चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Chakradatta Hindi
महामहोपाध्याय चक्रपाणिदत्त द्वारा
स्रोत: Chakradatta Chikitsa Sangraha with Hindi Commentary (उद्गम)
554 चक्रदत्त—६२. स्त्रीरोगाधिकारमु.
नदनि दीनिनि अश्विनीदेवतलु निर्मिंचिरि. अर्शलु कुष्ठरोगमुलु पाम दद्रुवु विचर्चिक मुन्नगुवानिनि पोगोट्टुटकु ईक्षारतैल मुत्तममु.
इट्लु चक्रदत्तयंदु योनिरोगाधिकार प्रकरणमु मुगिसेनु.
६२. स्त्रीरोगाधिकारमु..
गर्भहितमुलगु नुपायमुलु.
श्लो. मधुकं शाकबीजं च पयसा सुरदारु च. १. अश्मंतकः कृष्णतिलास्ताम्रवल्ली शतावरी, वृक्षादनी वयस्या च तथैवोत्पलशारिबा. २. अनंता शारिबा रास्ना पद्मा मधुक मेव च, बृहतीद्वय काश्मर्य क्षीरिशृंगास्त्वचो घृतम्. ३. पृथक्पर्णी बला शिग्रु श्वदंष्ट्रा मधुयष्टिका, शृंगाटकं बिसं द्राक्षा कशेरु मधुकं सिता. ४. मासेषु सप्तयोगा स्स्युः अर्धश्लोकास्तु सप्तसु, यथाक्रमं प्रयोक्तव्या गर्भस्रावे पयोन्विताः. ५. कपित्थबिल्व बृहती पटोलेक्षु निदिग्धिकाः, मूलानि क्षीरसिद्धानि दापये द्भिषगष्टमे. ६. नवमे मधुकानंता पयस्या शारिबा पिबेत्, पयस्तु दशमे शुंठ्या शृतशीतं प्रशस्यते. ७. सक्षीरा वाहिता शुंठी मधुकं देवदारु च, एव माप्यायते गर्भ स्तीव्रा रुक् चोपशाम्यति. ८. कुशकाशोरुबूकानां मूलै र्गोक्षुरकस्य च, शृतं दुग्धं सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलनुत्परं. ९.
(१) मधुकमु शाकबीजमु क्षीरकाकोलि देवदारुवुलुनु, (२) आरे, नल्लनूगु मंजिष्ठ शतावरियुनु, (३) तिप्पतीगे क्षीरकाकोलि कमलमुलु मनुबाल आनंतमूलमु, (४) अनंतमूलमु मनुबाल सन्नरास्न कमलमु मधुकमुलुनु (५) वाकुडुगुम्मुलु क्षीरविदारि लवंगपुपट्ट शृंगमु नेयियुनु, (६) पृथक्पर्णि मुत्तुवपुलगमु मुनग पल्लेरु यष्टिमधुकमुनु, (७) शृंगाटकमु (दुप्पगड्ड) तामरतूडु द्राक्ष कसेरुवु मधुकमु मधुशर्करयुनु ईयेडु योगमुलनु एडुनेललु क्रममुगा पालतो कलिपि गर्भस्रावमुनं दुपयोगिंपवलयुनु. वेलग
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. ५५५
मारेडु पेद्दवाकुडु पटोलमु चिन्नवाकुडु वीटिनि पालतो सिद्धमुचेसि एनिमिदि नेललु ईयवलयुनु. तोम्मिदव मासमुलो मधुसमु अनन्त क्षीरकाकोलि मनुबाल वीटिनि त्रागवलयुनु. पदियव नेललो शोंठितो काचि चल्लार्चिन पाल्नु त्रागुट श्रेष्ठमु. ईरीतिगाఁ जेसिन गर्भमु पुष्टमै बाध लुपशमिल्लुनु. कुशकाशलु एरंडमु पल्लेरु वीटिवेळ्लनु पाललो पक्वमुचेसि चक्करवेसिकोनि त्रागिन गर्भिणिकि शूललु नशिंचुनु.
गर्भमु निलुचुटकु दुग्धमु.
श्लो. कशेरुशृङ्गाटकजीवनीयपद्मोत्पलैरण्डशतावरीभिः, सिद्धं
पयः शर्करया विमिश्रं संस्थापयेद्गर्भ मुदीर्णशूलम्. १०.
कशेरुशृङ्गाटकपद्मकोत्पलं समुद्गपर्णीमधुकं सशर्करं, सशूल
गर्भस्रुतिपीडिताङ्गना पयोविमिश्रं पयसान्नभुक्पिबेत्. ११.
गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां चापि शुष्यतां, सीतामधुक
काश्मर्यैर्हित मुत्थापने पयः. १२. गर्भशोषे त्वामगार्भाः
प्रसहाश्च सदा हिताः.
कसेरुवु शृङ्गाटकमु जीवनीलगणपु औषधमुलु कमलमुलु तेल्लकमलमुलु एरंडमु शतावरि वीटितो सिद्धमुचेसिन पाललो कंडचक्करनु कलिपिकौनि त्रागिन वृद्धिनोंदिन शूलगल गर्भमु निलुचुनु. कसेरुवु शृङ्गाटकमु कमलमुलु मिनुमुलु मधुकमु चक्कर वीटिनिकलिपि सेविंचिन शूललु गर्भस्रावमुलु मुन्नगुनवि नशिंचुनु. वातमुचेत गर्भमु शुष्कंचिनपुडु बालुरकुनु शुष्कत कलुगुनु. अट्टि समयमुल तेने चक्कर गुम्मुडु नीटितो सिद्धमुचेसिन पालु हितकरमु. गर्भशोषमुनन्दु पच्चिगर्भमुलनु तिनुट मंचिदि.
नाभिlepamulu मुन्नगुनवि.
श्लो. पाठा लाङ्गलि सिंहास्य मयूरकजटैः पृथक्, नाभि
वस्तिभगालेपा त्सुखं नारी प्रसूयते. १३. परूषकस्थिरामूल
लेप स्तद्व त्पृथक्पृथक्, वासामूले द्रुतं तद्व त्कटिबद्घे
प्रसूयते. १४. पारायास्तु शिफां योनौ या नारी संप्रधार
येत्, उग्राः प्रसवकाले च सा सुखेन प्रसूयते. १५. तुषाम्बु
परिपिष्टेन मूलेन परिलेपयेत्, लाङ्गल्या श्चरणौ सूते क्षिप्र
मेतेन गर्भिणी. १६. अटरूषकमूलेन नाभिबस्तिभगालेपः कर्तव्यः,
तालतरोरूर्ध्वमूले मुक्तकच्छे प्लुते पुंसां. १७. गृहम्बुना
554 चक्रदत्त—६२. स्त्रीरोगाधिकारमु.
सदनि दीनिनि अश्विनिदेवतलु निर्मिंचिरि. अर्शुलु कुष्ठुरोगमुलु पाम दद्रुवु विचर्चिक मुन्नगुवानिनि पोगोट्टुटकु ईक्षारतैल मुत्तममु.
इट्लु चक्रदत्तयंदु योनिरोगाधिकारप्रकरणमु मुगिसेनु.
६२. स्त्रीरोगाधिकारमु.
गर्भहितमुलगु नुपायमुलु.
श्लो. मधुकं शाकबीजं च पयसा सुरदारु च. १.
अश्मंतकः कृष्णतिला स्ताम्रवल्ली शतावरी, वृक्षादनी वयस्या च तथैवोत्पलशारिबा. २.
अनंता शारिबा रास्ना पद्मा मधुक मेव च, बृहतीद्वय काश्मर्य क्षीरिशृंगास्त्वचो घृतं. ३.
पृथक्पर्णी बला शिग्रु श्वदंष्ट्रा मधुयष्टिका, शृंगाटकं बिसं द्राक्षा कशेरु मधुकं सिता. ४.
मासेषु सप्तयोगा स्स्युः अर्धश्लोकास्तु सप्तसु, यथाक्रमं प्रयोक्तव्या गर्भस्रावे पयोन्विताः. ५.
कपित्थबिल्व बृहती पटोलेक्षु निदिग्धिकाः, मूलानि क्षीरसिद्धानि दापये द्भिषगष्टमे. ६.
