गीतगोविन्दम् (महाकवि जयदेव - सम्पूर्ण १२ सर्ग व २४ अष्टपदी सटीक)
Gita Govinda of Jayadeva with Hindi Commentary
महाकवि जयदेव / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा
४०० श्रीगीतगोविन्दम् चलते हैं। तुम्हारे द्वारा अधर-चुम्बन करनेसे मेरी आँखोंका काजल फैल गया है। इस पदसे श्रीकृष्णके द्वारा श्रीराधाके नेत्रोंका चुम्बन भी अभिव्यक्त हो रहा है। आप ही तो मेरी आँखोंका अञ्जन हैं। हे मनोहरवेषधारिन्! नयन-कुरङ्ग-तरङ्ग-विकास-निरासकरे श्रुतिमण्डले। मनसिज-पाश विलासधरे शुभवेश निवेशय कुण्डले ॥ निज.... ॥३॥ अन्वय—अयि शुभवेश (सुन्दर-वेशधारिन्), नयन-कुरङ्ग- तरङ्ग-विकास-निरासकरे (नयनमेव कुरङ्गः, तस्य तरङ्गः कुर्दनं तस्य या विकाशः स्फुरणं तस्य निरासं प्रत्याख्यानं करोतीति तस्मिन्) मनसिज-पाश-विलासधरे (मनसिजस्य कामस्य यः पाशः मृग-बन्धनरज्जुः तस्य विलासं शोभां धरतीति तथोक्ते) कुण्डले (सुरतभ्रष्टे इतिभावः) श्रुतिमण्डले (कर्णे) निवेशय (परिधापय)। [शुभकर्माणि कृतवेशस्य तव प्रियत्वात् ममापि तथा वेशकरणं युक्तमित्यभिप्रायः] ॥३॥ अनुवाद—हे शुभवेश ! नयनरूपी कुरङ्ग-तरङ्गके विकासको निरस्त करनेवाले तथा युवकोंके मनको बाँधनेवाले कामदेवके पाशके समान मेरे श्रुतिमण्डल पर कुण्डल धारण कराइये। पद्यानुवाद— मनसिज पाश विलास कुण्डलोंको कानोंमें धारो, हे शुभ अंग! तरंग नयन पर हरिण वृन्दको कारो। हे यदुनन्दन! हृदयानन्दन! इतनी अनुनय मेरी, पूर्ण करो हे असुरनिकन्दन! लगा रहे क्यों देरी? बालबोधिनी—श्रीराधा श्रीकृष्णसे कहती हैं—हे मनोहर- वेषधारिन्! हे प्रिय पीताम्बरधारिन्! हे हृदयानन्दन! हे क्रीड़ापरायण! आप मेरे कानोंमें कामदेवके पाशकी शोभाको धारण करनेवाले कुण्डल पहना दीजिए। मेरे इस श्रुति-मण्डलमें
द्वादशः सर्गः—सुप्रीत—पीताम्बरः ४०१ नेत्ररूपी हिरणकी तरङ्गका जो विकास है, प्रेक्षण-विशेषकी जो विशेष वृत्ति है, उसे भी निरस्त करनेवाले, युवकोंके मनको मोह लेनेवाले कुण्डल पहना दीजिए। इस पदसे नेत्रोंकी श्रुतिगामिता युक्त हुई है। मृगके समान बंकिमता एवं चंचलता द्योतित हुई है। भ्रमरचयं रचयन्तमुपरि रुचिरं सुचिरं मम सम्मुखे। जित-कमले विमले परिकर्मय नर्मजनकमलकं मुखे ॥ निज.... ॥४ ॥ अन्वय—[अयि नाथ] मम सम्मुखे (समक्षमवस्थाय) जितकमले (जितं सुषमा-पराजितं कमलं येन तादृशे) विमले (निर्मले) मुखे सुचिरं (बहुक्षणं व्याप्य) भ्रमरचयं (भ्रमरसमूहं) रचयन्तं (भ्रमर-पंक्तिबुद्धिं जनयन्तं) [अतएव सखीनां] नर्मजनकं (परिहासजनकं नेत्ररञ्जनमिति भावः) अलकं (चूर्णकुन्तलं) परिकर्मय (संस्कुरु विरचय इत्यर्थः) [अत्र मुखस्य कमलत्वेन, अलकस्य च भ्रमरत्वेन निरूपितम्] ॥४॥ अनुवाद—मनोहर और अमल कमलोंको भी जीतनेवाले विमल एवं रुचिर मेरे मुख पर नर्म परिहास जनक भ्रमरोंकी शोभा प्रकाशित करने वाले मेरे मुख पर आप सुन्दर अलकावलीको गूँथिए। पद्यानुवाद— अमल कमल मुख पर पिय बिखरी ये अलकें सुलझाओ, रह-रह झूम चूम उठते अलि, इनको दूर भगाओ! हे यदुनन्दन! हृदयानन्दन! इतनी अनुनय मेरी, पूर्ण करो हे असुरनिकन्दन! लगा रहे क्यों देरी? बालबोधिनी—श्रीराधा श्रीकृष्णसे कहती हैं—हे यदुनन्दन! मेरे मुखकी शोभाने कमलोंको भी जीत लिया है। आप इस मनोहर, विमल एवं अनवद्य मुख पर अलकोंसे प्रसाधन करें। मेरी अलकावली नर्म-परिहास वचनोंकी जननी है और
