चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Chakradatta Hindi
महामहोपाध्याय चक्रपाणिदत्त द्वारा
स्रोत: Chakradatta Chikitsa Sangraha with Hindi Commentary (उद्गम)
54 चक्रदत्त—३. ज्वरातीसाराधिकारमु.
छायाशुष्काः पिबेच्छीघ्रं ज्वरातीसारशान्तये, रक्तप्रसादनं
श्चैते शूलातीसारनाशनाः. 20. उत्पलं दाडिमीत्वक्च पद्मकेसर
मेव च, पिबेत्तण्डुलतोयेन ज्वरातीसारनाशनं. 21.
कोडिसेपालवित्तुलु मारेडुवेळ्लु नेरेडुपलुकुलु मामिडिपलुकुलु वॆलगपंडु इंगिलीकमु लक्क पसपु म्रानिपासपु कुरुवेरु नेलगुम्मुडु डंडिगचॆक्क लॊद्दुगद्राक्षारसमु पालु अरॆपुव्वुलु मट्टिव्रेळ्लु वीटिनि बिय्यपुकडुगुतो नूरे वॊक्कॊक्षमंतॆसि प्रमाणमु गल मात्रलनुचेसि नीडयंदु यॆंडिंचि ज्वरातीसारंगॊगुल किच्चिन यॆड्ल नॆम्मदि कलुगुनु.
ईमात्रलु रक्तमु शुद्धमु चेयुनु. नॊप्पिगल अतिसारमुलनु गूड पोगॊट्टुनु. कमलमूलु दानिम्मबॆरडु कमलकिंजल्कमुलु वीटिनि बिय्यपुकडुगुतो कूड कलिपि नूरे कलिपित्रागवलयुनु. इय्यदि ज्वरातीसारमुलनु मॊदलंट नशिंपंजेयः गलगुनु.
व्योषादिचूर्णमु; दशमूलीकषायमु; विडङ्गादिक्वथमु; किरातादिक्वाथमु.
श्लो. व्योषं वत्सकबीजं च निम्बभूनिम्ब मार्गवम्, चित्र
कं रोहिणीं पाठां दार्वीमतिविषां समाम्. 22. श्लक्ष्णचूर्णीकृ
तान् सर्वान् तत्त्तुल्यां वत्सकत्वचं, सर्व मेकत्र संयोज्य
प्रपिबेत्तण्डुलाम्बुना. 23. सक्षौद्रं सावहे देतत् पाचनं
ग्राही भेषजं, तृष्णारुचिप्रशमनं ज्वरातीसारनाशनं. 24. का
मलान् ग्रहणीदोषांस् गुल्म प्लीहान मेव च, प्रमेहं पाण्डु
रोगं च श्वयथुं च विनाशयेत्. 25. दशमूलीकषायेण विश्व
म क्षसमं पिबेत्, ज्वरेतिवाऽतिसारे च सशोथे ग्रहणी गदे. 26.
विडङ्गातिविषामुस्तं दारुपाठाकलिङ्गकं, मरीचेन समायुकं शो
भातीसारनाशनं. 27. किराताब्दामृताविश्वं चन्दनोदीच्यवत्सकैः,
शोभातीसारशमनं विशेषज्ज्वरनाशनं. 28. किराताब्दा मृतोदीच्य
मुस्तचन्दनधान्यकैः, शोथातीसारतृड्दाह शमनो ज्वरनाशनः. 29.
व्योषादिचूर्णमुनु चॆप्पचुन्नांडु. — शोंठि, मिरियमुलु, पिप्पळ्लु, वेपचॆक्क, कोडिसेपालवित्तुलु, नेलवेमु, जिल़्ळेडुवेळ्लु, चित्रमूलमु, कटुकरोहिणी,
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 55
అగరుశొంతి, దేవదారు, అతివస వీనినన్నిటిని సమానభాగములుగా తీసికొనవలయును. పిదప వీనిని బాగా చూర్ణముచేసి కొడిసెపట్టయొక్క చూర్ణముకూడ నిందుగలిపి కలికడుగునీళ్లలో వేసికొని త్రాగినయెడల గాని తేనెలోకలిపికొని నాకినయెడల గాని, తలనోప్పులనుపోఁగొట్టును. అన్నమును పచనముజేయును, దప్పిని అరుచిన పోఁగొట్టును. జ్వరాతిసారములను గూడ నశింపఁజేయును.
దశమూలముల కషాయముతో కలిసి ఒకపలమెత్తు శొంతిరసమును త్రాగవలయును. ఇట్లుచేసిన జ్వరమువచ్చినప్పుడును, అతిసారము గలిగినప్పుడును, శోఫయందును, గ్రహణీదోషములయందును బాధను పోఁగొట్టి సుఖమును ఈయఁగలదు. వాయువిడంగము,అతివస, తుంగముస్తలు, దేవదారు, అగరుశొంతి, కొడిసెపాలవిత్తులు వీటితో చేసిన కషాయముఁ ద్రాగిన అతిసారములుగూడ నశించిపోవును.
నేలవేము, తుంగముస్తలు, తిప్పతీగె,శొంతి, రక్తచందనము, కురువేరు, కొడిసెవిత్తులు, చందనము వీటికషాయము శోఫలుగల అతిసారములగూడ నణంచును. మఱియును ముఖ్యముగా జ్వరములను పోఁగొట్టును. వాయువిడంగములు, తుంగముస్తలు, తిప్పతీగె, కురువేరు, భద్రముస్తలు, రక్తచందనము, ధనియములు వీటితోఁ జేయఁబడిన కషాయము శోఫలతోగూడిన యతిసారములను, దప్పి,గొంతెండిపోవుట, జ్వరము మున్నగువానినిగూడ పోఁగొట్టును.
ఇట్లు చక్రదత్తసంహితయందు జ్వరాతిసారప్రకరణము ముగిసెను.
- అతిసారాధికారము.
శ్లో. ఆమపక్వక్రమం హిత్వానాతీసారే క్రియా యతః, అతస్స ర్వాతిసారేషు జ్ఞేయం పక్వామలక్షణం. 1. మజ్జత్యామాగురుత్వాన్విట్ పక్వాత్తూత్పవతే జ్వరే, వినాతిద్రవసంఘాత శైత్యశ్లేష్మ ప్రదూషనా త్ .2.శకృద్దుర్గంధిసాటోప విష్టంభా ర్తిప్రసేకినః, విపరీతం నిరామంతు కఫా త్పక్వంచ మజ్జతి. 3. ఆమే విలంఘనం శస్తమాదౌ పాచన మేవ చ, కా ర్యం చానశనస్యాంతే ప్రద్రవం లఘుభోజనం.4.లంఘనమేకం ముక్త్వా నచాన్య దస్తీహ భేషజం బలినః, సముదీర్ణం దోషచయం శమయతి తత్పాచయ త్యపి చ .5. హ్రీ బేరశృంగ బేరాభ్యాం ముస్తపర్వట కేన వా, ము స్తోదీచ్యశృతం తోయం దేయం వాపి పిపాసవే. 6. భుక్తేన్న కాలే త్వుత్తా మం లఘ్వాన్నాన్ని భోజయేత్. ఔషధసిద్ధా పేయా లాజానాం సక్త వోతిసారహితాః, వస్త్ర ప్రస్రుతమండః పేయశ్చ మసూరయూషశ్చ. 7. గుర్వీ పిండీ ఖరాత్మార్థం లఘ్వీసైవ విపర్యయాత్, సక్తూనా మాశు జీర్యేత మృదుత్వా దవలేహికా. 8.
పక్వములగు నామరోగములకు లక్షణములను చెప్పుచున్నాఁడు. —అతిసారరో గము కలిగినప్పుడు, ఆమమును పక్వముచేయవలసినరీతిని తెలిసికొనక యే వైద్యుఁడును చికిత్సను జేయకూడదు. కావున సమస్తములగు అతిసారముల విషయములలోను ఆమ మును పక్వముచేయు లక్షణమును తెలిసికొనవలయును. గురుత్వ విషయములో పక్వ ముగాని మలము నీటిలో మునిఁగిపోవును. పక్వమైనమలము నీటిపైని తేలు నని తెలిసి కొనవలయును.
మిగుల పలచనగా లేకుండుట, శైత్యముచే దూషింపఁబడుట, కడుపులో గుడ గుడమని ధ్వని పుట్టుట, ఇట్టిలక్షణములు గల మలము చాల దుర్గంధముగా నుండును. దీనికంటే భిన్నమైనది ఆమరహిత మనఁబడును. కఫాతిరేకముచేత వెడలు మలము నీటిలో మునుగును. ఆమముచే వచ్చిన అతిసారములయందు మొదట లంఘనము చేయవలెను. అటుతరువాత పాచనము చేయించవలయును. అటుతరువాత లంఘన ము చేసినవారలకు లఘువగు ఆహారము నిచ్చుచుండవలయును.