नवमे मधुकाऽनंता पयस्या शारिबाःपिबेत्, पयस्तु दशमे शुंठ्या शृतशीतं प्रशस्यते. ७.
सक्षीरा वाहिता शुंठी मधुकं देवदारु च, एव माप्यायते गर्भ स्त्रीवारूक् चोपशाम्यति. ८.
कुशकाशोरुबूकानां मूलै र्गोक्षुरकस्य च, शृतं दुग्धं सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलनुत्परं. ९.
(१) मधुकमु शाकबीजमु क्षीरकाकोलि देवदारुवुलुनु, (२) आरे, नल्लनूगु मंजिष्ठ शतावरियुनु, (३) तिप्पतीगे क्षीरकाकोलि कमलमुलु मनुबाल अनंतमूलमु, (४) अनंतमूलमु मनुबाल सन्नरास्न कमलमु मधुकमुलुनु (५) वाकुडुगुम्मुडु क्षीरविदारि लनंगपुपट्ट शुंगमु नेयियुनु, (६) पृथक्पर्णि नुत्तुवपुलगमु मुनग पल्लेरु यष्टिमधुकमुनु, (७) शृंगाटकमु (दुप्पगड्ड) तामरतूडु द्राक्ष कसेरुवु मधुकमु मधुशर्करयुनु ईयेडु योगमुलनु एडुनेललु क्रममुगा पालतो कलिपि गर्भस्रावमुनं दुपयोगिंपवलयुनु. वेलग
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 555
మారేడు పెద్దవాకుడు పటోలము చిన్న వాకుడు వీటిని పాలతో సిద్ధముచేసి ఎనిమిది నెలలు ఈయవలయును. తొమ్మిదవ మాసములో మధుకము అనంత క్షీరకాకోలి మనుబాల వీటిని త్రాగవలయును. పదియవ నెలలో శొంఠితో కాచి చల్లార్చిన పాలను త్రాగుట శ్రేష్ఠము. ఈరీతిగాఁ జేసిన గర్భము పుష్టియై బాధ లుపశమిల్లును. కుశకాశలు ఏరండము పల్లేరు వీటివేళ్లను పాలలో పక్వముచేసి చక్కెరవేసికొని త్రాగిన గర్భిణికి శూలలు నశించును.
గర్భము నిలుచుటకు దుగ్ధము.
శ్లో. కశేరుశృంగాటకజీవనీయ పద్మోత్పలైరండశతావరీభిః, సిద్ధం
పయః శర్కరయా విమిశ్రం సంస్థాపయే ద్గర్భ ముదీర్ణశూలం. 10.
కశేరుశృంగాటకపద్మకోత్పలం సముద్గపర్ణీమధుకం సశర్కరం, సశూల
గర్భస్రుతిపీడితాంగనా పయోవిమిశ్రం పయసాన్నభు క్పిబేత్. 11. గ
ర్భే శుష్యే తు వాతేన బాలానాం చాపి శుష్యతాం, సితామధుక
కాశ్మర్యై శ్శీత ముత్థాపనే పయః. 12. గర్భశోషే త్వామగర్భాః
ప్రసహాశ్చ సదా హితాః.
కసేరువు శృంగాటకము జీవనీయగణపు ఔషధములు కమలములు తెల్లకమలములు ఏరండము శతావరి వీటితో సిద్ధముచేసిన పాలలో కండచక్కెరను కలిపికొని త్రాగిన వృద్ధినొందిన శూలగల గర్భము నిలుచును. కసేరువు శృంగాటకము కమలములు మినుములు మధుకము చక్కెర వీటినికలిపి సేవించిన శూలలు గర్భస్రావములు మున్నగునవి నశించును. వాతముచేత గర్భము శుష్కించినపుడు బాలురకును శుష్కత కలుగును. అట్టి సమయముల తేనె చక్కెర గుమ్ముడు నీటితో సిద్ధముచేసిన పాలు హితకరము. గర్భశోషమునందు పచ్చిగర్భములను తినుట మంచిది.
నాభిలేపములు మున్నగునవి.
శ్లో. పాఠా లాంగలిసింహాస్య మయూరకజటైః పృథక్, నాభి
వస్తిభగాలేపా త్సుఖం నారీ ప్రసూయతే. 13. పరూషకస్థిరామూల
లేప స్తద్వ త్పృథక్పృథక్, వాసామూలే ద్రుతం తద్వ త్కటిబద్ధే
ప్రసూయతే. 14. పాఠాయాస్తు శిఫాం యోనౌ యా నారీ సంప్రధార
యేత్, ఉగ్రాః ప్రసవకాలే చ సా సుఖేన ప్రసూయతే. 15. తుషామ్బుప
రిపిష్టేన మూలేన పరిలేపయేత్, లాంగల్యా శ్చరణౌ సూతే క్షిప్ర
మేతేన గర్భిణీ. 16. ఆడరూషకమూలేన నాభివస్తిభగాలేపః కర్తవ్యః,
తాలతరూర్ధ్వమూలే ముక్తకచ్ఛే ధ్రుతే పుంసాం. 17. గృహంబునా
556 చక్రదత్త — ౬౨. స్త్రీరోగాధికారము.
గేహధూమపానం గర్భాపకర్షణం, మాతులుంగస్య మూలాని మధుకం
మధుసంయుతం, ఘృతేన సహ పాతవ్యం సుఖం నారీ ప్రసూయతే. 18.
పుటదగ్ధసర్పకంచుక మస్యనామసీకుసుమసారసహితాం జితాక్షీ, ఝడితి
విశల్యా జాయేత గర్భవతాం మూఢగర్భాపి.
నిషబొద్ది లాంగలి అడ్డసరము మయూరకము వీటిని ప్రత్యేకముగానూరి నాభిస్థానమునందు లేపనచేయుటహితము. బొడ్డు వస్తి యోని వీటికి లేపనచేసిన సుఖప్రసవమగును. పరూషకము ముయ్యాకు పొన్న వీటివేళ్లను వేర్వేరుగానూరి లేపనచేసినను బాలకుడు పుట్టును. అడ్డసరపు వేళ్లను మొలలోగట్టిన తక్షణమే ప్రసవించును. విషబొద్దివేరును యోనిపైనుంచికొనిన స్త్రీ ప్రసవకాలమున సుఖముగ ప్రసవించును. ముల్లంగిని యవగంజితోనూరి కాళ్లకు లేపనచేసిన గర్భిణీస్త్రీ శీఘ్రముగా ప్రసవించును. పాముకుబుసమును పుటమువైచి స్నిగ్ధమగుసిరాను తేనెలో కలిపి కన్నుల కంజనముగా వైచినమూఢగర్భముగలదైనను శీఘ్రమే ప్రసవించును.
సుఖప్రసవమునకు మంత్రోదకములు.
శ్లో. గృహంబునా హింగుసింధు పానం గర్భాపకర్షణం. 20.
ఇహాఁమృతం చ సోమ శ్చ చిత్రభాను శ్చ భామిని, ఉచ్చైః శ్రవా
శ్చతురశో మందిరే నివసంతు తే. 21. ఇద మమృత మపాం సముద్ధృ
తం వైభవ లఘుగర్భ మిమం విముంచతు స్త్రీ, తదనల పవనార్క వా
సవాస్తే సహలవణాఁబుధరై రశంతుశాంతిం. 22. ముక్తాః పాశా విపా
శాశ్చ ముక్తా సూర్యేణ రశ్మయః, ముక్త స్సర్వభయా ద్గర్భ ఏహ్యే
హి మారీచ స్వాహా. 23. జలం చ్యవనమంత్రేణ సప్తవారాభిమం
త్రితం, పీత్వా ప్రసూయతే నారీ.
ఇంటినీళ్ళలో ఇంగువ సైంధవలవణము కలిపి త్రాగిన గర్భాపకర్షణమగును. తిప్పతీగ సోమవల్లి చిత్రభాను ఉచ్చైశ్రవము ఓచిన్నదానా! నీయింటిలో నెప్పుడుంచికొనుము జలోద్ధృతము లగు నీయమృతము ద్రావి గర్భమును ప్రసవింపుము. వాయుసూర్యచంద్రులు ఆనీగర్భమును రక్షింతురు గావుత. పిమ్మటముక్తాః పాశా అనుచ్యవన మంత్రముతో నీటిని మంత్రించి త్రాగె నేని స్త్రీ సుఖముగా ప్రసవించును.
