518 చక్రదత్త—౫౯. నేత్రరోగాధికారము.

ష్టి నిచ్చెడిని. కరక్కాయలు పసపు పిప్పళ్లు పంచలవణములు. వీటిని వత్తిచేసి కంట నుంచికొనిన కంటిదురదలు నశించును.

❧ కుమారికా వర్తిః. ❧

శ్లో. అశీతి స్తిలపుష్పాణి షష్టిః పిప్పలితండులాః. 119. జాతీకుసుమపంచాశ న్మరిచాని చ షోడశ, ఏషా కుమారికా వర్తి ర్గతం చక్షు ర్నివారయేత్. 117.

తిలపుష్పములను 80 పిప్పలి తండులములను 60 జాతీకుసుమములను 50 మిరియములను 16 ని వత్తిచేయవలయును. ఇయ్యది నష్టమైన దృష్టిని గూడ నొసగును.

❧ త్రిఫలాదివర్తులు. ❧

శ్లో. త్రిఫలాకుక్కుటాండత్వక్కాసీసమాయసారజః, నీలోత్పలం విడంగాని ఫేనంచ సరితాంపతేః. 118.
అజేన పయసా పిష్ట్యా భావయేత్తామ్రభాజనే, సప్తరాత్ర్రం స్థితం భూయః పిష్ట్యాఽక్షీరేణ వర్తయేత్. 119.
ఏషా దృష్టిప్రదా వర్తి రంధస్యాభిన్నచక్షుషః, చందనం త్రిఫలా ఘూగపలాశతరుశోణితైః. 120.
జలపిష్టై రియంవర్తి రశేషతిమిరాపహః,
నిశాద్వయా భయా మాంసీ కుష్ఠకృష్ణా విచూర్ణితా. 121.
సర్వనేత్రామయాన్ హన్యా ద్ధేత త్త్యోగత మంజనం, వ్యోమోత్పలా భయాకుష్ఠతార్క్ష్యైర్వర్తిః కృతా హరేత్. 122.
అర్బుదం పటలం కాచం తిమిరాంశ్చాశ్రునిస్రుతిం, త్ర్యూషణం త్రిఫలావక్త్ర సైంధవాల మనఃశిలాః,
క్లేదోపదేహకండుఘ్నీ వర్తిః శస్తా కఫాపహా. 123.
ఏకగుణామాగధికా ద్విగుణా చ హరీతకీ సలిలపిష్టా, వర్తి రియం నయనసుఖా రక్తతిమిరపటలకాచాశ్రుహరీ. 124.

త్రిఫలములు కోడిగుడ్డు చెక్కులు కాసీసము లోహపుపొడి నల్లకల్వలు వాయువిడంగములు సముద్రఫేనము వీటిని తామ్రపాత్రలో నూరి యేడుదినములు మేకపాలతోఁ దడిపియుంచవలయును. పిమ్మటఁ జక్కఁగా నూరి వత్తిని చేసి యుపయోగించిన గుడ్డివానికిఁ గూడ కన్నులు వచ్చును. చందనము త్రిఫలములు పోకచెక్క మోదుగపూలలోనికిం జక్కవములు వీటిని నూరి వత్తిఁజేసి కంటిలోనుంచికొనిన సంపూర్ణమగు తిమిరరోగములనశించును. పసపు, మ్రానిపసపు జటామాంసి కోష్ఠు పిప్పలి వీటిని కాటుక చేసి వేసికొనిన సమస్తనేత్రరోగములును నశించును. శొంఠిమిరియ ముశీలు పిప్పళ్లుం

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము — 519

కరక్కాయలు కోష్టు వీటితో వర్తింజేసి ధరించిన అర్బుదము పటలము కాచము తిమిరము ఆర్మము అంకుపతనము మున్నగు రోగములు నశించును. శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు త్రిఫలములు తగరము సైంధవలవణము హరిదళము మణిశిల వీటివర్తి క్లేదము శోఫ దురద మున్నగువానికి పోగొట్టును. నేత్రములకఫమును తొలగించును. పిప్పళ్లు 1 భాగము కరక్కాయలు 2 భాగములు వీటిని నీటిలోనూరి వర్తినిచేసి కంటిలోనుంచిన దురద ఆర్మము తిమిరము పటలము నీళ్లుకారుట మున్నగునవి నశించును.

---

❦ చంద్రప్రభావ వర్తి ❧

శ్లోకములు (దేవనాగరి లిపిలో):

अञ्जनं श्वेतमरिचं पिप्पली मधुयष्टिका ।
विभीतकस्य मध्यं तु शङ्खनाभिर्मनःशिला ॥ १२५ ॥
एतानि समभागानि अजाक्षीरेण पेषयेत् ।
छायाशुष्कां कृतां वर्तिं नेत्रेषు च प्रयोजयेत् ॥ १२६ ॥
अर्बुदं पटलं काचं तिमिरं रक्तराजिकाम् ।
अधिमांसं मलं चैవ యచ్చ శక్తా న పశ్యతి (यच्च नक्तं न पश्यति) ॥ १२७ ॥
వర్తిశ్చంద్రప్రభా నామ జాతాంధ్యమపి శోధయేత్ (वर्तिश्चन्द्रप्रभा नाम जातान्ध्यमपि शोधयेत्) ।

మూల శ్లోకము (తెలుగు లిపి):

శ్లో. అంజనం శ్వేతమరిచం పిప్పలీ మధుయష్టికా, విభీతకస్య మధ్యం తు శంఖనాభి ర్మనశ్శిలా. 125.
ఏతాని సమభాగాని అజాక్షీరేణ పేషయేత్, ఛాయాశుష్కాం కృతాం వర్తిం నేత్రేషు చ ప్రయోజయేత్. 126.
అర్బుదం పటలం కాచం తిమిరం రక్తరాజికాం, అధిమాంసం మలం చైవ యచ్చ శక్తా న పశ్యతి. 127.
వర్తి శ్చంద్రప్రభా నామ జాతాంధ్య మపి శోధయేత్.

తాత్పర్యము: అంజనము తెల్లమిరియములు పిప్పళ్లు మధుకము విభీతకమధ్యము శంఖనాభి మనశ్శిల వీటిని సమభాగములను మేకపాలతోనూరి వర్తిచేసి నీడలో నెండింపవలయును. వీటిని నేత్రములలోవైచినచో అర్బుదము పటలము కాచము తిమిరము కన్నులయొరుపు దుర్మాంసము పుసి రేఁజీకటి ఇవియన్నియును నశించును. ఇయ్యది చంద్రప్రభయను వర్తి. జాత్యంధునైనను శోధించును.

---

❦ నాగార్జునీయాంజనము ❧

శ్లోకములు (దేవనాగరి లిపిలో):

त्रिफलाव्योषसिन्धूत्थयष्टीतूत्थरसान्जनम् ॥ १२८ ॥
प्रपौण्डरीकञ्जं तुत्थं लोध्रं ताम्रं चतुर्दश ।
द्रव्याण्येतानि सञ्चूर्ण्य वर्तिः कार्या नभोऽञ्जना ॥ १२९ ॥
नागार्जुनेन लिखिता स्तम्भे पाटलिपुत्रके ।
नाशनी तिमिराणां च पटलानां तथैव च ॥ १३० ॥
सद्यःप्रकोपं स्तन्येन स्त्रिया विजयते ध्रुवम् ।
किंशुकस्वरसेनापि पीलुकपुष्पकरक्ततः ॥ १३१ ॥
अञ्जनाल्लोध्रतोयेन चासन्नतिमिरं जयेत् ।
चिरसंछादिते नेत्रे बस्तमूत्रेण संयुता ॥ १३२ ॥
उन्मीलयत्यकृच्छ्रेण प्रसादं चाधिगच्छति ।

మూల శ్లోకము (తెలుగు లిపి):

త్రిఫలావ్యోషసింధూత్థయష్టీతుత్థరసాంజనం. 128.
ప్రపౌండరీకంజం తుత్థం లోధ్రం తామ్రం చతుర్దశ, ద్రవ్యా ణ్యేతాని సంచూర్ణ్య వర్తిః కార్యా నభోంజనా. 129.
నాగార్జునేన లిఖితా స్తంభే పాటలిపుత్రకే, నాశనీ తిమిరాణాం చ పటలానాం తథైవ చ. 130.
సద్యఃప్రకోపం స్తన్యేన స్త్రియా విజయతే ధ్రువం, కింశుకస్వరసేనాథ పీలుపుష్పకరక్తతః 131.
అంజనా ల్లోధ్రతోయేన చాసన్నతిమిరం జయేత్, చిరసంఛాదితే నేత్రే బస్తమూత్రేణ సంయుతా. 132.
ఉన్మీలయత్యకృచ్ఛ్రేణ ప్రసాదం చాధిగచ్ఛతి.

తాత్పర్యము: త్రిఫలములు శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు సైంధవలవణము మధుకము మైలుతుత్తము రసాంజనము కమలము వాయువిడంగములు లోధ్ర తామ్రము అనునీపదునాలు...

520 చక్రదత్త—౫౯. నేత్రరోగాధికారము.

