్తరోగములు కఫరోగ ములు ఇతర రోగములు వీటినిపోఁగొట్టును. మనుజుని ముసలితనమును తలనెంపును లేని వానినిగా జేయును. ఇయ్యది యోగసారామృతమను పేరుగలది. ఈగుగ్గులుము లక్ష్మిని కాంతిని పెంపొందించును. దీనిని సేవించునప్పుడు పగలుపరుండుట సెగసుకొంచుండుట కసరతుచేయుట మైథునముచేయుట చేదు వేడి బరువు పులుపు గలపదార్థములను తినుట వీటిని వర్జింపవలెను.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు వాతరక్తాధికారప్రకరణము ముగిసెను.

---

२४. ऊरुस्तम्भाधिकारमु (ఊరుస్తంభాధికారము)

ఊరుస్తంభమునందు సామాన్యోపాయములు.

श्लो. श्लेष्मणः क्षपणं यत्स्यान्न च मारुतकोपनम्, तत्स-
र्वं सर्वदा कार्यमूरुस्तम्भस्य भेषजम् ॥ १ ॥

तस्य न स्नेहनं कार्यं न वस्तिर्न च रेचनम्, सर्वोरूशः क्रमः कार्यस्तत्रादौ
कफनाशनः ॥ २ ॥

पश्चाद्वातविनाशाय कृत्स्नः कार्यः क्रियाक्र-
मः, शिलाजतुं गुग्गुलुं वा पिप्पली मथ नागरम् ॥ ३ ॥

ऊरुस्तम्भे पिबेन्मूत्रैर्दशमूलीरसेन वा, भल्लातकामृताशुंठी दारु पथ्या
पुनर्नवाः ॥ ४ ॥

पञ्चमूलीद्वयोन्मिश्रा ऊरुस्तम्भनिबर्हणाः, पिप्प-
लीपिप्पलीमूल भल्लातक्वाथ एव वा ॥ ५ ॥

कल्को वा समधुर्देयः ऊरुस्तम्भविनाशनः, त्रिफलां चव्य कटुक ग्रन्थिकं मधुना लिहे-
त् ॥ ६ ॥

ऊरुस्तम्भविनाशिवाय पुरं मूत्रेण वा पिबेत्, लिह्याद्वा
त्रिफलाचूर्णं क्षौद्रेण कटुकान्वितम् ॥ ७ ॥

सुखाम्बुना पिबेद्वापि चूर्णं षड्धरणं नरः, पिप्पलीवर्धमानं वा माक्षिकेण गुडेन वा ॥ ८ ॥

ऊरुस्तम्भे प्रशंसन्ति गण्डीरारिष्टमेव वा, चव्याभयाग्निदा-
रूणां समधुस्सर्वदूरुसङ्ग्रहे ॥ ९ ॥ कल्को दिहेच्च मू...