గర్భయంత్రాదులు.
శ్లో. దృష్ట్యాచోభయ త్రింశకం. 24. తథోభయపంచదశదర్శన
సుఖసూతికృత్, నారీ జతువసుభిస్సహ, పక్షాదిగష్టాదశభి రేవ ;
558 चक्रदत्त — ६२. स्त्रीरोगाधिकारमु.
...वनिवारणं, जलपिष्टवरुणपत्रैः संसृतै रुद्वर्तनालेपौ तु। ३५.
किक्किसरोगं हरतो गोमयशुष्का दथो विहिते।
एऱ्ऱराजनपु वेळ्लनु ओकतुलमु गोमूत्रमुतो गानि गंजितोगानि त्रागिन गर्भशूलमुलु शमियिंचुनु. नल्लडुप्पितो मध्यमुद्रागिन योनिशूलमुलु नशिंचुनु. प्रसवंचिन स्त्रीकिगल हृच्छूलमु वस्तिशूलमु मुन्नगुनवियुनु नशिंचुनु. घृतमुतोगानि यवक्षारमुनुगानि वेडिनीळ्लतोगानि त्रागिन गर्भपातमुनंदलि रक्तस्रावमुलु नशिंचुनु. नीटिलो नूचिन दंतिनि त्रागिन किक्किस रोगमुलुनशिंचुनु.
॥ ह्रीबेरादि कषायमु ॥
श्लो. ह्रीबेरारनाल रक्तचंदन बला धान्याक वत्सादनी। ३६.
मुस्ता क्षीर यवास पर्पटविशा क्वाथं पिबे द्गर्भिणी, नानादोषयुता तिसारगददे रक्तस्रुतो वा ज्वरे। ३७.
योगोऽयं मुनिभिः पुरा निगदितः सूत्यामये शस्यते
अमृतानागर सहचर भद्रोत्कट पंचमूल जलदलश्शृतं, मधुसंयुक्तं निवारयति सज्वरं सूतिकातकं। ३८.
सहचरपुष्कर वेतसमूलं वैकंकतं दारुकुलत्थ समं, जलमत्र सैंधवहिंगुयुतं सद्यो घोरसूतिकाशूलाहरं। ३९.
टीका:
कुरुवेरु विषबोड्ड रक्तचंदनमु मुत्तुवपुलगमु धनियामुलु तिप्पतीगे तुंगमुस्तलु वट्टिवेळ्लु पित्तपापड वीतिकषायमुनु गर्भिणीस्त्री त्रागवलयुनु. दीनिनि अनेकदोषमुलु गलरक्तस्रावमुल नुपयोगिंपवले ननि मुनुलनिरि. तिप्पतीगे शोंति गोरिंट भद्रमुस्तलु लवंगपुपट्ट पंचमूलमुलु कुरुवेरु तेजपत्री वीतिकषायमुलो तेनेनुचेर्चि त्रागिन सूतिकारोगमुलु नशिंचुनु. गोरिंट पुष्करमूलमु वेतसमु वीतिवेळ्लनु देवदारुकुलुत्थ कषायमुतो सैंधवलवणमु इंगुवनु चेर्चिकौनि त्रागिन सूतिकारोगमुलु शीघ्रमुगा नशिंचुनु.
॥ वज्रकांजिकमु ॥
श्लो. दशमूलीकृतः क्वाथः सद्यस्सूतिरुजापहः, पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यं शुंठी यवानिका। ४०.
जीवकेद्वे हरिद्रे द्वे बिड सौवर्चलं तथा, एतै रेवौषधैः पिष्टै रारनालं विपाचितं। ४१.
आमवातहरं वृष्यं कफघ्नं वह्निदीपनं, कांजिकं वज्रकं ना...
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 559
మ స్త్రీణా మగ్నివివర్ధనం. 42. మక్కందశూలశమనం పరం క్షీరాభివృ
ర్ధనం, క్షీరపాకవిధానేన కాంజికస్యాపి సాధనం. 43.
దశమూలములకషాయము సూతికలకు వెంటనే పోగొట్టును. పిప్పళ్లు పిప్పలి దుంపలు చవ్యము శొంతి వామము జీలకఱ్ఱ నల్లజీలకఱ్ఱ పసుపు మ్రానిపసుపు అంటుప్పు నల్లయుప్పి వీటిని నూరి గంజితో పక్వము చేసి త్రాగిన ఆమవాతములు హరించును. వీర్యపుష్టి నిచ్చి కఫముల నశింప చేయును. అగ్నిని దీపింప చేయును. స్త్రీలరోగములను పోగొట్టును.
పంచజీరకగుడము.
శ్లో. జీరకం హపుషా ధాన్యం శతాహ్వా సురదారు చ, య
మానీ త్ర్యూషకో హింగు పత్రికా కాసమర్ధకం. 44.
పిప్పలీ పిప్పలీమూల మజమోదాథ బాష్పికా, చిత్రకం చ పలాంశాని తథాన్యచ్చ చతుఃపలం. 45.
కశేరుకం నాగరం చ కుష్ఠం దీప్యక మేవ చ, గుడస్య చ శతం దద్యా ద్ఘృతప్రస్థం తథైవ చ. 46.
క్షీరద్విప్రస్థసంయుక్తం శనైర్మృద్వగ్నినాపచేత్, పంచజీరక ఇత్యేష సూతికానాం ప్రశస్యతే. 47.
గర్భార్థినీనాం నారీణాం బృంహణీయో సమీరణే, వింశతివ్యాపదా యోనేః కాసం శ్వాసం జ్వరం క్షయం. 48.
హలీమకం పాండురోగం గార్ధ్ర్యం బహుమూత్రతాం, హంతి పీనోన్నతకుచాః పద్మపత్రాయతేక్షణాః. 49.
ఉపయోగాత్ స్త్రియో నిత్య మలక్ష్మీమలవర్జితాః.
జీలకఱ్ఱ హపుషము ధనియములు శతావరి దేవదారు వామము త్ర్యూషకము (కొబ్బరి) హింగు పత్రిక కాసమర్దము పిప్పళ్లు పిప్పలి మూలము జీలకఱ్ఱ చిత్రమూలము వీటిని ఒక్కొక్క పలమును ఇతరవస్తువులను 4 పలముల చొ॥ కసేరుపు శొంతి కోష్ఠు అజమోద బెల్లము 100 పలములును నేయి 16 పలములును తెచ్చి 32 పలముల పాలను మెల్లని సెగపైని పక్వముచేయవలయును. ఇది పంచజీరకము. సూతిక మున్నగు వానిని నశింపఁజేయును. గర్భార్థులకు బలము నిచ్చును.
దుగ్ధవర్ధనోపాయములు.
శ్లో. వనకార్పాస కేతూనాం మూలం సౌవీర కేణ వా. 50
విదారీకందం సురయా పిబే ద్వా స్తన్యవర్ధనం, దుగ్ధేన శాలితండుల చూర్ణపానం వివర్ధయేత్. 51.
స్తన్యం సప్తాహతః క్షీరసేవిన్యా స్తు న సంశ
560 चक्रदत्त—६२. स्त्रीरोगाधिकारमु.
यः, हरिद्रादिं वचादिं वा पिबेत् स्तन्यविशुद्धये. 52. तत्र वातात्त्के स्तन्ये दशमूलीजलं पिबेत्, पित्तदृष्टेऽमृता भीरु पटोलं निम्बचन्दनं. 53. धात्रीकुमार श्च पिबे त्क्वाथयित्वा सशारिबं, कफे वा त्रिफला मुस्ता भूनिम्बं कटुरोहिणीं. 54. धात्री स्तन्यविशुद्ध्यर्थं मुद्गयूषरसाशिनी, भार्ङ्गी वचा दारुसाराः पिबेत्तातिविषाः शृताः. 55. कुक्कुरा मञ्जकामूलं चर्वितमास्ये विधारितं जयति, सप्ताहा त्स्तनकीलं स्तन्यं चैकान्ततः कुरुते. 56.