గింటిని చూర్ణముచేసి వర్తి చేసి సేవింపవలయును. ఈవర్తిని నాగార్జునుఁడు పాటలిపుత్రపు స్తంభమున వ్రాసెను. ఇయ్యది తిమిరరోగములను నేత్రపటలములను తొలంగించును. చనుబాలలో కలిపివేసిన తత్క్షణమేనేత్ర ప్రకోపమును పోగొట్టును. మోదుగరసములోనూఱివై చిన పిలు పూవులు మున్నగునవినశించు. లోధ్రోదకములతో నూరివై చిన కొలదిరోజులతిమిరరోగములు నశించును. చాలరోజులనుండి మూసికొనిపోయిన కన్నుకు మేకమూత్రమును వేయవలయును. శీఘ్రముగా నెమ్మది యగును.

—• పిప్పల్యాద్యంజనములు. •—

శ్లో. పిప్పలీం సతగరోత్పలపత్రాం వర్తయే న్మధుకాం సహరిద్రాం, ఏతయా సతత మంజయితవ్యం య స్సువర్ణసమ మిచ్ఛతి చక్షుః. 133.

వ్యోషాయశ్చూర్ణసింధూత్థా త్రిఫలాంజనసంయుతా, గుడికా జలపిష్టేయం కోకిలా తిమిరాపహా. 134.

త్రీణి కటూని కరంజఫలాని ద్వే రజనీ సహసైంధవకం చ, బిల్వతరో ర్వరుణస్య చ మూలం వారిచరం దశమం ప్రవదన్తి. 135.

హన్తి తమ స్తిమిరం పటలం చ పిచ్చట శుక్రక మధార్జునం చ, అంజన కంజన రంజనకంచ దృక్చ న నశ్యతి వర్షశతం చ. 136.

పిప్పళ్లు తగరము కమలపత్రములు పసపు వీటినినూరి తేనెనుకలిపి వర్తినిచేయవలయును. ఈవర్తిని కన్నులలో వైచికొనిన గరుత్మంతునిబోలిన దృష్టి యలవడును. శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు లోహరజము సైంధవలవణము త్రిఫలములు అంజనము వీటిని నీటితోనూరి మాత్రలను కట్టియుపయోగించిన తిమిరరోగములు నశించును. శొంతి మిరియములు పిప్పళ్లు నెమలియడ్డువిత్తులు శంఖము వీటిని నూరి కాటుక చేసి వేసికొనిన తిమిరములు పటలములు మున్నగునవి నశించును.

—• నీలకమలాద్యంజనము. •—

శ్లో. నీలోత్పలం విడంగాని పిప్పలీ రక్తచందనం, అంజనం సైంధవం చైవ సద్య స్తిమిరనాశనం. 137.

పత్రగైరికకర్పూర యష్టీనీలోత్పలాంజనం, నాగకేసరసంయుక్త మశేషతిమిరాపహం 138.

శంఖస్య చతురో భాగా స్తదర్ధేన మనఃశిలా, మనఃశిలార్ధం మరీచం మరీచార్ధేనపిప్పలీ. 139.

వారిణాతీమిరంహం న్తిఅర్బుదంహన్తిమస్తునా,పిచ్చటం మధునా హంతి,స్త్రీక్షీరేణ తదుత్తమం. 140.

హరిద్రాణింబపత్రాణి పిప్పల్యో మరీచాని చ, భద్రముస్తం విడంగాని సప్తమం విశ్వభేషజం. 141.

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ५२१

गोमूत्रेण गुडी कार्या छागमूत्रेण चाञ्जनं, ज्वरांश्र्च निखिलान् हन्ति भूतावेशं तथैव च. १४२. वारिना तिमिरं हन्ति मधुना पटलं तथा, नक्तान्ध्यं भृङ्गराजेन नारीक्षीरेण पुष्पकं. १४३. शिशिरेण नरिस्राव मर्बुदं पिच्चटं तथा.

नल्लकमलमुलु वायुविडंगमुलु पिप्पळ्लु रक्तचन्दनमु अञ्जनमु सैन्धवलवणमु वीटिनि चूर्णमुचेसि कण्टिलो वेसिकोनिन तत्कालपु तिमिररोगमुलु नशिञ्चुनु. तेजपत्रि गैरिकमु कर्पूरमु मधुकमु नल्लकमलमुलु अञ्जनमु नागकेसरमुलु वीटिकाटुकनु वैचिकोनिन तिमिररोगमुलु सम्पूर्णमुगा नशिञ्चुनु. शङ्खमु नालुगुभागमुलु मणिशिल रॆण्डुभागमुलु मिरियमु लॊकभागमु पिप्पळ्लु अर्धभागमु वीटिनि नीटितो नूरि मज्जिग तेततो कलिपिकण्टिलो नुञ्चिकोनिनचो तिमिरमुलु नर्बुदमुलु नशिञ्चुनु. तेनॆलो कलिपिवेसिकोनिन पिच्चितरोगमुलु नशिञ्चुनु. स्तन्यमुतो नैन पूवुलु नशिञ्चुनु. पसपु वेपाकुलु पिप्पळ्लु मिरियमुलु भद्रमुस्तलु वायुविडंगमुलु शोंठि वीटिनि गोमूत्रमुतो नूरि मात्रलनु कट्टवलयुनु. पिम्मट मेकमूत्रमुतो चादि वेसिकोनिन ज्वरमुलु भूतप्रेतादिबाधलु नशिञ्चुनु. नीटितो चादिन तिमिररोगमुलनु तेनॆतो पटलरोगमुलनु गुण्टकलगराकुरसमुतो रेఁजीकटुलनु स्तन्यमुतो नैन पूवुलनु नशिञ्चुनु.

कज्जलाञ्जनमु.

श्लो. संगृह्यापह्रता नलक्तकरसे नामृज्य गन्धूपदान्, लाक्षारञ्जिततूलवर्तिनिहिता न्सृष्टिमधूनीश्रितान्. १४४. प्रज्वाल्योत्तमसर्पिषा नलशिखासन्तापजं कज्जलं, दूरासन्ननिशान्ध्यसर्वतिमिरप्रध्वंसकॄच्चोदितं. १४५. भूमौ निष्ठाष्टयां गुळ्या अञ्जनं शमनं तयोः, तिमिरकाचार्शहरं धूमिकायाश्च नाशनं. १४६. त्रिफलाभृङ्गमधूकाशथ मध्वाज्यच्छागपयसि गोमूत्रे, नागंशप्तनिषिक्तं करोति गरुडोपमं चक्षुः. १४७. त्रिफलासलीलयोगे भृङ्गराजद्रवे च, हविषी च विषकल्के क्षार आज्ये मध्वाग्रे. १४८. प्रतिदिन मथ सप्तं सप्तधा सीस मेकं प्रणिहित मथ पश्चात्कारये च्छलाकां, सवितु रुदयकाले साञ्जना ऽव्यञ्जना वा करकरिकसमेता नर्पचेत्यरोग्रान्.

६६

५२२ चक्रदत्त—५९. नेत्ररोगाधिकारमु.

१४९. असितसितसमुत्था सन्धिphase/वर्त्माभिजातान् हरति नयनरोगान् सेव्यमाना शलाका॥

दीनिनेकपूर्रमुतो नैन परिस्रावमु पिच्चटमु अर्बुदमुनु नशिंचुनु. पच्चि नल्लजीललनु तेच्चि लत्तुक पूसि लत्तुकपूसिन दूदिलो चुट्टि यष्टिमधुकमु तेने दानिपै निपूसि मंडिंचि आपोगवलन बुट्टिनकाटुकनु वेसिकोनिन कनिपिंपकपोवूट रेचीकटि मुन्नगुनवि अन्नियुनु नशिंचुनु. अंगुळिनि भूमिकि रुद्दि कंटिकिद्द तिमिरार्गा दुलु नशिंचुनु. त्रिफलमुलु भारंगि शोंठि तेने मेकपालु गोमूत्रमु वीटितो नेडुदिनमुलु सीसमु नुंचि चूर्णमुचेसि धरिंचिन गरुडुनिवले दिव्यदृष्टि वच्चुनु. इदि चेयुविध मेट्लुलु— त्रिफलोदकमुलो गुंटकलगराकुरसमुलो नेतिकल्कमुलो तेनेलो मेकपाललो गोमूत्रमुलो दिनदिनमु नेडु रोजुलवఱकुनु सीसमुनु तपिंपఁजेसि पिम्मट शलाकनु चेसि ओक्कदानिनेगानि अंजनमुतोఁगानि कन्नुलकु तगिल्चि कोनुचुंडिनन यनरोगमुल नन्निटिनि पोगोट्टुनु.