नित्य निरन्तर पद्मोंके ऊपर घिर आयी भौरोंकी भीड़का भ्रम उत्पन्न करती है। आप ही तो मेरे मुखारविन्दके कुन्तल हैं। प्रस्तुत पदमें अलक भ्रमर पंक्ति के द्वारा मुखपद्मकी उत्प्रेक्षा की गयी है। अतः यहाँ उत्प्रेक्षा अलंकार है। मृगमद-रस-वलितं ललितं कुरु तिलकमलिक-रजनीकरे। विहित-कलङ्क-कलं कमलानन! विश्रमित-श्रमशीकरे ॥ निज.... ॥५ ॥ अन्वय—हे कमलानन (सरोजवदन) विश्रमित-श्रम-शीकरे (विश्रामिता अपगता श्रमशीकराः श्रमाम्बुकणाः यत्र तादृशे) अलिक-रजनीकरे (अलिकं ललाटं रजनीकरः चन्द्रइव तस्मिन्) मृगमद-रसेन (कस्तूरिका-द्रवेण) वलितं (रचितं) [अतएव] विहित-कलङ्क-कलं (विहिता कृता कलङ्कस्य कला रेखा येन तादृशं ललाटस्य बालचन्द्रत्वेन मृगमदतिलकस्य च कलङ्क- कलात्वेन निरूपितं) तिलकं ललितं (सुन्दरं यथा तथा) कुरु (रचय) ॥५॥ अनुवाद—हे कमललोचन! रतिके श्रमसे उत्पन्न स्वेदबिन्दुओंसे युक्त, मृग-लाञ्छनकी शोभा धारण करनेवाले अर्द्ध-चन्द्रके समान मेरे भाल पर मनोहर कस्तूरीसे सुन्दर तिलक रचना कीजिए। पद्यानुवाद— मृगमद रससे वलित ललित अति तिलक अलिक पर मेरे, रचो, चन्द्रको, भास उठे ज्यों मृगछाया हो घेरे! हे यदुनन्दन! हृदयानन्दन! इतनी अनुनय मेरी, पूर्ण करो हे असुरनिकन्दन! लगा रहे क्यों देरी? बालबोधिनी—श्रीराधा श्रीकृष्णसे कहती हैं—हे कमलबदन! हे हृदयानन! मेरा ललाट चन्द्रमाके समान है, आप उस पर ललित मनोहर तिलक रचना कीजिए। इस तिलकको कस्तूरी—मृगमद रससे ही रचिये। जिस प्रकार अष्टमीका अर्द्धचन्द्र कलङ्क रेखाओंसे सुशोभित होता है, उसी प्रकार
द्वादशः सर्गः-सुप्रीत-पीताम्बरः ४०३ मेरे मुख पर भी मृगलांछनके समान मेरे विशाल भाल पर तिलक स्थापित कीजिए। रति-कालमें प्रवाहित होनेवाले श्रम-जलकण भी अब शुष्क-शान्त हो गये हैं। यहाँ इस पदसे पुनः उद्दीपन विभाव भी सूचित हो रहा है। हे कृष्ण, आप ही तो मेरे सौभाग्यके केन्द्रबिन्दु हैं, आप ही मेरे ललाटके तिलक हैं। मम रुचिरे चिकुरे कुरु मानद ! मनसिज-ध्वज-चामरे। रति-गलिते ललिते कुसुमानि शिखण्डि-शिखण्डक-डामरे ॥ निज.... ॥६॥ अन्वय-अयि मानद (सम्मानप्रद) मानसज-ध्वज-चामरे (मानसजस्य कामस्य यो ध्वजः तस्य चामरे चामरतुल्ये) रतिगलिते (सम्भौगावेगेन विकीर्णे) शिखण्डि-शिखण्डक-डामरे (शिखण्डिनो मयूरस्य शिखण्डकस्य पुच्छस्य इव डामरः आटोपो यस्य तस्मिन्; मानसजध्वजादावाटोपनादिकमपि तदुपयोग्यमेवेत्यर्थः) [अतएव] रुचिरे (स्वभाव-सुन्दरे) ललिते (मनोहरे) मम चिकुरे (कुन्तले) कुसुमानि (पुष्पमाल्यं) कुरु (विनिवेशय) ॥६॥ अनुवाद-हे मानद ! रतिकालमें शिथिल हुए कामदेवकी ध्वजाके चामरके समान तथा मयूर-पुच्छसे भी मनोहर मेरे मनोहर केशोंमें कुसुम सजा दीजिए। पद्यानुवाद- मोर पंख, चामर ध्वज मनसिजसे सुन्दर अलकोंसे, गिरे सुमन क्रीड़ामें, उनको गूँथो चुन पलकोंसे। हे यदुनन्दन! हृदयानन्दन ! इतनी अनुनय मेरी, पूर्ण करो हे असुरनिकन्दन ! लगा रहे क्यों देरी ? बालबोधिनी- श्रीराधा श्रीकृष्णको इस पदमें 'मानद' शब्दसे सम्बोधित करती हैं। मानद अर्थात् मान प्रदान करनेवाले श्रीकृष्ण, अपनी प्रेयसियोंको सम्मान देनेवाले श्रीकृष्ण, 'मानद्यति' अर्थात् मानिनी रमणियोंके मानको खण्डित करनेवाले श्रीकृष्ण !