अडवि प्रत्ति चेट्टुन वीटिवेर्लनु गंजितो नूरीगानि विदारीकंदनु मद्यमुतोगानि त्रागिन पालु हॆच्चुनु, वरिबिय्यपु पिंडिनि पालतो नेडु रोजुलु त्रागिन पालुत्रागॆडिदानिपालु हॆच्चुनु. हरिद्रादिगणपु औषधमुलुगानि वचादिगणपु औषधमुलुगानि पालनु वृद्धिनोंदिंचुनु.
स्तनशोधलकु चिकित्स.
श्लो. शोधं स्तनोत्थितमवेक्ष्यभिषग्व्यधध्वा, द्यद्विद्रधावभिहितं त्विह भेषजं तु, आमे विदध्याति तथैवगतेचपाकं, तस्याः स्तनौ स्लततमेवचनिर्दुहीतं. 57.
विशालामूललेपस्तु हन्ति पीडां स्तनोत्थितां, निशाकनकफालाभ्यां लेप श्चापि स्तनार्तिहा. 58.
मूषिक वसया सूकर, गजमहिषवमांसचूर्णनंयुतया. 59.
अभ्यङ्गमर्दनाभ्यां कठिनपीन स्तनौ भवतः, माहिषीभवनवनीतं व्याधिबलोद्गा ऽद्भव नागबला. 60.
पिष्टामर्दनयोगा त्पीनं कठिनं स्तनं कुरुते.
चनुमॊनलఁ गलवापुलकु विद्रधिरोगमुनकु वलॆ चिकित्सఁजेयवलयुनु इंद्रायणिवेरु नूरी राचिन चनुमॊनलपोटु तग्गुनु. ऎलुकपंदि विनुगु दुन्नपोतु वीटिमांसमु चूर्णमुचेसि रुद्दिन चूचुकमुलु कठिनमुलुनु पुष्टमुलु नगुनु.
श्रीपर्णी तैलमु.
श्लो. श्रीपर्णीरसकल्का भ्यां तैलं सिद्धं तिलोद्भवं. 61.
तत्तैलं तूर्णके नैव स्तनस्योपरि धारयेत्, पतिता वुत्थितौ स्त्रीणार्भ वेयातां पयोधरौ. 62.
561 ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము.
శాలిపర్ణి రసమునందు కల్కమునందు సిద్ధముచేసిన తిలతైలమును దూదితో చనుమొనల నుంచిన పతితములైనప్పటికిని పయోధరములు మఱల నున్నతము లగును.
కాసీససిద్ధతైలాదులు
శ్లో. కాసీసతురగగంధా శారివా గజపిప్పలీ విపక్వేన, తైలేన యాంతి వృద్ధిం స్తనకర్ణవరాంగలింగాని. 63. ప్రథమర్తౌ తండులాంభో నస్యం కుర్యా త్తనా స్థిరా, గోమహిషీఘృతసహితం తైలం శ్యామాకృతాంజలివచాభిః. 64. సత్రికటునిశాభిః సిద్ధం నస్యం స్తనోత్థాపనం పరం, తనూకరోతి మధ్యం పీతం మధితేన మాధవీమూలం. 65. స్యాచ్ఛిథిలాపిచ గాఢా సురగోపాజ్యాభ్యంగసంగతో యోనిః, శరబహలస్థిరబంధనరజ్జ్వా సంతాడనాద్ధి దయితేన. 66. నశ్య త్యబలాద్వేషః పత్యౌ సహజః కృతోఽధవా యోగైః, దత్త్వైవ దుగ్ధభక్తం విప్రాయోత్పాట్య సితబలామూలం. 67. పుష్యే కన్యా పిష్టందత్తసి మనిచ్ఛాహారం భక్తైః.
కాసీసము అశ్వగంధ మనుబాల ఏనుగుపిప్పలి వీటితైలము చనుమొనలు చెవులు యోని లింగము వీటిని పెంచును. ప్రథమార్తవసమయములందు బియ్యపుకడుగును నస్యవిధిచేసిన చూచుకములు స్థిరములై యుండును. ఆవు గేదె వీటినేతితో తైలమును నల్లతెగడ వస శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు పసపు వీటితో సిద్ధముచేసిన నస్యమును తీసికొనిన చూచుకము లుత్థితములగును. జిల్లు నుయ్యాకుపొన్న వీటితో కట్టిన త్రాటితో భర్తతాడనముచేయుట పిసుకుటనలనను అబలాద్వేషము నశించును. పుష్యనక్షత్రమున సీత(వావిలి) వేరునుదెచ్చి బ్రాహ్మణుని భుజింపఁజేసి సేవించిన అరుచి నశించిపోవును.
ఇట్లు చక్రదత్తయందు స్త్రీరోగాధికారప్రకరణము ముగిసెను.
౬౩. బాలరోగాధికారము.
బాలురకు దుగ్ధాదులు
శ్లో. శుష్కవచాభయాబ్రాహ్మీ కమలం క్షౌద్రసర్పిషా, వర్ణాయుః కాన్తి జననం లేహం బాలస్య దాపయేత్. 1. స్తన్యాభావే పయశ్చాగం గవ్యం వా తద్గుణం పిబేత్, తర్కాభ్వోధో గుడికాం తప్తాం నిర్వాప్య కటుతైలకే. 2. తత్తైలం పానతో హంతి
71
562 चक्रदत्त—६३. बालरोगाधिकारमु.
बालानां मुल्बमुद्धृतं, व्योमशिवोग्रागजनीकल्कं वा पीतं मधु पयसा। ३। उल्बं निःशेषं कुरुते पटुतां बालस्य चाप्युदितं, मृत्पिण्डेनाग्नितप्तेन क्षीरसिक्तेन सोष्मणा। ४। स्वेदश्च मर्दितं नाभिं शोधस्तेन प्रशाम्यति, नाभिपाके निशा लोध्र प्रियंगुमधुकैः शृतं। ५। तैलमभ्यञ्जने शस्तमेभिश्चाप्यवचूर्णनं।
कोष्टु वस करक्कायलु ब्राह्मी कमलनु वीटिनि तेनेतोनु चेतितोनु कलिपि लेहमुनु चेसि पिल्ललकीयवलयुनु। इय्यदि बलमुनु आयुष्यमुनु कांतिनि कलिगिंचुनु। स्त्रीलकु पालुलेनिचो मेकपालुगानि आवुपालुगानि मात्स्य प्रश्य... वले गुणमिच्चुनु। तर्काधमुनु (हिं = बडवेरि) गुटिकनुचेसि कालि कडुतल मुनंदु मुंचि त्रागिन बालकुलकु उल्बमु नशिंचुनु। शोंठि मिरियमुलु पिप्पळ्ळु करक्कायलु वस पसुपु वीटिकल्कमुनु पालतो त्रागंपवलयुनु। उल्बमुलु नशिंचुनु। बालकुलु मिक्किलियुनु चतुरु लगुदुरु। अग्नितो तप्तमुचेसिन मृत्पिंड पालतो चल्लार्चि आयाविरिनि बड्डुनकु पट्टिंचिनचो वापुलु नशिंचुनु।
मयूरशिखाधारणादुलु.
श्लो. सोमग्रहणे विधिवत् केकिशिखामूलमुद्धृतं बद्धं, जघनेऽथ कंधरायां क्षपयत्यहिंडिकां नियतं। ६। सर्षपपुष्पं मरिचं पिष्टं गोरोचनासहितं, पीतं तद्वत्सकुलत्थ कृशो दग्धपिष्टकप्राशः। ७। जम्बूकानासावायसजिह्वानाभ्यर्चगाहासम्भूता, कांस्यं रसोऽथगरलं प्रावृड्भेकस्य वामजंघास्थि। ८। इत्येकशोऽथमिलितं विधृतं ग्रीवादिकटिदेशे, अहिंदिकार्तशमनमभ्यंगो नातिपथ्यविधिः। ९। अनामिके घुर्धुरिका जर्कृतिरीरोचना, नवनीतं च संमिश्र्य खादेत्तद्रोगनाशनं। १०। लाक्षाशिरस्तालुनि सप्तदलार्कस्नुहीभवं क्षीरं, दत्त्वा रजसि चूर्णिते दत्ते नस्ये दनामिको रोगः। ११। लेहायेच्छुना भस्म नवनीतेन लेपितं, स्फुटकपत्रजरसोद्वर्तनं च हि तद्धितम्। १२।
चन्द्रग्रहणमन्दु यथाविधिगा नेमलिपिंचमुनु पेल्लगिंचि जघनमु नंदुगानि मेडलो गानि कट्टिनचो अहिंडिकररोगमुलु नशिंचुनु। मयूराकुल・ सरसपुष्पमुलु मिरियमुलु गोरोचनमु वीटिनि नूरी अन्नमुतो तिनिननु अहिंडि...