चिञ्चादिचूर्णमु

चिञ्चापत्ररसं निधाय विमले चौदुम्बरे भाजने,
मूलं तत्र निघृष्टसैन्धवयुतं गाङ्गेयं विशोष्यातपे।
तच्चूर्णं विमलाञ्जनेन सहितं नेत्राञ्जने शस्यते,
काचारारुणपिच्छिटीसतिमिरे स्रावं च निर्वासयेत्॥ १५०॥

चित्राषष्ठीयोगे सैन्धवममलं विचूर्ण्य तेनाक्षि।
शममञ्जनेन तिमिरं गच्छेत् सर्वं तदसाध्यमपि॥ १५१॥

दद्यादुशीरनिर्यूहे चूर्णितं कणासैन्धवं,
तच्छृतं सम्प्लुतं भूयः पचेत्कल्कं क्षिपेद्घने॥ १५२॥

शीते तस्मिन् हितमिदं सर्वजे तिमिरेऽञ्जनम्।
धात्री रसाञ्जनक्षौद्रसर्पिष्षु रसक्रिया॥ १५३॥

पित्तानिलाक्षिरोगघ्नी तैमिर्यपटलापहा।

चिंताकुरसमुनु मेडिपात्रलोपोसि सैंधवलवणमु चिटिसेनग वेरुनु नूरि कलिपि एंडलौ नेंडिंचि कन्नुललौवेसिकोनिन ग्रुड्डि अर्बुमु पिच्चिटमु तिमिरमु स्रावमुमुन्नगु नन्नियुनु तोलगुनु. चित्रा नक्षत्र षष्ठीयोगमुनंदु सैंधवलवणमुनु चूर्णमुचेसि वेसिकोनि संवत्सरमुलो असाध्यमैन तिमिररोगमौननु नशिनु. वट्टिवेर्ळनिर्यूहमुनंदु सैंधवलवणमुनु पिप्पलीचूर्णमुनु कलिपि नेतिनि पोसि पक्वमु चेसिगट्टि पडिनपिम्मट तेनेनु वेयवलयुनु. दीनिचल्लारिन पिम्मटवा़डिनचो तिमिररोगमुलनु नशिंपఁजेयुनु. उसिरिक रसांजनमु तेने नेयि वीटिनि रसक्रियनొ

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 523

చేసికంటిలొ వైచికొనినచో పిత్తవాతోత్పన్నములగు నేత్రరోగములు తిమిరములు పటలములు తొలగిపోవును.

శృంగిబేర నస్యాదులు.

శ్లో. శృంగిబేరం భృంగరాజం యష్టీతైలేన మిశ్రితం. 154.
నస్య మేతేన దాతవ్యం మహాపటలనాశనం, లింగనాశే కఫోత్థూతే యథావద్విధిపూర్వకం. 155.
విద్ధ్వా దైవకృతే ఛిద్రే నేత్రం స్తన్యేన పూరయేత్, తతో దృష్టేషు రూపేషు శలాకా మాహరే చ్ఛనైః. 156.
నయనం సర్పిషాభ్యజ్య వస్త్రపట్టేన వేష్టయేత్, తతో గృహే నిరాబాధేశయితోత్తాన ఏవ చ. 157.
ఉద్గార కాస క్షువథుష్ఠీవనోత్కం పనాని చ, తత్కాలం నాచరే దూర్ధ్వం యంత్రణా స్నేహపోతవత్. 158
త్ర్యహాత్త్ర్యహం ధారయే త్తు కషాయై రనిలాపహైః, వాయో ర్భయాత్త్ర్యహం దూర్ధ్వం స్నేహయే దక్షి పూర్వవత్. 159.
దశరాత్రం తు సంయమ్య హితం దృష్టిప్రసాదనం, పశ్చా త్కర్మ చ సేవేత లఘ్వన్నం చాపి మాత్రయా. 160.
రాగ శోభోర్బుదం శోథో బుద్బుదం కేకరాక్షితా, అధిమంథాదయ శ్చాన్యే రోగా స్స్యుర్దుష్ట వేధజాః. 161.
అహితాచారతో వాపి యథాస్వం తా నుపాచరేత్, రుజాయా మథోగేవా భూయో యోగా న్నిబోధ మే. 162.

అల్లము గుంటకలగర మధుకము వీటియందు సిద్ధముచేసిన తైలమును నస్యముగా నిచ్చిన ఘోపటలములు నశించును. కఫోత్పన్నములగు లింగనాశమునందు యథావిధిగాదైవకృతరంధ్రమును వేధన చేసి స్తన్యముతో పూరింపవలయును. రూపములు కనుపింపసాగగనే కడ్డిని లాగి వేయవలసినది. పిమ్మట వాయ్వాది బాధ లేనియింటిలొ పరుండఁ బెట్టవలయును. అప్పుడు రోగి కేకరించుట దగ్గుట తుమ్ముట చీదుట వడకుట మున్నగు వానిం జేయరాదు. బొమ్మలాగున కదలక యుండవలెను. పిమ్మట మూడురోజలైన తరువాత నేత్రమును వాతహరములగు కషాయములతో నిందించి పిమ్మట వాతముచేయకుండుటకై ఇంకను మూడురోజులు తైలముతోనించవలెను. ఇట్లుపదిదినములు గడచినపిమ్మట చక్కని దృష్టియలవడును. తరువాతకూడ మాత్రానసారముగా తేలికపదార్థమును భుజింపవలయును. విపరీతముగా బ్రవర్తించెనేని ఎఱుపుచోషముఅర్బుదమువాపుబుద్బుదము కేకరాక్షీత్వము అధిమంథము మున్నగు దుష్టరోగములు పుట్టును. ఈరోగములను పోగొ

524 చక్రదత్త — ౫౯. నేత్రరోగాధికారము.

ట్టుకొనుటకై అపథ్యవస్తువులను సేవింపరాదు. కంటిపోటు రోగమునందు చేయుఁదగిన యోగముల నింకను వినుఁడు.

---

దూర్వారసాదులచేత ముఖలేపము

శ్లోకములు (దేవనాగరి / Telugu):

कल्किताः सुघृता दूर्वा यवगैरिकशारिबाः ।
सुखलेपाः प्रयोक्तव्या रुजारोगोपशान्तये ॥ १६३ ॥
पयस्या शारिबापत्रं मञ्जिष्ठामधुकैरपि ।
अजाक्षीरान्वितैर्लेपः सुखोष्णः शस्यते ॥ १६४ ॥
वातघ्नसिद्धे पयसि सिद्धं सर्पिश्चतुर्गुणे ।
काकोल्यादिप्रतीवापं प्रयुञ्ज्यात्सर्वकर्मसु ॥ १६५ ॥
शाम्यत्येवं न चेच्छूलं स्निग्धस्विन्नस्य मोक्षयेत् ।
ततः शिरां दहेच्चापि मतिमांस्कुरितं यथा ॥ १६६ ॥
दृष्टेरतः प्रसादार्थमञ्जने शृणु मे शुभे ।

(తెలుగు లిపిలో మూల శ్లోకములు:)
శ్లో. కల్కితా స్సుఘృతా దూర్వా యవగైరికశారిబాః, సుఖలేపాః ప్రయోక్తవ్యా రుజా రోగోపశాన్తయే. 163.
పయస్యా శారిబాపత్ర మంజిష్ఠామధుకై రపి, అజాక్షీరాన్వితై ర్లేపః సుఖోష్ణః శస్యతే. 164.
వాతఘ్నసిద్ధే పయసి సిద్ధం సర్పి శ్చతుర్గుణే, కాకోల్యాదిప్రతీవాపం ప్రయుంజ్యాత్సర్వకర్మసు. 165.
శామ్యత్యేవం న చేచ్చూలం స్నిగ్ధస్విన్నస్య మోక్షయేత్, తతః శిరాం దహేచ్చాపి మతిమాం స్కురితం యథా. 166.
దృష్టే రతః ప్రసాదార్థ మంజనే శృణు మే శుభే.

తాత్పర్యము:
గరిక, యవలు, గైరికము, మనుబాల వీటిని నూరి నేతిలో కల్కమునుచేసి బాధితుని వృత్తికై సుఖపూర్వకముగా లేపనఁజేయవలయును. పాలచెట్టు, మనుబాలాకులు, మంజిష్ఠము, యష్టిమధుకము వీటిని మేక పాలతోనూరి సుఖోష్ణముగా లేపన చేయవలయును. వాతఘ్నములగువానిచేత సిద్ధము చేయఁబడిన పాలలో నాలుగురెట్లలో నేతిని సిద్ధము చేసి అందు కాకోల్యాదిగణపు టౌషధములను నూరి కలపవలయును. పిమ్మట దీనిని నేత్ర కార్యములలో వినియోగపెట్టవలయును.

