गीतावली (गोस्वामी तुलसीदास - गीताप्रेस सम्पूर्ण ७ काण्ड सान्वय सटीक)
Gitavali of Goswami Tulsidas with Gita Press Commentary
गोस्वामी तुलसीदास द्वारा
बालकाण्ड ६१ अधर-पानि-पद लोहित लोने। सर-सिंगार-भव सारस सोने ॥ ३ ॥ किलकत निरखि बिलोल खिलौना। मनहुँ बिनोद लरत छबि छौना ॥ ४ ॥ रंजित-अंजन कंज-बिलोचन। भ्राजत भाल तिलक गोरोचन ॥ ५ ॥ लस मसिबिंदु बदन-बिधु नीको। चितवत चितचकोर तुलसीको ॥ ६ ॥ श्रीरामलला पालनेमें झूलते हुए शोभा पा रहे हैं और बड़भागिनी माताएँ उनकी ओर निहार रही हैं ॥ १ ॥ भगवान्के शरीरमें अति मृदुल और मञ्जुल श्यामता सुशोभित है, जिसपर बालोचित आभूषणों- की झाँईं झलक रही है ॥ २ ॥ प्रभुके अति सुन्दर अरुणवर्ण ओठ, हाथ और चरण ऐसे जान पड़ते हैं, मानो शृङ्गारसरोवरमें उत्पन्न सोनेका कमल हो ॥३॥ खिलौनेको हिलता हुआ देखकर किलकारी मारते हैं, मानो छविके छोटे-छोटे बालक खेल-खेलमें लड़ रहे हों ॥४॥ नयनकमलोंमें अञ्जन आँजा हुआ है तथा मस्तकपर गोरोचन- का तिलक सुशोभित है ॥ ५ ॥ मनोहर मुखचन्द्रपर अति सुन्दर काजलकी बिन्दी लगी हुई है। उस मुखमयङ्कको तुलसीका चित्तरूप चकोर निहार रहा है ॥ ६ ॥ राग कल्याण [ २५ ] राजत सिसुरूप राम सकल गुन-निकाय-धाम, कौतुकी कृपालु ब्रह्म जानु-पानि-चारी। नीलकंज-जलदपुंज-मरकतमनि-सरिस स्याम, काम कोटि सोभा अंग अंग उपर बारी ॥ १ ॥ हाटक-मनि-रत्न-खचित रचित इंद्र-मंदिराभ, इंदिरानिवास सदन बिधि रच्यो संवारी।
गीतावली ६२ बिहरत नृप-अजिर अनुज सहित बालकेलि-कुसल, नील-जलज-लोचन हरि मोचन भय भारी ॥ २ ॥ अरुन चरन अंकुस-धुज-कुलिस-चिन्ह रुचिर, भ्राजत अति नूपुर बर मधुर मुखरकारी। किंकिनी बिचित्र जाल, कंबुकंठ ललित माल, उर बिसाल केहरि-नख, कंकन करधारी ॥ ३ ॥ चारु चिबुक नासिका कपोल, भाल तिलक, भ्रुकुटि, श्रवन अधर सुंदर, द्विज-छबि अनूप न्यारी। मनहुँ अरुन कंज कोस मंजुल जुगपाँति प्रसव, कुंदकली जुगल जुग परम सुअवारी ॥ ४ ॥ चिकून चिकुरावली मनो षडंघ्रि-मंडली, बनी, बिसेषि गुंजत जनु बालक किलकारी। इकटक प्रतिबिंब निरखि पुलकत हरि हरषि हरषि, लै उछंग जननी रसभंग जिय बिचारी ॥ ५ ॥ जाकहँ सनकादि संभु नारदादि सुक मुनींद्र, करत बिबिध जोग काम क्रोध लोभ जारी। दसरथ गृह सोइ उदार, भंजन संसार-भार, लीला अवतार तुलसिदास-त्रासहारी ॥ ६ ॥ सम्पूर्ण गुणसमूहके आश्रय, अत्यन्त कौतुकी, कृपानिधान, हाथ एवं घुटनों के बल चलनेवाले बालरूप परब्रह्म भगवान् राम विराजमान हैं। वे नील कमल, मेघसमूह तथा मरकतमणि के समान श्याम-वर्ण हैं। उनके एक-एक अङ्गपर करोड़ों कामदेवोंकी शोभा निछावर है ॥ १ ॥ जो सुवर्ण और मणिरत्नोंसे जड़ा हुआ है, जो इन्द्रभवनसदृश निर्मित हुआ है तथा जिसे
६३ बालकाण्ड विधाताने मानो सँवारकर लक्ष्मीका निवासस्थान बनाया है, उस राजभवनमें नील कमलके समान नेत्रोंवाले, भारी भय दूर करनेवाले बालकेलिकुशल भगवान् राम भाइयों सहित विहार कर रहे हैं ॥२॥ भगवान्के अरुण चरणोंमें अंकुश, ध्वजा, कमल और वज्रके मनोहर चिह्न हैं तथा मनोहर ध्वनि करनेवाले नूपुर अत्यन्त शोभायमान हैं। (इसी प्रकार) वे कटिप्रदेशमें अति विचित्र किङ्किणीजाल, शङ्खसदृश ग्रीवामें मनोहर मालाएँ, विशाल वक्षःस्थलपर बघनहा तथा करकमलमें कङ्कण धारण किये हुए हैं ॥३॥ प्रभुकी ठोड़ी, नासिका, कपोल, ललाटपरका तिलक, भृकुटि एवं कर्ण अत्यन्त शोभायमान हैं तथा सुन्दर अधरपुटके बीच दन्तपंक्तिकी छवि भी बड़ी अनुपम है, मानो अरुण कमलके बीचमें अत्यन्त शुभ्रवर्ण कुन्दकलीकी दो- दो पंक्तियाँ हों ॥ ४ ॥ बालरूप रामकी चिकनी अलकावली मानो भ्रमरोंकी मण्डली है और उनकी किलकारी मानो भौंरोंकी विशेष गुञ्जार है। आप दर्पणमें अपने प्रतिबिम्बकी ओर टकटकी लगाकर देखते हुए प्रसन्न हो-होकर पुलकित होते हैं; अतः माताने हृदयमें रसभङ्गकी आशङ्का कर [अर्थात् यह सोचकर कि कहीं नजर न लग जाय] उन्हें गोदमें उठा लिया ॥ ५ ॥ जिसके लिये सनकादि, महादेवजी, नारदादि देवर्षि तथा शुक आदि मुनीश्वरगण काम, क्रोध और लोभको भस्म करके तरह-तरहकी योग-साधना करते हैं, उन्हीं परम उदार, प्रभुने दशरथजीके घर संसारका भार उतारनेके लिये लीलावतार धारण किया है। वे तुलसीदासका भय दूर करनेवाले हैं ॥ ६ ॥
गीतावली ६४ राग कान्हरा [ २६ ] आँगन फिरत घुटुरुवनि धाए। नील-जलद तनु-स्यामराम सिसुजननि निरखि मुख निकट बोलाए ॥१॥ बंधुक सुमन अरुन पदपंकज अंकुस प्रमुख चिन्ह बनि आए। नूपुर जनु मुनिबर-कलहंसनि रचे नीड़ दै बाँह बसाए ॥२॥ कटिमेखल, बर हार ग्रीव-दर, रुचिर बाँह भूषन पहिराए। उर श्रीवत्स मनोहर हरिनख हेम मध्य मनिगन बहु लाए ॥३॥ सुभाग चिबुक, द्विज, अधर, नासिका, श्रवन, कपोल मोहि अति भाए। भ्रूसुंदर करुणारस-पूरन, लोचन मनहुँ जुगल जलजाए ॥४॥ भाल बिसाल ललित लटकन बर, बालदसाके चिकुर सोहाए। मनु दोउ गुरु सनि कुज आगे करि ससिहि मलिन तमके गन आए ॥५॥ उपमा एक अद्भुत भई तब जब जननी पट पीत ओढ़ापए। नीलजलद पर उडुगन निरखत तजि सुभाव मनो तड़ित छुपाए ॥६॥ अंग-अंगपर मार-निकर मिलि छबि समूह लै लै जनु छाए। तुलसिदास रघुनाथ रूप-गुन तौ कहौं जो बिधि होहिं बनाए ॥७॥ राम आँगनमें घुटनोंके बल दौड़े फिर रहे हैं। नील मेघके समान श्यामशरीर बालक रामका मुख देखकर माताने उन्हें अपने पास बुलाया ॥ १ ॥ दुपहरियाके फूलके समान प्रभुके अरुण चरणकमलोंमें अंकुश आदि प्रमुख चिह्न सुशोभित हैं तथा उनमें जो नूपुर हैं, वे ऐसे जान पड़ते हैं, मानो भगवान्ने घोंसले रचकर उनमें मुनिजनरूप कलहंसोंको शरण देकर बसाया है ॥२॥ प्रभुके कटिप्रदेशमें मेखला,
६५ बालकाण्ड शङ्खसदृश ग्रीवामें सुन्दर हार और सुन्दर भुजाओंमें आभूषण पहनाये गये हैं तथा वक्षःस्थलमें मनोहर श्रीवत्सचिह्न, व्याघ्रनख और अनेक मणियोंसे जड़ा हुआ सुवर्णमय पदक सुशोभित है ॥ ३ ॥ प्रभुकी सुन्दर ठोड़ी, दन्तावली, अधरपुट, नासिका, कर्ण और कपोल मुझे बड़े ही प्रिय हैं। भगवान्की मनोहर भृगकुटियाँ करुणरसपूर्ण हैं तथा नेत्र मानो दो कमल ही हैं ॥ ४ ॥ विशाल भालपर अति सुन्दर श्रेष्ठ लट- कन लटके हुए हैं और बाल्यावस्थाका सुन्दर केशकलाप शोभायमान है। वे सब ऐसे जान पड़ते हैं मानो दोनो गुरुओं (बृहस्पति और शुक्र) तथा शनि एवं मङ्गलको आगेकर अन्धकारके समूह चन्द्रमासे मिलने आये हों। [यहाँ लटकनमें जो सुवर्ण है वह बृहस्पति है, हीरा शुक्र है, लाल मङ्गल है और नीलमणि शनि है। उन्हें आगेकर केशकलाप रूप अन्धकारसमूह मुखरूप चन्द्रमासे मिलने आया है] ॥५॥ जिस समय माताने पीताम्बर उढ़ाया उस समय तो अद्भुत उपमा (योग्य शोभा) हो गयी, मानो [श्यामशरीररूप] नील मेघपर [अनेक चमकीले आभूषणरूप] नक्षत्रगण को देदीप्यमान देख (पीताम्बररूप) चञ्चला चपलाने अपना स्वभाव छोड़कर उसे छिपा लिया ॥ ६ ॥ भगवान्के अङ्ग-अङ्गपर मानों कामके समूह अपने छविपुञ्जको लेकर छाये हुए हैं। तुलसीदासजी कहते हैं कि श्रीरघुनाथजीके रूप और गुण यदि विधाताके बनाये हुए हों तो कुछ कहे भी जा सकते हैं ॥ ७॥ राग केदारा [ २७ ] रघुबर बाल छबि कहौं बरनि । सकल सुखकी सींव, कोटि-मनोज-सोभाहरनि ॥ १ ॥ गी० ५—