४०४ श्रीगीतगोविन्दम् आप अपनी शोभासे मयूरोंके शिखण्डक अर्थात् मयूरपिच्छको भी तिरस्कृत करनेवाले हैं, मेरे कृष्ण-कुन्तल मनोभवके ध्वज-चमरके समान मनोहर एवं रुचिर हैं, रतिकालमें इनका बन्धन खुल गया है आप इनमें कुसुमोंको सुसज्जित कर दें। आप ही कुसुम-गुम्फित केशपाश बनकर महकें। सरस-घने जघने मम शम्बर-दारण-वारण-कन्दरे। मणि-रसना-वसनाभरणानि शुभाशय! वासय सुन्दरे॥ निज.... ॥७॥ अन्वय—अयि शुभाशय (सदाशय; शुद्धान्तःकरणस्यैव क्रियासिद्धेस्तथा सम्बोधनं प्रयुक्तम्) सरसघने (सरसं रागोद्दीपकं च तत् घनं निबिडं चेति तथोक्ते) शम्बरदारण-वारण-कन्दरे (शम्बरदारणः मदनः स एव वारणो हस्ती तस्य कन्दरे गह्बररूपे मदनावासस्थले इत्यर्थः) [स्वभावत एव] सुन्दरे मम जघने मणिरसनावसनाभरणानि (मणिमयकाञ्चीं वसनम् आभरणानि च) वासय (यथास्थानं परिधापय) ॥७॥ अनुवाद—हे शोभन-हृदय! मेरी कामदेवरूपी मदोन्मत्त हाथीकी कन्दरारूपी सरस, सुन्दर, सुभग, स्निग्ध, स्थूल जघनस्थलीको मणि, करधनी, वस्त्र तथा आभूषणोंसे अलंकृत कीजिए। पद्यानुवाद— सरस जघन घन पर मणि रसना वसनाभरण फबीले, पहनाओ सत्वर शुभ आशय! (कँपते नयन लजीले!) हे यदुनन्दन! हृदयानन्दन! इतनी अनुनय मेरी, पूर्ण करो हे असुरनिकन्दन! लगा रहे क्यों देरी? बालबोधिनी—श्रीराधा श्रीकृष्णसे कहती हैं—हे शोभन हृदय! हे हृदयानन्दन! हे प्राणनाथ! हे शुभाशय! आपके करकमल समस्त शुभोंके आशय हैं, आपका हृदय अति सरस सभी मङ्गलोंका मूल है। आप मेरी जघन-स्थली, श्रोणी-तटको मणिमय करधनी, वसन एवं आभरणोंसे अलंकृत
द्वादशः सर्गः- सुप्रीत-पीताम्बरः ४०५ कर दीजिए। मेरी जघनस्थली सरस, स्निग्ध और सान्द्र है। कामदेवरूपी मदोन्मत्त हाथीके निवास हेतु कन्दराके समान सुन्दर एवं मनोहर है। आप यहाँ वस्त्र एवं आभूषण धारण कराइये। आप ही मेरे कटि तटके अलंकार हैं। प्रस्तुत पदमें अनुकूल नायक है, प्रगल्भा नायिका है तथा संभोग शृङ्गार रस है। श्रीजयदेव-वचसि रुचिरे सदयं हृदयं कुरु मण्डने। हरिचरण-स्मरणामृत-निर्मित-कलि-कलुष-ज्वर-खण्डने ॥ निज.... ॥८ ॥ अन्वय-हरिचरण-स्मरणामृत-कृत-कलि-कलुष-ज्वरखण्डने (हरिचरणयोः स्मरणमेव अमृतं तेन कृतं कलिकलुषज्वरेण यः सन्तापः तस्य खण्डनं येन तस्मिन्) जयदे (जयं श्रीकृष्णं ददातीति जयदस्तस्मिन्) मण्डने (अलङ्काररूपे) श्रीजयदेव-वचसि हृदयं (चित्तं) सदयं [यथास्यात् तथा] [भक्तिरसपूर्णं] कुरु [स्निग्धान्तःकरणस्यैव एतच्छ्रवणयोग्यत्वादिति भावः] ॥८ ॥ अनुवाद-श्रीहरिके चरणोंके स्मरणरूपी अमृतसे कलि- कलुष-ज्वरको विनष्ट करनेवाली, कल्याणदायिनी, मनोहारिणी कवि जयदेवकी वाणीको समलंकृत करनेमें अपने हृदयको सदय बनायें। पद्यानुवाद- कलिकी कलुष गरल मारक यह कवि श्रीजयदेवकी वाणी, हरि-चरणोंके स्मरणामृत-सी बनती जग कल्याणी! हे यदुनन्दन! हृदयानन्दन! इतनी अनुनय मेरी, पूर्ण करो हे असुरनिकन्दन! लगा रहे क्यों देरी? बालबोधिनी-प्रस्तुत अष्टपदी श्रीराधा-भावकी एक सुनिश्चित योजना है। श्रीराधाके प्रेमकी चरम परिणति है कि वह स्वयंको श्रीकृष्णमें विलीन कर देना चाहती है, वह श्रीकृष्णके हाथोंसे कृष्णमय बन जाना चाहती है। उसका