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. ५७
బలముగల యతిసారరోగికి లంఘన మొక్కటిదక్క యితర మౌషధమే లేదు. అలంఘనము, పెఱిగినదోషముల గుంపును నశింపఁజేయఁగలదు. ఆహారమును పక్వము గూడ చేయఁగలదు. కురువేరు, శొంఠి వీటిరసము, తుంగముస్తలు, పర్పాటకము వీటి కషాయముగాని లేకున్న తుంగముస్తలు, కురువేరు వీటితోఁ గాచిననీటిని గాని యిచ్చిన యెడల దాహము తగ్గిపోవును.
భోజనసమయములయందు ఆకలిగొన్నవానికి లఘువగు ఆహారమును ఇవ్వవలయును. ఔషధములచేత సిద్ధముచేయబడిన పానకమును గాని, ధaniyamulu పేలపిండిని గాని యిచ్చినయెడల అతిసారవ్యాధి నివృత్తించి హిత మగును.
వడయంఁగట్టిన మజ్జిగ గాని, పానకముగాని, మసూర్ధాన్యములగంజిగాని, హితకరము అగును. భారముగాను, తీక్ష్ణముగాను ఉండవలె గట్టిగాను ఉండునట్లు చేయఁబడిన లాజాసత్తు లేహ్యము అను పదార్థము శీఘ్రముగా జీర్ణింపఁజేయును.
[బృహచ్ఛాలపర్ణీ చూర్ణము; లఘుశాలిపర్ణీ క్వాథము; అతిసారాపథ్యములు; ధాన్యపంచకము; పంచమూల్యాదిక్వాథములు; ధాన్యాకాదియోగములు; చికిత్సానర్హతలు; స్తంభనాద్యౌషధనిషేధములు; పాచనాషధనిషేధములు; సుఖవిరేచన క్రియ మొదలగునవి.]
संस्कृत श्लोकाः (Devanagari)
श्लो. शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहती कण्टकारिका ॥ ९ ॥
बला श्वदंष्ट्रा बिल्वानि पाठानगरधान्यकम् ।
एतदाहारसंयोगे हितं सर्वातिसारिणाम् ॥ १० ॥
शालिपर्णीबलाबिल्वैः पृश्निपर्ण्या च साधिता ।
दाडिमाम्ला हिताः पेयाः पित्तश्लेष्मातिसारिणाम् ॥ ११ ॥
वातपित्ते पञ्चमूल्या कफे तु पञ्चकोलकैः ।
यवागूमूपभुञ्जानो नानु व्यञ्जनमाचरेत् ॥ १२ ॥
शाकमांसफलैर्युक्ता यवाग्वोऽम्लाश्च दुर्जराः ।
धान्यपञ्चकसंसिद्धो धानविष्किरतोऽथवा ॥ १३ ॥
आहारो भिषजो योज्यो वातश्लेष्मातिसारिणाम् ।
वातपित्ते पञ्चमूल्या कफे वा पञ्चकोलकैः ॥ १४ ॥
धान्योदीच्यशृतं तोयं तृष्णादाहातिसारनुत् ।
आभ्यामेव सपाठाभ्यां सिद्धमाहारमाचरेत् ॥ १५ ॥
दोषाः संनिचिता यस्य पिष्टाहारविमूर्च्छिताः ।
अतिसाराय कल्पन्ते भूयस्तान् संप्रवर्तयेत् ॥ १६ ॥
न तु संग्रहणं दद्यात्पूर्वमामातिसारिणे ।
दोषा ह्युदावध्यमाना जनयन्त्यामयान्बहून् ॥ १७ ॥
शोथपाण्ड्वामयप्लीह कुष्ठगुल्मोदरज्व...
58 చక్రదత్త—3. అతిసారాధికారము.
రాన్, దండకాలసకాధ్మానా౯ గ్రహణ్యారోగదాం స్తథా. 18. క్షీణ ధాతు బలార్తస్య బహుదోషోఽతినిస్రృతః, ఆమోపి స్తంభనీయ స్స్యాత్ పాచనా న్తరణం భవేత్. 19. స్తోకం స్తోకం విబంధంవా సశూ లం యోఽతిసార్యతే, అభయాపిప్పలీకల్కైః సుఖోష్ణై స్తం విరే చయేత్. 20.
ముయ్యాకుపొన్న, కోలపొన్న, పెద్దములక, చిన్నములక, ముత్తవపులగము, ఏనుగ పల్లేరు, మారేడుపిందెలు, అగరుశొంఠి, శొంఠి, ధనియములు వీటిని భోజనము చేయునప్పుడు కూడఁకలిపి తినినయెడల నతిసారోగముఖల వారికి గుణమిచ్చును. దీనినే బృహచ్ఛాలీ పర్ణ్యాదిచూర్ణ మని వైద్యులు చెప్పుచుందురు. ముయ్యాకుపొన్న, ముత్తవపులగము, మారేడుపిందెలు, కోలపొన్న నీటితో సిద్ధము చేయఁబడిన దానిమ్మ పండ్లయొక్కయును రసముతో కలిపినపానకము పిత్తకఫములవలన గలిగిన అతిసారోగములను పోఁగొట్టి సుఖమును గలిగించును. ఇదియును శాలీపర్ణ్యాదియే యగును. కొందఱు దీనిని లఘు శాలీపర్ణీ క్వాథ మందురు.
గంజిని ద్రాగుచుండెడివాఁడు వ్యంజనము మొదలగువానిని తినగూడదు, ఎందు వలన ననఁగా కూరలుగాని మాంసముగాని పండ్లు మొదలగునవిగాని కూడా భక్షిం చుచు తీసికొనినగంజి జీర్ణము కాఁజాలదు. వాతకఫములచే నతిసారోగము కలవానికి ధాన్యపంచకమును కలిపి సిద్ధము చేయఁబడిన యన్నమునుగాని, లేక శొంఠిపొడికలి పిన యన్నమును గాని పథ్యముగా నొసఁగవలయును.
వాతపిత్తములచేతఁ గలిగిన నతిసారోగములను లఘుపంచమూలములతో సిద్ధము చేయఁబడిన కషాయముగాని, కఫముచేతఁగలిగిన నతిసారోగమునందు పంచకోలము లతో చేయఁబడిన కషాయముగాని, లేకపోయినయెడల ధనియములు ఉదీచ్య నాగ రములతో కాచఁబడినకషాయముగాని ఇచ్చినచో దప్పి, గొంతుకఎండిపోవుట, అతిసా రము మున్నగువానిని మొదలంట నశింపఁజేసి సౌఖ్యము నిచ్చును.
ధనియములు, కురువేరు, అగరుశొంఠి వీనిచూర్ణముచేత మిశ్రముచేసిన యన్న మును పెట్టుచుండవలయును. దీనిని అసహ్యత, ఆహారమునందిచ్ఛ లేకుండుట, మూర్ఛిల్లుట మొదలగుదోషములుగలవానికిని, దోషములు వృద్ధినొందినవానికిని ఈయవలయును. ఆమము చేతికలిగిన నతిసారముగల రోగులకు మొదట, పట్లుపట్టునట్టివియును, వంచివే యునట్టివియును యగు ఔషధములను [అనఁగా సంగ్రహ ఔషధములను] ఈయ రాదు. ప్రారంభములో అజ్ఞానముచేత పెంచినచో పిదప ననేక రోగములు పుట్టును.
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 59
శోఫ పాండురోగము బిళ్లలంబిళ్ల గావచ్చు తిల్లియను రోగము (దీనినే ప్లీహ మందురు). కుష్ఠు, గుల్మరోగము, ఉదరరోగము, జ్వరము మొదలగువానిని కొయ్యలగున నీలిగొనిపోవుట, నడవలేకపోవుట, వణకుట, రక్తగ్రహణి, అర్శోరోగము లను కూడ నాదోషము పుట్టించును. ధాతుక్షీణము గలవానికిని బలముచేత పీడింపబడిన వానికిని, మిక్కిలిగా రక్తస్రావము గలవానికిని, మిగుల దోషము లుండినయెడల ఆమమునుగూడ స్తంభనము చేయవలయును. మఱియును పాచనముచేత నొక్కొక్కయప్పుడు చనిపోవుటకూడ సాధారణముగా సంభవించుచుండును.
మిగుల కొద్దికొద్దిగాను, లేక బద్ధకముగాను, కడుపునొప్పి, తీపు గలుగునట్లుగాను స్రవించుచున్నయెడల నిట్టి యతిసారరోగమునకు కరకకాయలు, పిప్పళ్లును, గోరువెచ్చగా కల్కముగాఁజేసి విరోచన మగునట్టులు ఔషధము నీయవలయును.