गीतावली ६६ बसी मानहु चरन-कमलनि अरुनता तजि तरनि। रुचिर नूपुर किंकिनी मन हरति रुनझुनु करनि॥ २॥ मंजु मेचक मृदुल तनु अनुहरति भूषन भरनि। जनु सुभग सिंगारसिसु तरु फरचौ है अद्भुत फरनि॥ ३॥ भुजनि भुजग, सरोज नयननि, बदन बिधु जित्यो लरनि॥ रहे कुहरनि, सलिस, नभ, उपमा अपर दुरि डरनि॥ ४॥ लसत कर-प्रतिबिम्ब मनि-आँगन घुटुरुवनि चरनि। जनु जलज-संपुट सुछबि भरि भरि धरति उर धरनि॥ ५॥ पुन्यफल अनुभवति सुतहि बिलोकि दसरथ-घरनि। बसति तुलसी-हृदय प्रभु-किलकनि ललित लरखरनि॥ ६॥ रघुनाथजीकी बालछविका न वर्ण करके कहता हूँ, वह सकल सुखकी सीमा और करोड़ों कामदेवोंकी शोभाका हरण करनेवाली है॥ १॥ अरुणता मानो सूर्यको त्यागकर उनके चरणकमलोंमें ही आ बसी है। मनोहर नूपुर और किङ्किणीका रुनझुन शब्द मनको हरे लेता है॥ २॥ अति मनोहर और मृदुल श्याम शरीरपर आभूषणों- की सजावट ऐसी जान पड़ती है मानो अति सुन्दर शृङ्गाररसका नन्हा-सा पौधा अद्भुत फलोंसे सम्पन्न हुआ हो॥ ३॥ [सौन्दर्यकी] लड़ाईमें प्रभुकी भुजाओंने सर्पोंको, नेत्रोंने कमलोंको तथा मुखने चन्द्रमाको जीत लिया है। इसीसे वे क्रमशः बिल, जल तथा आकाश- में जा बसे हैं। [यह देखकर] अन्य उपमाएँ (उपमान) भी डरकर दूर भाग गयी हैं॥ ४॥ मणिमय आँगनमें घुटनोंके बल चलते समय जो हाथोंका प्रतिबिम्ब पड़ता है वह ऐसा जान पड़ता है मानो धरणी छबिको कमलके सम्पुटमें भर-भरकर अपने हृदयमें धारण कर रही
६७ बालकाण्ड हो ॥ ५ ॥ उस समय महाराज दशरथकी गृह-लक्ष्मी कौसल्याजी अपने लालको देखकर अपने पुण्यफलका अनुभव कर रही थीं। तुलसीदासके हृदयमें भी प्रभुका वह किलकना और आनन्ददायक लड़खड़ाना बसा रहता है ॥ ३ ॥ [ २८ ] नेकु बिलोकि धौं रघुबरनि । चारु फल त्रिपुरारि तोको दिये कर नृप-घरनि ॥ १ ॥ बाल भूषन बसन, तन सुन्दर रुचिर रजभरनि । परसपर खेलनि अजिर, उठि चलनि, गिरि गिरि परनि ॥ २ ॥ झुकनि, झाँकनि, छाँह सों किलकनि, नटनि, हठि लरनि । तोतरी बोलनि, बिलोकनि, मोहनी मनहरनि ॥ ३ ॥ सखि-बचन सुनि कौसिला लखि सुढर पासे ढरनि । लेति भरि भरि अंक सँतति पैंत जनु दुहु करनि ॥ ४ ॥ चरित निरखत बिबुध तुलसी ओट दै जलधरनि । चहत सुर सुरपति भयो सुरपति भये चहै तरनि ॥ ५ ॥ [ किसी समय माता कोसल्याको अन्यमनस्का देखकर कोई सखी कहती है—] अरी राजरानी ! तू तनिक इन रघुवीरोंकी ओर देख तो सही। श्रीशङ्करने तेरे हाथमें चारों फल प्रदान किये हैं ॥ १॥ तू इनके बालोचित वस्त्र और आभूषण, सुन्दर शरीरकी दर्शनीय धूलि-धूसरता, आँगनमें आपसका खेल-कूद, उठ-उठकर चलना और फिर गिर-गिर पड़ना, झुकना, झाँकना, परछाई देखकर किलकना, नाचना, हठ करके लड़ना, तोतली बोली बोलना तथा मनको हरने- वाली मोहिनी चितवन तो देख ॥ २-३ ॥ सखीके ये वचन सुनकर कौसल्याजीने समझ लिया कि मेरे अच्छे पाँसे पड़े हैं ( मैं भाग्यवती
गीतावली ६८ हूँ)। इसलिये वे रामका बारम्बार आलिङ्गन करने लगीं, मानों दाँव जीतनेवाला अपने जीतके द्रव्यको दोनों हाथोंसे बड़ी लालसाके साथ समेटता हो ॥४॥ तुलसीदासजी कहते हैं, इस चरित्रको देवता लोग बादलोंकी ओटमें खड़े होकर देख रहे हैं और [इसे निरन्तर देखते रहनेकी इच्छासे] देवता तो इन्द्र (सहस्राक्ष) होना चाहते हैं और इन्द्र सूर्य (सहस्रकर) होनेके लिये उत्सुक हैं ॥ ५ ॥ राग जैतश्री [ २९ ] भूमितल भूपके बड़े भाग। राम लखन रिपुदमन भरत सिसु निरखत अति अनुराग ॥ १ ॥ बालविभूषन लसत पायँ मृदु मंजुल अंग-बिभाग । दसरथ-सुकृत मनोहर बिरवनि रूप-करह जनु लाग ॥ २ ॥ राजमराल बिराजत बिहरत जे हर-हृदय-तड़ाग । ते नृप-अजिर जानु कर धावत धरन चटक चल काग ॥ ३ ॥ सिद्ध सिहात, सराहत मुनिगन, कहैं सुर किंनर नाग । 'ह्वै बरु बिहँग बिलोकिय बालक बसि पुर उपबन बाग' ॥ ४ ॥ परिजन सहित राय रानिन्ह कियो मज्जन प्रेम-प्रयाग । तुलसी फल ताके चारचो मनि मरकत पंकजराग ॥ ५ ॥ इस पृथ्वीतलमें राजा दशरथके बड़े भाग्य हैं, क्योंकि वे बालक राम, लक्ष्मण, भरत और शत्रुघ्नको अनुरागपूर्ण दृष्टिसे निहारते हैं॥१॥ बालकोंके चरणोंमें तथा अतिमृदुल और सुन्दर अङ्ग-प्रत्यङ्गमें जो यथास्थान विभाजित करके बालोचित आभूषण सजाये गये हैं वे ऐसे जान पड़ते हैं मानो महाराज दशरथके मनोहर पुण्यरूपो पौधोंमें रूपका कल्ला
निकल आया हो॥ २॥ जो [भगवान् रामरूप] राजहंस श्रीशङ्करके हृदयसरोवरमें विहार करता है वही इस समय चञ्चल कौएको पकड़ने- के लिए महाराज दशरथके आँगनमें तेजीसे घुटनों और हाथोंके बल दौड़ रहा है॥३॥ यह देखकर सिद्धलोग मन-ही-मन सिहाते (प्रसन्न होते ) हैं और मुनिजन महाराज दशरथके भाग्यकी बड़ाई करते हैं और देवता, किन्नर तथा नाग यह कहते हैं—'अच्छा होगा कि हम पक्षी होकर महाराजके पुर, उपवन एवं बगीचोंमें रहते हुए इन बालकोंको निहारा करते'॥४॥ महाराज दशरथ और रानियोंने अपने कुटुम्बियोंके सहित प्रेमरूप प्रयागमें स्नान किया है। तुलसीदासजी कहते हैं कि ये मरकत और पद्मरागमणिकी-सी आभावाले चारों बालक इस पुण्यके ही फल हैं॥ ५॥
राग आसावरी [ ३० ]
छँगन मँगन अँँगना खेलत चारु चारचो भाई। सानुज भरत लाल लषन राम लोने लोने लरिका लखि मुदित मातुसमुदाई ॥ १ ॥ बाल बसन भूषन धरे, नख-सिख छबि छाई। नील पीत मनसिज-सरसिज मंजुल मालनि मानो है देहनितें दुति पाई ॥ २ ॥ ठुमुकु ठुमुकु पग धरनि, नटनि, लरखरनि सुहाई। भजनि, मिलनि, रूठनि, तूठनि, किलकनि, अवलोकनि, बोलनि बरनि न जाई ॥ ३ ॥ जननि सकल चहुँ ओर आलबाल मनि-अँगनाई। दसरथ-सुकृत बिबुध-बिरवा बिलसत बिलोकि जनु बिधि बर बारि बनाई ॥ ४ ॥
गीतावली ७० हरि बिरंचि हर हेरि राम प्रेम-परबसताई। सुख-समाज रघुराजके बरनत बिसुद्ध मन सुरनि सुमन झरि लाई ॥ ५ ॥ सुमिरत श्रीरघुबरनिकी लीला लरिकाई। तुलसिदास अनुराग अवध आनँद अनुभवत तब को सो अजहुँ अघाई ॥ ६ ॥ अति सुन्दर चारों भाई मगन होकर आँगनमें खेल रहे हैं। भाई शत्रुघ्नके सहित भरतलाल, लक्ष्मण तथा राम—इन सुन्दर बालकोंको देख-देखकर सब माताएँ अति आनन्दित होती हैं ॥१॥ चारों बालक बालोचित वस्त्र और आभूषण धारण किये हुए हैं, नखसे शिखतक शोभा छायी हुई है। कामदेवकी, नील और पीत कमलकी मनोहर मालाओंने मानों इनके शरीरोंसे ही शोभा पायी है ॥ २ ॥ इनके ठुमक-ठुमककर चरण रखने, नाचने, लड़खड़ाने, दौड़ने, मिलने, रूठने, प्रसन्न होने, किलकने, देखने तथा बोलनेकी सुन्दरताका वर्णन नहीं किया जा सकता ॥ ३ ॥ राजभवनके मणि- मय आँगनरूप आलबालमें दशरथजीके पुण्य-कल्पतरुको बढ़ाता देख मानों विधाताने समस्त माताओंको सुन्दर बाड़ बनाकर उसे चारों ओरसे घेर दिया है ॥४॥ ब्रह्मा-विष्णु और महादेव भगवान् रामकी प्रेम-परवशता देख विशुद्ध मनसे रघुराज (दशरथजी) की सुखराशिका वर्णन करते हैं। देवताओंने फूलोंकी झड़ी लगा रखी है ॥ ५ ॥ उन रघुकुलश्रेष्ठ बालकोंकी बाललीलाओंका स्मरण कर तुलसीदासजी उस समयकी ही भाँति अब भी अयोध्यामें अघाकर उस अनुरागके आनन्दका अनुभव कर रहे हैं ॥ ६ ॥