४०६ श्रीगीतगोविन्दम् हृदय श्रीकृष्णका है, उसके वस्त्र, शृङ्गार एवं आभूषण सभी तो श्रीकृष्ण हैं। इस अष्टपदीमें श्रीराधाके प्रेमकी अनुभूतिकी गहराई रस बनकर बरसी है। श्रीराधा कहती हैं-हे यदुनन्दन ! मण्डन अर्थात् शृङ्गारके निमित्त अपने हृदयको सदय बनाओ, दयापरायण होकर मण्डन बन जाओ। यह मण्डन वाणीका मण्डन जयदेवकी पत्नीके सामीप्यके कारण उत्कर्षप्रद हो गया है। इस अष्टपदीका विषय कवि जयदेवकी वाणी है। 'च' पदसे तात्पर्य है कि जैसे श्रीराधाको सुसज्जित करनेमें आप सदय बनेंगे, उसी प्रकार मेरी वाणीको भी अलंकृत करनेके लिए सदय बन जाइए। अन्य पदोंको भी जयदेवकी वाणी एवं श्रीराधाके अलंकारोंका विशेषण मानना चाहिए। यह वाणी हरि-चरणोंके स्मरणका अमृत है, जो कलिकालके कलुषित ज्वरके रोषको शान्त करनेवाला है। हरि-चरण-स्मरण-अमृत ही सभी पापोंका खण्डन करनेवाला है। यह अमृत ही कवि जयदेवकी वाणी है। इस काव्य- वर्षामृतकी स्मृति ही सबका कल्याण करनेवाली है। रचय कुचयो पत्रश्चित्रं कुरुष्व कपोलयोः घटय जघने काञ्चीं मुग्धस्रजा कबरीभरम्। कलय वलयश्रेणीं पाणौ पदे कुरुनूपूरा- विति निगदितः प्रीतः पीताम्बरोऽपि तथाकरोत् ॥१॥ अन्वय-[अयि प्राणेश्वर] [मम] कुचयोः (स्तनयोः) पत्रं (चित्रविशेषं) रचय; कपोलयोः (गण्डयोः) चित्रं कुरुष्व; जघने काञ्चीं घटय (परिधापय); स्रजा (मालया) कबरीभरं (केशपाशं) अञ्च (अलङ्कुरु); पाणौ वलयश्रेणीं कलय (विन्यस्य); पदे (चरणे) नूपुरौ कुरु (परिधापय)-इति [अत्यावेशभरेण] राधया निगदितः (अनुरुद्धः) पीताम्बरः (श्रीकृष्णः) अपि प्रीतः [सन्] तथा (श्रीराधोक्तं तत्तत् सर्वमेव) अकरोत् (सम्पादितवान्) [अपिशब्देन रतान्तर्वसन- व्यत्ययाभावेऽपि तदाज्ञाकरणात् तस्या-खण्डित-तदधीनत्वं द्रढ़ीकृतम् ॥१॥
द्वादशः सर्गः—सुप्रीत-पीताम्बरः ४०७ अनुवाद—हे प्राण प्रिय ! आप मेरे कुचोंपर पत्र रचना कीजिए। मेरे कपोलों पर चित्रावली रचना कीजिए, जघन-स्थलीको करधनीसे सजा दीजिए। बालोंमें मनोहर कबरी बन्धन कीजिए, हाथोंमें कंगन पहनाइए, पैरोंमें नूपुर पहना दीजिए। श्रीराधाने इस तरह जो कुछ कहा, पीताम्बरधारी श्रीकृष्णने प्रसन्न होकर वैसा ही किया। पद्यानुवाद— कुच पर पत्र, चित्र गालों पर, जघन करधनी, केशे सुमन सजाओ, राधा बोली—हे पीताम्बर वेशे। कलय-वलय कर, पद मणि नूपुर पहनाओ हे मेरे। हरि विहँसे कह—प्रिये! समर्पित हूँ चरणोंमें तेरे॥ बालबोधिनी—प्रस्तुत श्लोकमें कवि जयदेव इस अष्टपदीके सूत्रोंकी पुनः अवतारणा करते हुए कह रहे हैं कि पीताम्बर श्रीकृष्णको श्रीराधाके द्वारा जो कुछ भी कहा गया, उन्होंने प्रसन्न मनसे सब वैसा ही सम्पन्न किया। 'अपि' पदसे घोषित होता है कि श्रीराधाका जो-जो अभीष्ट था, श्रीकृष्णके द्वारा वैसा-वैसा शृङ्गार अत्यन्त प्रीतिपूर्वक सम्पन्न हुआ। श्रीराधाका सानुनय आग्रह है कि हे यदुनन्दन ! स्तनों पर पत्रावलीकी चित्रकारी कर दीजिए, मेरे गालों पर मकर आदि की चित्र रचना कर दीजिए। मेरी कमरमें आप करधनी पहना दीजिए, मेरे बालोंसे माला निर्माल्य हो गयी है—आप मनोहर मालासे मेरे केशोंको ग्रंथन कर दीजिए, हाथोंमें कंगन पहना दीजिए, मेरे पैरोंमें मणिमय नूपुर पहना दीजिए। श्रीकृष्ण द्वारा यह पूरा ही शृङ्गार सम्पादित किया गया—अत्यन्त प्रीति एवं आनन्दके साथ। श्रीकृष्ण ही श्रीराधाके सम्पूर्ण मण्डन बन गये। प्रस्तुत श्लोकमें हरिणी छंद यथा संख्या अलंकार, प्रगल्भा नायिका, दक्षिण नायक तथा शृङ्गार रसका संयोग पक्ष निरूपित हुआ है।