[ధాన్యపంచకము; త్రికటుకాదిచూర్ణము; పిప్పల్యాదిచూర్ణము; హరిద్రాదియోగములు; ఖండయూషాదులు; నాగరాదిక్వాథములు; పాఠాదిచూర్ణము; ముస్తాదిక్షీరము; పంచమూల్యాదిచూర్ణము.]
శ్లో. ధాన్యకం నాగరం ముస్తం వాలకం బిల్వ మేవ చ,
ఆమశూలవిబంధఘ్నం పాచనం వహ్నిదీపనం. 21.
ఇదం ధాన్యచతుష్కం స్యాత్ పిత్తే శుంఠీం వినా పునః,
పిప్పలీం నాగరం ధాన్యం భూతీకం చాభయాం వచాం. 22.
హ్రీబేరభద్రముస్తాని బిల్వం నాగరధాన్యకం,
పృశ్నిపర్ణ్యశ్వదంష్ట్రా చ సమంగా కంటకారికా. 23.
తిస్రః ప్రమథ్యా విహితాః శ్లోకార్ధై రతిసారిణాం,
కఫపిత్తే చ వాతే చ క్రమాదేతాః ప్రకీర్తితాః. 24.
సంజ్ఞా ప్రమథ్యా జ్ఞాతవ్యా యోగే పాచన దీపనే,
తూర్యూణతివిషా హింగుబలా సౌవర్చ లాభయాః. 25.
పీతోష్ణే నాంభసా హన్యాత్ ఆమాతీసార ముద్ధతం,
అథవా పిప్పలీ మూల పిప్పలీ ద్వయచిత్రకాన్. 26.
సౌవర్చ లవచా వ్యోష హింగు ప్రతివిషాభయాః,
పిబే చ్చేష్టాతిసారార్త శ్చూర్ణితా శ్శోష్ణవారిణా. 27.
హరిద్రాదిం వచాదిం వా పిబే దామేషు బుద్ధిమాన్,
ఖండయాష యవాగూషు పిప్ప ల్యాదిం ప్రయోజయేత్. 28.
తక్రే కపిత్థ చాంగేరీ మరీచా జాజిచిత్రకైః,
సుపక్వః ఖండయాషోయ మయం కాంబారికో పరః. 29.
దధ్యమ్లో లవణస్నేహ తల
60 चक्रदत्त — ३. अतिसाराधिकारः
संस्कृत श्लोकाः (संस्कृतम्)
...मांससमन्वितः ।
नागरातिविषामुस्तैरथवा धान्यनागरैः ॥ ३० ॥
तृष्णातीसारशूलघ्नं पाचनं दीपनं लघु ।
पारावत्यकबीजानि हरीतक्यो महौषधम् ॥ ३१ ॥
एतदामसमुत्थानमतीसारं सवेदनम् ।
कफात्मकं सपित्तं च वर्चो बध्नाति च ध्रुवम् ॥ ३२ ॥
पयस्युत्क्वाथ्य मुस्तां वा विंशतिं भद्रकाह्वयाः ।
क्षीरावशिष्टं तत्पीतं हन्यादामं सवेदनम् ॥ ३३ ॥
पक्वोऽसकृदतीसारो ग्रहणीमार्दवोऽथवा ।
दृढा प्रवर्तते तदा कार्याः क्षिप्रं सांग्राहिको विधिः ॥ ३४ ॥
पञ्चमूलीबलाविश्वधान्यकोत्पलबिल्वजैः ।
वातातीसारिणे देयाः तक्रेणान्यतमेन वा ॥ ३५ ॥
ఆంధ్ర తాత్పర్యము (తెలుగు టీక)
ధనియములు, శొంఠి, తుంగముస్తలు, కురువేరు, మారేడుపిందెలు వీటితో చేయంబడిన పాచనము ఆమమును, నొప్పిని, మలబద్ధకమును పోగొట్టును. జఠరాగ్నిని దీపింపఁజేయును. పిత్తమువలన వచ్చిన అతిసారములకు శొంఠిని వదలి ధాన్యచతుష్కము నుపయోగింపవలయునని చెప్పెదరు. పిప్పళ్లు, శొంఠి, ధనియములు, కానుగుచెక్క, కరక్కాయలు, వస, కురువేరు, తుంగముస్తలు, మారేడుపిందెలు, శొంఠి, ధనియములు, కోలపొన్న, పల్లేరు, ముత్తవపులగము, నేలములక వేరు అను సగముసగము శ్లోకములలో మూఁడువిధములగు ప్రమధ్యలు చెప్పబడినవి. ఇయ్యది కఫపిత్తవాతముల విషయములలో చెప్పబడినయవి. పాచనమునకును, జఠరాగ్నిని ఉద్దీపింపచేయుట కిచ్చెడు నౌషధమునకు ప్రమధ్య యని గుర్తు పెట్టబడినది.
శొంఠి, మిరియములు, పిప్పళ్లు, అతివస, ఇంగువ, ముత్తువపులగము, సౌవర్చలవణము, కరక్కాయ వీటిని చూర్ణముచేసి వేడినీటియందు ఆచూర్ణమును వైచికొని త్రాగినయెడల కఫాతీసారముచేత పీడింపబడు రోగికి సుఖము కలుగును. బుద్ధిమంతుఁ డగువాడు హరిద్రాదిగణములో చెప్పబడినవానినిగాని వచాదిగణపఠితములగు మూలికలనుగాని కషాయము చేసికొని త్రాగవలయును.
ఖండయూషములయందుగాని గంజీయందుగాని పిప్పల్యాదిగణములో చెప్పఁబడిన మూలికలచూర్ణమును కలిపికొని పుచ్చుకొనవలయును. ఆవుమజ్జిగ, వెలగపండులోని గుజ్జు, చాంగేరి, మిరియములు, జీలకఱ్ఱ, చిత్రమూలము, అనువీటినిగూడఁ జేర్చికొని కాచవలయును. ఇయ్యదియే ఖండయూషమనఁబడును. మఱియును వీటినే కొందఱు కాంబలికములని జెప్పెదరు. కాని పెరుగు, నిమ్మపండ్లరసము, ఉప్పు, తైలము, నువ్వులు, మాంసము వీటితో కూడినయెడలనే కాంబలిక మగును.
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 61
శొంఠి, అతివస, తుంగముస్తలు లేక ధనియములు, శొంఠి నీటితో సిద్ధము చేయఁబడిన క్వాథము, పాచనము, దాహము, అతిసారము, పోటు మొదలగువానిని పోగొట్టును. మరియును జఠరాగ్నిని దీపింపఁజేయును. దేహమునుగూడ తేలిక చేయును.
అగరుశొంఠి, కొడిసెపాలవిత్తులు, కరకకాయలు, శొంఠి, వీటితోటి సిద్ధముచేయఁబడిన పాచనము ఆమముచేత పుట్టినట్టియు బాధాకరము లగునట్టియు నతిసారములను, కఫాతీసారములను, పిత్తాతీసారసంబంధము లగు మలములను (నిశ్చయముగా) బంధించివైచును అనుటకు సందియము లేదు.
తుంగముస్తెలను ఇరువదియొక్కటినుగాని లేక భద్రముస్తెల నిరువదింటినిగాని పాలలో వైచి కాచి త్రాగవలయును. పాలుమాత్రము మిగిలియుండినప్పుడు త్రాగినయెడల ఆమాతీసారములను నశింపఁజేయును. పక్వమైన అతీసారము గ్రహణీమార్గమున మాటిమాటికి వచ్చుచున్నయెడల శీఘ్రముగా సాంగ్రాహికమును అనఁగా మలమును బంధించు నుపాయమును చేయవలయును. పంచమూలములు, ముత్తవపులగము, శొంఠి, ధనియములు, కలువ, మారేడుపిందెలు వీటిలో నేదియైన నొకదానితో చేర్చి మజ్జిగతో సేవించినయెడల వాతమువలనఁ బుట్టుచుండెడి యతీసారముగల రోగులకు సౌఖ్యము కలుగును.
శ్లో. కంచటజంబూదాడిమశృంగాటగ పత్రబిల్వహ్రీబేరం, జలధరనాగరసహితం గంగా మపి వేగినీం రుంధ్యాత్. 36. కృత్వాలవాలం సుదృఢం పిష్టై రామలకై ర్భిషక్, ఆర్ద్రకస్వరసే నాశు పూరయే న్నాభిమండలం. 37. నదీవేగోపమం ఘోరం అతీసారం నిరోధయేత్, కిరాతతిక్తకం ముస్తం వత్సకం సరసాంజనం. 38. పిబే త్పిత్తాతీసారఘ్నం సక్షౌద్రం వేదనాపహం, పలం వత్సకబీజస్య శ్రపయిత్వా జలం పిబేత్. 39. యో రసాశీ జయే చ్ఛీఘ్రం స పైత్తం జఠరామయం, మధూకం కట్ఫలం లోధ్రం దాడిమస్య పలత్వచం. 40. పిత్తాతీసారే మధ్వక్తం పాయయే త్తండులాంబునా, కుటజాతివిషాముస్తం హరిద్రాపద్మినీద్వయం. 41. సక్షౌద్రశర్కరం శస్తం పిత్తశ్లేష్మాతీసారిణాం, కుటజత్వక్ఫలా ముస్తం క్వాథయిత్వా జలం పిబేత్. 42. అతీసారం జయత్యాశు శర్కరామధుయోజితం, బిల్వచూతాస్థినిర్యూహః పీత స్సక్షౌద్రశర్కరః 43. నిహన్యా చ్ఛర్ద్యతీసారం వైశ్వానర ఇవాహుతిం,
६२ चक्रदत्त—३. अतिसाराधिकारमु.