७१ बालकाण्ड राग बिलावल [ ३१ ] आँगन खेलत आनँदकंद। रघुकुल-कुमुद-सुखद चारुचंद ॥ १ ॥ सानुज भरत लषन संग सोहैं। सिसु-भूषन भूषित मन मोहैं। तन-दुति मोरचंदजिनि झलकें। मनहु उमगि अँग-अँग छबि छलकें ॥ २ ॥ कटि किंकिनि पग पँजनि बाजैं। पंकज पानि पहुँचीआँ राजैं। कठुला कंठ बघनहा नीके। नयन-सरोज-मयन-सरसीके ॥ ३ ॥ लटकन लसत ललाट लटूरीं। दमकति द्वै द्वै दँतुरियाँ रूरीं ॥ मुनि-मन हरत मंजु मसि बुंदा। ललित बदन बलि बालमुकुंदा ॥ ४ ॥ कुलही चित्र बिचित्र झँगूलीं। निरखत मातु मुदित मन फूलीं ॥ गहि मनिखंभ डिंभ डगि डोलत। कलबल बचन तोतरे बोलत ॥ ५ ॥ किलकत, झुकि झाँकत प्रतिबिंबनि। देत परम सुख पितु अरु अँबनि ॥ सुमिरत सुखमा हिय हुलसी है। गावत प्रेम-पुलकि तुलसी है ॥ ६ ॥ रघुकुलरूप कुमुदको आनन्दित करनेवाले मनोहर मयंक आनन्दकन्द भगवान् राम आँगनमें खेल रहे हैं ॥ १ ॥ शत्रुघ्नसहित भरत और लक्ष्मणजी सङ्गमें सुशोभित हैं; चारों भाई बालोचित आभूषणोंसे भूषित हैं और मनको मोहे लेते हैं। शरीरकी कान्ति ऐसी है मानों मयूरपिच्छकी चन्द्रिकाएँ झलक रही हों तथा अङ्ग- अङ्गसे छवि मानों उमँग-उमँगकर छलकी पड़ती हो ॥ २ ॥ कमरमें करधनीकी और चरणोंमें नूपुरकी ध्वनि हो रही है, करकमलमें पहुँचियाँ शोभा दे रही हैं। कण्ठमें कठुला तथा व्याघ्रनख सुन्दर मालूम होते हैं तथा नयनकमल मानों कामसरोवरसे उत्पन्न हुए हैं ॥ ३ ॥ माथेपर छोटी-छोटी अलकें तथा [ सुवर्णमय ] लटकन
गीतावली ७२ शोभायमान है और मुखमें दो-दो छोटे-छोटे सुन्दर दाँत दमक रहे हैं। [ माथेपर लगी हुई ] काजलकी मनोहर बिन्दी मुनियोंका मन चुराये लेती है। इस बालमुकुन्दके मनोहर मुखारविन्दपर बलिहारी है ॥ ४ ॥ रङ्ग-बिरङ्गी टोपी और अनूठी झँगुली (अंगा) देखकर माता प्रसन्न मनसे फूली फिर रही है। बालक राम मणिमय खम्भ पकड़कर पैरोंसे डगमगाते हुए चलते हैं और अस्पष्ट तथा मनोहर तोतले वचन बोलते हैं ॥ ५ ॥ वे किलकते हैं और झुक-झुककर अपने प्रतिबिम्बोंकी ओर ताकते हैं। इस प्रकार माता-पिताको खूब ही आनन्द प्रदान करते हैं। उस सुन्दरताके स्मरणमात्रसे हृदयमें उल्लास होता है और तुलसीदास भी प्रेमसे पुलकित हो उसका गान करता है ॥ ६ ॥ राग कान्हरा [ ३२ ] ललित सुतहि लालति सचु पाये। कौसल्याकल कनक अजिर महँ सिखवति चलन अँगुरियाँ लाये ॥ १ ॥ कटि किंकिनी, पैजनी पाँयनि बाजति रुनझुन मधुर रेंगाये। पहुँची करनि, कंठ कठुला बन्यो केहरि नख मनि-जरित जराये ॥ २ ॥ पीत पुनीत बिचित्र झँगुलिया सोहति स्याम सरीर सोहाये। दँतियाँ द्वै द्वै मनोहर मुखछबि, अरुन अधर चित लेत चोराये ॥ ३ ॥ चिबुक कपोल नासिका सुन्दर, भाल तिलक मसिबिंदु बनाये। राजत नयन नयन मंजु अंजनजुत खंजन कंज मीन मद नाये ॥ ४ ॥ लटकन चारु भ्रुकुटिया टेढ़ी, मेढ़ी सुभग सुदेस सुभाये। किलकि किलकि नाचत चुटकीसुनि, डरपति जननिपानिछुटकाये ॥ ५ ॥ गिरि घुटुरुवनि टेकि उठि अनुजनि तोतरि बोलत पूप देखाये। बाल केलि अवलोकि मातु सब मुदित मगन आनँद न अमाये ॥ ६ ॥