---

వర్త్యంజనము

శ్లోకములు (దేవనాగరి / Telugu):

मेषशृङ्गस्य पत्राणि शिरीषधवयोरपि ॥ १६७ ॥
मूलत्याश्चापि तुल्यानि मुक्ता वैडूर्यमेव च ।
अजाक्षीरेण सम्पृच्य ताम्रे सप्ताहमावपेत् ॥ १६८ ॥
प्रणिधाय तु तद्वर्तिं योजयेदञ्जने भिषक् ।
स्रोतोऽञ्जनं विद्रुमं फेनं सागरस्य मनःशिलाः ॥ १६९ ॥
मरीचानि च तद्वर्तिं कारयेत्पूर्ववद्भिषक् ।
रसाञ्जनं घृतं क्षौद्रं तालीसं स्वर्णगैरिकम् ॥ १७० ॥
गोशकृद्रससंयुक्तं पित्तोपहतदृष्टये ।

(తెలుగు లిపిలో మూల శ్లోకములు:)
శ్లో. మేషశృంగస్య పత్రాణి శిరీషధవయో రపి. 167.
మూలత్యా శ్చాపి తుల్యాని ముక్తా వైడూర్య మేవ చ, అజాక్షీరేణ సంపృచ్య తామ్రే సప్తాహ మావపేత్. 168.
ప్రణిధాయ తు తద్వర్తిం యోజయే దంజనే భిషక్, స్రోతోజం విద్రుమం ఫేనం సాగరస్య మనశ్శిలాః. 169.
మరీచాని చ తద్వర్తిం కారయే త్పూర్వవ ద్భిషక్, రసాంజనం ఘృతం క్షౌద్రం తాలీసం స్వరణగైరికం. 170.
గోశకృద్రససంయుక్తం పిత్తోపహతదృష్టయే.

తాత్పర్యము:
మేషశృంగపుపత్రములును, దిరిసెన, చంద్ర వీటిఆకులును జాజియాకులును సమానముగా గ్రహించి, ముత్తెములు, వైఢూర్యమణి వీటిని సమానభాగములుగా గ్రహించి యేడుదినములవరకు రాగిపాత్రలో మేక పాలతో తడిపియుంచి పిమ్మట నూరి వర్తి చేసి...

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 525

వేసికొనిన హితకరము. శంఖము ముద్గములు సముద్రఫేనము మణిశిల మిరియములు వీటిని వత్తిచేసి వేయుట మంచిది. లేనిచో రసాంజనము నేయి తేనె తాడిశపత్రి స్వర్ణగైరికము వీటిని నూరి పేడరసములో కలిపి వత్తిని చేసి ఆవత్తితో పిత్తోపహతములగు దృష్టులు శాంతించును.

గుటికాంరజనము.

శ్లో. నలినోత్పలకింజల్కం గోశకృద్రససంయుతం. 171. గుడికాంరజన మేత త్స్యాద్దినరాత్రాంధయో ర్హితం, నదీజశంఖుత్రికటూర్వ్యథాంజనం మనఃశిలా ద్వే చ నిశే గవాం శకృత్, సచందనేయం గుడికాథ చాంజనే ప్రశస్యతే రాత్రిదినే ష్వపశ్యతాం. 172. కణా చ్ఛాగయకృన్మధ్యే పక్త్వా తద్రసపేషితా, అచిరాద్ధంతి నక్తాంధ్యం తద్వ త్క్షౌద్రమూషణం. 173. పచేత్తు గోధాం హి యకృత్ర్పయుక్తం ప్రకల్పితం మాగధికాభి రంజనా, న్నిషేవితం తస్యకృ దంజనేన నిహంతి నక్తాంధ్య మసంశయం ఖలు. 174. దధ్నా నిఘృష్టం మరిచం రాత్య్రాంధ్యాంజన ముత్తమం, తాంబూలయుక్తం ఖద్యోతభక్షణం చ తదర్థకృత్. 175. శఫరీమత్స్యక్షారో నక్తాంధ్యం చాంజనా ద్వినిహంతి, తద్వ ద్రామఠ టంకణ కర్ణమలం చైకశోంజనా న్మధునా. 177. కేశరాజన్వితం విద్ధం మత్స్యాండం హస్తి భక్షితం, నక్తాంధ్యం నియతం నృణాం సప్తాహ త్పథ్యసేవినాం. 177.

కమలకేసరములను ఆవుపేడలోకలిపి ఉండలుచేసి కంటిలొ నుంచికొనిన పగలు దృష్టి చక్కగా నగపడును. రేచీకటియు నశించును. అత్యుత్పన్నమగు శంఖము శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు అంజనము మణిశిల పసపు మ్రానిపసపు పేడ చందనము వీటిని వత్తి చేసి కంటిలో వేసికొనిన దివారాత్రములును దృష్టిస్వచ్ఛముగా నుండును. పిప్పళ్లను మేకకడుపులో (కుడిదిక్కుననున్న) మాంసమునందు పక్వముచేసి కంటిలో వైచికొనిన నిశ్చయముగా రేచీకటులు నశించును. మిరియమును పెరుగులలో నూరి కాటుకగా వేసికొన రేచీకటులు నశించును. తాంబూలములో మిణుగురుపురువును తినినను చేపయొక్క క్షారమును కంటిలొ వేసికొనిన రేచీకటులు నశించును. ఇంగువ సుహాగపువ్వును చెవిగుబిలి వీటి నొక్కొక్కదానిని తేనెతో చాది వేయుట మంచిది.

526 చక్రదత్త—౫౮. నేత్రరోగాధికారము.

త్రిఫలాఘృతము.

త్రిఫలాక్వాథకల్కాభ్యాం సపయస్కం శృతం ఘృతం, తిమి
రా ణ్యాచిరాద్ధంతి పీత మేత న్నిశాముఖే. 178

త్రిఫలాకషాయ కల్కములతో పాలు సహితముగా నేతిని కాచి సాయంకాలములయందు త్రాగిన సంపూర్ణముగా తిమిరిరోగములు నశించును.

మహాత్రిఫలాఘృతము.

శ్లో. త్రిఫలాయారసం ప్రస్థం ప్రస్థం భృంగరసస్యచ, వృషస్యచ రస
ప్రస్థం శతావర్యాశ్చ తత్సమం. 179. అజాక్షీరం గుడూచ్యా శ్చ
ఆమలక్యా రసం తథా, ప్రస్థం ప్రస్థం సమాహృత్య సర్వైరేభిర్ఘృతం పచే
త్. 180. కల్కః కణాసితాద్రాక్షా త్రిఫలా నీల ముత్పలం, మధుకం
క్షీరకాకోలీ మధుపర్ణీ నిదిగ్ధికా. 181. తత్సాధు సిద్ధం విజ్ఞాయ శుభే
భాండే నిధాపయేత్, ఊర్ధ్వపాన మధఃపానం మధ్యపానం చ శస్యతే.
182. యావన్తో నేత్రరోగా స్తా న్పానా దేవాపకర్షతి, సరక్త రక్త
దుష్టే చ రక్తేశ్చాతిస్రుతే౭పి చ. 183. నక్తాంఢ్యే తిమిరే కాచే నీలికా
పటలార్బుదే, అభిష్యందే౭ధిమంథే చ పక్ష్మకోపే సుదారుణే. 184. నే
త్రరోగేశు సర్వేషు వాతపిత్తకఫేషు చ; అదృష్టిం మందదృష్టిం చ
కఫవాతప్రదూషితాం. 185. స్రవతో వాతపిత్తాభ్యాం సకండ్వాసన్న
దూరదృక్, గృధ్రదృష్టికరం సద్యో బలవర్ణాగ్నివర్ధనం. 186. సర్వనే
త్రామయం హన్యా త్రిఫలాద్యం మహా ఘృతం.

త్రిఫలములరసము 16 ప|| గుంటకలగరాకు రసము 16 ప|| అడ్డసరము రసము 16 పల|| పిల్లిపీచరరసము 16 ప|| మేకపాలు 16 ప|| తిప్పతీగెరసము 16 పలములు ఆమ్లరసము 16 ప|| ఉసిరిక రసము 16. ప|| చొ|| తెచ్చి ఈరసమునందు నేతిని పక్వముచేయవలయును. ఆనేతిలో పిప్పళ్లు చక్కెర ద్రాక్ష త్రిఫలములు నల్లకనులములు మధుకము క్షీరకాకోలి పాలవాకుడు వీటిని కల్కమును చేసి పక్వమగునపుడు కలిపి చక్కగా పచనమైన పిమ్మట నొకపాత్రలో నుంచవలయును. పిమ్మట నీఘృతమును ఊర్ధ్వపానముగాని అధఃపానమునుగాని మధ్యపానమునుగాని చేయవలయును. దీనిని త్రాగుటచే నేత్రరోగము లన్నియును నశించును. రక్తసహితమైన దానియందును రక్తసుష్టుమందు అతిస్రావమునందును రేచీకటియందును తిమిరముకాచము నీలికపటలము అర్బుదము అభిష్యందము అధిమంథము వీటియందును భయంకరమగు పక్ష్మప్రకోపమునందును సమస్త

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 527

వాతపిత్తకములగు నేత్రరోగములయందును అదృష్టి మందదృష్టి వాతపిత్తస్రావము జల ఆసన్నదూరదృక్త్వము మున్నగువాని నియ్యది తొలగించును.

రెండవ త్రిఫలాఘృతము.

