चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 351

త్తోమార్గనిరోధనాత్, సంభవత్యుదరం తస్మా న్నిత్య మేనం విరేచయేత్. 5. విరిక్తే చ యథా దోషహరైః పేయా శ్రుతా హితా, వాతోదరీ పిబే త్తక్రం పిప్పలీలవణాన్వితం. 6. శర్కరామరిచోపేతం స్వాదు పిత్తోదరీ పిబేత్, యమానీసైంధవాజాజీ వ్యోషయుక్తం కఫోదరీ. 7.

దోషపూర్ణమగు నుదరరోగమునందు కుక్షియందు మందాగ్ని యుండుటచే నాహారపదార్థములను దీపనములను లఘువులనుగా నీయవలయును. ఎఱ్ఱని వరిబియ్యము యవలు పెసలు నీటిపట్టుజంతువులయు పక్షులయు మాంసము పాలు గోమూత్రము మద్యము మధువు మున్నగునవి పథ్యపదార్థములు. వాతోదరముగలవానికి మున్నుందుగా స్నేహవిధులచే చికిత్సఁ జేయవలయును. చెమటపట్టించిన పిమ్మట విరేచనములకు ఇప్పింపవలయును. దోషము హరించినపిమ్మట గుడ్డతో పొట్టను చుట్టవలయును. అవకాశములేకపోవునట్లుగాని నింపవలయును. దోషముల నుపచరించుటచేతను స్త్రోతోమార్గముల నరికట్టుటచేతను ఉదరరోగములుపుట్టును. కావునఎప్పుడును సరియే. విరేచనమున కిప్పింపవలయును. పిమ్మట దోషహరములగు పదార్థములతో పేయనుచేసి యీయవలయును. వాతోదరరోగి పిప్పళ్లు ఉప్పు వేసికొని మజ్జిగను త్రాగవలయును. చక్కెర మిరియములు కలసిన దానిని పిత్తోదర రోగియును అంటుప్పు సైంధవలవణముతో కూడిన తక్రము కఫోదరరోగియు త్రాగవలయును.

❧ తక్రయుక్తమద్యాదులు. ❧

శ్లో. పిబే న్మధుయుతం తక్రం వ్యక్తామ్లం నాతీపేలవం, మధుతైలవచాశుంఠీ శతాహ్వాకుష్ఠసైంధవైః 8. యుక్తం ప్లీహోదరీ జాతం సవ్యోషం తు దకోదరీ, బద్ధోదరీ తు హపుషా దీప్యకాజాజీసైంధవైః. 9. పిబేచ్ఛిద్రోదరీ తక్రం పిప్పలీక్షౌద్రసంయుతం, త్ర్యూషణక్షారలవణైర్యుక్తం తు నిచయోదరీ. 10. గౌరవారోచకార్తానాం సమం దాగ్న్యతిసారిణాం, తక్రం వాతకఫార్తానా మమృతత్వాయ కల్ప్యతే. 11. వాతోదరే పయోఽభ్యాసో నిరూహో దశమూలికః, సౌదావర్తే వాతఘ్నామృష్టతైరండానువాసనః. 12.

తేనెతో కలిపి మజ్జిగను పుల్లనివిగను పలచనివిగను కాకుండునట్లు త్రాగవలయును. తేనె తైలము వస శొంఠి శతావరి కొష్ఠు సైంధవలవణము వీటిని చేర్చి మజ్జిగను త్రాగిన ప్లీహోదరరోగము నశించును. త్రికటుకములతో మజ్జిగను కఫోదరరోగియును

352 చక్రదత్త — ౩౬. ఉదరరోగాధికారము.

బద్ధోదరరోగి హపుషను ఓమము జీలకఱ్ఱ సైంధవలవణములతోను పిప్పళ్లు తేనెతో తక్రమును ఛిద్రోదరరోగియును త్రికటుకములు క్షారములు లవణములతో నిచయోదరియును త్రాగవలయును. ఒడలుబరువు అరోచకము మందాగ్ని అతిసారము వాతము కఫము వీటితో బాధపడెడివారికి తక్రము అమృతమువంటిది. వాతోదరమునందు పాలను త్రాగుటయును నిర్వస్తిఁ జేయుటయు హితములు. ఉదావర్తసహితములగు వాతోదరరోగులయందు వాతనాశకములగు నాహారౌషధములను ఆముదము మున్నగు వానితో వస్తులను యిచ్చుట మంచిది.

సాముద్రాది చూర్ణము.

శ్లో. సాముద్రసౌవర్చలసైంధవాని, క్షారం యవానా మజమోదకం చ,
సపిప్పలీచిత్రక శృంగబేరం, హింగువిడం చేతి సమాని కుర్యాత్ . 13.
ఏతాని చూర్ణాని ఘృతప్లుతాని భుంజీత పూర్వం కవలం ప్రశస్తం,
వాతోదరం గుల్మ మజీర్ణ భుక్తం వాయుప్రకోపం గ్రహణీం చ దుష్టాం. 14.
అర్శాంసి దుష్టాని చ పాండురోగం భగందరం చేతి నిహంతి సద్యః 15.

తాత్పర్యము: సముద్రపు ఉప్పు సౌవర్చలవణము సైంధవలవణము యవక్షారము ఓమము పిప్పళ్లు చిత్రమూలము అల్లము ఇంగువ అంటుప్పు ఇవి సమానభాగములుగా తీసికొనవలయును. చూర్ణము చేసి (వీటిని) ఆచూర్ణమును అన్నములో తొలికబళమున నేతితో తినుట మంచిది. వాతోదరము గుల్మము అజీర్ణము వాతప్రకోపము గ్రహణి మూలరోగము పాండురోగము భగందరము వీటిని యీచూర్ణము నశింపఁజేయును.

---

పిత్తోదరాదులకు విరేచనాదులు.

శ్లో. పిత్తోదరే తు బలినం పూర్వ మేవ విరేచయేత్ ,
అనువాస్య బలం క్షీరవస్తిశుద్ధంవిరేచయేత్. 16.
పయసా సత్రివృత్కల్కేనోరుబూకశృతేన వా,
శాతలాత్రాయమాణాభ్యాం శృతేనారగ్వధేన వా. 17.
కఫా దుదరిణం శుద్ధం కటుక్షారాన్నభోజితం,
మూత్రారిష్టాయస్కృతిభి రోజయే చ్చ కఫాపహైః. 18.
సన్నిపాతోదరే సర్వం యథోక్తం కారయే త్క్రియాం,
ప్లీహోదరే ప్లీహహరం కరోదరహరం తథా. 19.
స్విన్నాయ బద్ధోదరిణే మూత్రం తీక్ష్ణౌషధాన్వితం,
స తైలం లవణం దద్యా న్నిరూహం సానువాసనం. 20.
పరిస్రంసిని చాన్నాని తీక్ష్ణం చైవ విరేచనం,
ఛిద్రోదరమృతే స్వేదో శ్లేష్మోదరవదాచరేత్

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 353

త్. 21. జాతంజాతం జలం స్రావ్యం శాస్త్రోక్తం శస్త్రకర్మ చ, జలోదరే విశేషేణ ద్రవసేవాం వివర్జయేత్. 22. దేవదారు పలాశార్క హస్తిపిప్పలిశిగ్రూకైః, సాశ్వగంధైః సగోమూత్రైః ప్రదిహ్యా దుదరం శనైః. 23. మూత్రాణ్యష్టావుదరిణాం సేకే పానే చ యోజయేత్, స్నుహీపయోభావితానాం పిప్పలీనాం పయోఽశనః. 24. సహస్రం చ ప్రయుంజీత శక్తితో జఠరామయీ, శిలాజతూనాం మూత్రాణాం గుగ్గులో స్త్రైఫలస్య చ. 25. స్నుహీక్షీరప్రయోగశ్చ శమయ త్యుదరామయమ్, స్నుక్పయసా పరిభావితతండులచూర్ణై ర్నిర్మితః పూపః. 26.

ఉదర ముదారం హింస్యా ద్యోగోయం సప్తరాత్రేణ, పిప్పలీవర్ధమానం వా కల్పదృష్టం ప్రయోజయేత్. 27. జఠరాణాం వినాశాయ నాస్తి భేస సమం భువి.