देखत नभ घन-ओट चरित मुनि जोग समाधि बिरति बिसराये। तुलसिदास जे रसिक न यहि रस ते नर जड जीवत जग जाये ॥ ७ ॥ कौसल्याजी आनन्दित होकर अपने मनोहर लालका लालन करती हैं, अपने सुवर्णमय आँगनमें वे अँगुली पकड़कर उसे चलना सिखाती हैं ॥ १ ॥ [धीरे-धीरे] रेंगानेपर उनकी कमरमें किङ्किणी और चरणोंमें पैंजनीका मधुर शब्द होता है। उनके हाथोंमें पहुँची और कण्ठमें कठुला तथा मणियोंसे जड़ा हुआ व्याघ्रनख शोभायमान है ॥ २ ॥ उनके अति सुन्दर श्याम शरीरपर पीले रङ्गकी बड़ी अनूठी और पवित्र झँगुलिया सुशोभित है। दो-दो दाँतोंसे युक्त मनोहर मुखछबि तथा अरुण अधर मानों चित्तको चुराये लेते हैं ॥ ३ ॥ उनकी ठोड़ी, कपोल और नासिका अति सुन्दर हैं तथा माथेपर तिलक और और काजलकी बिन्दी लगी हुई है। उनके अञ्जन-रञ्जित मनोहर नयन ऐसे शोभायमान हैं कि उन्होंने खञ्जन, कमल और मीनका मद भी चूर कर दिया है ॥ ४ ॥ माथेपर मनोहर लटकन है, बाँकी भ्रुकुटियाँ हैं तथा सिरपर सुन्दर गुँथी हुई चोटी विराजमान है। माताकी चुटकी सुनकर वे किलक-किलककर नाचने लगते हैं तब हाथ छुड़ा लेनेपर [गिर न पड़ें, इस भयसे] माता डरने लगती है ॥ ५ ॥ गिर पड़नेपर घुटने टेककर पुनः उठते हैं और जब माता पूआ दिखाती हैं तो तोतली बोलीमें अपने छोटे भाइयोंको बुलाने लगते हैं। इस प्रकारकी बाललीलाएँ देखकर सब माताएँ प्रेममें डूब जाती हैं। उनके हृदयमें आनन्द नहीं समाता ॥ ६ ॥ मुनिजन भी योग, समाधि और वैराग्यको भूलकर बादलोंकी ओटसे यह सब चरित्र देखते हैं। तुलसीदास कहते हैं, जो लोग इस रसके रसिक नहीं हैं वे जड़ इस संसारमें व्यर्थ ही जीवन धारण करते हैं ॥ ७ ॥
गीतावली ७४ राग ललित [ ३३ ] छोटी छोटी गोड़ियाँ अँगुरियाँ छबीलीं छोटी, नख-जोति मोती मानो कमल-दलनिपर । ललित आँगन खेलैं, ठुमुकु ठुमुकु चलैं, झुँझुनु झुँझुनु पाँय पैंजनी मृदु मुखर ॥ १ ॥ किंकिनी कलित कटि हाटक जटिल मनि, मंजु कर-कंजनि पहुँचियाँ रुचिरतर । पियरी झीनी झँगुली साँवरे सरीर खुली, बालक दामिनि ओढ़ी मानो बारे बारिधर ॥ २ ॥ उर बघनहा, कंठ कठुला, झँडूले केश, मेढ़ी लटकन मसिबिंदु मुनि-मन-हर । अंजन-रंजित नैन, चित चोरैं चितवनि, मुख-सोभापर वारौं अमित असमसर ॥ ३ ॥ चुटकी बजावती नचावती कौसल्या माता, बालकेलि गावति मलहावति सुप्रेम-भर । किलकि किलकि हँसैं, द्वै द्वै दँतुरियाँ लससैं, तुलसीके मन बसैं तोतरे बचन वर ॥ ४ ॥ छोटे-छोटे चरण हैं, उनमें नन्हीं-नन्हीं छबीली अँगुलियाँ हैं, जिनकी नखद्युति ऐसी जान पड़ती है मानो कमलदलपर मोती सुशोभित हों। मनोहर आँगनमें खेलते समय जब ठुमुक-ठुमुक चलते हैं तो पैरोंसे पैंजनियोंका सुमधुर झुनझुन-झुनझुन शब्द होता है ॥ १ ॥ कमरमें सुवर्णकी मनिजटित मनोहर किङ्किणी है तथा हाथों में अति सुन्दर पहुँचियाँ हैं। साँवरे शरीरपर अति झीनी पीतवर्ण
७५ बालकाण्ड झंगुलियाँ ऐसी शोभित होती हैं मानो किसी छोटे बादलने बाल- विद्युत् ओढ़ रक्खी हो ॥ २ ॥ छातीपर व्याघ्रनख है, कण्ठमें कठुला पड़ा हुआ है तथा माथेपर मुनियोंके मनको चुरानेवाले गंभुआरे केश, चोटी, लटकन और काजलकी बिन्दी विराजमान हैं। भगवान्के नयन अञ्जनरञ्जित हैं, उनकी चितवन चित्तको चुराये लेती है, उनकी मुखछबिपर तो मैं अनन्त कामदेवोंको निछावर करता हूँ ॥ ३ ॥ माता कौसल्या चुटकी बजा-बजाकर नचाती हैं और प्रेममें भरकर बाललीला गाती हुई दुलारती हैं। भगवान् किलक-किलककर हँसते हैं, उनके मुखमें दो-दो दाँत शोभायमान हैं। तुलसीदासके हृदयमें उनके अति मनोहर तोतले वचन बसे हुए हैं ॥ ४ ॥ [ ३४ ] सादर सुमुखि बिलोकि राम-सिसुरूप, अनूप भूप लिये कनियाँ । सुंदर स्याम सरोज बरन तनु, नखसिख सुभग सकल सुखदनियाँ ॥ १ ॥ अरुन चरन नखजोति जगमगति, रनभुनु करति पाँय पेंजनियाँ । कनक-रतन-मनि जटित रटति कटि किँकिनि कलित पीतपट तनियाँ ॥ २ ॥ पहुँची करनि, पदिक हरिनख उर, कठुला कंठ, मंजु गजमनियाँ । रुचिर चिबुक, रद, अधर मनाहर, ललित नासिका लसति नथुनियाँ ॥ ३ ॥ बिकट भ्रकुटि, सुखमानिधि आनन, कल कपोल, काननि नगफनियाँ । भाल तिलक मसि बिंदु विराजत, सोहति सीस लाल चौतनियाँ ॥ ४ ॥ मनमोहनी तोतरी बोलनि, मुनि-मन-हरनि हँसनि किलकनियाँ । बाल सुभाय बिलोल बिलोचन, चोरति चितहि चारु चितवनियाँ ॥ ५ ॥