శ్లో. త్రిఫలాత్ర్యుషణం ద్రాక్షా మధుకం కటురోహిణీ. 187.
ప్రపౌండరీకం సూక్ష్మైలా విడంగం నాగకేసరం, నీలోత్పలం శారిబే ద్వే చందనం రజనీద్వయం. 188.
కార్షికైః పయసా తుల్యం త్రిగుణం త్రిఫలారసం, ఘృతప్రస్థం పచే దేత త్సర్వనేత్రరుజాపహం. 189.
తిమిరం దోష మాస్రావం కామలాం కాచ మర్బుదం, విసర్పం ప్రదరం కండూం రక్తం శ్వయథు మేవ చ. 190.
ఖాలిత్యం పలితం చైవ కేశానాం పతనం తథా, విషమజ్వరమర్మాణి శుక్రం చాశు వ్యపోహతి. 191.
అన్యే చ బహవో రోగా నేత్రజా యే చ వర్త్మజాః, తా న్సర్వాన్నాశయ త్యాశు భాస్కర స్తిమిరం యథా. 192.
నచైవాస్మాత్పరం కించిద్దృష్టిభిః కాశ్యపాదిభిః, దృష్టిప్రసాదనం దృష్టం యథా స్యాత్త్రైఫలం ఘృతం. 193.
ఫలత్రీకాభీరుకషాయసిద్ధం కల్కేలయష్టీమధుకస్య యుక్తం,
సర్పిస్సమం క్షౌద్రచతుర్థభాగం హన్యా త్త్రిదోషం తిమిరం ప్రవృద్ధం. 194.

త్రిఫలములు శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు ద్రాక్ష మధుకము కటకరోహిణి కమలములు చిన్నయేలకులు వాయువిడంగములు నాగకేసరములు నల్లగల్వలు మనుబాల చందనము పసుపు మ్రానిపసుపు వీటిని ఒక్కొకతులము చొ॥ వీటి అన్నిటితో సమానముగా పాలను దానికి మూడురెట్లు త్రిఫలములరసమును చేర్చి పక్వముచేసి 16 పలములనేతిని పక్వముచేయవలయును. ఇయ్యది నేత్రరోగములను సంపూర్ణముగా పోగొట్టును. తిమిరదోషములు అస్రావములు కామెరలు కాచము అర్బుదము విసర్పము ప్రదరము కండూరక్తవాతము ఖాలిత్యము వెంట్రుకలనెఱుపు విషమజ్వరములు మున్నగునవి నశించు. కాశ్యపాదిఋషులు ఈ త్రిఫలాఘృతముకంటె మించిన యౌషధము నేత్రములకు హితకరమైనది లేదు. త్రిఫలములు పిల్లపీచర వీటికషాయములో మధుకము వీటికషాయములో సమానభాగములను నేతిని కలిపి పక్వముచేసి నాలవపాలు తేనెను కలపవలయును. ఈ నేయి త్రిదోషజములగు తిమిరరోగములు నశించును.

528 చక్రదత్త—౫౯. నేత్రరోగాధికారము.

భృంగరాజతైలము.

శ్లో. భృంగరాజరసప్రస్థే యష్టీమధుపలేనచ, తైలస్య కుడవః పక్వం సద్యో దృష్టిం ప్రసాదయేత్ . 195. న స్యా ద్వలీపలితఘ్నం మాసం నైత న్న సంశయః, గవాం శకృ త్క్వాథవిపక్వ ముత్తమం హన్యాత్ తైలం తిమిరేషు నస్తతః, ఘృతం హితం కేవల మేన పైత్తికే ష్వైణుతైలం పవనాసృగుత్థయోః. 196.

16 పలముల గంటకలగరాకురసములో నొక పలము మధుకకల్కమును 4 పలముల తైలమును పక్వము చేయవలయును. ఈ తైలమును నస్యము నిచ్చిన దృష్టి స్వచ్ఛమగును. ఒక నెల సేవించిన వలీపలితరోగములు నశించును. ఆవుపేడ రసములో... మును పక్వముచేసి యుపయోగించిన తిమిరరోగములు నశించును. కేవలపైత్తిక తిమిరరోగములకును ఈ చికిత్సనే చేయవలయును.

---

నృపవల్లభ తైలము.

శ్లో. జీవనకర్షభకౌ మేధా ద్రాక్షాంశుమతీ నిదిగ్ధికా బృహతీ, మధుకం బలా విడంగం మంజిష్ఠా శర్కరా తథా రాస్నా. 197. త్వచం శ్వదంష్ట్రా ప్రపౌండరీకం పునర్నవాలవణం, పిప్పల్యః సర్వేషాం భాగై రర్ధాంశికైః పిష్టైః. 198. తైలం యది వా సర్పి ర్దత్వా క్షీరం చతుర్గుణం పక్వా, తిమిరం పటలం కాచం నక్తాంధ్యం చాహ్లాదం రాత్రాంధ్యం చ. 199. శ్వేతం చ లింగనాశం నాశయతి పరం న సీతి వ్యంగం; ముఖనాసార్ధాఢ్యతాం పలితం చాకాలజం హాని 200. కాసం శ్వాసం శోషం హిక్కా స్తంభం తథోర్ధ్వగం నేత్రే, ముఖజేర్త్యమురభేదం రోగం బాహుగ్రహం శిరః స్తంభం. 201. రోగా నధోర్ధ్వజత్రోః సర్వా నచిరేణ నాశయతి, నస్యార్థం కుడవం తైలం పక్తవ్యం నృపవల్లభే. 202. అష్టాంశైః శాణికైః కల్కై రస్య త్వాగ్రాది తైలవత్.

ఘృతము జీవక ఋషభకములను గంధద్రవ్యములు మేద ద్రాక్ష శాలిపర్ణి మధుకము ముత్తవపులగము వాయువిడంగములు మంజిష్ఠ చక్కెర రాస్నా సీతాంకు... ములు పల్లేరు గలిజేరు లవణము వీటిని కాలుపల ||చొ|| నూరి నేతిని గాని నూనెను గాని అందు కాచి ఈ తైలముకంటె నాలుగురెట్లు పాలను కలిపి పక్వము చేసి సేవించినచో తిమిరములు పటలములు మున్నగునవి నశించును. ముఖరోగములు అర్ధాంగవాయువు

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 529

నశించును. ఇందు తైలమునుగాని ఘృతమునుగాని నాలుగుపలములను స్వీకరింప వలయును. కొందఱాచార్యులు భృంగరాజతైలమువలె సిద్ధము చేయవలయు ననిరి.

అభిజితైలము.

श्लो. तैलस्य पचेत्कुडवं मधुकस्य पलेन कल्कपिष्टेन, 203. आमलकीरसप्रस्थं क्षीरप्रस्थेन संयुतं कृत्वा, अभिजिन्ना- म्ना तैलं तिमिरं हन्यात् सान्निपातोत्थम्। 204. विमलां कुरुते दृ- ष्टिं नष्टामप्यानयेदिदं शीघ्रम्।

ఒక పలము మధుకకల్కములో నాలుగుపలముల నూనెను ఉసిరిక రసమును పాలను 16 పలములను కలిపి పక్వముచేసి సేవించిన తిమిరరోగములు నశించును. నష్టమైన దృష్టి మరల వచ్చును.

---

శుక్లజరోగములకు ఛేదనాదులు.

श्लो. अर्म छेतुं छेदनीयं स्यात्कृष्णप्राप्तं भवेद्यथा, ब- डिशाविद्धमुन्नम्य त्रिभागं चात्र वर्जयेत्। 205. पिप्पली त्रिफला लाक्षा लोहचूर्णं ससैन्धवं, भृङ्गराजरसे पिष्टं गुडिकांजन- मिष्यते। 206. अर्म सतिमिरं काचं कण्डूम् शुक्लं तदर्जुनम्, अजकां नेत्ररोगांश्च हन्यान् निरवशेषतः। 207. पुष्पाख्य तार्क्ष्यज सि- तोदधिफेनशङ्खसिन्धूत्थगैरिकशिलामरीचैः समांशैः, पिष्टै- श्च माक्षिकरसेन रसक्रियेयं हन्त्यर्म काचतिमिरार्जुनवर्त्म- रोगान्। 208. कान्तस्य सर्पिषः पानैर्विरेकालेपनेचनैः, स्वादु- शीतैः प्रशमयेच्छुक्तिकामुपनाहैस्ततः। 209. प्रवालमुक्ता- वैडूर्य शङ्खस्फटिकचन्दनम्, सुवर्णरजतं क्षौद्रमञ्जनं शुक्ति- कापहम्। 210. शङ्खः क्षौद्रेण संयुक्तः कतकः सैन्धवेन वा, सितयार्णवफेनो वा पृथगञ्जनमिष्यते। 211. पैत्तं विधिमशेषेण कुर्यादर्जुनशान्तये, वैदेही श्वेतमरीचं सैन्धवं नागरं स- मम्। 212. मातुलुङ्गरसैः पिष्टमञ्जनं पिष्टकापहम्।

అర్మరోగము నల్లగుడ్డుపైకి ప్రాకిన శస్త్రము చేయుట మంచిది. ఎత్తిపట్టికొని బడిశ మనుశస్త్రముచేత ఛేదింపవలయును. పిప్పళ్లు త్రిఫలములు లత్తుక లోహచూర్ణము సైంధవలవణము వీటిని గుంటగలగరాకురసములో నూరి సిద్ధముచేసి సేవించిన అర్మ

67

530 चक्रदत्त—५९. नेत्ररोगाधिकारमु.