పిత్తోదరమునందు బలవంతునికి తొలుత విరేచనములఁ జేయింపవలయును. దుర్బలుఁడగునేని క్షీరవస్తులచే శుద్ధము చేసి నిరేచనమును ఇప్పించవలయును. తెల్లతెగడ కల్కముతో పాలనుగాని ఆముదపుకల్కముతో సిద్ధముచేసిన పాలనుగాని పుల్లప్రబ్బలితోనైన పాలతోగాని ప్రవర్తికియ్యవలయును. కఫముచేతనగు నుదరరోగికి తీక్ష్ణమును క్షారమునగు. నాహారమును, కఫనాశకములగు గోమూత్రము అరిష్టము మందారము వీటితో భ్రైట్టింపవలయును. సన్నిపాతోదరములకు నిదే చికిత్సఁ జేయనలయును. ప్లీహోదరములకు ప్లీహనాశకములును ఉదరనాశకములు నగు పదార్థములను సేవింపవలయును. స్వేదితముఁ జేయించిన బద్ధోదరరోగమునకు తీక్ష్ణాషధయుతమగు గోమూత్రము నీయవలయును. పరిస్రంసరోగీ అన్నమును విరేచనమును కఫోదరోగీవలె నాచరింపవలయును. వెంటవెంటనే జలమును వెడలించుటయును, శాస్త్రప్రకారము శస్త్రకర్మములఁ జేయించుటయును మంచిది. జలోదరమునందు విశేషముగా జలపదార్థములను తినరాదు. దేవదారువు మోదుగు జిల్లేడు ఏనుగుపిప్పలి మునగ పెన్నేరు గోమూత్రము వీటితో నుదరమును లేపనచేయవలయును. వేయిపిప్పళ్లను జెముడుపాలలో నాన్పవైచి వానిని శక్తి్యనుసారముగా నుదరరోగి తినవలయును. జెముడుపాలలో బియ్యమును నాన్పవైచి పొడిచేసి కట్టిన ఎదురాత్రులలో నుదరరోగము పోగొట్టును. లేనిచో శాస్త్రసిద్ధముగా వర్ధమానపిప్పలి నుపయోగించినను ఉదరరోగములు నశించుటకు సాటిలేని యౌషధము అగును.

45

356 చక్రదత్త—౩౭. ఉదరరోగాధికారము.

దంతి వస కొడిసెపాలవిత్తులు శంఖిని లొద్దుగ తెల్ల తెగడ వీటికల్కమును గోమూత్రముతోఁద్రాగిన ఉదరరోగములు నశించును. గేదెమూత్రము పాలుకలిపి నిరాహారియై ఏడుదినములు త్రాగిన సుదరరోగము నశించును. గవాక్షి శంఖిని దంతి నీలిని వీటికల్కముతో గోమూత్రమునుసర్వోదరరోగశాంతికై త్రాఁగవలయును. జిల్లేడాకునకు ఉప్పురాచి పొగలేకుండ మండించి దధిమండముతో పాలలో కలిపి త్రాగిన గుల్మములు ప్లీహోదరములు నశించును. మునగ కషాయమును సైంధవలవణము పిప్పళ్లు మిరియములు ఆమ్లవేతము వీటితో చేర్చి త్రాగిన ప్లీహోదరములు నశించును. రోహితకము కరక్కాయలపొడితో భావన చేసిన మూత్రము నుదకమును త్రాగిన ఉదరములు ప్లీహ మేహము మూలరోగము జంతువాతము గుల్మము మున్నగునవి నశించిపోవును.

❧ దేవదారు కషాయము ❧

శ్లో. దేవద్రుమం శిగ్రుమయూరకం చ గోమూత్రపిష్టా నథవాశ్వగంధాన్,
పీత్వా శు హన్యా దుదరం ప్రవృద్ధం కృమీ న్సశోధానుదరం చ దూష్యం. 48.
దశమూలదారునాగర చ్ఛిన్నరుహాపునర్నవా భయాక్వాథః,
జయతి జలోదర శోధ శ్లీపదగలగండ వాతరోగాం శ్చ. 49.
హరీతకీనాగర దేవదారు పునర్నవాభిన్నరుహకషాయః,
సగుగ్గులు ర్మాత్రయుత శ్చ పేయః శోధోదరాణాంప్రవరః ప్రయోగః. 50.
ఏరండతైలం దశమూల మిశ్రం గోమూత్రయుక్త త్రిఫలారసో వా,
నిహన్తి వాతోదరశోధశూలం క్వాథః సమూత్రో దశమూలజ శ్చ. 51.

దేవదారు మునగ మయూరకము గాని గోమూత్రముతోనూరిన పెన్నేరుగాని ఉదరరోగములఁ పోగొట్టును. దశమూలములు మ్రానిపసపు శొంఠి ఛిన్నరుహ పునర్నవ కరక్కాయ వీటికషాయము జలోదరము వాపు శ్లీపదము గలగండము వాతరోగము వీనినిపోగొట్టును. కరక్కాయలు శొంఠి దేవదారు పునర్నవా ఛిన్నరుహ వీటికషాయమును గుగ్గిలము మూత్రముతో నూరి త్రాగిన వాపు ఉదరములు శాంతించును. ఆముదమును దశమూలములలోఁ కలిపి గాని త్రిఫలముల రసమును గోమూత్రముతో గాని త్రాగిన వాతోదరము శోఫ శూలము నష్టమగును.

❧ పునర్నవాష్టకము. ❧

శ్లో. పునర్నవా నింబపటోల శుంఠీ తిక్తాభయా దార్వ్యమృతా కషాయః.
సర్వాంగశోథోదర కాసశూల శ్వాసాన్వితం పాండుగదం

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము | 357

---

సంస్కృత శ్లోకములు (దేవనాగరి లిపిలో / Sanskrit in Devanagari)

... निहन्ति ॥ ५१ ॥

पुनर्नवां दार्व्यभयां गुडूचीं पिबेत्समूत्रां महिषाक्षयुक्ताम् ।
त्वग्दोषशोथोदरपाण्डुरोगस्थौल्यप्रसेकोर्ध्वकफामयेषु ॥ ५२ ॥

गोमूत्रयुक्तं महिषीपयो वा क्षीरं गवां वा त्रिफलाविमिश्रम् ।
क्षीरान्नभुक्केवलमेव गव्यं मूत्रं पिबेद्वा श्वयथूदरेषु ॥ ५३ ॥

पुनर्नवा दार्व्यमृता पाठा बिल्वं श्वदंष्ट्रिका ।
बृहत्यौ द्वे रजन्यौ द्वे पिप्पल्यश्चित्रकं वृषम् ॥ ५४ ॥

समभागानि संचूर्ण्य गवां मूत्रेण वा पिबेत् ।
बहुप्रकारं श्वयथुं सर्वगात्रविसारिणम् ॥ ५५ ॥

हन्ति शूलोदराष्ठीलाव्रणांश्चैवोद्धतानपि ।
पुराणं माणकं पिष्ट्वा द्विगुणीकृततण्डुलम् ॥ ५६ ॥

साधितं क्षीरतोयाभ्यामभ्यसेत्पायसं ततः ।
हन्ति वातोदरं शोथं ग्रहणीं पाण्डुतामपि ॥ ५७ ॥

सिद्धो भिषग्भिराख्यातः प्रयोगोऽयं निरत्ययः ।
दशमूलतुलार्धरसे सप्ताक्षैः पञ्चकोलैः पलिकैः ।
सिद्धं घृतार्धपात्रं दधिमस्तुकमुदरगुल्मघ्नम् ॥ ५८ ॥

---

ఆంధ్ర తాత్పర్యము (Telugu Commentary)

పునర్నవ నింబము చేదుపొట్ల శొంతి పిప్పళ్లు కరక్కాయ మ్రానిపసపు తిప్పతీగె వీటికషాయమును త్రాగినచో సర్వాంగశోధను ఉదరము కాసము శూల శ్వాస పాండురోగములు నశించును. గలిజేరు మ్రానిపసపు లేక తిప్పతీగె మహిషాక్షి వీటిని గోమూత్రముతో త్రాగినచోఁ ద్వగ్దోషములు వాపు ఉదరరోగములు పాండువు దొండబారుట కఫరోగము ఇవి యన్నియును తొలగును. గోమూత్రముతో ఎనుముపాలుగాని త్రిఫలములతో ఆవుపాలుగాని కేవలగోమూత్రముతో పాలను చేర్చిన అన్నమునుగాని సేవించిన వాపులు ఉదరరోగములు నశించును. గలిజేరు మ్రానిపసపు కరక్కాయ అగరుశొంతి బిల్వఫలము శ్వదంష్ట్ర రెండువిధములగు వాకుడు పసుపు మ్రానిపసుపు, పిప్పళ్లు చిత్రమూలము వృషము వీటిని సమానభాగములను పొడిచేసి గోమూత్రముతో త్రాగిన సమస్తాంగములయందు వ్యాపించిన వాపులు శూలలు అష్ఠీలోదరములు హెచ్చుపెరిగిన వ్రణములు నశించును. ప్రాతదియగు మాణకమును పొడిచేసి రెండురెట్లు బియ్యముతో చేర్చి పాలతో నీటితో పాయసముగా చేసి త్రాగిన వాతోదరము వాపు గ్రహణి పాండురోగములను పోగొట్టును. ఇయ్యది సిద్ధప్రయోగమని వైద్యులచేతఁ జెప్పఁబడినది. దశమూలముల రసము అడతులమంతలో పంచకోలములు ౭ కపలను సమానభాగము నేయివైచి మజ్జిగ తేటతో త్రాగిన గుల్మరోగములు నశించును.