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 563
కలునశించును. గ్రద్దముక్కు కాకిసాలుంక పందిబొడ్డు కంచు పాదరసము విషము పర్వకాలపుకప్పయొక్క వామజంఘపు టెముక ఈరీతిగా ఒక్కొక్కదానిని గాని అన్నిటినికలిపి గాని కటియందు ధరించినచో అహిండికలునశించును. ఈవిధికి పథ్యమేమియును లేదు. అనామకరోగమునందు ఘర్ఘురికామాంసము మిరియములు వంశలోచనము నవనీతము వీటిని కలిపి తినిన మంచిది. నవనీతమును పిల్లనికి రాచి కుక్కచేతనాకించినచో అనామకరోగము నశించును.
—౦ తైలాభ్యంగాదులు. ౦—
శ్లో. తైలస్య భాగ మేకం మూత్రస్య ద్వౌ చ శింబీదలరసస్య, గవ్యం పయ శ్చతుర్గుణ మేవం పచే త్తైలం. 13. తే నాభ్యంగ స్సతతం రోగ మనామకాఖ్య మపహరతి, అర్కతూలక మావికరోమా ణ్యాదాయ కేశరాజస్య. 14. స్వరసేనాక్తే వస్త్రీకృత్యా వర్తిం చ తైలాక్తాం, తజ్జాతకజ్జలాంచితలోచనయుగలోఽప్యలఙ్కృతో బాలః. 15. కష్ట మనామకరరోగం క్షపయతి భూతాదికం చాపి, చాలనికాతలసంస్థిత పోతం సంప్లావ్య గవ్యమూత్రేణ. 16. బకోదశాలికాయాం రజకక్షారోదక స్నానం, దాసక్రయణ శ్రావణ వరాటికా రసేంద్రపూరితా ధృతా కంఠే, నలినీదలే చ శయనం సుకష్ట మనామకాఖ్యరోగఘ్నం. 17. భైషజ్యం పూర్వ ముద్దిష్టం నరాణాం య జ్జ్వరాదిషు, దేయం తదేవ బాలానాం మాత్రా తస్య కనీయసీ. 18 ప్రథమే మాసి జాతస్య శిశో ర్భేషజరక్తికా, అవలేహ్య తు కర్తవ్యా మధుక్షీరసితాఘృతైః 19. ఏకైకాం వర్ధయే త్తావ ద్యావ త్సంవత్సరో భవేత్, తదూర్ధ్వం మాషవృద్ధి స్స్యా ద్యావడాషోడశాబ్దికాః. 20.
నూనె 1 భాగము, గోమూత్రము 2 భాగములు, శింబీదలములరసము 2 భాగములు, ఆవుపాలు నాలుగురెట్లు వీటిలో తైలమును పక్వముచేసి దానిని తలంటుచుండిన అనామకరోగములు నశించును. జిల్లేడు దూది మేకఉన్నిని గుంటకలగరరసములో వస్త్రమును తడిపి పత్తినిచేసి తైలములో ముంచి కాల్చి ఆమసిని కాటుక వేసిన నసాధ్యములగు అనామకరోగములను నశించును. పడవనున్నగు వానిపై బాలకునుంచి గోమూత్రముతో స్నానము చేయించి ఏకాంతస్థానమునందు రుద్దవలయును. ఇవి యన్నియును కష్టరూపములగు ననామకములను పోగొట్టును. పెద్దలకు జ్వరాదులందే యౌషధములు మున్ను చెప్పఁబడినవో అవియే పిల్లలకు నియ్యఁదగినవి. అయితే, పుట్టినబిడ్డకు మొదటి
564 చక్రదత్త—౬౩. బాలరోగాధికారము.
నెలలో ఒక చిన్నమాత్రయంత, రెండవ నెలలో రెండుచిన్న మాత్రలంత ఇవ్విధంబున సంవత్సరమువరకు హెచ్చించుచు నౌషధమును తేనెలోగాని, పాలలోఁగాని చక్కెరలోఁగాని, నేతిలోఁగాని కలిపి నాకించవలయును. ఆవల సంవత్సరము మొదలు పదునాలుగుసంవత్సరము లగువఱకు నొక్కొక్క మినపగింజంత హెచ్చింపవలయును.
హరిద్రాదులు.
శ్లో. హరిద్రాద్వయయష్ట్యాహ్వనింబశాక్రయవైః కృతః, శిశోర్జ్వరాతిసారఘ్నః కషాయ స్తన్య దోషజిత్. 21.
పసపు మ్రానిపసపు మధుకము కొడిసెపాలవిత్తులు వీటికషాయము పిల్లల అతిసారరోగములను మాన్పును.
బాలచతుర్భద్రిక.
శ్లో. ఘనకృష్ణారుణా శృంగీ చూర్ణం క్షౌద్రేణ సంయుతం, శిశోర్జ్వరాతిసారఘ్నం కాసశ్వాసవమీహరం. 22,
తుంగముస్తలు పిప్పళ్లు శృంగి వీటిని చూర్ణముచేసి తేనెతోకలిపి పిల్లల కిచ్చిన జ్వరాతిసారములు దగ్గు శ్వాస వాంతులు నశించును.
ధాతక్యాదులు.
శ్లో. ధాతకీబిల్వధాన్యాక లోధ్రేంద్రయవవాలకైః, లేహః క్షౌద్రేణ బాలానాం జ్వరాతిసారవాంతిజిత్. 23. రజనీదారుశరలైః శ్రేయసీ బృహతీద్వయం, పృష్నిపర్ణీ శతాహ్వాచ లీఢం మాక్షికసర్పిషా. 24. గ్రహణీ దీపనం హన్తి మారుతార్తిం సకామలాం, జ్వరాతిసారపాండుఘ్నం బాలానాం సర్వశోధనుత్. 25. మిశీకృష్ణాఁజనం లాజా శృంగీ మరిచమాక్షికైః, లేహః శిశో ర్విధాతవ్య శ్ఛర్దికాసజ్వరాపహః. 26.
ధాతకీఫలము మాకుడు దానియములు లోధ్ర కొడిసెపాలవిత్తులు కురువేరు తేనె వీటిలేహను పిల్లలకు జ్వరాతిసారములను వాంతిని పోగొట్టును. పసపు దేవదారు కరక్కాయలు వాకుడు శతావరి వీటిని తేనెతో నేతితో కలిపి లేహమునుచేసి ఈయవలయును. గ్రహణి వాతరోగము కామెల అతిసారము మున్నగు వానిని పోగొట్టును. సోంపు పిప్పళ్లు సుర్మా పేలాలు మిరియములు తేనె వీటితోచేసిన లేహమును పిల్లకిచ్చిన వాంతిని మున్నగునవి నశించును.
శృంగ్యాదిలేహము.
శ్లో. శృంగీం సముస్తాతివిషాం విచూర్ణ్య లేహం విధధ్యా న్మధునా
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 565
శిశూనామ్. 27. కాసజ్వరచ్ఛర్దిభి రర్దితానాం సమాక్షికాం చాతివిషాం
తదైకామ్. 28. పీతం పీతం వమే ద్యస్తు స్తన్యం త న్మధుసర్పిషా, ద్వివార్తాకీ
ఫలరసం పంచకోలం చ లేహయేత్. 29. ఆమ్రాస్థిలాజసింధూత్థై ర్లేహః
క్షౌద్రేణ ఛర్దినత్, పిప్పలీ మరిచానాం తు చూర్ణం సమధు శర్కరం.