मु तिमिरमु काचमु दुरद शुक्रमु तेलुपु अजक मुन्नगु नेत्ररोगमुलु पोगोट्टुनु. सोम्पु रसांजनमु मिश्री समुद्र फेनमु शंखमु सैंधवलवणमु गडमु शिलाजित्तु मिरियमुलु वीटिनि समभागमुलनु तेनेलो कलिपि कन्नुललो वेसिकोनिन अर्ममु काचमु तिमिरमु पूवुलु मुन्नगु नेत्ररोगमुलु तोलगुनु. रेणुक बीजमुलतो नैन नेतिनि त्रागुटचेतनु विरेचनमुलु लेपनलु सेचनलु चेयुट चेतनु शुक्तिमुन्नगु रोगमुलु नशंचुनु. पेसलु मुत्तेमुलु वैडूर्यमणुलु शंखमु कर्पूरमु चंदनमु बंगारमु वेंडि तेने वीटिनिकलिपि-नूरी अंजनमु: चेसि वेसिकोनिन शुक्तिकुलु नशंचुनु. लेनिचो शंखमुनु नूरी तेनेलो कलिपि कन्नुललो वेसिननु वलियुनु. मिश्री समुद्र फेनमु वीटिनि नूरी काटुकगा वेसिकोनिन पूवुलु नशंचुनु. पूवुलु शांतिकुटुकै तळुचुगा पित्तशांति चिकित्सनु चेयवलयुनु. कुप्पेर्लु तेल्लमिरियमुलु सैंधवलवणमु शोंठि वीटिनि माचिरसमुलो नूरी काटुक वेसिकोनिन पिष्टकमुलु नशंचुनु.

—• संधिसमुल कुपनाहभेदनादुलु. •—

श्लो. भित्त्वोपनाहं कफजं पिप्पलीमधुसैन्धवैः. 213. निशीथे मण्डलाग्रेण प्रच्छये द्व्वा समन्ततः, पथ्यातुत्थत्रिफलामज्जाबीजै स्त्रीद्व्येकभागै र्विदधीत वर्तिं, तयांजये दश्रुमति प्रगाढ मक्ष्णो र्हरेत्कष्ट मपि प्रकोपं. 214. स्रावेषु त्रिफलाक्वाथं यथादोषं प्रयोजयेत्, क्षौद्रेणा ज्येन पिप्पल्या मिश्रं पिबेच्छिग्रां तथा. 215. त्रिफलामूत्र कासीससैन्धवैः सरसांजनैः, रसक्रिया क्रिमिग्रंथौ भिन्ने स्या त्प्रतिसारणं. 216.

कफोत्पन्नमुलगु नुपनाहमुलकु भेदनमुनु चेसिपिप्पळ्लु सैंधवलवणमु तेने वीटि नंदु निंपवलयुनु. करक्कायलु 1 भागमु ताडि 2 भागमु लॊसिरिके 3 भागमुलु वीटिनि मध्यबीजसुलनु क्रममुगा मूडु रेंडु ओक भागमुनु ग्रहिंचि नूरी वर्तिचेसि धरिंचिन नेत्रमुलोनि याशुवुलनु तोलगिंचुनु.

—• प्रतिसारणादुलु. •—

श्लो. स्विन्नां भित्त्वा विनिष्पीड्य भिन्ना मंजननामिकां, शिलैलानतसिंधूत्थैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्. 217. रसांजनमधूभ्यां च भिन्नां वा शस्त्रकर्मणा, प्रतिसा र्यांजनै र्युंज्या दुष्णै र्दिपशिखोद्भवैः. 218. स्वेदये द्धृष्टयांगुल्या हां...

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ५३१

...क्तं जलौकसा, रोचनाक्षारतुत्थानि पिप्पल्यः क्षौद्रमेव च ॥ २१९ ॥
प्रतिसारणमेकैकं भिन्नेन गण इष्यते ।
निमिषे नासया पेयं सर्पिस्तेन च पूरणम् ॥ २२० ॥
स्वेदयित्वा बिसग्रन्थि छिद्राण्यस्य निराश्रयम् ।
पक्वं भित्त्वा तु शस्त्रेण सैन्धवेनावचूर्णयेत् ॥ २२१ ॥
वर्त्मावलेखं बहुशस्तद्वच्छोणितमोक्षणम् ।
पुनः पुनर्विरेकं च पिल्लरोगातुरो भजेत् ॥ २२२ ॥
पिल्ले स्निग्धो वमेत्पूर्वं शिराव्यधं स्रुतेऽसृजि ।
शिलारसाञ्जनव्योषगोपित्तैश्चक्षुरञ्जयेत् ॥
हरितालवचादारु मुरसारसपेषितम् ।
अभयारसपिष्टं वा तगरं पिल्लनाशनम् ॥ २२३ ॥
भावितं बस्तमूत्रेण सस्नेहं देवदारु च ।
काकमाचीफलैश्चैनं घृतयुक्तेन बुद्धिमान् ॥ २२४ ॥
धूपयेत्पिल्लरोगातं पतन्ति कृमयोऽचिरात् ।

असजनमनुरोगमुनन्दु चेमटनु पट्टिञ्चि भेदन चेसि निष्पीडनमु चेयवलयुनु. पिम्मट शिलाजित्तु एलकुलु तगरमु सैन्धवलवणमु तेने वीटितो प्रतिसारणमुनु चेयवलयुनु. लेनिचो शस्त्रकर्म नेऱिगि वैद्युँडु रसाञ्जनमु तेनेलतो प्रतिसारणमुनु चेयवलयुनु. इट्लु प्रतिसारणमुनु चेसि दीपशिखोद्भवमुलगु नुष्णमुतो चेम्मटनु पट्टिम्पवलयुनु. व्रोलिनि रुद्दि आवीरिपट्ट वलयुनु. जेलग्लनु पट्टिञ्चि रक्तमुनु वेडलिम्पवलयुनु. पिम्मट क्रममुगा गोरोचनमु यवक्षारमु मैलुतुत्तमु पिप्पळ्लु तेने वीटि नोक्कोक्कदानिनि प्रतिसारणमु चेयिम्पवलयुनु.

शुक्लान्जनमु

श्लो.
रसाञ्जनं सर्जरसो जातिपुष्पं मनःशिला ॥ २२६ ॥
समुद्रफेनो लवणं गैरिकं मरिचानि च ।
एतत्समांशं मधुना पिष्टं लग्नस्तनर्तनि ॥ २२७ ॥
अञ्जनं क्लेदकण्डूघ्नं पक्ष्मणाञ्च प्ररोहणम् ।
मस्तकास्थि चुलुक्यास्तु तुत्थोदलवणान्वितम् ॥ २२८ ॥
ताम्रपात्रेऽञ्जनं घृष्टं पिल्ले प्रक्लिन्नवर्त्मनि ।
ताम्रपात्रे गुहामूलं सिन्धूत्थं मरिचान्वितम् ॥ २२९ ॥
आरनालेन संघृष्टमञ्जनं पिल्लनाशनम् ।
हरिद्रे त्रिफलां लोध्रं मधुकं रक्तचन्दनम् ॥ २३० ॥ भृङ्गराज...

५८२ चक्रदत्त—५९. नेत्ररोगाधिकारमु.

रसे पिष्ट्वा घर्षयेल्लोहभाजने, तथा ताम्रे च सप्ताहं कृत्वा वर्तिं रजोऽथवा। २३१। पिच्चिटीधूमदर्शी च तिमिरोपहतेक्षणाः, प्रातर्निश्यञ्जयेन्नित्यं सर्वनेत्रामयापहम्। २३२। मञ्जिष्ठामधुकोत्पलोदधिकफत्वक्चैव्यगोरोचनामांसीचन्दनशङ्खपत्रगिरिमृत्तालीसपुष्पाञ्जनैः, सर्वैरेव समांशैरञ्जनमिदं शस्तं सदा चक्षुषोः कण्डूक्लेदमलाश्रुशोणितरुजापिल्लार्शशुक्रापहम्। २३३।

रसांजनमु सर्जरसमु जाजिपुष्पमु मनश्शिल समुद्रफेनमु उप्पु गैरिकमु वीटिनि सममुगा चेकोनि तेनेलोनूरि कंटिलोवेसिकोनिन क्लिन्नमुलु वर्त्मरोगमुलुनशिंचुनु. चेपतललोनुंडु येमुकनु गंजिनि उप्पुनकलिपि रागिपात्रलो नूरि क्लिन्नवर्त्म मुन्नगु वानिकुपयोगिंप वलयुनु. कोलपोन्न वेर्लनु रागिपात्रलोनूरि सैंधवलवणमु मिरियमुलु कलिपि गंजितो घर्षणचेसि अंजनमुंजेसि वेसिकोनिन पिल्ल्रोगमुलु नशिंचुनु. पसपु म्रानि Charcoal/पसपु त्रिफलुलु लोध्र मधुकमु रक्तचंदनमु वीटिनि गुंटकलगरारसस्रवमुल लो कलिपि लोहपात्रमुनंदु गानि रागिपात्रमुलोगानि घर्षणचेसि वर्तिनिचेसि गानि अंजनमु चेसिगानि कंटिकि वेसिकोनिन पिच्चिटि बूजु ग्रम्मिनट्लुंडुट तिमिरमु मुन्नगुनसवि संपूर्णमुगा नशिंचुनु. मधुकमु मंजिष्ठमु कमलमु समुद्रफेनमु तेजपत्रि गोरोचनमु जटामांसि चंदनमु शंखमु कोंडमिट्टि तालीशपत्रि वीटिनिसमांशमुलनु गोनि अंजनमु चेसि धरिंचिन नेत्रमुलकु हितमु. कंडुवु क्लेदमु रक्तपुपीड मुन्नगुनसवि नशिंचुनु.