पटोलयवधान्याक क्वाथः पेयः सुशीतलः. ४४. शर्करामधु संयुक्तः छर्द्यतीसारनाशनः, प्रियंग्वंजनमुस्ताभ्यं पाययेत् तु यथाबलम्. ४५. पटोलयवधान्याकक्वाथः पेयःसुशीलः, तृष्णातिसारच्छर्दिघ्नः सक्षौद्रं तंडुलांबुना. ४६. कलिंगकवचामुस्तं दारु सातिविषंसमम्, कल्कं तंडुलतोयेन पिबे त्पित्तानिलामया. ४७. कुटजं दाडिमं मुस्तं धातकीबिल्ववालकं, लोध्रचंदनपाठाश्च कषायं मधुना पिबेत्. ४८. सामे सशूले रक्तक्षेपि पिच्छास्रावेषु शस्यते, कुटजादि रीति ख्यातः सर्वातीसार नाशनः. ४९. समंगातिविषा मुस्तं विश्वं ह्रीबेरधातकी, कुटजत्वक्फलं बिल्व क्वाथ स्सर्वातीसारनुत्. ५०. दलोत्थः स्वरसः पेयः किज्जल्कस्य समाक्षिकः, जयत्याम मतीसारं क्वाथो वा कुटजत्वचः. ५१. वटारोहं तु संपिष्य श्लक्ष्णं तंडुलवारिणा, तं पिबे त्तक्रसंयुक्त मतीसाररुजापहं. ५२. तंडुलजबिष्टां कोरमूलकरारपान मपहरति, सर्वातीसारग्रहणी रोगसमूहं सुदुर्धोरं. ५३. कल्कः कोमलजम्बूदलालीप्तोऽतिसारहा, कुटजत्वक्कृतः क्वाथो घनीभूतस्सुशीतलः. ५४. लोहितोऽतिविषायुक्तः सर्वातीसारनु द्भवेत्, वदन्त्यत्राष्टमांशेन क्वाथा दतिविषाम्भिषः. ५५. प्रतीप्यत्वात्वादिकं तु लेहो दिति च नो मतिः.
कोडिसिपालपट्ट, नेरेडु, दानिम्म, पल्लेरु, मारेडुपिंदेलु, कुरुवेरु, तुंगमुस्तेलु, शोंति वीटिनि चूर्णमुचेसि आचूर्णमुनु क्वाथमुचेसि सेविंचिनयेडल गंगाप्रवाहपु वेगमुनैननु आपगलुगुनु अनिन अतिसारमु विषयमुलों नदुर्पुंगल दनि वेरुगा चेप्पवलयुना? लेकपोयिन उसिरिकपप्पु पिंडिगा नूरि दानिनि चिक्कनि अंबलिगा गाचि तरुवात अल्लपुरसमुनु चेर्चि बोड्डुनकु पट्टिंचिनयेडल नदीवेगमुवले भयंकरमगु नतिसारमैननु आगिपोवुनु.
वायुविडंगमुलु, नेलवेमु, कोडिसेवित्तुलु, सरसांजनमु वीटिनि चूर्णमु चेसि दीनियंदु तेनेनु गलिपिकोनि पुच्चुकोनिनयेडल पित्तमुवलनं बुट्टिन नतिसाररोगमु तत्क्षणमे युपशमनमु नोंदुनु. ओकपुलप्रमाणमुगल कोडिसेपालवित्तुलनु कषायमुनंदुकाचि त्रागिननु मांसरसमुनु भुजिंचिननु गानि पित्तमुवलनं
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 63
బట్టెడి యతిసారరోగము దూరముగా తొలఁగిపోవును. ఇప్పుపువ్వు, కాయఫలపుచెక్క, లొద్దుగచెక్క, దానిమ్మపండుపై బెరడు, దానిమ్మపులము వీటిని ఎండబెట్టి చూర్ణము చేసి యాచూర్ణములో తేనెను వైచికొని బియ్యపుకడుగు అనుపానముతో చేర్చి పిత్తసంబంధములగు నతిసారవిషయములలో త్రాగవలయును.
కొడిసెవిత్తులు, అతివస, తుంగముస్తెలు, మ్రానిపసపు, పచ్చిపసపు, కొలపొన్న, ముయ్యాకుపొన్న వీటిని చూర్ణమును చేసి కషాయముగాచి యందు తేనెను కలిపికొని నాకినయెడల పిత్తసంబంధములై నవియును, కఫసంబంధములు నైనవియు నగు అతిసారముల పోగొట్టుటయందు దిట్ట యగును. కొడిసెపట్ట, కొడిసెపండు, తుంగముస్తెలు వీనిని కషాయమునుగా గాచి ఈకషాయములో కండచక్కెరను తేనెను వేసి త్రాగినయెడల నతిసారరోగము లతిశీఘ్రముగా నశించిపోవును.
మారేడుగింజలు, మామిడిపలుకులు వీటిని నిర్యూహము చేసి తేనెను కండచక్కెరను కలిపి త్రాగినయెడల దుగదకల యతిసారములు కూడను అగ్ని దేవునిముందఱ ఆహుతులవలె రూపడంగిపోవును. చేదుపొళ్ల, యవలు, ధనియములు వీటితో చేయఁబడిన కషాయమును చల్లగా చల్లార్చి దానిలో కలకండను తేనెను చేర్చికొని త్రాగినయెడల ఛర్దిగల యతిసారములు గూడను నశించి పోగలవు. కొడిసెవిత్తులు, వస, తుంగముస్తెలు వీటిని కషాయమును చేసి తాను ఓపగలుగునంతమట్టునకు తీసికొని తేనెను అందులో కలిపి బియ్యపునీళ్లతో కలిపి సేవించినయెడల దాహము, అతిసారము, ఛర్ది మొదలగునవి నశించి పోగలవు.
కొడిసెపాలవిత్తులు, దానిమ్మ బెరడు, తుంగముస్తెలు వీటిని అన్నిటిని సమానములుగా తీసికొని కల్కముఁజేసి బియ్యపుకడుగుతోకూడా వాతపిత్తములవలనఁ బుట్టిన యతిసారము గల రోగి పుచ్చుకొనవలయును. కొడిసెపాలవిత్తులు, దాడిమ బెరడు, తుంగముస్తెలు, ఉసిరికెపప్పు, మారేడుపిందెలు, కురువేరు, లొద్దుగ, రక్తచందనము, అగరు శొంఠి వీటిని కషాయను పెట్టి తేనెను ఆకషాయములో వైచికొని త్రాగవలయును. ఈయౌషధము ఆమముచేత వచ్చిన యతిసారములకును, పోటుగలిగిన యతిసారమునకును, రక్తాతిసారమునకును, పిచ్ఛాస్రావమునకును మిగుల శ్రేష్ఠమైనది. ఇయ్యది కుటజాదికషాయ మనఁబడును. ఈకషాయ మన్నివిధములగు నతిసారములను పోగొట్టును.
ముత్తవపులగము, అతివస, తుంగముస్తెలు, శొంఠి, కురువేరు, ఆరెపువ్వు, కొడిసెచెక్క, కొడిసెపండు, మారేడుపిందెలు వీటియొక్క కషాయము అన్నివిధములగు నతిసారములను నశింపఁ జేయును. నీరు ప్రబ్బలి ఆకులరసములో తేనెను కలిపికొని త్రాగి
64 చక్రదత్త—3. అతిసారాధికారము.
నను కొడిసెపట్టతో చేసిన కషాయమునందు తేనెను కలిపికొని త్రాగినను ఆమాతిసారములు నశించి పోఁగలవు. మట్టిచిగుళ్ళను బియ్యపుకడుగుతోఁ గూడ చేర్చి నూరికొని తాగినయెడల నతిసారముల పీడ లేకుండ తొలగిపోవును.