354 चक्रदत्त—३६. उदररोगाधिकारमु.

पटोलादि चूर्णमु.

श्लो. पटोलमूलं रजनी विडङ्गं त्रिफलात्वचं, 28. कम्पिल्लकं नीलिनीं च त्रिवृतां चेति चूर्णयेत्, षडाद्या न्कार्षिका नन्त्यां स्त्रींश्च द्वित्रिचतुर्गुणान्. 29. कृत्वा चूर्णं ततो मुष्टिं गवां मूत्रेण वा पिबेत्, विरिक्तो जाङ्गलरसैर्भुञ्जीत मृदु मोदनं: 30. मण्डं पेयां च पीत्वा च सर्व्योषं षडहः पयः, शृतं पिबेत्तु तच्चूर्णं पिबे देवं पुनःपुनः. 31. हन्ति सर्वोदरा ण्येत च्चूर्णं जातोदका न्यपि, कामलां पाण्डुरोगं च श्वयथुं चापकर्षति. 32.

चेदुपोट्ल पसपु वायुविडङ्गमुलु करक्कायलु ताडि उसिरिक कम्पिल्लमु नीलिनि तेल्लतेगड वीटिनि चूर्णमु चेयवलयुनु. मोदटिआरिण्टि नोक्कोक्क तुलमु चो॥ कम्पिल्लमुनु रण्डु, तु॥ नीलिनि 3तु॥ तेल्लतेगड पलमुनु चूर्णमुचेसि ओकपलमुपोडिनि गोमूत्रमुतो त्रागवलयुनु. विरेचनमुलु गलिगिनचो अडविजन्र्हुल मांसमुतो मेत्तनियन्नमु तिनवलयुनु. त्रिकटुकमुलु मन्दमुनु पेयनु चेसिकोनि आरुपूटलु त्रागिन समस्तोदररोगमुलुनु नशिञ्चुनु. काचिनपालतो दीनिनि माटि माटिकि त्रागवलयुनु. इय्यदि उदररोगमुलनु कामेललनु पाण्डुरोगमुलनु वापुनु नशिम्पఁजेयुनु.

---

नारायण चूर्णमु.

श्लो. यमानी हपुषा धान्यं त्रिफला सोपकुञ्चिका, कारवी पिप्पलीमूल मजगन्धा शठी वचा. 33. शताह्वा जीरकं व्योषं स्वर्णक्षीरीसचित्रकम्, द्वौक्षारापौष्करंमूलं कुष्ठं लवणपञ्चकं. 34. विडङ्गं च समांशानि दन्त्या भागत्रयं तथा, त्रिवृद्द्विशाले द्विगुणे शातला स्या च्चतुर्गुणा. 35. एष नारायणो नामचूर्णो रोगगणापहः, नैनं प्राप्य भिवर्धन्ते रोगा विष्णुमिवासुराः. 36. तक्रेणोदरिभिः पेयो गुल्मिभि र्वदराम्बुना, आनद्धवाते सुरया वातरोगे प्रसन्नया. 37. दधिमण्डेन विट्सङ्गे दाडिमाम्बुभि रर्शसि, परिकर्तेच वृक्षाब्लै रुष्णाम्बुभि रजीर्णके. 38. भगन्दरे पाण्डुरोगे कासे श्वासे गलग्रहे, हृद्रोगे ग्रहणी दोषे कोष्ठे मन्दानले ज्वरे. 39. दंष्ट्राविषे

आन्ध्र तात्पर्यसहितमु. ३५५

मूलविषे सगरे कृत्रिमे विषे, यथार्हं स्निग्धकोष्ठेन पेयमेत द्विरेचनम्. ४०.

वामुनु बोडतरमु धनियामुलु त्रिफलमुलु नल्लजीलकर्र अडविजीलकर्र कलंजि अजमोदमु मोडि तुलसि कचूरमु वस पिल्लीपीचर जीलकर्र शोंठिमिरियमुलु पिप्पळ्लु चुक्कआकु चित्रमूलमु यवक्षारमु सज्जक्षारमु पुष्करमूलमु कोष्ठु पंचलवणमुलु वायुविडंगमुलु वीटिनि समानभागमुलनु दंति मूडुभागमुलनु तेल्लतेगड विशाल रेंडुरेट्लनु सप्तला नालुगुभागमुलनु चेर्चि चूर्णमुचेसिन नारायणचूर्ण मनఁबडुनु. इय्यदि रोगसमूहमुलनु पोఁगोट्टुनु. असुरुलु विष्णुवु नोंदि वृद्धि नोंदलेनत्लु दीनिनोंदिन रोगमुलु वर्धिल्लఁजालवु. उदररोगमुलु मज्जिगतोनु गुल्मरोगमुलु तेनेनीटितोनु वातरोगमुनंदु कल्लुतोनु विट्संगमुनंदु दधिमण्डमुतोनु मूलरोगमुलनु दानिम्मपंड्लरसमु तोनु परिकर्तिकमुनंदु चिंतपंडुतोनु अजीर्णमुनंदु उष्णोदकमुलतोनु भगंदरमु पाण्डुरोगमु कासमु श्वासमु गलग्रहमु हृद्रोगमु ग्रहणि कुष्ठु मंदाग्निलमु ज्वरमु दंष्ट्राविषमुल विषम कृत्रिमविषमु वीटियंदुनु ई चूर्णमुनु सेविंपवलयुनु.

---

दन्त्यादिकल्कमु

श्लो. दन्ती वचा गवाक्षी च शंखिनी तिल्वकं त्रिवृत्, गोमूत्रेण पिबे त्कल्कं जठरामयनाशनम्. ४१.
सक्षीरं माहिषं मूत्रं निराहारः पिबेन्नरः, शाम्य त्यनेन जठरं सप्ताहा दिति निश्चयः. ४२.
गवाक्षी शंखिनी दन्ती नीलिनी कल्कसंयुतम्, सर्वोदरविनाशाय गोमूत्रं पातु माचरेत्. ४३.
अर्कपत्रं सलवण मन्तर्धूमं दहेत्ततः, मस्तुना तत्पिबेत् क्षीरं गुल्मप्लीहोदरापहम्. ४४.
पीतः प्लीहोदरं हन्या त्पिप्पलीमरिचान्वितः, आम्लवेतससंयुक्तः शिग्रुक्वाथः ससैन्धवः. ४५.
गृहीत्वा यस्य संज्ञा मुत्पाट्येन्द्रवारुणीमूलम्, प्रतीप्यते सुदूरे शाम्यते प्लीहोदरं तस्य. ४६.
रोहीतकाभयाक्षोद भावितं मूत्र मम्बु वा, पीतं सर्वोदरप्लीह मेहार्शः क्रिमिगुल्मनुत्.

358
चक्रदत्त — ३६. उदररोगाधिकारमु.

---

चित्रक घृतमु.

श्लो.
चतुर्गुणे जले मूत्रे द्विगुणे चित्रकात्पले, कल्कै-
सिद्धं घृतप्रस्थं सक्षारं जठरी पिबेत् । ५९ ॥

तात्पर्यमु (आन्ध्रटीक):
नालुगुरेट्ल नीळ्ललो रॆंडुरेट्ल मूत्रमुलो ऒकपलम चित्रमूलमु कल्क-
मुनंदु १६ पलमुल नेतिनि सिद्धमुचेसि यवक्षारमुनु चेर्चिकॊनि उदररोगि
त्रागवलयुनु.

---

बिन्दु घृतमु.