४०८ श्रीगीतगोविन्दम् यद्गान्धर्व-कलासु कौशलमनुध्यानं च यद्वैष्णवं यच्छृङ्गार विवेक-तत्त्व-रचना-काव्येषु लीलायितम्। तत्सर्वं जयदेव पण्डित-कवेः कृष्णैकतानात्मनः सानन्दाः परिशोधयन्तु सुधियः श्रीगीतगोविन्दतः ॥२॥ अन्वय—[अथोपसंहारेऽपि स्वाभीष्टोपासनायाः सर्वोत्तमता निश्चयावेशेन कारुण्योदयात् तत्र सन्दिहानान् भक्तरसिकजनान् प्रत्याह]—भोः सुधियः (श्रीकृष्णभक्तिरसोल्लासितचित्ताः साधवः) [भवन्तः] सानन्दाः (आनन्देन सहिताः सन्तः) कृष्णैकतानात्मनः (कृष्णे एकतानः एकाग्रः अनन्यवृत्तिरिति यावत् आत्मा मनः यस्य तस्य; श्रीकृष्णैकान्तभक्तस्यैव सर्वगुणाश्रयत्वादित्यर्थः; यस्यास्ति भक्तिर्भगवत्यकिञ्चने इत्युक्तेः) जयदेव-पण्डितकवेः (पण्डासद-सद्विवेचिका बुद्धिः तया अन्वितः कविः सत्काव्य- कर्त्ता; जयदेव एव पण्डितकविस्तस्य) श्रीगीतगोविन्दतः (श्रीगीत- गोविन्द-ग्रन्थात्) [वक्ष्यमाणं] तत् सर्वं परिशोधयन्तु (परि सर्वतोभावेन शोधयन्तु आशङ्कापङ्कमुद्धार्य निश्चिन्वन्तु इत्यर्थः) [तत् किमित्याह]—यत् गान्धर्वकलासु (सङ्गीतशास्त्रोक्त- गीतराग- तालादिषु) कौशलं (नैपुण्यं) [तदेव निर्बन्धानुसारेण जानन्तु इत्यर्थः]; [न केवलमेतत्, अपि तु] यत् वैष्णवं (वेवेष्टि विश्वं व्याप्नोतीति विष्णुः; सर्वव्यापनशीलस्य विष्णोः अचिन्त्या- नन्तशक्तेः स्वयं भगवतः श्रीकृष्णस्य भजन-विषयकं) अनुध्यानं (अनुचिन्तनं स्वाभीष्ट-तल्लीलाविचार-समाधानात् अनुक्षण- चिन्तनमित्यर्थः) [तदपि एतद्दृष्ट्येव निश्चिन्वन्तु; नित्यत्व- सर्वोत्तमत्वनिश्चयात् द्रढ़ीकुर्वन्तु इतिभावः] यदपि शृङ्गारविवेकतत्त्वं (तत्रापि दुरूहगतेः शृङ्गारस्य-महाप्रेमरसस्य विवेके विचारे यत् तत्त्वं दुरूहातिदुरूह-व्रजलीलागतं) [तदपि निश्चिन्वन्तु]; काव्येषु यत् लीलायितं (विलसितं, रासलीलादि-व्यञ्जनाविशेष ग्रथनं) [तदपि परिशेषयन्तु एतदनुसारेण निश्चिन्वन्तु] ॥२॥ अनुवाद—जो गान्धर्व कलाओंमें कौशल हैं, श्रीकृष्णका जो ध्यान है, शृङ्गार रसका जो वास्तविक तत्त्व-विवेचन है,
द्वादशः सर्गः—सुप्रीत-पीताम्बरः ४०९ भगवल्लीलाका जो काव्यमें वर्णन है, उन सबको भगवान् श्रीकृष्णमें एकाग्रचित्त रखनेवाले विद्वान् श्रीगीतगोविन्द नामक काव्यसे आनन्दपूर्वक परिशोधन करें। अर्थात् समझें और समझायें। बालबोधिनी—प्रस्तुत श्लोकमें विद्वानोंकी प्रार्थनाके व्याजसे आत्मप्रशंसा करते हैं। हे सुधी जनो ! जयदेव पण्डित कविका सर्वस्व गीतगोविन्द है। आप गीतगोविन्दको ही समझें और समझायें। गीतगोविन्दकी भी रसवत्ताकी परख करें। प्रामाणिक वस्तुकी परख आवश्यक है। गान्धर्वविद्या संगीत-शास्त्रका ही पर्याय है। अतः गान्धर्वविद्यामें जो भी विचक्षणता एवं कुशलता हो सकती है, इस काव्यमें उसे लिपिबद्ध कर दिया गया है। श्रीभगवान् सम्बन्धी वैष्णव साधनाके ध्यान-चिन्तनकी जो शुद्ध परिणति है, उसका भी निदर्शन रसमें कर दिया गया है। शृङ्गार रसका जो संयोग विप्रलम्भादिरूपसे विवेचन है, उसका भी सर्वोत्कृष्ट वर्णन इसमें किया गया है। शृङ्गाररस प्रधान काव्य प्रणयनकी जो लीला है, वह भी इसमें उत्तम रूपसे रूपायित हुई है। कवि जयदेव श्रीकृष्णमें ही अपने मन और बुद्धिको एकान्तिक रूपसे अभिनिविष्ट करनेवाले हैं। उनकी यह रचना श्रीकृष्णका एकाग्र ध्यान करनेके लिए ही है। विष्णुभक्त कला-कुशलताकी विवेकपूर्ण तत्त्व रचना की, ध्यान-चिन्तन की, लीला वर्णन की, सर्वोत्कृष्टता एवं अद्भुतताकी परिशुद्धिका स्वरूप देखना चाहें अथवा परखना चाहें तो इस महान प्रबन्ध-काव्य गीतगोविन्दके माध्यमसे करें। साध्वी माध्वीक! चिन्ता न भवति भवतः शर्करे कर्कशासि। द्राक्षे द्रक्ष्यन्ति के त्वाममृत! मृतमसि क्षीर! नीरं रसस्ते। माकन्द! क्रन्द कान्ताधर! धर न तुलां गच्छ यच्छन्ति भावं यावच्छृङ्गारसारं शुभमिव जयदेवस्य वैदग्ध्यवाचः ॥ ३ ॥
४१० श्रीगीतगोविन्दम्