ఊడుగ వేళ్ళను బియ్యపుకడుగుతో నూరి కల్కముచేసి అర్ధకర్షప్రమాణము సేవించినయెడల అన్నివిధములగు నతిసారములును, గ్రహణులును, భయంకరము లగు నితరరోగములును నశించిపోఁగలవు. బుబ్భూలపుచెట్టుయొక్క లేతచిగుళ్లను (అనఁగా నెలిగుమ్ము చిగుళ్లు) కల్కముచేపికొని త్రాగినయెడలగాని కొడిసెపట్టుగట్టిగా కషాయమునుగా గాచికొని చక్కగా చల్లార్చికొని అతివసచూర్ణమునుగా చేసికొని పుచ్చుకొనినయెడలగాని అన్ని విధములగు నతిసారములును నశించిపోఁగలవు. కొందఱు కషాయమునందు ఎనిమిదవపాలు అతివసచూర్ణమును వేయవలయునని చెప్పెదరు. మఱియును లేహముకంటె అతివసచూర్ణము నాల్గవపాలు వేయవలయునని నేను యభిప్రాయము నొందుచున్నాను.
-• అంకోలవటకము: విడంగాదిక్వాథము. •-
శ్లో. నదార్వ్యం కోట పాఠానాం మూలం త్వక్కుటజస్య చ. 56. శాల్మలీశాలసిర్యాస ధాతకీలోధ్రదాడిమం, పిష్ట్యైత్ సమైతాన్ కృత్వా వటకాం స్తండులాంబునా. 57. తేనైవ మధుసంయుక్తా నేకైకాం ప్రాత రుత్థితః, పిబే దత్యయ మాపన్నో విడ్విసగ్గేణ మానవః. 58. అంకోటవటకో నామ్నా సర్వాతీసారనాశనః, పయ స్యర్ధోదకే భాగే హ్రీబేరోత్పలనాగరైః. 59. పేయా రక్తాతిసారఘ్నీ పృశ్నిపర్ణ్యా చ సాధితా, రసాంజనః సాతివిషం కుటజస్య ఫలం త్వచం. 60. ధాతకీ శృంగబేరం చ ప్రపిబే త్తండులాంబునా, క్షౌద్రేణ యుక్తం నుదతి రక్తాతిసార ముల్బణం. 61. మందం దీపయతే చాగ్నిం శూలం చాపి నివర్తయేత్, విడంగాతివిషాముస్తం దారుపాఠాకలింగకం. 62. మరిచేన సమాయుక్తం శోధాతీసారనాశనం.
మానిపసపు, అంకోలపుచెట్టు (ఊడుగు) వేళ్లు, అగరుశొంఠి, కొడిసెచెక్క, బూరుగుబంక, మద్దిబంక, ఆరెచెక్క, లొద్దుగచెక్క, దానిమ్మ బెగడు, వీటిని అన్నింటిని సమానముగా ఒక్కొక్క అక్షము చొప్పున తీసికొని కడుగునీళ్లతో నూరి కల్కమును చేసికొని తేనెను వేసికొని మాత్రకట్టి యిఁడవవలయును. మఱల ప్రాతఃకాలముననే లేచి అతిసారరోగముగల రోగి దానిని పుచ్చుకొనవలయును. ఇయ్య
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 65
దియే అంకోటవటక మనఁబడును. ఈయంకోటవటకము అన్నివిధములగు అతిసారములను నశింపఁజేయును.
సగపాలు నీరుకలిసిన మేకపాలలో కురువేరు, నల్లకలువ, తుంగముస్తలు, కోలపొన్న వీటిని కలిపి సిద్ధముచేయఁబడిన పానకము రక్తాతిసారములను పోఁగొట్టును. రసాంజనము, అతివస, కొడిసెచెక్క, కొడిసెపండు, ఆడెచెక్క, అల్లము వీటిని బియ్యపుకడుగుతో నూరి చేర్చికొని త్రాగవలయును. తేనెలో కలిపినయెడల నియ్యది అత్యంతము భయంకరములయిన అతిసారములను కూడ నశింపఁజేయును. అగ్నిమాంద్యమును కూడ పోఁగొట్టి ఆకలిని దీపింపఁజేయును. శూలరోగమును పాఱఁద్రోలును వాయువిడంగములు, అతివస, తుంగముస్తలు, దేవదారుచెక్క, అగరుశొంఠి, కొడిసెపాల, మిరియములను కషాయముగా గాచి సేవించినయెడల శోధలుగల యతిసారములుగూడ నడుగంటి పోవును.
[వత్సకాదియోగములు; దాడిమాదికషాయములు; బిల్వవటి; బిల్వాదిరసము; శాల్మల్యాదిరసము; జంబ్వాదిరసము, బిల్వాదిరసము మొదలగునవి.]
శ్లో. సవత్సక స్సాతివిష స్సబిల్వః సోదీచ్యముస్తైశ్చ కృతః కషాయః, సామే సశూలే సహశోణితే చ చిరప్రవృత్తేఽపి హితేఽతిసారే. 63.
కషాయో మధునా పీత స్త్వచో దాడిమవత్సకాత్, సద్యో జయే దతీసారం సరక్తం దుర్నివారకం. 64.
గుడేన ఖాదయే ద్బిల్వం రక్తాతిసారనాశనం, ఆమశూలవిబంధఘ్నం కుక్షిరోగవినాశనం. 65.
బిల్వాబ్దధాతకీపాఠా శుంఠీమోచరసా స్సమాః, పీతా రుంధంత్యతీసారం గుడతక్రేణదుర్జయం. 66.
శాల్మలీ బదరీజంబూ ప్రియాలామ్రార్జునత్వచః, పీతాః క్షీరేణ మధ్వాఢ్యాః పృథక్ శోణితనాశనాః. 67.
జంబ్వామ్రామలకీనాం తు పల్లవా నథ కుట్టయేత్, సంగృహ్య స్వరసం తేషా మజాక్షీరేణ యోజయేత్. 68.
తం పిబే న్మధునా యుక్తం రక్తాతిసారనాశనమ్, బిల్వం ఛాగపయస్సిద్ధం సితామోచరసాన్వితమ్. 69.
కలింగచూర్ణ సంయుక్తం రక్తాతిసారనాశనమ్, జ్యేష్ఠాంబునా తండులీయం పీతం చ ససితా మధు. 70.
పీత్వా శతావరీకల్కం పయసా క్షీరభుగ్భవేత్, రక్తాతిసారీ పీత్వా చ తయా సిద్ధం ఘృతం నరః. 71.
संस्कृत श्लोकाः (देवनागरी-लिप्याम्)
श्लो. सवत्सकः सातिविषः सबिल्वः सोदीच्यमुस्तैश्च कृतः कषायः ।
सामे सशूले सहशोणिते च चिरप्रवृत्तेऽपि हितेऽतिसारे ॥ ६३ ॥
कषायो मधुना पीतस्त्वचो दाडिमवत्सकात् ।
सद्यो जयेदतीसारं सरक्तं दुर्নিবারकम् ॥ ६४ ॥
गुडेन खादयेद्बिल्वं रक्तातीसारनाशनम् ।
आमशूलविबन्धघ्नं कुक्षिरोगविनाशनम् ॥ ६५ ॥
बिल्वाब्दधातकीपाठाशुण्ठीमोचरसाः समाः ।
पीता रुन्धन्त्यतीसारं गुडतक्रेण दुर्जयम् ॥ ६६ ॥
शाल्मलीबदरीजम्बूक्रियालाम्रार्जुनत्वचः ।
पीताः क्षीरेण मध्वाढ्याः पृथक् शोणितनाशनाः ॥ ६७ ॥
जम्ब्वार्म्रामलकीनां तु पल्लवानथ कुट्टयेत् ।
संगृह्य स्वरसं तेषामजाक्षीरेण योजयेत् ॥ ६८ ॥
तं पिबेन्मधुना युक्तं रक्तातीसारनाशनम् ।
बिल्वं छागपयःसिद्धं सितामोचरसान्वितम् ॥ ६९ ॥
कलिङ्गचूर्णसंयुक्तं रक्तातीसारनाशनम् ।
ज्येष्ठाम्बुना तण्डुलीयं पीतं च ससितामधु ॥ ७० ॥
पीत्वा शतावरीकल्कं पयसा क्षीरभुग्भवेत् ।
रक्तातीसारी पीत्वा च तया सिद्धं घृतं नरः ॥ ७१ ॥
66 చక్రదత్త—3. అతిసారాధికారము.
కొడిసెపట్ట, అతివస, మారేడువేరు, కురువేరు, తుంగముస్తలు వీటితోటి చేయఁబడిన కషాయము ఆమాతిసారములను, నొప్పిగలిగిన యతిసారరోగములను, రక్తాతిసారములను, మఱియును, చాలరోజులనుండి పుట్టిన యతిసారరోగములను నాశనము చేసి హితమును కలుగఁజేయును.