श्लो.
अर्कक्षीरपले द्वे च स्नुहीक्षीरपलानि षट्, पथ्यां कं-
पिल्लकं श्यामां संपाकं गिरिकर्णिकाम् । ६० ॥
नीलिनीं त्रिवृतां दन्तीं शङ्खिनीं चित्रकं तथा, एतेषां पलिकैर्भागैः घृतप्रस्थं विपाचयेत् । ६१ ॥
अथास्य मलिने कोष्ठे बिन्दुमात्रं प्रदापयेत्, यावतो-
स्य पिबेद्विन्दूं स्तावद्वारा विरिच्यते । ६२ ॥
कुष्ठं गुल्म-
मुदावर्तं श्वयथुं सभगन्दरम्, शमयत्युदराण्यष्टौ वृक्षमिं-
द्राशनिर्यथा । ६३ ॥
एतद्बिन्दुघृतं नाम येनाभ्यक्तो विरिच्यते,

तात्पर्यमु (आन्ध्रटीक):
जिल्लेडुपालु २ पलमुलु जेमुडुपालु ८ पलमुलु करक्कायलु कंपिल्लक
मु नल्लतॆगड आम्लवेतसमु विष्णुक्रांत नीलि तॆल्लतॆगड दंति शंखिनि चित्रमूलमु वीटिनि
ऒक्कॊक्कपलम चॊ॥ १६ पलमुल नेतिलो वैचि पक्वमुचेसि मलिनकोष्ठमुनंदॊक
बॊट्टुनु विडुववलयुनु. ऎन्निबिंदुवुलनु वेसिन नन्निमाऱुलु विरेचनमगुनु.
कुष्ठु गुल्ममु उदावर्तमु वापु भगंदरमु अष्टविधोदरमुलु नशिंचुनु. वज्र
मु चॆट्लनु वलॆ नशिंपఁजेयुनु. दीनिनि रुद्दुकोनिन विरेचनमुलఁ गलगఁ जेयुनु.

---

नाराचघृतमु.

श्लो.
दधिमण्डाढके सिद्धात्स्नुहीक्षीरपलात्कल्कैः । ६४ ॥
घृतप्रस्थात्पिबेन्मात्रां तद्यथा जठरशान्तये, तथा सिद्धं घृतप्रस्थं
पयस्यष्टगुणे पिबेत् । ६५ ॥
स्नुहीक्षीरपलकल्कैर्न त्रिवृता षट्प-
लेन च, स्नुहीक्षीरदन्ती त्रिफला विडङ्गं, सिंहीत्रिवृच्चित्रककल्क-
युक्तम्, घृतं विपक्वं कुडवप्रमाणं, तोयेन तस्याक्षम-
थार्धकर्षम् । ६६ ॥
पीतोष्णमम्भोऽनुपिबेद्विरिक्ते पेयां सुभोष्णाम्

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 359

వితరేద్విధిజ్ఞః, నారాచ మేతజ్జఠరామయానాం యుక్త్యోపయుక్తం శమన ప్రదిష్టమ్. 68.

దధిమండము ఒకఆఢకము జెముడుపాలు ఒకపలము వీటిలో సిద్ధముచేసిన 16 పలముల నేయి తాగిన నుదరములు నశించును. అట్టులే సిద్ధంచేయఁబడిన నేతిని ఎన్నిదికట్టపాలలో కలిపి త్రాగవలయును. జెముడుపాలు 1 పలము తెగడ 8 ప॥ జెముడు ఆమ్లవేతసము త్రిఫలములు వాయువిడంగములు వాకుడు తెల్లతెగడ చిత్రమూలము వీటిని 4 పలముల కల్కములో సిద్ధముచేసిన నేతిని మంచినీటితో ఒక తుల॥ త్రాగవలయును. వేడినీటిని త్రాగరాదు. దప్పియైన వేడిపేయను త్రాగవలయును. ఇయ్యది నారాచరసము. ఇది ఉదరరోగములు పోగొట్టును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు ఉదరరోగాధికార ప్రకరణము ముగిసెను.

---

32. ప్లీహరోగాధికారము.

ప్లీహకు సామాన్యోపాయములు.

శ్లో. యమానికా చిత్రక యావశూక షడ్గ్రంథి దస్తీ మగధోద్భవానామ్, ప్లీహాన మేతద్వినిహన్తి చూర్ణ ముష్ణాంబునా మస్తు సురా సవైర్వా. 1.

పిప్పలీం కింశుకక్షార భావితాం సంప్రయోజ యేత్, గుల్మ ప్లీహాపహం వహ్నిదీపనం చ రసాయనీం. 2.

విడంగా జ్యాగ్ని సింధూత్థ సక్తూం దగ్ధ్వా వచాన్వితాన్. పిబేత్తీ రేణ సం చూర్ణ్య గుల్మ ప్లీహోదరాపహం. 3.

తాలపుష్పోద్భవః క్షారః సగుడః ప్లీహనాశనః, క్షారం వా విడకృష్ణాభ్యాం పూతీక స్యామ్లనిఃస్రుతం. 4.

ప్లీహో యకృత్ప్రశాంత్యర్థం పిబేత్త్రాప్త వ్యథాబలం, పాతవ్యో యుక్తితః క్షారః క్షీరేణో దధిశుక్తిభిః. 5.

పయసా వా ప్రయోక్తవ్యాః పిప్పల్యః ప్లీహశాన్తయే, భల్లాతకా భయా జాటీ గుడేన సహ మోదకః. 6.

సప్త రాత్రాన్నిహన్త్యాశు ప్లీహాన మతిదారుణం, శోభాఞ్జనకనిర్యాహం సైంధవాగ్నికణాన్వితం. 6.

పలాశక్షారయుక్తం వా యవక్షారం ప్రయోజయేత్.

వామము చిత్రమూలము యవక్షారము వస దంతి పిప్పళ్లు వీటిచూర్ణమును వేడినీళ్లు మజ్జిగ తేట కల్లు ఆసవము అనువీటిలో దేనితో నైనను త్రాగినను ప్లీహరోగములు నశించును.

360 చక్రదత్త—32. ప్లీహరోగాధికారము.

మోదుగ క్షారములో భావనచేసిన పిప్పళ్ళ నైన నుపయోగింపవచ్చును. వాయువిడంగములు నెయ్యిచిత్రమూలము సైంధవలవణము నన వీటినిచూర్ణ ముచేసి వేయించి పాలతో త్రాగిన గుల్మము ప్లీహమున్ను గునవినశించును. బెల్లముతోతాటిమోవు క్షారమును (అనగా తాటి బెల్లమును) తినిన ప్లీహ పోవును. అంటుపుల్ల పిప్పళ్లు నెమలిఅడ్డు వీటిని బలానుసారముగా ప్రాతఃకాలమునందు ప్లీహయకృద్రోగములుగలవారు భక్షింపవలయును. సముద్రపు ముత్తియము వలనఁబుట్టిన క్షారమును యుక్తిపూర్వకముగా సేవింపవలయును. పిప్పళ్ళు పాలతోనైనను సేవింపవలెను. జీడివిత్తనములు కరక్కాయలు జీలకఱ్ఱ వీటిని బెల్లముతో మాత్రలను కట్టికొని తినినచో నేదురాత్రులలో నసాధ్యమైన ప్లీహరోగములైనను నశించును. మునఁగ కాయ కషాయములో సైంధవలవణము చిత్రమూలము పిప్పళ్లను వేసికొని యవక్షారముతో గాని మోదుగక్షారమును సేవించిన ప్లీహలు నశించును.

❧ ఇతరములగు నుపాయములు. ❧

శ్లో. తిలా స్సలవణాం శ్చైవ ఘృతం షట్ఫలకం తథా. 9.
ప్లీహోద్దిష్టాం క్రియాం సర్వాం యకృతః సంప్రయోజయేత్,
లశునం పిప్పలీమూల మభయాం చైవ భక్షయేత్. 10.
పిబేద్గోమూత్రగంధూషం ప్లీహరోగ విముక్తయే,
ప్లీహజిచ్ఛరపుంఖాయాః కల్క స్తక్రేణ సేవితః,
శరపుంఖైవ సంచర్వ్య జగ్ధ్వా పేయాథవాధవా,
శర్దిష్టానిర్యాహఃససైంధవ స్తిన్తిడీకసంమిశ్రః. 12.
ప్లీహవృద్ధ్యపరమోయోగ్యః పక్వామ్రరసోఽథవా సమాధుః,
దధ్నా భుక్తవతో వామబాహుమధ్యేశిరాంభిషక్. 13.
విధ్యేత్ప్లీహవినాశాయ యకృన్నాశాయ దక్షిణే,
ప్లీహానం మర్దయే ద్గాఢం దుష్టరక్తప్రవృత్తయే. 14.