अन्वय—[अथ “हृद्रोगमाश्वपहिनोत्यचिरेण धीर” इति शुकोक्तप्रायत्वात् एतच्छ्रवणकीर्त्तनस्मरणानुमोदनप्रभावमाह]—इह (मर्त्यलोके) यावत् जयदेवस्य वचांसि (पदावली) विष्वक् (सर्वतः) शृङ्गार-सारस्वतं (शृङ्गार-रस-सन्दर्भियं भावं) यच्छन्ति (ददति) तावत् हे माध्वीक (मधो) भवतः चिन्ता साध्वी न भवति (मधुरत्वेऽपि त्वयि मादकत्वादित्यर्थः); हे शर्करे त्वं कर्करा (कङ्करवत् कठिना) असि (कङ्करवत् प्रतीयसे इतिभावः; मादकत्वाभावेऽपि तव कठिनत्वादित्यर्थः); हे द्राक्षे के त्वां द्रक्ष्यन्ति (कोमलत्वेऽपि निन्द्यदेशोद्भवत्वादित्यर्थः), हे अमृत त्वं मृतम् असि (मरणान्तरं सुरलोके-प्राप्यत्वादित्यर्थः); हे क्षीर ते रसः नीरं (नीरवत्, आवर्त्तनाद्यपेक्षत्वात्), हे माकन्द (चूत) त्वं क्रन्द (रुदिहि; त्वगष्ट्यादिहेयांशसाहित्यात्); हे कान्ताधर (अतिलोभनीय-प्रियाधर), त्वं धरणितलं (पातालम् असुरालयं) गच्छ (अधोदातृनाम्त्वात् तवात्र स्थितिरपि न युक्तेत्यर्थः; श्रीजयदेव-वर्णित-मधुराख्यभक्ति-रसास्वादनिर्वृतजनास्त्वयि घृणामेव प्रदर्शयिष्यन्तीति भावः) ॥३॥ अनुवाद—अरे माध्वीक (द्राक्षासव)! तुम्हारा चिन्तन ठीक नहीं है। हे शर्करे (शक्कर)! तुम अति कर्कशा हो। हे द्राक्षे ! (अंगूर) तुम्हें कौन देखेगा। हे अमृत! तुम तो मृत तुल्य हो। हे दुग्ध! तुम्हारा स्वाद तो जलके समान है। हे माकन्द (पके आम)! तुम अब क्रन्दन करो। हे कान्ताके अधर! तुम अब पाताल चले जाओ, जब तक शृङ्गारके सार सर्वस्व शुभमय कवि जयदेवकी विदग्धतापूर्ण वाणी है, तुम्हारा कोई काम नहीं है। बालबोधिनी—प्रस्तुत श्लोकमें कवि जयदेवने श्रीगीतगोविन्द काव्यकी माधुर्य वैदग्धीका वर्णन किया है। सार रूपमें काव्य उज्ज्वलतम शृङ्गार रसकी मंगलमयी प्रस्तुति है, इसकी मधुरताकी ऊँचाई इतनी अनुपमेय हो गयी है कि संसारकी कोई भी मधुर वस्तु इसके सामने फीकी पड़ गई
द्वादशः सर्गः—सुप्रीत-पीताम्बरः ४११ है। कोई भी मधुर वस्तु सुधी वैष्णवोंके लिए माधुर्यका परिवेषण नहीं कर सकती। कवि जयदेवके विदग्धतापूर्ण वचन स्वयं ही शुभ हैं, सम्पूर्ण सार-के-सार हैं, जो सार है वह शृङ्गार रस है और शृङ्गार रसका सार गीतगोविन्द है। जो कुछ भी शुभ और मंगल है वह है श्रीकृष्ण और श्रीराधाका मंगल चरित। गीतगोविन्द जैसी रस माधुर्य वैचित्री कहीं भी तो नहीं है, जिसका भगवद्भक्त रसिकजन आस्वादन कर सकें। इन शृङ्गार सार सर्वस्व वचनावलीके सामने सम्पूर्ण संसारका एकाग्रभूत माधुर्य धूमायित हो गया है। नीरस हो गया है। ग्रन्थकार कहते हैं—हे माध्वीक ! अंगूरसे बनी मदिरा ! तुम्हारी क्या चिन्ता करें, तुम्हारी मधुरता व्यर्थ है। सज्जनोंके लिए तुम्हारी मादकता किस काम की? हे शर्करे ! तुम मीठी हो तो क्या हुआ, कितनी कर्कशा हो, क्या तुम गवेषणाके योग्य हो, तुममें तो सार ही नहीं है, हे द्राक्षे ! तुम डरो मत, तुम्हारी ओर क्या कोई रसिकजन कभी देख सकता है? हे अमृत ! तुम्हें तो गर्व ही नहीं करना चाहिए, तुम तो मरे हुए ही हो, हे क्षीर रस (दूध) मैं रस हूँ, यह जानकर गर्व मत करो, क्योंकि तुम्हारा रस तो नीर ही है। हे माकन्द पके हुए रस फल, तुम्हें तो रोना ही है, रसिकजन तुम्हारा जरा भी चिन्तन नहीं करेंगे। हे कामिनीके अधर ! तुम्हारा भी कोई स्थान नहीं है, तुम तो असुरोंके निवास स्थान पातालमें चले जाओ। काव्य रसके रसिकोंको इसमें माधुर्य प्रतीत नहीं होता। प्रस्तुत श्लोकमें स्रग्धरा छंद, आरभयी वृत्ति, वैदर्भी रीति और गुणकीर्तन नामका नाट्यालङ्कार है। इस ग्रन्थके आदि मध्य और अन्तमें मङ्गल ही मङ्गल है। अतः यहाँ शुभ शब्दका उपादान है। तिरस्कृतोपदालङ्कार है।