30. రసేన మాతులుంగస్య హిక్కాచ్ఛర్ది నివారణం, పేటీపారామూలా మ్ల్యం
బ్వః సహకారవల్కలతః కల్కః. 31. ఇత్యేకశ శ్చ పిండో విధ్యు
తో హ్యన్నాభిమధ్యతాల్వాది, చ్ఛర్ద్యతిసారజం వేగం ప్రబలం ధత్తే త
దేవ నియమేన. 32.
శృంగి, తుంగముస్తలు అతివస వీటిని చూర్ణముచేసి తేనెతో లేహముచేసిగాని అతివస తేనె లేహమును చేసిగాని తినిన దగ్గు జ్వరము ఛర్ది మున్నగునవినశించును. పాలను త్రాగిత్రాగి క్రక్కుచుండిన పిల్లలకు వాకుడుకాయలరసమును తేనెతోను నేతితోను నాకింపవలయును. పంచకోలములను తినిపింపవలయును. మామిడి టెంకలు పేలాలు సైంధవలవణము వీటిని లేహముచేసి తేనెతో నాకించిన వాంతినశించును. పిప్పళ్లు మిరియములు వీటిచూర్ణమును తేనె కంచా చక్కెరలోవైచికొని మాచీఫలరసముతో నాకించిన ఎక్కిళ్లును ఛర్దులును నశించును. పేటిక విషబొద్దివేరు నేరేడుచెక్క గోరంటతొక్కు వీటిని వేరువేరుగా కల్కమునుచేసి నాభినడుమును దవడలు మున్నగుచోటులను పట్టువేచినచో ఛర్ద్యతీసారములు తప్పక నశించును.
❧ బిల్వక్వాథాదులు. ❧
శ్లో. బిల్వం చ పుష్పాణి చ ధాతకీనాం జలం సలోధ్రం గజపి-
ప్పలీ చ, క్వాథావలేహౌ మధునా విమిశ్రౌ బాలేషు యోజ్యా వతి
సారితేషు. 33. సమంగా ధాతకీ లోధ్ర శారివాభిః శృతంజలం, దుర్ధరే
2పి శిశోర్దేయ మతిసారే సమాక్షికం. 34. నాగరాతివిషా ముస్త బా
ల కేంద్రయవైః శృతం, కుమారం పాయయే త్ప్రీతః సర్వాతిసారనాశ
నం. 35. సమంగాధాతకీపద్మం వయస్యా కచ్ఛురా తథా, పిష్టై రేతై
ర్యవాగూ స్యా త్సర్వాతిసారనాశనం. 36. బిల్వమూలకషాయేణ
లాజా శ్చైవ సశర్కరాః, ఆలోడ్య పాయయే ద్బాలం ఛర్ద్యతీసార
నాశనం. 37. కల్కః ప్రియంగుకోలాస్థి మధ్యముస్తరసాంజనైః, క్షౌ-
ద్రరీఢః కుమారస్య ఛర్దితృష్ణాతిసారనుత్. 36.
566 చక్రదత్త — ౬౩. బాలరోగాధికారము.
బిల్వము ఆరెపువ్వులు కురువేరు లోధ్ర వినుగుపిప్పళ్లు వీటి కషాయములోను అవలేహమునందును తేనెను కలిపి అతిసారముగల బాలకుని కీయవలయును. మంజిష్ఠము ధాతకీకుసుమము లోధ్ర మనుబాల వీటి కషాయములో తేనెను కలిపి బాలకులకు భయంకరములగు నతిసారములలో నీయవలయును. శొంఠి అతివస తుంగముస్తలు కురువేరు కొడిసెపాల వీటికషాయమును ప్రాతఃకాలమునందే బాలకునిచేత త్రాగింపవలయును. అన్ని అతిసారములను నశింపఁజేయును. మంజిష్ఠ ధాతకీకుసుమము ఉసిరిక కమలము వీటినినూరి గంజిని కాచి ఇచ్చిన అన్ని అతిసారోరోగములను నశించును. మారేడు వేళ్లను కషాయముగాఁచి కండచక్కెర పేలాలు వీటిని కలిపి పిల్లలకు త్రాగించినచో ఛర్ధి అతిసారమును నశించును.
మోచరసాది యవాగుః.
శ్లో. మోచరస స్పృశంగా చ ధాతకీ పద్మ కేసరం, పిష్టై రేతై ర్యవాగూ స్స్యా ద్రక్తాతిసారనాశినీ. 39.
లేహ స్సైలసితాక్షౌద్ర తిలయష్ట్యాహ్వకల్కైః, బాలస్య రుంధ్యా న్నియతం రక్తస్రావం ప్రవాహికాం. 40.
లాజా సయష్టిమధుకం శర్కరాక్షౌద్ర మేవ చ, తండులోదకసంసిక్తం క్షిప్రం హంతి ప్రవాహికాం. 14.
అంకోటమూల మథవా తండులసలిలేన వటజమూలం వా, పీతం హంత్యతిసారం గ్రహణీరోగం సుదుర్వారం. 42.
సితజీరసర్జచూర్ణం బిల్వదలోత్థాంబుమిశ్రితం పీతం, హంత్యామరక్తశూలం గుడసహితః శ్వేతసర్జో వా. 43.
మరిచమపాషాఢకుటజం ద్విగుణీకృత ముత్తరోత్తరం క్రమశః, గుడతక్రయుక్త మేతద్ గ్రహణీరోగం నిహం త్యాశు. 44.
బిల్వాశ్మక్రాంజమోచాబ్దసిద్ధ మాజం పయః శిశోః, సామాంసరక్తాం గ్రహణీపీతం హన్యా త్త్రిరాత్రతః. 45.
తద్వదజాతీరసమో జంబూత్వ గుద్భవో రసః, గుదపాకేతు బాలానాం పిత్తఘ్నం కారయే త్క్రియాం. 46.
రసాంజనం విశేషేణ పానాలేపనయో ర్హితం.
బూరుగజిగురు మంజిష్ఠము ధాతకీకుసుమము కమలకేసరములు వీటినినూరి గంజి చేసి త్రాగించిన రక్తాతిసారములు నశించు. తైలము కండచక్కెర తేనె తిలలు మధుకము వీటికల్కము పిల్లలకుగల రక్తస్రావమును ప్రవాహికను పోగొట్టును. పేలాలు మధుకము కండచక్కెర వీటిని నీళ్లతోఁ ద్రావించినచో ప్రవాహికలు నశించును. అంకోటమూలమును గాని మఱ్ఱియూడనుగాని బియ్యపుకడుగుతో నూరి త్రావించిన అతిసారములు
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 567
నశించును. మిరియములు శొంఠి కోష్టు నీటి నుత్తరోత్తరముగా రెట్టింపు తెచ్చి బెల్లము మజ్జిగ వీటియందు కలిపి త్రాగిన గ్రహణులు నశించును. మారేడు కొడిసెపాల కురువేరు బూరుగజిగట తుంగముస్తలు వీటిలో మేకపాలను సిద్ధము చేసి త్రాగిన ఆమసహితములగు గ్రహణులు మూడురాత్రులలో నశించు. అట్లే నేరేడుచెక్కరసమును కలిపి త్రాగవలయును. త్రాపటనను లేపనమునకు రసాంజనము హితకరము.