ఉప్పుతో తిలలను షట్ఫలఘృతమును గాని ప్లీహరోగమునం దియ్యవలయును. ఉల్లిగడ్డ పిప్పలిమూలము కరక్కాయలు వీటిని తినవలయును. గోమూత్రపుపుక్కిళ్ళను పుక్కిలింపవలయును. శరపుంఖకల్కమును మజ్జిగతో సేవించిన ప్లీహరోగములునశించును. శరపుంఖనే చర్వణచేసి తిని త్రాగవలయును. బోడతరము కషాయములో సైంధవలవణము చింతపండుపులుసు చేర్చి త్రాగినను పక్వముచేసి అమ్రరసమునందు తేనెనువైచికొనియైనను త్రాగిన ప్లీహరోగములు నశించును. ప్లీహరోగములు నశించునిమిత్తమున యకృద్రోగము నశించుటకయ్యును దక్షిణబాహుమధ్యమునందు శిరను ఛేదింప-

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 361

వలయును. దుష్టరక్తప్రవృత్తికొఱకై అనగా దుష్టరక్తము నశించి మంచిరక్తము ప్రవ హించుటకు ప్లీహను గాఢముగా మర్దింపవలయును.

మాణాద్యగుటికా

శ్లో. మాణామృతా వాసా స్థిరా చిత్రకసైంధవమ్, నా గరం తాళగండం చ ప్రత్యేకం తు త్రికార్షికమ్. 15. బిడసౌవర్చల క్షార పిప్పల్య శ్చాపి కార్షికాః, ఏతచ్చూర్ణీకృతం సర్వం గోమూత్ర స్యాఢకే పచేత్. 16. సాంద్రీభూతే గుడీం కుర్యాద్దత్వా త్రిఫలమాక్షి కమ్, యకృత్ప్లీహోదరహరో గుల్మార్శో గ్రహణీహరః. 17. యోగః సరికరౌ నామ్నా చాగ్నిసందీపనః పరః.

ప్రమాణితమగు కస్తూరి తిప్పతీగె శొంఠి అడ్డసరము శాలపర్ణి చిత్రమూలము సైంధవలవణము శొంఠి తాళగండము వీటిని ముక్కాలు ముక్కాలుపల॥ చొ॥ తీసికొని అంటుప్పు సౌవర్చలవణము పిప్పళ్లు వీటినిపలము చొ॥ తీసికొని చూర్ణము చేసి 64 పలముల గోమూత్రములో పక్వముచేసి గట్టిపడినపిమ్మట 3 పలముల తేనెనుకలిపి మాత్రలను కట్టవలయును. దీనిని సేవించిన యకృద్రోగము ప్లీహోదరరోగములు మూలరోగము మున్నగునవి యన్నియు నశించును.

---

రోహితాది చూర్ణము

శ్లో. రోహితకాభయాక్షోదభావితం మూత్రమంబు వా. 18. పీతం సర్వోదరప్లీహమేహార్శః క్రిమిగుల్మనుత్, పిప్పలీ నాగరం దంతీ స మాంశం ద్విగుణాభయమ్. 19. చూర్ణం పీతం బిడార్ధాంశం ప్లీహఘ్నం హ్యుష్ణవారిణా, క్రమవృద్ధ్యా దశాహాని దశాపిప్పలికం దినమ్. 20. వర్ధయేత్పయసా సార్థం తథై వాపనయే త్పునః, జీర్ణే జీర్ణే చ భుంజీత షాష్టికం క్షీరసర్పిషా. 21.

రోహితకత్వచము కరక్కాయలు వీటిచూర్ణమును ఆవుమూత్రములోకలిపిగాని మంచినీటితోగాని త్రాగిన ఉదరరోగముమున్నగునవన్నియు నశించును. పిప్పళ్లు శొంఠి దంతెన వీటిని సమానభాగములనుగాఁగొని కరక్కాయ రెండురెట్లు చేర్చి పొడిచేసి ఆచూర్ణమునకు సగభాగము అంటుప్పును కలిపి వేడినీళ్లతో త్రాగినచో ప్లీహరోగములు నశించును. క్రమక్రమముగా పదేసి పిప్పళ్లను వృద్ధి చేయుచు పాలతో దీనిని త్రాగి జీర్ణించినపిదప షష్టిధాన్యపు గంజిని నేతితో చేర్చి త్రాగవలయును.

46

362

चक्रदत्त—32. प्लीहाधिकारमु.

पिप्पलीवर्धमानमुलु.

श्लो. पिप्पलीनां प्रयोगोऽयं सहस्रस्य रसायनः, दशपिप्पलिकः श्रेष्ठो मध्यमः षट्प्रकीर्तितः ॥ 22 ॥
यस्त्रीन्पिप्पलिपर्यरन्तः प्रयोगः सोऽपरः स्मृतः, बृंहणं वृष्यमायुष्यं प्लीहोदरविनाशनम् ॥ 23 ॥
वयसः स्थापनं मेध्यं पिप्पलीनां रसायनं, पञ्चपिप्पलिकश्चापि दृश्यते वर्धमानकः ॥ 24 ॥
पिष्ट्वास्ता बलिभिः पेयाः शृता मध्यबलैर्नरैः, शीतीकृता ह्रस्वबलैर्देहाद्दोषामयान्वितैः ॥ 25 ॥

वेयि पिप्पळ्लु तेच्चि पैदानिवलेने पाकमुचेसिनचो निय्यदि रसायनमगुनु. इंदु पदिपिप्पळ्ळु दिनमुनु तिनुट युत्तममु. आरुतिनुट मध्यममु मूडुतिनुट कनीसमु. धातुवुल निदि वृद्धिपोंदिंचुनु. वीर्यमुनकु हितकरमु. आयुवुनु वृद्धि पोंदिंचुनु. प्लीहोदरमुलनु पोगोट्टुनु. वयस्सुनु निलुपुनु. बुद्धिनि पेंचुनु. इंक नेन्नियोगुणमु लनेकमु लिंदु गलवु.

---

पिप्पलीचित्रक घृतमु.

श्लो. पिप्पलीचित्रकान्मूलं पिष्ट्वा सम्यग्विपाचयेत्, घृतं चतुर्गुणक्षीरं यकृत्प्लीहोदरापहम् ॥ 26 ॥

मोडि चित्रमूलमु वीटिनिनूरि नालुगुरेत्लु पालुकलिपि नेतिनि पक्वमु चेसि सेविंचिन यकृत् प्लीहोदरमुलु नशिंचुनु.

---

पिप्पलीघृतमु.

श्लो. पिप्पलीकल्कसंयुक्तं घृतं क्षीरचतुर्गुणं, पिबेत्प्लीहाग्निसादादि यकृद्रोगहरं परम् ॥ 27 ॥

पिप्पळ्ल कल्कमुनु नालुगु रैट्लपालु वीटिलो सिद्धमुचेसिन घृतमु प्लीह मंदाग्नि मुन्नगुवानिनि पोगोट्टुनु.

---

द्वितीय चित्रकघृतमु.

श्लो. चित्रकस्य तुलाक्वाथे घृतप्रस्थं विपाचयेत्, आरनालंतद्द्विगुणं दधिमण्डं चतुर्गुणम् ॥ 28 ॥
पञ्चकोलकतालीसक्षारैर्लवणसंयुतैः, द्विजीरकनिशायुग्मैर्मरिचं तत्र दापयेत् ॥ 29 ॥
प्लीहगुल्मोदराध्मानपाण्डुरोगारुचिज्वरान्, बस्तिहृत्पार्श्व...

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 363

కట్వర్యూరు శూలోదావర్త పీనసాన్. 30. హన్యాత్పీతం తదరోచఘ్నం శోధఘ్నం వహ్నిదీపనం, బలవర్ణకరం చాపి భస్మకం చ నియచ్ఛతి. 31.

చిత్రమూలము క్వాథములో 100 పలములంతలో 16 పలముల నేతిని పక్వము చేసి గంజి రెండురెట్లు మజ్జిగ తేట నాలుగు రెట్లు పిప్పళ్లు మోడి చవ్యము చిత్రమూలము శొంఠి తాడిశపత్రి యవక్షారము జీలకఱ్ఱ మ్రానిపసపు మిరియములు వీటి కల్కమునుచేర్చి పక్వము చేసి సేవించిన ప్లీహరోగములను గుల్మరోగములను ఉదరరోగములను అన్నాహమును పాండురోగమును అరుచిని జ్వరమును వస్తిశూలలు మున్నగువానిని పోగొట్టును. ఇది అగ్నిని దీపింపజేయును. బలవర్ణములనుకూడ కలిగించును. భస్మకరోగముల నిది పారద్రోలును.