లేఁతదానిమ్మ బెరడు, కొడిసెపట్ట వీటితో పెట్టినకషాయములో తేనెను కలిపికొని త్రాగినయెడల రక్తాతిసారములు దూరముగా తొలఁగిపోవును. బెల్లముతో కలిసి మారేడుపండ్లను తినినట్టులయిన రక్తాతిసారములు నశించిపోవును. మఱియును ఆమశూలయు మలబద్ధకము మొదలగునవియుఁగూడ దూరముగా తొలఁగిపోవును. కడుపునొప్పి మొదలగునట్టి రోగములనుకూడను మొదలంట నశించి పోఁగలవు.
మారేడుపిందెలు, తుంగముస్తలు, ఆరెచెక్క, అతిరుశొంతి, శొంతి, బూరుగవేరు వీటి నన్నింటిని సమానములైన భాగములునుగా తీసికొని బెల్లముతో కలిపి మజ్జిగతో త్రాగినట్టులయిన నత్యంతము భయంకరము లగు నతిసారములును దూరము లగును. బూరుగువేరు, రేగువేరు, మొదటవేరు, మామిడివేరు, మద్దివేరు వీటిని వేరు వేరుగా తీసికొని మేకపాలును తేనెను చేర్చికొని త్రాగినయెడల రక్తాతిసారమును పోఁగొట్టును.
నేరేడు, ఉసిరిక, మామిడి వీటిచిగుళ్ల రసమును మేకపాలలో కలిపి తేనె చేర్చి త్రాగినయెడల రక్తాతిసారములు నశించిపోవును. మేకపాలలో మారేడుపిందెలు సిద్ధముచేసి (అనఁగా ననవైచి) చక్కెర మిరియపుపొడిని కలిపి ఆపిమ్మట నందు కొడిశెపాలవిత్తుల చూర్ణమును వేసికొని త్రాగినయెడల రక్తాతిసారము లణఁగిపోవును.
అతిమధురమును నూరి చక్కెర తేనెల నందులో కలిపి బియ్యపుకడుగుతో చేర్చికొని త్రాగినట్టులయిన గాని శతావరి [అనఁగా పెద్దపిల్లి పీచర] యొక్క కల్కమును పాలతో చేర్చి త్రాగినయెడల గాని మనుష్యుఁడు రక్తాతిసారమును జయింపగలుగును. లేకపోయిన శతావరిని కల్కముగాచేసి సిద్ధముచేయఁబడిన నేతిని రక్తాతిసారరోగముగల రోగి త్రాగినయెడల సుఖము కలుగును.
—• కుటజరసాయనము; గుద భ్రంశములకు కషాయము; కుటజపుటపాకము. •—
శ్లో. కుటజస్య పలం గ్రాహ్య మష్టభాగజలే శృతమ్, తద్ద్రవ వివచేద్భూయో దాడిమోదకసంయుతమ్. 72. యావచ్చైవ లసీకాభం శృతం త ముపకల్పయేత్, తత్స్వార్థకరం తక్రేణ పిబే ద్రక్తాతిసారవాన్. 73. అవశ్యమరణీయోపి మృత్యో ర్యాతి న గోచరమ్, క్వాథతుల్యం దాడిమాంబు భాగారుక్తా సమంతతః. 74. కల్క స్తీలానాం
67 ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము.
సంస్కృత శ్లోకములు (Devanagari)
कृष्णास्नां शर्कराभागसंयुतः, आज्येन पयसा पीतः सद्यो रक्तं नियच्छति। ७५।
गुददाहे प्रपाके वा पटोलमधुकाम्बुना, सेकादिकं प्रशंसन्ति छागेन पयसापि वा। ७६।
गुदभ्रंशे प्रकर्तव्या चिकित्सा तत्प्रकीर्तिता, अवेदनं सुसम्पक्वं दीप्ताग्नेस्सुचिरोत्थितम्। ७७।
नानावर्णमतीसारं पुटपाकैरुपाचरेत्।
स्निग्धं घनं कुटजवल्क मजन्तु जग्धमादाय तत्क्षणा मतीवच पोथयित्वा, जम्बूपलाशपुट तण्डुलोयसिक्तं बद्धं कुशेन च बहिर्घनपङ्कलिप्तम्। ७८।
सुस्विन्न मेत दवपीड्य रसं गृहीत्वा क्षौद्रेणयुक्त मतिसारवते प्रदद्यात्, कृस्नात्रेपुत्रमतपूजित एष योगः सर्वातिसारहरणे स्वयमेव राजा। ७९।
स्वरसस्य गुरुत्वेन पुटपाकपलं पिबेत्, पुटपाकस्य पाकोऽयं बहि रा रक्तवर्णता। ८०।
ఆంధ్ర తాత్పర్యము
ఒక పలము కొడిసెపట్లను తీసికొని ఎనిమిదిరె ట్లధికముగా నున్న నీటిలోవైచి పాకము చేయవలయును. మఱల నదేప్రకారము దానిమ్మపండ్లరసమును కలిపి ఉడుకఁబెట్టవలయును. బాగుగా నుడికి తీగెమోస్తరుగా నుండినయప్పుడు దింపి జాగ్రత్త చేసికొని అర్ధకర్ష ప్రమాణముగా మజ్జిగతో కలిపి త్రాగుచుండినయెడల రక్తాతిసారములఁ నశించిపోవును. దీని సామర్థ్యమువలన చావునకు సిద్ధమైన మనుష్యుఁడుకూడను బ్రదక గలఁడు, కషాయముతో సమానముగా దానిమ్మరసమును తీసికొనవలయును.
నల్లనూవులను కల్కముచేసి దానికి సమభాగముగ కలకండను కలిపి మేకపాలతో కలిపి త్రాగినయెడల రక్తాతిసారము లన్నియు నతిశీఘ్రముగా నశించి పోఁగలవు. గుద్ది యెండిపోవునప్పుడుగాని, తీపు ఎత్తుచున్నప్పుడుగాని చేదుపొట్ల యష్టిమధుకము మొదలగువానితో చేయఁబడిన కషాయముతో తడుపుచుండుట చాల శ్రేయమును కలిగించును. లేకపోయినచో మేకపాలతో తడుపుటయైనను ఉత్తమమే యగును. గుద దిగినప్పు డీచికిత్సను చేయవలయును.
అగ్నిదీప్తిగలవానికిని, కష్టములు లేనివానికిని పరిపక్వమై చాలకాలముక్రిందటనే పుట్టి నానావిధములుగా నుండు అతిసారములకు పుటపాకముచేత చికిత్సను చేయవలయును. దట్టముగాను పురుగులు మున్నగువానిచే కొఱకబడకయు యుండినదియును, తగలబడనిదియు నగు కొడిసెపట్లను తీసికొనివచ్చి నూరి నేరేడుఆకులలో
68 చక్రదత్త—3. అతిసారాధికారము.
చుట్టి బియ్యపుకడుగుతో తడిపి .తోకగాగట్టి పైకి పూతను పూసి ఆముద్దను నిప్పులలో పెట్టి యుడికించి తరువాత రసమును పిండి దానియందు తేనెను కలిపి అతిసారరోగము కలవాని కౌషధముగా నీయవలయును. ఈయోగము కృష్ణాశ్రేయమహాముని కొమారునిమతముచేత పూజితమై యున్నయది. అన్ని తెఱంగులగు నతిసారములను నశింపచేయుటలో నిదియే యుత్తమమై కూడ నున్నయది. స్వరసమును మఱిగించి పుటపాకముచేసిన రసమునః పలమంత తీసికొనవలయును. పైని అన్ని ప్రక్కలను ఎఱ్ఱబారినయప్పుడు పుటపాకము పక్వమైనది యనితెలిసికొనవలయును.
— కుటజలేహము. —
శ్లో. త్వక్పిండం దీర్ఘవృంతస్య కాశ్మరీపత్రవేష్టితమ్, మృదావలిప్తం సుకృతం మంగారే శ్వావలేహయేత్. 81. స్విన్న ముద్ధృత్య నిష్పీడ్య రస మాదాయ యత్నతః, శీతీకృతం మధుయుతం పాయయే దుదరామయే. 82. శతం కుటజమూలస్య క్షుణ్ణం తోయార్మణే పచేత్, క్వాథే పాదావశేషే౨స్మిన్ లేహం పూతే పునః పచేత్. 83. సావర్చలయవక్షారవిడసైంధవపిప్పలీ, ధాతకీంద్రయవా జాజీ చూర్ణం దత్వా పలద్వయమ్. 84. లిహ్యా ద్బదరమాత్రం తచ్ఛీతం క్షౌద్రేణ సంయుతం, పక్వాపక్వ మతీసారం నానావరణం సవేదనం. 85. దుర్వారం గ్రహణీరోగం జయేచ్చైవ ప్రవాహికాం.