---

तुत्थाञ्जनम्

श्लो. तुत्थकस्य पलं श्वेतमरीचानि च विंशतिः, विंशत्या काञ्चिकपलैः पिष्ट्वा ताम्रे निधापयेत्। २३४। पिल्लानपिल्लान्कुरुते बहुवर्षोत्थितानपि, तस्यैकेनोपदेहास्रुकण्डूशोथांश्च नाशयेत्। २३५। याप्यः पक्ष्मोपरोधस्तु रोमोद्धरणलेखनैः, वर्त्मन्युपचितं लेख्यं स्राव्यमुत्क्लिष्टशोणितम्। २३६। प्रवृद्धान्तर्मुखं रोम सहिष्णोरुद्धरेच्छनैः, संदंशेनोद्धरेद्दृष्ट्यां पक्ष्मरोमाणि बुद्धिमान्। २३७। रक्षन्नक्षीदहेत्पक्ष्मतप्तहेमशलाकया, पक्ष्मारोगे पुनर्नैवं कदाचिद्रोमसम्भवः। २३८। उत्सङ्गिनी बहुल...

ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 533

కర్దమవర్త్మే చ శ్యావం చ యచ్చ పటుతంత్య్రహం బద్ధవర్త్మ, క్లిష్టం చ పోథకియుతం త్ర్యహం వర్త్మ యచ్చ కుంభికినీ చ సహ శర్కరయా వలే ఖ్యాః. 239. శ్లేష్మోపనాహనగణం చనిసం చ భేద్యో, గ్రంథిశ్చ యః క్రిమికృతోఽంజనామికా చ. 240.

మైలుతుత్తము 1 పలము తెల్లమిరియములు 20 పలములు వీటిని 40 పలముల గంజిలో కలిపి తామ్రపాత్రలో ఘర్షణచేసి అంజనముగా వేసికొనిన బహుకాలము నుండియుండిన పిల్లనేత్ర రోగము నశించును. లేక ఈయౌషధులతో సేకము చేసినను ఉపదేహము వాపు మున్నగునవి నశించును. పలకె దులయందు రక్తస్రావమును చేయింపవలయును. ప్రవృద్ధములగు అంతర్ముఖరోగములను బుద్ధిమంతుఁడగు వైద్యుఁడు చిమటలాంటికత్తిరతో వెడలింపవలయును. దురదగల గ్రంథులు మున్నగువానియందు లేఖనకర్మమున్నగు చికిత్సలఁ జేయవలయును.

--౯ వర్త్మములకు ఘృతాదిశ్చ్యోతనము. ౯--

శ్లో. ఘృతసైంధవచూర్ణేన కఫానాహః పునఃపునః, విలిఖేన్మండలాగ్రేణ పచ్ఛయే ద్వా సమంతతః. 241. పటోలామలకక్వాథై రాశ్చ్యోతనవిధి ర్హితః, ఫణిజ్జకరసో నస్య రసైః పోథకినాశనః 242. అనాహపిడకాం స్విన్నాం తిర్యగ్గృత్వా గ్నినా దహేత్, అర్శ స్తథా వర్త్మనామ్నా శుష్కార్శోఽచ్ఛేద మేవ చ. 243. మండలాగ్రేణతీక్ష్ణేన మూలే ఛిన్ద్వా చ్ఛిషక్ శనైః, సిందూరపిప్పలీకుష్ఠహరిద్రా త్రిఫలారసైః. 244. సురామండేన వర్తి స్స్యాత్ శ్లేష్మాభిష్యందనాశనీ, పోథకీవర్త్మోపరోధ క్రిమిగ్రంథకృతాంశ్చే. 245.

కఫానాహ రోగమును ఘృతసైంధవచూర్ణముచేత పోగొట్టవలయును. పటోలము ఉసిరిక వీటికషాయముతోగాని ఫణిజ్జకరసముతోగాని పోథిగ్రంథులను పోగొట్టవలయును. అనాహపిడికలను చెమ్మట మున్నగువానివలన పోగొట్టవలయును. నేత్రపుఅర్భుదము వర్త్మార్శము శుష్కార్శము ఈరోగములను మొదల శస్త్రముచేసి పిదప సైంధవలవణము మున్నగు నౌషధులను త్రిఫలములరసములో తడిపిమదిరామండములో వర్తిచేసి ధరించిన అభిష్యందాదిరోగములు నశించును.

ఇట్లు చక్రదత్తయందు నేత్రరోగాధికారప్రకరణము ముగిసెను.

౫౯. శిరోరోగాధికారము.

---

❧ వాతశిరోరోగమునకు చికిత్స. ❧

శ్లో. వాతీకే శిరసో రోగే స్నేహస్వేదా న్సనావనాన్, పానాన్నముపహారాం శ్చ కుర్యా ద్వాతామయాపహాన్. ౧.

కుష్ఠ మేరండతైలం చ లేపా త్కాంజికపేషితం, శిరోర్తిం నాశయ త్యాశు పుష్పం వా ముచుకుందజం. ౨.

పంచమూలీకృతం క్షీరం నస్యే దద్యా చ్ఛిరోగదే, ఆశిరోవ్యాయతం చర్మ కృత్వా ౭ష్టాంగుల ముచ్ఛ్రితం. ౩.

తే నావేష్ట్య శిరో ౭ధస్తా న్మాషకల్కేన లేపయేత్, నిశ్చల స్యోపవిష్టస్య తైలై రుష్ణైః ప్రపూరయేత్. ౪.

ధారయే దారుజః శాంతే ర్యామం యామార్ధ మేవ వా, శిరోబస్తి ర్జయ త్యేష శిరోరోగం మరుద్భవం. ౫.

హను మన్యాక్షికర్ణార్తి మర్దితం మూర్ధకంపనం, తైలే నాపూర్య మూర్ధానం పంచమాత్రాశతాని చ. ౬.

తిష్ఠేచ్ఛేషస్వపి తే ౭ష్టాదశ వాతే శిరోగదే, ఏక ఏవ విధిః కార్యః తథా కర్ణాక్షిపూరణే. ౭.

---

వాతీక శిరోరోగమునకు స్నేహస్వేదములు పావనములును హితముఁ బోఁగొట్టునన్నపానములను చేయవలయును. కోష్ఠు ఆముదమును గంజితోనూరి లేపనచేసి శిరఃపీడలుతొలగును. లేనిచో ముచికుందవృక్షపుపూలను లేపన చేయవలయును. పంచమూలములలో పాలను కషాయముగాగాచి నస్యము నిచ్చిన శిరోరోగములు నశించును. తలచే నలుప్రక్కలను రాగలచర్మముతో కట్టి క్రిందివైపున మినుముల కల్కమును లేపనచేసి రోగినిస్వస్థునిగా కూర్చుండఁబెట్టి ఆచర్మముపైని వెచ్చనినూనెనుపోయవలయును. రోగికి బాధ యుపశమిల్లువఱకును జాముగాని రెండుజాములుగాని ఉంచిన సమస్తశిరోరోగములు నశించును. తలత్రిప్పుడు మున్నగునవి పోవుటకు ఈరీతిగనె తైలముతోతలను పూరింపవలయును. ఇయ్యదివినూరు మాత్రల తైలము కఫోత్పన్నములును, పిత్తోత్పన్నములును ఎన్మిది వందలవాతపు శిరోరోగములను పోగొట్టును. దీనినే కర్ణములకునక్షేత్రములకును చేయవలయును.

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 535.

పైత్తిక శిరోరోగములకు.

శ్లో. పైత్తే ఘృతం పయః సేకాః శీతలేపాః సనావనాః, జీవనీయాని సర్పీంషి పానాన్నం చాపి పిత్తనుత్. 8.
పిత్తాత్మకే శిరోరోగే స్నిగ్ధం సమ్యగ్విరేచయేత్, మృద్వీకాత్రిఫలేక్షూణాం రసైః క్షీరైః ఘృతై రపి. 9.
శతధౌతఘృతాభ్యంగః శీత వాతాది సేవనం, శీతస్పర్శాశ్చ సంసేవ్యాః సదా దాహార్తిశాన్తయే. 10.
చందనోశీర యష్ట్యాహ్వబలావ్యాఘ్రనఖోత్పలైః, క్షీరపిష్టైః ప్రదేహాః స్యాచ్ఛృతై ర్వా పరిషేచనం. 11.
మృణాలబిసశాలూక చందనోత్పల కేసరైః, స్నిగ్ధశీతైః శిరో దిహ్యాత్తద్వ దామలకోత్పలైః. 12.
యష్ట్యాహ్వ చందనానంతా క్షీరసిద్ధం ఘృతం హితం; నావనం శర్కరాద్రాక్షా మధుకైర్వాపి పిత్తజే. 13.
త్వక్పత్రశర్కరాపిష్టానావనం తండులాంబునా, క్షీరసర్పిర్హితం నస్యం రసావా జాంగలాః శుభాః. 14.
రక్తజే పిత్తవ త్సర్వం భోజనాలేపసేచనం, శీతోష్ణయో శ్చ వ్యత్యాసో విశేషో రక్తమోక్షణం. 15.