४१२ श्रीगीतगोविन्दम् इत्थं केलिततीर्विहृत्य यमुनाकूले समं राधया तद्रोमावलि-मौक्तिकावलि-युगे वेणी भ्रमं बिभ्रति। तत्राह्लादि-कुच-प्रयागफलयोर्लिप्सावतोर्हस्तयो- र्व्यापाराः पुरुषोत्तमस्य ददतु स्फीतां मुदा सम्पदम् ॥४ ॥ अनुवाद—इस प्रकार यमुना कूलपर श्रीराधाके साथ विविध केलि क्रीड़ाओंके द्वारा विहार करके श्रीराधाकी रोमावली एवं मुक्तावली दोनों ही प्रयागके संगमका भ्रम उत्पन्न कर रहे थे। उस प्रयागके फल आह्लादकारी दोनों कुच हैं। उनको प्राप्त करनेकी इच्छावाले पुरुषोत्तम श्रीकृष्णके दोनों हस्त कमलोंमें समस्त व्यापार पाठमें और श्रोताओंको आनन्दरूप सम्पत्ति प्रदान करें। बालबोधिनी—कवि जयदेव कहते हैं कि श्रीपुरुषोत्तमके हस्त व्यापार अपने पाठकों एवं श्रोताओंको अतिशय आनन्द सम्पत्ति प्रदान करें। इन हाथोंका यह वैशिष्ट्य है कि ये नित्य-निरन्तर वेणी संगममें आनन्दित होते रहते हैं। प्रयागका फल कुच है। स्वाधीनभर्तृका श्रीराधाके साथ यमुनाके तट पर श्रीकृष्ण स्वेच्छापूर्वक अनेक प्रकारकी क्रीड़ाएँ करते हैं। श्रीराधाकी रोमावली एवं मुक्तावलीका संगम गंगा-यमुना नदीके संगम विलासका स्मरण कराता है। रोमावलीकी उपमा यमुनासे की गई है; क्योंकि वह कृष्णवत् नीलवर्णा है। मुक्तावली उज्ज्वल है। अतः उसकी तुलना गंगासे की गई है। उनका संगम ही प्रयाग होता है। कुच द्वय उस प्रयाग स्नानके फल हैं, उसकी प्राप्ति ही स्नानके फलकी प्राप्ति है। नीली-नीली यमुनाकी धारा और उजली-उजली मौक्तिकावलीके संगमके कारण श्रीराधा ही प्रयाग हैं। इस प्रयागके आनन्दप्रद फलको प्राप्त करनेकी इच्छासे श्रीकृष्ण जो हस्त व्यापार कर रहे हैं, वे व्यापार समस्त पाठकोंके लिए अभिवृद्धिशील आनन्दका विधान करें। प्रस्तुत प्रबन्धका नाम 'सुप्रीतपीताम्बर तालश्रेणी' है।
द्वादशः सर्गः—सुप्रीत—पीताम्बरः ४१३ प्रस्तुत श्लोकमें सांगरूपकालंकार ही शार्दूलविक्रीड़ित छंद है, स्वाधीनभर्तृका नायिका है। पाञ्चाली रीति एवं गीति है। भारती वृत्ति है। धीरोदात्त गुणोंसे युक्त उत्तम नायक है। पर्यङ्कीकृत—नाग—नायक—फणा—श्रेणी मणीनां गजे संक्रान्त—प्रतिबिम्ब—संकलनया विभ्रद्विभू—प्रक्रियाम्। पादोम्भोरुहधारि—वारिधि सुतामक्ष्णां दिदृक्षुः शतैः कायव्यूहमिवाचरन्नुपचितीभूतो हरिः पातु वः॥ अन्वय—[अथ श्रीराधायाः पूर्वोक्तभावदर्शनात् तृप्तोत्कण्ठा- वगुण्ठितः श्रीकृष्णे नेत्रबाहुल्यमिच्छन् श्रीनारायणस्य लक्ष्मीदर्शनं श्लाघितवान् इति स्मरन् कविः आशिषं प्रयुङ्क्ते]—पर्यङ्कीकृत- नागनायक-फणा-श्रेणी-मणीनां गणे (पर्यङ्कीकृतस्य नागनायकस्य शेषस्य फणाश्रेण्यां ये मणयः रत्नानि तेषां गणे समूहे) संक्रान्तप्रतिविम्ब संकलनया (संक्रान्तानां मिलितानां प्रतिबिम्बानां प्रतिकृतीनां संकलनया प्रसरणेन) विभुप्रक्रियां (सर्वव्यापिभावं) विभ्रत् (धारयन्) उपचितीभूतः (वृद्धिं प्राप्तः) पादाम्भोरुहधारि- वारिधिसुतां (चरणकमल-सेविनी या वारिधिसुता लक्ष्मीः तां) अक्ष्णां शतैः (नेत्रशतैः) दिदृक्षुः (द्रष्टुमिच्छुः) [अतएव] कायव्यूहमिव (शरीरसमूहमिव) आचरन् हरिः (युष्मान्) पातु (रक्षतु) ॥२॥ अनुवाद—जिस नाग-नायक शेषराजको जिन्होंने अपनी शय्या बना रखा है, उसकी असंख्य फनोंकी मणियोंमें प्रतिबिम्बित होनेसे जिनका विभुत्व विस्तारको प्राप्त कर रहा है, श्रीलक्ष्मीजी सदैव जिनके चरण कमलोंका संवाहन करती हैं और जिन्हें वे सहस्र-सहस्र नेत्रोंसे देखना चाहती हैं, जो कायव्यूहकी भाँति अनेकों विग्रह-स्वरूपोंमें स्फीत हो रहे हैं, वे श्रीहरि आप सबकी रक्षा करें। त्वामप्राप्य मयि स्वयम्बरपरां क्षीरोद—तीरोदरे शंके सुन्दरि! कालकूटमपिवन्मूढ़ो मृडानीपतिः।