పిప్పలీలేహములు
శ్లోకములు (దేవనాగరి లిపిలో):
श्लो. कणोषणसिताक्षौद्रसूक्ष्मैलासैन्धवैः कृतः ॥ ४७ ॥
मूत्रग्रहे प्रयोक्तव्यः शिशूनां लेह उत्तमः ।
घृतेन सिन्धुविश्वैलाहिङ्गुभार्ङ्गीरजो लिहन् ॥ ४८ ॥
आनाहं वातिकं शूलं जयेत्तोयेन वा शिशुः ।
हरीतकीं वचां कुष्ठं कल्कं माक्षिकसंयुतं ॥ ४९ ॥
पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालुपातनात् ।
मुखपाके तु बालानां साम्लसारमयो रजः ॥ ५० ॥
गैरिकं क्षौद्रसंयुक्तं भेषजं सरसाञ्जनं ।
अश्वत्थत्वग्दलक्षौद्रैर्मुखपाके प्रलेपनम् ॥ ५१ ॥
दार्वीयष्ट्याभयाजातीपत्रक्षौद्रैस्तथाऽपरम् ।
सह जम्बीररसेन स्नुग्गलद्रसघर्षणम् सद्यः ॥ ५२ ॥
कृतमाशु हन्ति हि पाकं मुखजं बालस्य चाश्वेव ।
लावतीत्तिरिवल्लूररजः पुष्परसान्वितम् ।
धृतं करोति बालानां पद्मकेसरवन्मुखम् ॥ ५३ ॥
తాత్పర్యము:
పిప్పళ్లు, మిరియములు, కలకండ, తేనె, చిన్నేలకులు, సైంధవలవణము వీటి లేహమును మూత్రగ్రహమునం దీయవలయును. నేతితో సైంధవలవణము, శొంఠి, ఏలకులు, ఇంగువ, గంటుభారంగి వీటిచూర్ణమును కలిపి నీటితో సేవించిన ఆనాహములు, వాతశూలలు నశించును. కరక్కాయలు, వస, కోష్ఠు వీటిని తేనెతో కలిపి కల్కమును చేసి పాలతో త్రాగిన తాలుపాతములు నశించును. ముఖపాకములకు మామిడివిత్తును, లోహచూర్ణమును, గైరికమును, రసాంజనమును తేనెతోకలిపి నాకవలయును. రావిచెక్క ఆకులు నేతితో నూరి లేపనచేసిన ముఖరోగములు నశించును. మాచికాయరసమును రాచిన ముఖపాకములు నశించును. లావ, తిత్తిరిపిట్ట, చక్రవాకము వీటిచూర్ణమును పుష్పరసమును తినిపించిన ముఖపాకములు నశించును.
పండ్లు వచ్చునపుటి రోగములు
శ్లోకము:
श्लो. दन्तोद्भवोत्थरोगेषु न बालमतिन्त्रयेत् ॥ ५४ ॥
स्वयमुपशाम्यन्ति जातदन्तस्य ते गदाः ।
सदन्तो यस्तु जाये...
568 चक्रदत्त — ६३. बालरोगाधिकारमु.
...तु दन्ताः प्रोद्भव्य चोत्तराः ॥ ५५ ॥ कुर्युस्तस्य कुतः शान्तिं बालस्यापि द्विजातयः । दद्यात्सदक्षिणं बालं दैवमेवं प्रपूजयेत् ॥ ५६ ॥ पञ्चमूलीकषायेण सघृतेन पयः शृतम् । सशृङ्गबेरं सगुडं शृतं हिक्कार्दितः पिबेत् ॥ ५७ ॥ सुवर्णगैरिकस्यापि चूर्णानि मधुना सह । लीढ्वा सुखमवाप्नोति क्षिप्रं हिक्कार्दितः शिशुः ॥ ५८ ॥ चित्रकं शृङ्गवेरं च तथा दन्तीगवाक्ष्यपि । चूर्णं कृत्वा तु सर्वेषां सुखोष्णेनाम्बुना पिबेत् ॥ ५९ ॥ श्वासं कासमथो हिक्कां कुमाराणां प्रणाशयेत् । द्राक्षया साभया कृष्णा चूर्णं सक्षौद्रसर्पिषा ॥ ६० ॥ लीढं श्वासं निहन्त्याशु कासं च तमकं तथा । पुष्करातिविषा शृङ्गी माधवीधन्वयासकैः ॥ ६१ ॥ तच्चूर्णं मधुना लीढं शिशूनां पञ्चकासनुत् । दाडिमस्य च बीजानि जीरकं नागकेसरम् ॥ ६२ ॥ चूर्णितं शर्कराक्षौद्रलीढं तृष्णाविनाशनम् ।
पण्ड्लु पुट्टुनप्पटिरोगमुलयन्दु पिल्ललकु एक्कुव चिकित्सनु चेयरादु. पण्ड्लुरागाने आ रोगमुलु तमतं तामे शान्तिंचुनु. पण्ड्लु वच्चिनवाडुगानि तोलिपण्ड्लु वच्चिनवाडुगानि यगु बालकुल केत्लु शान्तिनि चेयवलयु ननगा दक्षिणतो ना बालकु निच्चि वेयवलयुनु. कानि युंचुकोनरादु. पंचमूल क्वाथमु नेयि पालु अल्लमु बेल्लमु वीटिनि पक्वमुचेसि एक्किळ्ल रोगिकि त्रागिंपवलयुनु. बंगरुवंटि रंगुगल गैरिकमु तेनेतो नाकिंचिन एक्किळ्लु नशिंचुनु. चित्रमूलमु अल्लमु दंति दंतिवेळ्लु वीटिनि चूर्णमुचेसि वेच्चजेसि त्रागवलयुनु. श्वासकासमुलु एक्किळ्लु मुन्नगुनवि नशिंचुनु. द्राक्ष पिन्नदूलगोंडि करक्कायलु पिप्पळ्लु वीटि चूर्णमुनु तेनेतो नाकिनचो दग्गु मुन्नगुनवि नशिंचुनु. पुष्करमूलमु अतिवस शृंगि पिप्पळ्लु पिन्नदूलगोंडि वीटि चूर्णमुनु तेनेलो कलिपिनाकिन पंचविधमुलगु दग्गुलनु नशिंचुनु. दानिम्मवित्त्तुलु जीलकर्र नागकेसरमुलु वीटिनि चूर्णमु चेसि कंडचक्केरनु कलिपि तागिन तृष नशिंचुनु.
— तृष्णाशांत्युपायमुलु. —
श्लो. मयूराण्डत्वग्भस्म पर्युषितजलं तेन भावितं पेयम् । ६३. तृष्णाघ्नं वटकाष्ठकभस्मजलं वक्त्रशोषजित् घृतं वक्त्रे, पिष्टैश्छागेन पयसा दार्वीमुस्तकगैरिकैः । ६४. बहि रालेपनं शस्तं शिशोर्नेत्रामयासहम्, मनःशिला शंखनाभिः पिप्पल्योऽथ दृगांजनम्
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 569
.65.వర్తిః క్షౌద్రేణ సంయుక్తా బాలే సర్వాతిరోగనుత్, మాతుః స్తన్యం కటుస్నేహకాంచికై ర్భావితో జయేత్. 65. స్వేదా ద్ద్విపశిఖోత్థస్తో నేత్రామయ మలక్తకః, శుంఠీభృంగనిశాకల్కః పుటపాకః ససైంధవః. కుకూలకే౭క్షిరోగేశు భద్ర మాశ్చ్యోతనం హితం, క్రిమిఘ్నలశిలా దార్వీలాక్షా కాంచన గైరికైః. 67. చూర్ణాంజనం కుతూలే స్యాచ్ఛిశూ నాం పోథకీషు చ, సుదర్శనామూలచూర్ణా దంజనా స్యా త్కుకూల కే. 69. గృహధూమనిశాశుష్కవాజికేంద్రయవైః శిశోః, లేప స్తక్రేణ హన్త్యాశు సిద్ధ పద్మావిచర్చికాః. 69.
నెమలిచెంక్క యొక్క బూడిదలో నీళ్లను కలిపి త్రాగినను వటకష్టకమును ధరించినను తృషలు నశించును. మ్రానిపసపు తుంగముస్తెలు గైరికము వీటిని మేకపాలతోనూరి కన్నులకు పట్టువేసినచో నేత్రరోగములు నశించును. మణిశిల శంఖునాభి పిప్పళ్లు రసాంజనము తేనె వీటివత్తినుపయోగించిన నేత్రరోగములునశించును. లత్తుకరసము పాలు కటుతైలము గంజి వీటిలో తడిపివత్తిచేసి వెలిగించి కాచిన నేత్రరోగములు నశించును. వాయువిడంగము హరిదళము మణిశిల మ్రానిపసపులక్క విషబొద్ది వీటిచూర్ణమును పిల్లలకుకూ౯ రోగాదులను పోగొట్టును. సుదర్శనపు వేళ్లను కాటుక వేసిన కుకూలముకు మంచిది. బూజు పసపు శొంఠి చెన్నేరు కొడిసెపాల వీటిని మజ్జిగలో నూరి లేపన చేసిన సిద్ధ పద్మ విచర్చిక మున్నగు రోగములు నశించును.