పైత్తికశిరోరోగములందు నేతిని పాలను సేకము చేయవలయును. శీతలలేపములు నస్యవిధులు జీవనీయగణపుటౌషధులచేత సిద్ధముచేయఁబడిన యన్న పానములు సేవింపవలయును. పిత్తజశిరోరోగములందు స్నిగ్ధౌషధులు ద్రాక్ష త్రిఫలములు చెఱకు వీటితో విరేచనములను చేయించుట మంచిది, శిరోదాహాదులు శాంతించుటకై నూరు పర్యాయములు శుద్ధిచేసిన నేతిని రుద్దవలయును. చందనమువట్టివేళ్లు మధుకము నుత్తువుపులగమువానడు కమలములు వీటినిపాలతో నూరిలేపన చేయవలయును. లేనిచో ఈయౌషధులనే పాలతో కషాయముచేసి సేకము చేయవలయును. కమలనాళములు గడ్డలు జాజికాయ చందనము కమలకేసరములు వీటిని నేతిలో పక్వముజేసి శీతలలేపనులను చేయవలయును. ఈఘృతమును నస్యమిచ్చుట చేతగాని కండచక్కెర ద్రాక్ష యష్టిమధుకము వీటికషాయమును నస్యమిచ్చుట చేతఁ గాని శిరోరోగములునశించును. తేజపత్రి కలకండ నేటిని బియ్యపుకడుగుతోనూరి నస్యవిధిఁ జేసినచో హితమగును. రక్తజములగు శిరోరోగములందు సంపూర్ణములగు భోజన లేపనాదులను పిత్తవిధానపురీతిని చేయవలయును. శీతోష్ణముల మార్పును రక్తస్రావమును విశేషము.

५८६ चक्रदत्त — ५९. शिरोरोगाधिकारमु.

कफशिरोरोगमुलु.

श्लो. कफजे लङ्घनं स्वेदो गूर्ध्वोष्मैः पाचनांश्चापि, तीक्ष्णा
ऽवपीडा धूमाश्च तीक्ष्णाश्च कवलां हिताः. १६. अच्छं च पाय
ये त्सर्पिः पुराणं स्वेदये त्ततः, मधूकसारेण शिरः स्विन्नं
चास्य विरेचयेत्. १७. कृष्णाब्दशुण्ठीमधुक शताह्वाह्वलैः समैः,
जलपिष्टैः शिरोलेपः सद्यः शूलनिवारणः. १८. देवदारुनतं
कुष्ठं नलदं विश्वभेषजं, लेपः काञ्जिकसंविष्टस्तैलयुक्तो ऽशिरोरु
जानुत्. १९. सन्निपातभवे कार्या दोषत्रयहरी क्रिया, सर्पिःपा
नं विशेषेण पुराणं त्वादिशन्ति हि. २०. त्रिकटुक पुष्कर रज
नी रास्ना सुरदारु तुरगगन्धानां, क्वाथः शिरोरुजालं नासा
पीतो निवारयति. २१. नागरकल्क मिश्रं क्षीरं नस्येन योजयेत्
पुंसाः, नानादोषोद्भूतां शिरोरुजं हन्ति तीव्रतरां. २२. नी
लोत्पलं चन्दनकुष्ठयुक्तं शिरोरुजायां सघृतः प्रदेहः,
प्रपौण्डरीकं सुरदारु कुष्ठं यष्ट्याह्व मेलाकमलोत्पलैश्च.
२३. शिरोरुजायां सघृतः प्रदेहो लोहोह्र काश्मीरशि
रोरुहैश्च.

कफशिरोरोगमुलुकु लङ्घनमुचेयवलयुनु. रूक्षमुलु नुष्णमुलु पाचना-
त्त्वमुलुग वस्तुवुलवलन चेम्मटఁबुट्टिंपवलयुनु. स्वच्छमैन प्रात नेयिनि द्रागिंचि
चेमटपट्टिंचि यष्टिमधुकपु सत्तूतो नस्यमु निप्पिंचवलयुनु. पिप्पळ्ळु तुंगमुस्त-
लु शोंठि मधुकमु पिल्लीपीचर कमलमुलु कोष्ठु वीटिनि नीटितोनूरि लेपनचेसिन शिर-
श्शूललु तोलఁगुनु. देवदारुवु तगरमु कोष्ठु कुरुवेरु शोंठि वीटिनि गंजितो
नूरि तैलमुनुकलिपि शिरस्सुनकु लेपनचेसिनचो शूललु नशिंचुनु. सन्निपातप्रकोप-
रोगमुनन्दु त्रिदोषहरमु लगु चिकित्सलनु पुराणघृतपानमुनु चेयिंपवल-
युनु. त्रिकटुकमु कमलमु पसुपुरास्न देवदारुवु पेन्नेरु वीटिकषायमुनु
मुक्कुतो पील्चिन शिरोबाध उपशमिल्लुनु. तगरमु कमलमुलु चन्दनमु कोष्ठु
वीटिनिनूरि तेनेकलिपि लेपनचेसिननु कमलमुलु देवदारुवु कोष्ठु मधुकमु एलकुलुवीटि
कल्कमुलो तेनेकलिपि गानि लोहरजमु कमलमुलु कचोरमुलु त्रिकल्कमुलो
तेनेनि कलिपि गानि लेपनचेसिननु शिरोरोगमुलु नशिंचुनु.

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ५८७

---

❧ शताह्वातैलमु. ❧

श्लो. शताह्वैरण्डमूलं च ग्रन्थ्याम्लीफलैः शृतं,
तैलं नस्यं मरुच्छ्लेष्म तिमिरोर्ध्वगदापहम्। २४।

पिलीपीचर आमुदपु वेळ्लु तगरमु वाकुडु वीटितो पक्वमुचेसिन तैलमुनु नस्यमुगा निच्चिन शिरोरोगमुलु नशिंचुनु.

---

❧ जीवकाद्यतैलमु. ❧

श्लो. जीवकर्षभकौ द्राक्षा सितायष्ट्युत्पलैः,
तैलं नस्यं पयः पक्वं वातपित्तशिरोगदे। २५।

जीवकमु ॠषभकमु द्राक्ष कंडचक्केर मधुकमु मुत्तवपुलगमु कमलमुल पालु वीटितो पक्वमुचेसिन तैलमुनु नस्यमु निच्चिन वातपित्तजमुलगु शिरोरोगमुलु नशिंचुनु.

---

❧ बृहज्जीवक तैलमु. ❧

श्लो. जीवकर्षभकौ द्राक्षा मधूकं मधुकं बला, नीलोत्पलं चन्दनं च विदारी शर्करा तथा। २६।
तैलप्रस्थं पचे देभिः शनैः पयसि षड्गुणे, जाङ्गलस्य तु मांसस्य तुलार्धस्य रसेन तु। २७।
सिद्ध मेत द्भवे न्नस्यं तैल मर्धावभेदकं, बाधिर्यं कर्णशूलां च तिमिरं गलशुण्डिकां। २८।
वातिकं पैत्तिकं चैव शीर्षरोगं नियच्छति, दन्तचालं शिरःशूल मर्दितं चापकर्षति। २९।

जीवकमु ॠषभकमु द्राक्ष मधूकमु मधुकमु मुत्तवपुलगमु नल्लगल्वलु चन्दनमु विदारि चक्केर वीटिनि १६ पलमुल नेतिलो पक्वमुचेसि नेतिकंटे नारुरेट्लुक्कव पाअलनु ५० पलमुल नडविजंतुवुलमांसरसमुनु कलिपि पक्वमुचेसि सेविंचिन चेवुडु कर्णशूललु तिमिरमुलु मुन्नगुनवि नशिंचुनु.

---

❧ षड्बिन्दु तैलमु. ❧

श्लो. एरण्डमूलं तगरं शताह्वा जीवन्ती रास्ना सह सैन्धवं च, भृङ्गं विडङ्ग मधुयष्टिका च. विश्वौषधं कृष्णतिलस्य तैलम्। ३०।
अजं पय स्तैलविमिश्रितं च चतुर्गुणे भृङ्गरसे विपक्वं, षड्बिन्दवो नासिकया विधेयाः शीघ्रं निहन्युः शिरसो विकारान्। ३१।
च्युतां श्च केशां श्चलितां श्च दन्तान् दु -

---

६८