गीतावली ७६ सुनि कुलबधू झरोखनि झाँकति रामचंद्र-छबि चंदबदनियाँ । तुलसिदास प्रभु तेखि मगन भईं प्रेमबिबस कछु सुधि न अपनियां ॥ ६ ॥ [कोई सखी कहती है—] अरी सुमुखि ! महाराज दशरथ रामको गोदमें लिये हुए हैं, तू आदरपूर्वक उनका अनुपम रूप तो देख । उनका शरीर अति सुन्दर नील कमलकी-सी आभावाला है तथा वे नखशिखसे अति सुन्दर और सब प्रकारके सुख देनेवाले हैं ॥ १ ॥ उनके अरुण चरणोंमें नखोंकी ज्योति जगमगा रही है, पैरोंमें पैंजनियाँ रुनझुन शब्द करती हैं, कमरमें मणि और रत्नजटित सुवर्णमयी किङ्किणी झनकार कर रही है तथा शरीरमें पीताम्बर सुशोभित है ॥ २ ॥ इसी प्रकार हाथोंमें पहुँची, छातीपर पदिक और व्याघ्रनख तथा कण्ठमें कठुला और मनोहर गजमुक्ता शोभाय- मान हैं। भगवान्के चिबुक, दाँत और ओठ अत्यन्त मनोहर हैं तथा उनकी सुन्दर नासिकामें नथुनी सुशोभित है ॥ ३ ॥ प्रभुकी भ्रुकुटि विकट, मुखमण्डल सुन्दरताकी निधि तथा कपोल अति सुन्दर हैं। उनके कानोंमें नागफनी (कर्णभूषणविशेष) तथा मस्तकपर तिलक और काजलकी बिन्दी विराजमान है एवं सिरपर लाल चौतनी टोपी सुशोभित है ॥ ४ ॥ उनकी मनमोहिनी तोतली बोली, हँसी और किलकारी मुनियोंके मनको हर लेनेवाली हैं तथा बालोचित चञ्चलता- युक्त नयन और सुन्दर चितवन चित्तको चुराये लेते हैं ॥ ५ ॥ सखीके ये वचन सुनकर चन्द्रमुखी कुलकामिनीयाँ झरोखोंमें से रामचन्द्रकी छबि निहारती हैं। तुलसीदासजी कहते हैं प्रभुको देखकर वे सब प्रेममें मग्न हो गयीं । प्रेमपरवश हो जाने कारण उन्हें अपनी कुछ भी सुध न रही ॥ ६ ॥
७७ बालकाण्ड राग बिलावल [ ३५ ] सोहत सहज सुहाये नैन । खंजन मीन कमल सकुचत तब जब उपमा चाहत कबि दैन ॥ १ ॥ सुंदर सब अंगनि सिसु-भूषन राजत जनु सोभा आये लैन । बड़ो लाभ, लालची लोभबस रहि गयो लखि सुखमा बहु मैन ॥ २ ॥ भोर भूप लिये गोद मोद भरे, निरखत बदन, सुनत कल बैन । बालक-रूप अनूप राम-छबि निवसत तुलसीदास-उर-ऐन ॥ ३ ॥ भगवान्के स्वभावसे ही सुन्दर नयन शोभायमान हैं। जिस समय कवि उनकी उपमा देना चाहता है, उस समय खञ्जन, मीन और कमल सकुचा जाते हैं ॥ १ ॥ भगवान्के सम्पूर्ण सुन्दर अङ्गों- में बालोचित आभूषण शोभायमान हैं, मानो उनसे शोभा लेनेके लिये अत्यन्त लालची कामदेव ही अनेक रूप धारण कर वहाँ आया हो और बहुत लाभ जानकर अत्यन्त शोभा देख लोभवश वहीं रह गया हो ॥ २ ॥ प्रातःकाल होते ही राजाने आनन्दमें भरकर उन्हें गोदमें उठा लिया और उनका मुख निहारने तथा मनोहर वचन सुनने लगे। बालरूप भगवान् रामकी अनुपम छवि सर्वदा तुलसीदासजीके हृदय- मन्दिरमें निवास करती है ॥ ३ ॥ राग बिभास [ ३६ ] भोर भयो जागहु, रघुनन्दन ! गत-व्यलीक भगतनि उर-चंदन ॥ १ ॥ ससि करहीन, छीन दुति तारे। तमचुर मुखर, सुनहु मेरे प्यारे ॥ २ ॥ बिकसित कंज, कुमुद बिलखाने । लै पराग रस मधुप उड़ाने ॥ ३ ॥