అశ్వగంధ ఘృతము.
శ్లో. పాదకల్కేశ్వగంధాయాః క్షీరం దశగుణే పచేత్, ఘృతం పేయం కుమారాణాం పుష్టికృద్బలవర్ధనం. 69.
పెన్నేరుకల్కము పాలు పదిరెట్లును తీసికొని అందు నేతిని సిద్ధముచేసి త్రాగించిన పిల్లలకు బలము కలుగును.
బాలచాంగేరీ ఘృతము.
శ్లో. చాంగేరీస్వరసే సర్పిశ్ఛాగక్షీరసమే పచేత్, కపిత్థవ్యోష సింధూత్థ సమంగోత్పలబాలకైః. 71. సబిల్వధాతకీమోచైః సిద్ధం సర్వాతిసారనుత్, గ్రహణీం దుస్తరాం హంతి బాలానాం తు విశేషతః. 72.
చాంగేరీరసము మేకపాలు వీటిని సమభాగములను గ్రహించి అందు నేతిని, పక్వము చేసి వెలగ శొంఠి మిరియములు పిప్పళ్లు సైంధవలవణము మంజిష్ట తెల్లకమల
72
570 చక్రదత్త—౬౩. బాలరోగాధికారము. / 570 चक्रदत्त—६३. बालरोगाधिकारमु.
ములు కురువేరు మారేడు ధాత్రీకుసుమము బూరుగుబంక వీటికల్కమును కలిపి సేవించిన అన్నివిధములగు అతిసారాదులు నశించును.
(मुलु कुरुवेरु मारेडु धात्रीकुसुममु बूरुगुबंक वीटिकल्कमुनु कलिपि सेविंचिन अन्निविधमुलगु अतिसारादुलु नशिंचुनु.)
कुमार कल्याणघृतमु (Kumāra Kalyāṇa Ghṛtam)
श्लोकः
शङ्खपुष्पी वचा ब्राह्मी कुष्ठं त्रिफलया सह ।
द्राक्षा सशर्करा शुण्ठी जीवन्ती जीरकं बला ॥ ७३ ॥
शठी दुरालभा बिल्वं दाडिमं सुरसः स्थिरा ।
मुस्तं पुष्करमूलं च सूक्ष्मैला गजपिप्पली ॥ ७४ ॥
एषां कर्षसमैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।
कषाये कण्टकार्याश्च क्षीरे तस्मिंश्चतुर्गुणे ॥ ७५ ॥
एतत्कुमारकल्याणघृतरत्नं सुखप्रदम् ।
बलवर्णकरं धन्यं पुष्ट्यग्निबलवर्धनम् ॥ ७६ ॥
छाया सर्वग्रहलक्ष्मीकृमिदन्तगदापहम् ।
सर्वबालामयहरं दन्तोद्भेदं विशेषतः ॥ ७६ ॥
టీక (Commentary):
శంఖపుష్పి, వస, బ్రాహ్మి, కోష్టు, త్రిఫలములు, ద్రాక్ష, కలకండ, శొంఠి, జీవంతి, జీలకర్ర, ముత్తువపులగము, కచ్చూరము, మారేడు, దానిమ్మ, బూరుగుబంక, శాలిపర్ణి, తుంగముస్తెలు, పుష్కరమూలము, చిన్నయెలకులు, విరుగుపిప్పళ్లు వీటిని ఒక్కొక్క తులము చొప్పున తెచ్చి 16 పలముల తైలమును (ఘృతమును) సిద్ధము చేయవలయును. వాకుడు కషాయములో నాలుగు రెట్లు పాలను గలిపి సిద్ధముచేసి సేవించిన బాలరోగములు, దంతరోగములు నన్నియును నశించును.
అష్టమంగళఘృతము (Aṣṭamaṅgala Ghṛtam)
श्लोकः
वचा कुष्ठं तथा ब्राह्मी सिद्धार्थकमथापि च ।
शारिवा सैन्धवं चैव पिप्पली घृतमष्टमम् ॥ ७७ ॥
मेध्यं घृतमिदं सिद्धं पातव्यं च दिने दिने ।
दृढस्मृतिः क्षिप्रमेधाः कुमारो बुद्धिमान् भवेत् ॥ ७८ ॥
न पिशाचा न रक्षांसि न भूता न च मातरः ।
प्रभवन्ति कुमाराणां पिबतामष्टमङ्गलम् ॥ ७९ ॥
టీక (Commentary):
వస, కోష్టు, బ్రాహ్మి, దిరిసెన, మనుబాల, సైంధవలవణము, పిప్పళ్లు, ఎనిమిదవది నేయి—వీటిని సిద్ధముచేసి యిచ్చిన బుద్ధి వృద్ధి నొందును. పిశాచ రాక్షసాది బాధలు బాలునకు గలుగవు.
లాక్షాది తైలము (Lākṣādi Tailam)
श्लोकः
लाक्षारससमं सिद्धं तैलं मस्तु चतुर्गुणं ।
रास्ना चन्दनकुष्ठाब्दवाजिगन्धानिशायुगैः ॥ ८० ॥
शताह्वा दारुयष्ट्या...
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 571
హ్వా మూర్వాతిక్తాహరేణుభిః, బాలానాం జ్వరరక్షోఘ్న మభ్యంగాద్బలవర్ణకృత్. 81.
లాక్షారసముతో సమముగా తైలమును మజ్జిగ తేట నాలుగురెట్లును రాస్నా చందనముకోష్ఠు తుంగముస్తెలు పెన్నేరు పసుపు మ్రానిపసుపు పిల్లిపీచర దేవదారు మధుకము చాగఫలము కటుకరోహిణి రేణుక బీజములు వీటికల్కములో తైలమును సిద్ధము చేసి రుద్దినచో బాలజ్వరములు రాక్షసదోషములు మున్నగునవి నశించును.
❖ గ్రహపీడారాస్నాదులు. ❖
శ్లో. సహాముండితికౌదీచ్యక్వాథస్నానం గ్రహాపహం, సప్తచ్ఛాదనిశాశుష్ఠచందనై శ్చానులేపనం. 82. సర్వత్వగ్లశునం మూర్వా సర్ష పార్చిష్టపల్లవాః, బైడాలబిడజాలోమ మేషశృంగీవచా మధు. 83. ధూపః శిశోర్జ్వరఘ్నోఽయ మశేషగ్రహనాశనః, బలిశ్శాంతీష్టకరణే కార్యాణి గ్రహశాంతయే. 84. మంత్ర శ్చాయం ప్రయోక్తవ్య స్తత్రాదౌ సర్వకామికః.
రాణిపెసలు ముండితకము తుంగముస్తెలు వీటిని కషాయముచేసి ఇచ్చినను స్నానముచేసినను గ్రహదోషమునుపోగొట్టును. సప్తపర్ణి పసుపు కోష్టు చందనము వీటిని లేపనముచేయవలయును. పాముకుబుసము లశునము చాగఫలము ఆవాలు వేపాకులు పిల్లిమలము మేకరోమములు వస తేనె వీటిని ధూపమువేసిన బాలకులకు జ్వరాదులు నశించును.
❖ బలిమంత్రములును, విధులును. ❖
శ్లో. “ఓం నమో భగవతే గరుడాయ త్ర్యంబకాయ సద్యస్తవ సుతస్వాహా ఓం కం పం టం శం వైనతేయాయ నమః, ఓం హ్రీం హ్రాం క్షః”. 85. బాలదేహప్రమాణేన పుష్పమాలాంతు సర్వతః, ప్రగృహ్య మక్షికా భక్తబలి ర్దేయ స్తు శాంతికః. 86. “ఓంకారీ స్వర్ణవతీ బాలకం రక్ష రక్ష స్వాహా, గరుడబలిః ఓం నారాయణాయ నమః. 87.
ఓన్నమోభగవతే గరుడాయ అను మంత్రముతో పిల్లవానిదేహమును కొలచి అంత మాలనుచేసి నాలుగుదిక్కులతు త్రిప్పుచు ఓం కారీ అనుమంత్రముతో గరుడబలిని వేయవలయును.