దుండిగపుచెక్క ననూరి ముద్దగాచేసి గుమ్మడిఆకుతోచుట్టి పెట్టి పైనమట్టిని పొదివి నిప్పులలో (కుమ్ములొ) నుడుక బెట్టవలయును. చక్కగా మగ్గిన తరువాత బయలునకు తీసి రసమునుతీసి చక్కగా చల్లారినతరువాత దానిలో తేనెను వైచి కొని అతిసారరోగము కలిగినప్పుడు సేవింపవలయును. కొడిశెపట్టను నూరుపలములు తెచ్చి నూరి ఒకద్రోణపరిమాణముగల నీటిలొ నుంచి పక్వము చేయవలయును. మొదలపోసిన నీటిలొ నాల్గవపాలు మిగిలియున్నప్పుడు వడియకట్టి మరల వండవలయును.
తరువాత యవక్షారము, బిడాలలవణము, సైంధవలవణము, పిప్పళ్లు, ఆరెచెక్క, కొడిసెపాలవిత్తులు, తెల్లజీలకఱ్ఱ వీటిని చూర్ణముచేసి రెండుపలములంతకలిపి చక్కగా చల్లారినతరువాత తేనెనుకలిపి రేగుపండంతమాత్రలను చేసికొని తినవలయును. ఇయ్యదియే కుటజాదిలేహ మనఁబడును. ఈకుటజాదిలేహము పక్వములగు నతిసారములను, చక్కగాఁ బక్వముకానివానిని, అనేకములగు రంగులతో గూడినవానిని, శూలరోగముగలిగిన
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 69
వియు నగువానిని భయంకరము లగునవి యగు అతిసారములను ప్రవాహిక గ్రహణిరోగము మున్నగువానిని పోఁగొట్టును.
❖ కుటజాష్టక యోగములు. ❖
శ్లో. తులామథార్ద్రాం గిరిమల్లికాయాః సంక్షుద్య పక్త్వా రస
మాదదీత, తస్మిన్ సుపూతే ఫలసమ్మితాని శ్లక్ష్ణాని పిష్ట్వా సహ శాల్మ
లేన. 86. పాఠాం సమంగాతివిషాం సమస్తాం బిల్వం చ పుష్పాణి చ
ధాతకీనాం, ప్రక్షిష్య భూయో విపచేత్తు తావ ద్దర్వీ ప్రలేప స్స్వర
సస్తు యావత్. 87. పీత స్త్వసౌ కాలవిదా జవేన మండేన వా౭జాప
యసా౬థవాపి, నిహన్తి సర్వం త్వతిసార ముగ్రం కృష్ణం సితం లో
హితపీతకం వా. 88. దోషం గ్రహణ్యా వివిధంచ రక్తం శూలం
తథార్శాంసి సశోణితాని, అసృగ్ధరం చైవ మసాధ్యరూపంనిహన్త్య
వశ్యం కుటజాష్టకోయం. 89.
పచ్చికొడిసెపట్టు తులాప్రమాణము తెచ్చి ద్రోణమునీళ్ల వైచినాల్చి చక్కఁగా నూరి వండి రసమును తీయనలయును. ఆపిమ్మట వడయంబోసి బూరుగచక్కను నూరి పల పరిమాణముగల అగరుశొంఠి, ముత్తవపులగము, అతివస, తుంగముస్తెలు, మారేడువేఱు, ఆరెపువ్వులును వీనినన్నిటిని చూర్ణమును చేసి పైనిచెప్పిన రసములో వేసి వండవలయును. గరిటెకు అంటుకొని తీగవారుచు స్వరస మెప్పుడగునో అప్పుడు పక్వమైనదిగా తెలిసికొనవలయును. అంతట దించి తీసికొనవలయును.
పిమ్మట కాలమును గుర్తెఱింగినవాడై మంచినీళ్లు త్రాగునప్పుడుగాని, మజ్జిగను త్రాగునప్పుడుగాని, లేక మేకపాలతోఁ జేర్చిగాని త్రాగవలయును. ఇయ్యది భయంకరములగు నతిసారములను, లేక నలుపు, తెలుపు, ఎఱుపు, పసపు మొదలగు రంగులుగల అతిసారములను, గ్రహణులను, మఱియును అనేకవిధము లగు రక్తదోషములను, పోటుగల యర్శోరోగములను సాధ్యముకానివని వదలిపెట్టిన ప్రదరములను ఈకుటజాష్టకము సమూలముగా నశింపఁజేసివైచును.
❖ షడంగఘృతము. ❖
శ్లో. తులాద్రవ్యే జలద్రోణో ద్రోణే ద్రవ్యతులా మతా,
వత్సకస్య చ బీజాని దార్వ్యాశ్చ త్వచ ఉత్తమాః. 90. పిప్పలీశృంగ
70 चक्रदत्त—३. अतिसाराधिकारमु.
बेरं च लाक्षाकटुकरोहिणी, षडङ्गी रेभिर्घृतं सिद्धं पेयं मण्डावचारितम्. 91. अतीसारं जयेच्छीघ्रं त्रिदोषमपि दारुणम्.
ता. तुलापरिमाणमु गल औषधुलयन्दु द्रोणपरिमाणमु नीटिनि चेर्पवलयुनु. द्रोणपरिमाणमुगल नीटियन्दु एकतुलामात्त्रमुडौषधुलनु चेर्पवलयुनु.
कोडिसेपाल, देवदारुपट्ट, मागिनपसपुचेक्क... पिप्पळ्लु, शोंठि, लक्क, कटुकरोहिणी ईऔषधुलचेतनु सिद्धमुचेयबडिन नेतिनि मज्जिगतोकूड़ा त्रागवलयुनु. इय्यदि त्रिदोषमुलवलन नुत्पत्तियै पुट्टि अत्यंतमु भयङ्करमुलयिनट्टि अतिसारमुलगूड शीघ्रमुगा नशिंपఁजेयुनु. दीनिने षडङ्गघृतमनि चेप्पेदरु.
❖ क्षीरद्रुमादिघृतमु ❖
శ్లో. क्षीरद्रुमाभीरुरसे विपक्वं तज्जैश्च कल्कैः पयसा च,
सर्पिः, सितोत्पलाढ्यं मधुपादयुक्तं रक्तातिसारं शमयत्युदीर्णम्. 92.
जीर्णेऽमृतोपमं क्षीरम ती सारे विशेषतः,
छागं तु भेषजैस्सिद्धं देयं वा वारिसाधितम्. 93.
बालं बिल्वं गुडं तैलं पिप्पलीविश्वभेषजम्,
लिह्याद्वाते प्रतिहते सशूले सप्रवाहिके. 94.
पयसा पिप्पलीकल्कः पीतोवा मरिचोद्भवः,
त्र्यहात्प्रवाहिकां हन्ति चिरकालानुबन्धिनीम्. 95.
कल्कस्स्याद् द्वौ पल बिल्वानां तिलकल्कश्च तत्समः,
दध्नस्साराम्लस्नेहाढ्यः खण्डो हन्यात्प्रवाहिकाम्. 96.
बिल्वोषशं गुडं लोध्रं तैलं लिह्यात्प्रवाहणे.
दध्ना ससारेण समक्षिकेण भुञ्जीत निश्चारकपीडितस्तु,
सुतप्तकुप्यकृतिकेनवापि क्षीरेण शीतेन मधुप्लुतेन. 97.
दीप्ताग्नीरिष्पुरीषो यः सार्यते फेनिलं शकृत्. 98.
न सिजेत्क्वाणितं शुण्ठी दधितैलपयोघृतम्,
शोधं शूलं ज्वरं तृष्णां श्वासं कासमरोचकम्. 99.
छर्दिं मूर्च्छां च हिक्कां च दृष्ट्वाऽतीसारिणं त्यजेत्,
बहुमेही नरो यस्तु भिन्नविट्को न जीवति. 100.
स्नानाभ्यङ्गावगाहंश्च गुरुस्निग्धातिभोजनम्,
व्यायाममग्निसन्तापमतिसारी विवर्जयेत्. 101.
ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 71
క్షీరద్రుమాన్వ్యఘృతమును చెప్పుచున్నాఁడు:—మట్టి, మేడి, జువ్వి మొదలగు క్షీరవృక్షములతో సంభవమైనవానిక్వాథమున సిల్లీస్తిచరస మునునేతికి రెండు రెట్లుగాకలిపి కల్కమును చేయవలయును. పిమ్మట చక్కెరనుసగపాలును, తేనెను నాలవపాలునుకలిపి త్రాగినయెడల నతిభయంకరము లగు రక్తాతిసారములు గూడ తొలఁగిపోవును. జీర్ణజ్వరవిషయములో పాలు అమృతతుల్యములును, అతిసారమునందు విశేషించి యమృతముతో సమానములును అగును. ఓషధులచేత తయారుచేయఁబడినట్టి మేకపాలునుగాని నీటితో సిద్ధము చేయఁబడిన మేక పాలను కాని యిచ్చుట మంచిది. మారేడుపిందెలు, బెల్లము, తైలము, పిప్పళ్లు, శొంఠి వీనిని పోటు ప్రవాహికలు గల వాతము నకు ప్రతిక్రియచేయుటయందు వినియోగింపవలయును.