४१४ श्रीगीतगोविन्दम् इत्थं पूर्वकथाभिरन्य मनसो विक्षिप्य वक्षोञ्चलं पद्मायाः स्तनकोरकोपरि मिलन्नेत्रोहरिः पातु वः ॥ अन्वय—[एवं चिन्तयन् अत्युच्छलितोत्कण्ठया तदवलोकनाय तस्य वैचित्त्यापत्तेः पुनः श्रीनारायण-चरित-वर्णन-कौतुकमातनोदिति स्मरन् पुनः अशिशयति]—अयि सुन्दरि (त्रिलोकसौन्दर्यसारभूते) क्षीरोदतीरोदरे (क्षीरोदस्य क्षीरसागरस्य तीरोदरे तटमध्ये) मयि स्वयंवरपरां (मदेकचित्तामित्यर्थः) त्वाम् अप्राप्य मूढः (तव सौन्दर्यविमुग्धः) मृडानीपतिः (गिरिजानाथः) कालकूटं (विषं) अपिबत् (वृथैव मे जीवितमिति मन्यमानः तत्त्यागार्थमिति भावः] [इति अहं] शङ्के (सम्भावयामि); [एतेन गिरिजाया अपि पद्मायाः सौन्दर्याधिक्यं सूचितम्], इत्थं (एवं) पूर्वकथाभिः (पुराणप्रसिद्धाभिस्तदश्रुतपूर्वाभिः) अन्यमनसः (विस्मितचित्तायाः) पद्मायाः (लक्ष्म्याः) वक्षोऽञ्चलं (वक्षःस्थमुत्तरीयवसनं) विक्षिप्य (अपसार्य) स्तनकोरकोपरि (कुचकुट्मलयोः उपरि) मिलन्नेत्रः (संक्रान्तदृष्टिः) हरिः वः (प्रेमरसज्ञान् भक्तान् युष्मान्) पातु ॥ अनुवाद—हे सुन्दरि! मूढ़ मृड़ानीपति रुद्र क्षीर-सागरके तटपर जब तुम्हें प्राप्त नहीं कर सके, तब तुमने स्वयं मुझे वरण कर लिया। इस प्रकार पूर्ण कथाको मनमें स्मरण कर महापद्मारूपा श्रीराधाके स्तन कोरकके ऊपर जिन्होंने नेत्र भर-भरकर दर्शन प्राप्त किये, वे श्रीहरि आप सबकी रक्षा करें। श्रीभोज-देव-प्रभवस्य रामा-देवीसुत श्रीजयदेवकस्य। पराशरादिबन्धुवर्गकण्ठे श्रीगीतगोविन्दकवित्वमस्तु ॥ इति श्रीजयदेवकृतौ गीतगोविन्द सुप्रीतपीताम्बरो नाम द्वादशः सर्गः। अन्वय—[अथ स्वमातृपितृस्मरणपूर्वकं पराशरादिमत-ज्ञातार एव अस्य अधिकारिणः इति तान् प्रति अशिशयति]—श्रीभोजदेव- प्रभवस्य (श्रीभोजदेवः प्रभवः जनको यस्य श्रीभोजदेव-सुतस्य)
द्वादशः सर्गः—सुप्रीत-पीताम्बरः ४१५ वामादेवी-सुत-श्रीजयदेवकस्य (वामादेवी जयदेवजननी तस्याः सुतस्य श्रीजयदेवकस्य) पराशरादिप्रिय-बन्धुकण्ठे (पराशरादीनां ये प्रियाः तन्मतज्ञाः तेषु अपि ये बन्धवः तन्मतसार- श्रीराधामाधवरहः-केलिज्ञानेन बन्धुत्वं प्राप्ताः तेषां कण्ठे) [भूषणवत्] [सर्वदा] श्रीगीतगोविन्दकवित्वं (श्रीगीतगोविन्दाख्यं काव्यं) अस्तु [अनेन अस्य प्रबन्धस्य सर्व-वेदेतिहास-पुराणादि- वेत्तॄणां सम्मत्या सर्वसारत्वं दुरूहत्वञ्च बोधितम्]॥ सर्गोऽयं समृद्धिदाख्य-सम्भोग-रसानन्दितः पीताम्बरः प्रियाधीनत्वेन तद्वर्ण- वसन-प्रियः श्रीकृष्णो यत्र स इति सुप्रीत-पीताम्बरो नाम द्वादशः ॥६॥ अनुवाद—श्रीभोजदेवसे उत्पन्न रामादेवीके पुत्र श्रीजयदेव कवि द्वारा प्रस्तुत इस प्रबन्ध काव्य श्रीगीतगोविन्दका काव्यत्व पराशर आदि प्रिय बन्धुओंके कण्ठमें सुशोभित हो। बालबोधिनी—श्रीभोजदेव और श्रीरामादेवी (श्रीराधादेवी) के पुत्र श्रीजयदेवने भगवान्के प्रिय भक्तों पराशर आदि प्रिय मित्रोंके कण्ठमें मुखरित विभूषित होनेके लिए और प्रखरित होकर गगनमें अनुगूंजित होनेके लिए इस पदावलीकी रचना की है। रसरूप श्रीकृष्णके स्मरणमें अनोखे लीला-चित्र भक्त हृदयोंमें सदैव सुशोभित होते रहें, प्रिय-प्रियतर-प्रियतम-प्राण सर्वस्व बन जावें। समाप्तोऽयं ग्रन्थः
The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.