రోహితకఘృతము.

శ్లో. రోహితకత్వచః శ్రేష్ఠాః పలానాం పంచవింశతిః, కోలద్వి ప్రస్థసంయుక్తం కషాయ ముపకల్పయేత్. 32. సలిలైః పంచకోలైశ్చ తత్సర్వైశ్చాపి తుల్యయా, రోహితకత్వచాపిష్టైః ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్. 33. ప్లీహాభివృద్ధిం శమయే దేత దాశు ప్రయోజితం, తథా గుల్మజ్వర శ్వాస క్రిమి పాండుత్వ కామలాః 34.

రోహితకత్వచము 25 పలములు పెద్ద రేగుపండ్లు రెండు ప్రస్థములు వీటిని కషాయము కాచి పిప్పళ్లు మోడి చవ్యము చిత్రమూలము శొంఠి వీటిని ఒక్కొక తు॥ చొ॥ అన్నిటితో సమానభాగములను గా గ్రహించి 16 పలములనేతిని పక్వముచేయవలయును. ఇయ్యది ప్లీహరోగములను గుల్మ జ్వర శ్వాస కృమి పాండువులను కామెరలను రూపుమాపును.

మహారోహితక ఘృతము.

శ్లో. రోహితకా త్పలశతం క్షోదయేద్వదరాఢకం, సాధయిత్వా జలద్రోణే చతుర్భాగావశేషితే. 35. ఘృతప్రస్థం సమావాప్య ఛాగ క్షీర చతుర్గుణం, తస్మిన్ దద్యాదిమా న్కల్కా న్సర్వాం స్తానక్షసమ్మితాన్. 36. వ్యోషం ఫలత్రికం హింగు యమానీం తుంబురుం బిడం, అజాజీం కృష్ణలవణం దాడిమం దేవదారు చ. 37. పునర్నవాం విశాలాంచ యవక్షారం సపౌష్కరం, విడంగం చిత్రకం చైవ హపుషాం చవికాంవచాం. 38. ఏతైః ఘృతం విపక్వం తు స్థాపయేద్భాజనే దృఢే, పాయ

364
चक्रदत्त—35. शोधाधिकारमु.

...येत् त्रिफलां मात्रां व्याधिं बल मपेक्ष्य च. 39. रसकेनाथ यूषेणा पयसा वापि भोजयेत्, उपयुक्ते घृते तस्मि न्व्याधीन् हन्या दिमा न्बहून्. 40. यकृत्प्लीहोदरं चैव प्लीह शूलं यकृ त्तथा, कुक्षिशूलंचहृच्छूलं पार्श्वशूलमरोचकं. 41. विबन्धशूलं शमये त्पांडुरोगं सकामलं. छर्द्यतीसारशमनं तंद्राज्वरविनाशनं, महारोहितकं नाम प्लीहघ्नं तुवि शेषतः. 42.

रोहितकत्वचमु 100 पलमुलु, रेगु 64 पलमुलु वीटिनि द्रोणपु नीटिलो पक्वमुचेसि नाल्गवपालुगा दिगक्रागिनप्पुडु नालुगुरेट्ल मेकपालनु पोसि 16 पलमुल नेतिनि पक्वमु चेयवलयुनु. अन्दु ओक्कोक्क तुलप्रमाणमुगा कल्कमुनु वेयुचुण्डवलयुनु. शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्लु करक्कायलु ताडियशीरिक यिंगुव वाममु धनियामुलु अंटुप्पु जीलकऱ्ऱ सौवर्चलवणमु दानिम्म देवदारु गलिजेरु कोडिसेपालवित्तुलु यवक्षारमु पुष्करमूलमु वायुविडंगमुलु चित्रमूलमु चकारमु चव्यमु वस वीटितो पक्वमुचेसि आघृतमुनु दिंपि युंचिकोनवलयुनु. दीनिनि सेविंचेडि रोगितनबलमु ननुसरिंचि सेविंपवलयुनु. यकृद्रोगप्लीहरोगमुलु मुन्नगुनवी दीनि వలన नशिंचुनु.

इत्लु चक्रदत्तयन्दु प्लीहरोगाधिकार प्रकरणमु मुगिसेनु.

---

35. शोधाधिकारमु.

☛ शोधकु सामान्योपायमुलु. ☚

श्लो. शुंठी पुनर्नवै रंड पंचमूलश्रुतं जलं, वातीके श्वयथौ शस्तं पानाहारपरिग्रहे. 1.
दशमूलं सर्वथाच शस्तं वाते विशेषतः, क्षीराशनः पित्तकृतेऽथ शोधे त्रिवृद्गुडूची त्रिफलाकषायं. 2.
पिबे द्गवां मूत्रविमिश्रितं वा फलत्रिकाचूर्ण मथाक्षमात्रं, अभया दारु मधुक तिक्ता दन्ती सपिप्पली. 3.
पटोलं चंदनं दार्वीं त्रायमाणेंद्रवारुणी, एषां क्वाथः स

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 365

సర్పిష్మః శ్వయథు జ్వర దాహాహః 4. విసర్ప తృష్ణా సంతాప సన్నిపాత విషాపహః, శీతవీర్యైర్విహిమజలై రభ్యంగాదీం శ్చ కారయేత్. 5.

శొంతి గలిజేరు ఆముదపువిత్తులు పంచమూలముల వీటికషాయమును వాతశోఫలలో త్రాగవలయును. భోజనము అభ్యంజనమును శ్రేష్ఠములు. అన్ని విధములగు దశమూలపు కషాయము వాతరోగములకు విశేషము శ్రేష్ఠము. పిత్తశోధయందు పాలుత్రాగే వారైనచోఁ తెల్ల తెగడ త్రిఫలములు వీటికషాయమును గోమూత్రములో కలిపికొని ఒక్కతులము త్రిఫలచూర్ణమును కలిపి త్రాగవలయును. కరక్కాయలు దేవదారువు మధుకము కటుక రోహిణి దంతెన పిప్పళ్లు పొట్ల చందనము మ్రానిపసపు కలుక్రానుగ పొపర వీటికషాయమును నేతితో త్రాగిన జ్వరమును దాహమును నశించును. విసర్పము దప్పి సంతాపము సన్ని పాతము విషము వీటిని పోగొట్టును. శీతవీర్యము గలవారు చలినీటితో అభ్యంగనాదులను దీనిని సేవించు కాలములో చేసికొనవలయును.

పునర్నవాష్టకము.

శ్లో. పునర్నవా విశ్వత్రివృద్గుడూచీ సంపాక పథ్యామరదారు కల్కః, శోథే కపోతే మహిషాక్షయుక్తం మూత్రం పిబేద్వా సలిలం తథైషాం. 6.
కఫేతు కృష్ణా సికతా పురాణ పిణ్యాక శిగ్రుత్వగునూ ప్రలేపః, కులుత్థ శుంఠీ జలమూత్రసేక శ్చాడాగురుభ్యా మనులేపనం చ. 7.
అజాజి పాఠా ఘనపంచకోల వ్యాఘ్రీరజన్యః సుఖతోయపీతాః, శోథం త్రిదోషం చిరజం ప్రవృద్ధం నిఘ్నంతి భూనింబమహాపథేచ. 8.
పునర్నవా నింబ పటోల శుంఠీ తిక్తామృతా దార్వ్యభయాకషాయః, సర్వాంగశోథోదరకాస శూల శ్వాసాన్వితం పాండుగదం నిహంతి. 9.

గలిజేరు శొంతి తెల్లతెగడ తిప్పతీగ రేలచెక్క కరక్కాయలు దేవదారు చెక్క గుగ్గిలము వీటిని గోమూత్రమునందు గాని కషాయమునుచేసి త్రాగిన కఫశోథములు నశించును. కఫశోధయందు పిప్పళ్ళు చక్కెర తురుష్కము మునగ చెక్క పసపు వీటిలేపమును ఉలవలు శొంతి వీటి నీటిలోను గోమూత్రమునందువైచి సేచన చేయుటయును శివలింగితోకూడ అగరును రాయుటయును హితములు. జీలకఱ్ఱ అగిరుశొంతి తుంగముస్తెలు పిప్పళ్ళు మోడి చవ్యము చిత్రమూలము శొంతి వీటిచూర్ణమును సుఖపూర్వకముగా వేడినీటితో త్రాగవలయును. త్రిదోషజమగు శోథయును చిరకాలమునుండి యున్న శోథయును నశించును. నేలవేము శొంతి కషాయములు శోథను పోగొట్టును.