गीतावली ७८ अनुज सखा सब बोलनि आये । बंदिन्ह अति पुनीत गुन गाये ॥ ४ ॥ मनभावतो कलेऊ कींजै । तुलसिदास कहँ जूठनि दीजै ॥ ५ ॥ [माता कहती है—] हे रघुनन्दन ! सबेरा हो गया, अब उठ बैठो । तुम कपटरहित भक्तोंके हृदयके चन्दन (शीतलता प्रदान करने- वाले) हो ॥ १ ॥ चन्द्रमाकी किरणें फीकी पड़ गयीं और तारे तेजहीन हो गये। हे मेरे प्यारे ! सुनो, कुक्कुट (मुर्ग) बोलने लगे ॥ २ ॥ कमल खिल गये, कुमुदगण मुरझा गये तथा भ्रमरवृन्द पराग एवं रस (मकरन्द) लेकर उड़ गये ॥ ३ ॥ देखो, तुम्हारे सब अनुज और मित्रगण बुलाने आये हैं तथा बन्दीजन अति पवित्र गुणगाथा गा रहे हैं ॥ ४ ॥ अब तुम मनभाता कलेऊ करो और तुलसीदासको अपनी जूठन दो ॥ ५ ॥ [ ३७ ] प्रात भयो तात, बलि मातु बिधु-बदनपर मदन वारौं कोटि, उठौ प्रानप्यारे ! सूत-मागध-बंदि बदत बिरुदावली, द्वार सिसु अनुज प्रियतम तिहारे ॥ १ ॥ कोक गतसोक अवलोकि ससि छीनछबि, अरुनमय गगन राजत रुचि तारे। मनहुँ रबि बाल मृगराज तमनिकर-करि दलित, अति ललित मनिगन बिथारे ॥ २ ॥ सुनहु तमचुर मुखर, कीर कलहंस पिक केकि रव कलित, बोलत बिहँग बारे। मनहुँ मुनिबृन्द रघुबंसमनि ! रावरे गुनत गुन आश्रमनि सपरिवारे ॥ ३ ॥
सरनि बिकसित कंजपुंज मकरन्दबर, मंजुतर मधुर मधुकर गुंजारे। मनहुँ प्रभुजनम सुनि चैन अमरावती, इन्दिरासन्द-मन्दिर सँवारे ॥ ४ ॥ प्रेम-संमिलित बर बचन-रचना श्रकनि राम राजीव-लोचन उघारे। दास तुलसी मुदित, जननि करें आरती, सहज सुन्दर अजिर पाँव धारे ॥ ५ ॥ हे आत ! सबेरा हो गया, माता बलिहारी जाती है। प्राण- प्यारे लाल ! अब उठो। मैं तुम्हारे मुखचन्द्रपर करोड़ों कामदेवोंको निछावर करती हूँ। देखो सूत, मागध और वन्दीजन तुम्हारी विरदावली गा रहे हैं तथा द्वारपर तुम्हारे अनुज और प्रियतम साथी बालक खड़े हैं ॥ १ ॥ चन्द्रमाकी कान्तिको मन्द हुई देख चकवा-चकवीका शोक दूर हो गया तथा अरुण आकाशमें तारागण ऐसे जान पड़ते हैं, मानो सूर्यरूप बाल मृगराजने अन्धकाररूप गजराजको दलित कर उसके अत्यन्त सुन्दर मुक्ताफल बिखेर दिये हों ॥ २ ॥ सुनो, कुक्कुट, शुक, कलहंस, कोयल और मयूर तथा पक्षियोंके बच्चे कैसा सुन्दर कलरव कर रहे हैं। हे रघुवंशमणि ! वे ऐसे जान पड़ते हैं मानों मुनि- जन अपने आश्रमोंमें परिवारसहित आपका गुणगान कर रहे हों ॥ ३ ॥ सरोवरोंमें कमलसमूह विकसित हो रहे हैं; उनके श्रेष्ठ मकरन्दके लिये अति मनोहर मधुकर सुमधुर गुञ्जार कर रहे हैं, मानो प्रभुका जन्मवृत्तान्त सुन इन्द्रलोकमें उत्सव हो रहा है और श्रीलक्ष्मी- जीने अपने आनन्दभवन सजाये हैं ॥ ४ ॥ यह प्रेममिश्रित मनोहर
गीतावली ८० वचनावलि सुन भगवान् रामने अपने कमल-नयन खोले। तुलसीदासजी कहते हैं—जिस समय स्वभावसे ही सुन्दर भगवान् रामने आँगनमें पाँव रखे उस समय माता प्रसन्नचित्तसे आरती करने लगी ॥ ५ ॥ [ ३८ ] जागिये कृपानिधान जानराय रामचन्द्र जननी कहै बार-बार भोर भयो प्यारे । राजिवलोचन बिसाल, प्रीति-बापिका मराल, ललित कमल-बदन ऊपर मदन कोटि वारे ॥ १ ॥ अरुन उदित, बिगत सरबरी, ससांक किरनहीन, दीन दीपजोति, मलिन, दुति समूह तारे । मनहुँ ग्यानघन-प्रकास, बीते सब भव-बिलास आस-त्रास तिमिर तोष-तरनि-तेज जारे ॥ २ ॥ बोलत खगनिकर मुखर मधुर करि प्रतीत सुनहु श्रवन, प्रानजीवन धन, मेरे तुम बारे । मनहुँ बेद-बन्दी-मुनिबृन्द-सूत-मागधादि बिरुद बदत 'जय जय जय जयति कैटभारे' ॥ ३ ॥ बिकसित कमलावली, चले प्रपुंज चञ्चरीक, गुंजत कल कोमल धुनि त्यागि कंज न्यारे । जनु बिराग पाइ सकल सोक-कूप गृह बिहाइ भृत्य प्रेममत्त फिरत गुनत गुन तिहारे ॥ ४ ॥ सुनत बचन प्रिय रसाल जागे अतिसय दयाल भागे जंजाल बिपुल, दुख-कदंब दारे । तुलसिदास अति अनन्द पेखिकै मुखारबिंद, छूटे भ्रमफंद परम मंद द्वंद भारे ॥ ५ ॥