నాలుగు మాషములపిప్పలీచూర్ణమునుగాని, మిరియములచూర్ణమునుగాని పలప్రమాణముగల మేకపాలలో కలిపికొని త్రాగినచో మూడురోజులలో నెంతటిపురాణమైన ప్రవాహిక లుగూడనశించిపోవును. మారేడుపిందెలతోచేసిన కల్కమునందుతిలకల్కము ను సమానముగా కలిపి గట్టిపెరుగును తైలము కలిపి పుచ్చుకొనవలయును. ఇది చిన్న ప్రవాహిక లనురూపుమాపును. మారేడుపిందెలు, మిరియములు, బెల్లము, చమురు వీటితో చేయఁబడినపచ్చడిని (అవలేహము) గట్టిపెరుగునందు తేనెను కలిపికొని భక్షింపవలయును. వేడిపాత్రలో కాచియున్న పాలను చల్లార్చి తేనెను కలిపికొని త్రాగవలయును.
అగ్నిదీప్తికలవాడును, మలము లేనివాడును, నురుగులు (అనగా బుడగలు) గట్టిమలము వెడలువాడును శొంఠి, పెరుగు, నూనె, పాలు, నేయి వీటిని కలిపి పుచ్చుకొనవలయును. శోధ, పోటు, జ్వరము, దప్పి, శ్వాసము, దగ్గు, ఆరుచి, ఛర్ది, మూర్ఛ, వెక్కిళ్లు వీటితో కూడిన అతిసారరోగీని కనుగొని (కార్యము లేదని) వదలివేయవలయును. అనేక పర్యాయములుగా మూత్రము నెడలుచుండుట వేరువేరు రీతులుగా మలమువెడలుట కలరోగి బ్రదుకడు. అతిసారరోగి స్నానము, తలంటు, నీళ్ల మునుగుట, భారకరములగు భోజనపదార్థములను తినుట, మృష్టాన్నము ఎక్కువతినుట, కసరత్తుచేయుట, నిప్పుమీద కాచికొనుట మున్నగువానిని వదలవలయును.
ఇట్లు చక్రదత్తసంహితయందు అతిసారచికిత్స ప్రకరణము ముగిసెను.
౪. గ్రహణ్యధికారము.
శ్లో. గ్రహణీ మాశ్రితం దోష మజీర్ణవ దుపాచరేత్, అతీసారోక్తవిధినా తస్యామం చ విపాచయేత్. 1.
శరీరానుగతే సామే రసే లంఘనపాచనం, విశుద్ధామాశయాయాస్తే పంచకోలాదిభి ర్భృతం. 2.
దద్యా త్పేయాది లఘ్వన్నం పున ర్యోగాంశ్చ దీపకాన్, కపిత్థబిల్వచాంగేరీ తక్రదాడిమసాధితా. 3.
పాచనీ గ్రహణీ పేయా సవాతే పంచమూలికీ, గ్రహణీదోషిణాం తక్రం దీపనం గ్రాహి లాఘవాత్. 4.
పథ్యం మధురపాకిత్వా న్న చ పిత్తప్రకోపనం, కషాయోష్ణవికాసిత్వా ద్రౌక్ష్యా చ్చైవ కఫే హితం. 5.
వాతే స్వాద్వమ్లసాంద్రత్వా త్సద్యస్కం మవిదాహితం.
శుంఠీం సమస్తాతివిషాం గుడూచీం పిబేజ్జలేన క్వథితాం సమాంశం, మందానలత్వే సతతామతాయా మామానుబంధే గ్రహణీగదే చ. 6.
ధాన్యాకాతివిషోదీచ్య యవానీముస్తనాగరం, బలా ద్విపర్ణీబిల్వం చ దద్యా ద్దీపనపాచనం. 7.
గ్రహణీప్రకారమును చెప్పుచున్నాడు:—గ్రహణిలో కలిగెడు దోషములకు అజీర్ణమునకువలెనే చికిత్సలనుచేయవలయును. అతిసారమునకు చెప్పఁబడినరీతిగానే ప్రతిక్రియలను చేసి ఆమమును పక్వము నొందింపవలయును. శరీరతత్త్వముల ననుసరించినదియును ఆమము వెడలునదియు నగు రసమునందు (అనఁగా గ్రహణియందు) లంఘనము చేయుటకాని పాచనముచేయుటకాని చాల యుత్తమమగు కార్యము.
విశేషముగా పరిశుద్ధమయిన ఆమాశయము గలరోగికి పంచకోలములచేత సిద్ధముచేయఁబడిన పానకము మొదలయినవియును, చులక నగు నాహారమును ఇచ్చుచు జఠరాగ్నిని దీపింపఁజేయు ఔషధయోగములను కూడ నిచ్చుచు నుండవలయును.
వెలఁగపండు, మారేడుపండు, పులిచింత, మజ్జిగ, దానిమ్మపండ్లు వీటితోటి సిద్ధముచేయఁబడిన పానకము ఆహారమును పక్వముచేయును. మలమును మిక్కిలిగా వెడలకుండునట్లు బంధించును. మఱియును వాతముతోకూడినదోషములు గలిగినపుడు పంచమూలములతో సిద్ధముచేయఁబడిన పానకమును ఈయవలయును.
ఆంధ్ర తాత్పర్యసహితము. 73
గ్రహణీరోగముగలవారలకు మజ్జిగ దీపక మగును. మలమును బంధించును. ఒడలిని తేలిక చేయును. మిక్కిలి హితమునుకలుగఁజేయును. మధురపాకముగాఁదగుట చేత పిత్తమును పెఱుగనీయదు. కషాయము వేడిగాను వికాసముగలదిగా నుండుటవలన రూక్షముగాను నుండుటవలన కఫమునకు హితకారి యగును. రుచిగాను ఆమ్లమెక్కువగాను నుండుటవలన అప్పటికపుడు సిద్ధముచేసిన తక్రము వాతమునందు హితకర మగును. శొంతి, తుంగముస్తలు, అతివస, తిప్పతీగె ఇని యన్నియును సమానభాగములుగా తీసికొని నూరి నీటితోకూడా త్రాగవలయును. ఇయ్యది అగ్నిమాంద్యము, ఆమదోషము, ఆమముగల గ్రహణీదోషము వీటిని పోఁగొట్టును. ధనియములు, అతివస, కురువేరు, వాము, తుంగముస్తలు, శొంతి, ముత్తవపులగము, ముయ్యారుకుపొన్న, కొలపొన్న, మారేడుపండు ఇయ్యవి (అనఁగా వీటితో చేయఁబడిన పానకములు) అగ్నిదీపనమును పాచనమును పుట్టించును.
చిత్రకాదిఘుటికలు; శ్రీఫలాదిఘుటికలు; నాగ ర క్వా థా దు లు .
శ్లో. చిత్రకం పిప్పలీమూలం ద్వౌ క్షారౌ లవణాని చ, వ్యోష
హింగ్త్వజమోదాం చ చవ్యం చైకత్ర చూర్ణయేత్. 8. గుటికా మా
తులుంగస్య దాడిమామ్లరసేన వా, కృతా విపాచయ త్యామం దీపయ
త్యాశుచానలమ్. 9. సౌవర్చలం సైంధవం చ బిడ మాద్భిద మేవచ,
సాముద్రేణ సమం పంచ లవణా న్యత్ర యోజయేత్. 10. శ్రీఫలశలా
టుకల్పో నాగ రచూర్ణేన మిశ్రిత స్సగుడః, గ్రహణీగద మత్యుగ్రం
తక్రభుజా శీలితో జయతి. 11. జంబూదాడిమశృంగాట పాఠా కంచ
టపల్లవైః, పక్వం పర్యుషితం బాలబిల్వం సగుడనాగరమ్. 12. హంతి
సర్వా నతీసారాన్ గ్రహణీ మతిదుస్తరామ్, నాగరాతివిషాముస్త
క్వాథ స్స్యా దామపాచనః. 13. చూర్ణం హింగ్వష్టకం వాతగ్రహ
ణ్యాం తు ఘృతాని చ.
చిత్రమూలము, మోడి, యవక్షారము, సర్జక్షారము, పంచలవణములు, శొంతి, మిరియములు, పిప్పళ్ళు, ఇంగువ, అజామోదము, చెవ్యము సమాభాగముగా వీటిని కలిపి చూర్ణము చేసి మాచిపత్రిపసరుతోఁగాని, దానిమ్మపండ్లరసముతోఁగాని సిద్ధము చేయఁబడిన గుటికలు ఆమమును పక్వము చేయును. జఠరాగ్నిని ప్రకాశింప చేయును.
10