366 చక్రదత్త—౩౮. శోధాధికారము.

గలిజేరు వేప చేదుపొట్ల శొంఠి కటుకరోహిణి తిప్పతీగ దేవదారువు కరక్కాయలు వీటికషాయము సంపూర్ణముగా శరీరమునందలి శోఫలను పోగొట్టును.

శోధయందు గుడయుక్తార్ద్రక రసాదులు.

శ్లో. ఆర్ద్రకస్య రసః పీతః పురాణగుడమిశ్రితః, అజాక్షీరాశినాం శీఘ్రం సర్వశోధహరోభవేత్. 10. పునర్నవా దారు శుంఠీ క్వాథే మూత్రేచ కేవలే, దశమూలరసే వాపి గుగ్గులుః శోధనాశనః. 11. బిల్వపత్రరసం పూతం శోషణం శ్వయథౌ త్రిజే, విట్సంగే చైవ దుర్నామ్ని నిదధ్యాత్కామలాస్వపి. 12. గుడపిప్పలిశుంఠీనాం చూర్ణంశ్వయథునాశనం, ఆమాజీర్ణప్రశమనం శూలఘ్నం వస్తిశోధనం. 13. పురోమూత్రేణ సేవేత పిప్పలీ వా పయోన్వితా, గుడేన వా ఉభయాతోల్యా విశ్వం వా శోధరోగినాం. 14. గుడార్ద్రకం వా గుడనాగరం వా గుడాభయం వా గుడపిప్పలీం హ, కర్షాభివృద్ధ్యా త్రిఫల ప్రమాణం ఖాదేన్నరః పక్ష మథాపి మాసం. 15. శోధ ప్రతిశ్యాయ గలాస్యరోగాన్ సశ్వాసకాసారుచిపీనసాం శ్చ, జీర్ణజ్వరార్శో గ్రహణీవికారాన్ హన్యాత్తథా న్య న్కఫవాతరోగాన్. 16.

ప్రాఁతబెల్లముతో చేర్చి అల్లపురసమును త్రాగవలయును. మేకపాలను త్రాగిన శోధ నశించును. గలిజేరు దేవదారు శొంఠి వీటికషాయమునందుగాని కేవలమును గోమూత్రములోగాని దశమూలముల రసములోగాని చేర్చి గుగ్గిలమును సేవించినచో శోధలునశించును. త్రిదోషముల శోధలందు బిల్వపత్రరసమును వడకట్టి త్రాగిన శుష్కించును. దీనినే మలబద్ధమునందును శూలరోగమునందును కామెలయందును దీనినే చేయవలయును. బెల్లము పిప్పళ్ళు శొంఠివీటిచూర్ణము శోధలనుపోఁగొట్టును. ఆమపుట్టజీర్ణమును పోగొట్టును. శూలలను పోగొట్టును. వస్తిని శోధించును. గుగ్గులమును గోమూత్రముతోగాని పిప్పళ్లను పాలతోగాని బెల్లముతో కరక్కాయనుగాని లేక శొంఠిని గాని తినిన శోధ (వాపు) నశించును. బెల్లము అల్లముగాని బెల్లము శొంఠిగాని బెల్లము కరక్కాయలు గాని బెల్లము పిప్పళ్ళు గాని కర్షముచొ॥ పెంచి మూడుపలముల వఱకు పదిహేను రోజులు వఱకు గాని ఒక నెలగాని తినినచో వాపు పీనస మున్నగు రోగములు నశించును.

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 367

పద్మకల్కాదులు.

శ్లో. స్థలపద్మమయం కల్కం పయసాఽలోడ్య పాయయేత్,
ప్లీహామయహరం చైవ సర్వాంగైకాంగశోధజిత్ . 17.
దారుగుగ్గులుశుంఠీనాం కల్కో మూత్రేణ శోధజిత్ .
వర్షాభూశ్శృంగబేరాభ్యాం కల్కో వా సర్వశోధజిత్ . 18.
సింహస్యామృతభండాకీక్వాథం కృత్వా సమాక్షికం,
పీత్వాశోథం జయేజ్జంతుః శ్వాసం కాసం వమిం జ్వరం. 19.
భూనింబవిశ్వకల్కం జగ్ధ్వా పేయః పునర్నవా క్వాథః,
అపహరతి నియత మాశు శోధం సర్వాంగకం నృణాం. 20.
శోధనుత్కోకిలాక్షస్య భస్మ మూత్రేణ వాంభసా,
క్షీరం శోధహరం దారు వర్షాభూనాగరైశ్శృతం. 21.
పేయం వా చిత్రకోవ్యోషత్రివృద్దారు ప్రసాధితం.

స్థలకమలముల కల్కమును పాలతో నాలోడితము చేసి త్రాగించినచో ప్లీహరోగమును సర్వాంగములఁ గలవాపును ఏకాంగశోధను పోగొట్టును. దేవదారుచెక్క గుగ్గిలము శొంఠి వీటికల్కమును గోమూత్రముతో సేవించిన శోధను జయించును. లేకపోయినచో, గలిజేరు అల్లము వీటికల్కము అన్ని విధములగు వాపులను పోగొట్టును. అడ్డసరము వారాహీకంద ములక వీటిని కషాయమును పెట్టి త్రాగిన నాపు శ్వాసము కాసము ఛర్ది జ్వరములు నశించును. నేలవేము శొంఠితోచేసిన కల్కమును తిని గలిజేరు కషాయమును త్రాగుట మంచిది. ఇయ్యది సర్వాంగశోధలను పోగొట్టును. గొలిమిడిని భస్మముచేసి గోమూత్రముతో సేవించినను నీటితో త్రాగినను దేవదారువు శొంఠి గలిజేరు వీటితోపక్వముచేసినపాలునగాని చిత్రమూలము శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు తెల్ల తెగడ దేవదారువు వీటితో సాధించిన పాలునగాని త్రాగుట మంచిది.

---

క్షారగుటికా.

శ్లో. పునర్నవా మూల కపిత్థ దారు ఛిన్నోద్భవా చిత్రకమూల సిద్ధాః,
రసా యవాగ్వాం చ పయాంసి యూషాః శోధే ప్రదేయాః దశమూలగర్భాః. 22.
క్షారద్వయం స్యాల్లవణాని చత్వార్యయోరజో వ్యోషఫలత్రికే చ,
సపిప్పలీ మూల విడంగ సారం ముస్తాజమోదా మరదారు బిల్వం. 23.
కలింగక శ్చిత్రకమూల పాఠే యష్ట్యాహ్వయం సాతివిషం పలాశం,
సహింగుకర్షం త్వథ శుష్కచూర్ణం ద్రోణం తథామూ

368 चक्रदत्त—35. शोथाधिकारमु.

...लकशुण्ठिकानाम् । 24. स्याद्भस्म नस्तस्तलीलेन साध्य मालोड्य यावद्घनमप्यदग्धं, स्त्यानं ततः कोलसमान्चमात्रां कृत्वा सशुष्कां विधिना प्रयुञ्ज्यात् । 25. प्लीहोदरश्वित्र हलीमकार्शः पाण्ड्वामयारोचक शोथशोषान्, विषूचिका गुल्मगरांश्ररींश्च सश्र्वासकासान्प्रणुदेत्कृशांश्च । 26. सौवर्चलं सैन्धवं च बिड क्षाराद्भिदमेव च, चतुर्लवण मत्र स्या ज्जल मष्टगुणं भवेत् । 27.

गलिजेरु वेळ्लु वॆलग देवदारुवु तिप्पतीगॆ चित्रमूलपु वेळ्लु वीटितो सिद्धमु चेसिन रसमु पालु यूषमु दशमूलमुल कल्कमुतो चेर्चि सेविञ्चिन हितमगुनु. सज्जक्षारमु यवक्षारमु लवणचतुष्टयमु लोहचूर्णमु शोण्ठि मिरियमुलु पिप्पळ्लु त्रिफलमुलु मोडि वायुविडङ्गमुलु तुङ्गमुस्तलु वामु देवदारुवु मारेडु कोष्ठु चित्रमूलपुवेळ्लु अगरु शोण्ठि मुल्लङ्गि अतिवस ऒक तुलमु इङ्गुव मुनगवेळ्लु वीटिनि, द्रोणमु नीटितो कषायमु चेसि; पैवानि भस्ममुनु अन्दु वैचि आलोड़नचेसि गट्टिपडिन पिम्मत रेगुपण्डन्त मात्रलुगट्टि यथाविधिगानुपयोगिम्पवलयुनु. प्लीहोदरमु श्वित्र कुष्ठमु हलीमकमु मूलरोगमु पाण्डुरोगमु अरोचकमु वापु विषूचिक, शोष मुन्नगुवानिनडि नशिम्पఁजेयुनु. सौवर्चलवणमु, सैन्धवलवणमु, अण्टुप्पु, नेलयुप्पु अनु नी नालुगुनिण्टितो नालुगुरॆट्लु नीटिनि यागचन्दु चेर्पवलयुनु.

पुनर्नवादि घृतम्

श्लो. पुनर्नवा चित्रक देवदारु पञ्चोषण क्षार हरीतकीनां, कल्केन पक्वं दशमूलतोये घृतोत्तमं शोथनिषूदनं च ॥ 28 ॥

गलिजेरु चित्रमूलमु देवदारुवु पिप्पळ्लु विनुगुपिप्पळ्लु चव्यमु कायफलमु शोण्ठि यवक्षारमु करक्कायलु वीटिकल्कमुनु दशमूलकषायमुलॊ पक्वमुचेसि कलिपिन आउनेयियुनु शोथलनु पोगॊट्टुनु.

शुण्ठीघृतम्

श्लो. पुनर्नवा क्वाथ कल्क सिद्धं शोथहरं घृतं, विश्वौषधस्य कल्केन दशमूलजले शृतम् ॥ 29 ॥ घृतं निहन्त्याच्छ्वयथुं ग्रहणीं पाण्डुतामयम् ॥ 30 ॥

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 269.

గజ్జేరుయొక్క కషాయకల్కములలో సిద్ధముచేసిన నేయి శోధలనుపోఁగొట్టును. శొంఠిని కల్కము చేసియును, దశమూలముల కసాయములో నేతిని సిద్ధముచేసియును సేవించిన శోధలు నశించును. గ్రహణులు పాండు రోగములును కూడ నశించును.

చిత్ర కాద్యఘృతము.

శ్లో. సచిత్ర కా ధాన్యా యమాని పాతాః సదీప్య కత్త్ర్యూషణ వేతసామ్లాః, బిల్వాత్ఫలం దాడిమయావశూకం సపిప్పలీమూల మహాప్య చవ్యం. 31. పిష్ట్వాతు మాత్రాణి జలాఢకేన పక్త్వా ఘృతప్రస్థ మథోపయుఞ్జ్యాత్, అర్శాంసి గుల్మా చ్ఛ్వయథుం చ కృచ్ఛ్రం నిహన్తి వహ్నిం చ కరోతి దీప్తమ్. 32.

చిత్రమూలము ధనియములు వామము అగరుశొంతి అజమోద శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు ఆమ్లవేతసము మారేడుచెక్క దానిమ్మ యవక్షారము మోడి చవ్యము వీటినన్నిటిని కాలు కాలుపలము చొ|| ఒక ఆధక ప్రమాణపు నీటిలో పక్వముచేసి 16 పలములనేయిని సిద్ధముచేసి సేవించిన మూలరోగములు శోధలు మున్నగునవి నశించును.

పంచ కోలాద్యఘృతము.

శ్లో. రసే విపాచయే త్సర్పిః పంచకోల కులత్థయోః, పునర్నవాయాః కల్కేన ఘృతం శోధ వినాశనం 33.

పిప్పళ్ళు మోడి చవ్యము చిత్రమూలము శొంఠి ఉలవలు వీటిరసములో గలిజేరు కల్కమునుచేసి నేతిని పక్వముచేసి సేవించిన శోధలు నశించును.

చిత్రక ఘృతము.

శ్లో. క్షీరం ఘటే చిత్రకకల్కలిప్తే దధ్యాగతం సాధు విమథ్య తేన, తజ్జం ఘృతం చిత్రకమూలకల్కం తక్రేణ సిద్ధం శ్వయథుఘ్న మగ్ర్యం. 34. అర్శోఽతిసారా నిల గుల్మ మేహం స్తద్ధ న్తి సంవర్ధయ తే బలం చ.

చిత్రమూలపుకల్కముతో లేపనచేసిన కుండలో పెరుగును పాలను పోసి చక్కగా అణచి తీసిన నేతిని చిత్రమూలపువేళ్ళకల్కమును మజ్జిగతో సిద్ధముచేసిన దానిని సేవించుట యుక్తము. ఇది శోధను పోఁగొట్టును. మూలరోగము అతిసారము వాతగుల్మములు ప్రమేహము మున్నగు వానిని కూడ పోఁగొట్టి బలమునిచ్చును.

మాణక ఘృతము.

శ్లో. మాణక క్వాథకల్కాభ్యాం ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్. 35. ఏకజం ద్వంద్వజం శోధ్రం త్రిదోషం చ వ్యపోహతి.

47

370 चक्रदत्त — ३८ शोथरोगाधिकारमु.

प्रेंखणपु कषायकल्कमुलो १६ पलमुल नेतिनि पक्वमु चेसि सेविंचि एकदोष द्विदोष त्रिदोषजमुल वापुलु सयितमु नशिंचुनु.

---

❖ स्थलपद्मकघृतम् ❖

श्लो.
स्थलपद्मपलाpart? -> स्थलपद्म पलाल्यष्टौ त्र्यूषणस्य चतुःपलम् । ३६ ।
घृतप्रस्थं पचेद्धीभिः क्षीरं दत्त्वा चतुर्गुणम् ।
पञ्चकासान् हरेच्छीघ्रं शोथं चैव सुदुस्तरम् ॥ ३७ ॥

तात्पर्य (तेलुगु):
मेट्टतामर ८ पलमुलु, शोंठि मिरियंगुलु पिप्पळ्ळु ४ पलमुलु—वीटिनि कषायमु चेसि अंदु नाल्गुरेट्लु पालु कलिपि १६ पलमुल नेतिनि अंदु पक्वमु चेसि सेविंचिन पञ्चविधमुलगु दग्गुलु, भयङ्करमुलगु वापुलुनु कूड नशिंचुनु.

---

❖ शैलेयाद्यघृतम् ❖

श्लो.
शैलेयकुष्ठागुरुदारुकौन्तीत्वक्पद्मकैलाम्बुपलाशमुस्तैः ।
प्रियङ्गुस्थाणेयकहेममांसीतालीशपत्रप्लवपत्रधान्यैः ॥ ३८ ॥
श्रीवेष्टकध्यामकपिप्पलीभिः स्पृक्कानखैरप्यथ यथोपलाभम् ।
वातान्वितेऽभ्यङ्गमनुशन्ति तैलं सिद्धं सुपिष्टैरपि च प्रदेहम् ॥ ३९ ॥

तात्पर्य (तेलुगु):
शैलेयमु, कोष्ठु, अगरु, देवदारु, रेणुकबीजमुलु, लवंगपुपट्ट, कमलमुलु, एलकलु, कुरुवेरु, तुंगमुस्तैलु, प्रियंगुवु, दवनमु, हेममु, जटामांसि, तालीशपत्री, धनियमुलु, जापत्री, श्रीवेष्ट धूपमु, रोहिषतृणमु, पिप्पळ्ळु, स्पृक्क अनु द्रव्यमु, नखमनु गंधद्रव्यमु—वीटिनि दॊरिकिनंतगा तॆच्चि तैलमुनु सिद्धमु चेसि मर्दिंचिन गानि, वीटिनि नूरि पट्टु वेयुट गानि शोथलकु हितकरमु अगुनु.

---

❖ शुष्कमूलाद्यघृतम् ❖

श्लो.
शुष्कमूलकवर्षाभूदारूरास्नामहौषधैः ।
पक्वमभ्यञ्जनात्तैलं सशूलं श्वयथुं जयेत् ॥ ४० ॥

तात्पर्य (तेलुगु):
ऎंडिन मुल्लगिवेळ्ळु, गलिजेरु, देवदारुवु, सन्नरास्न, शोंठि—वीटितो पक्वमु चेसिन तैलमुनु रुद्दिननु वापुलु नशिंचुनु.

---

❖ पुनर्नवालेहमु ❖

श्लो.
पुनर्नवामृतादारुदशमूलरसाढके ।
आर्द्रकस्वरसे चांशे गुडस्य तु तुलां पचेत् ॥ ४१ ॥
तत्सिद्धं व्योषचव्यैलात्वक्फलैः कार्षिकैः पृथक् ।
चूर्णीकृतैः क्षिपेच्छीते मधुनः कु...