जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

८४ सटीकजातकपारिजाते- पि = राशौ शनेः ( १०।११ ) नवांशे विद्यमाने, वा हिबुके = लग्नाच्चतुर्थे, वा मन्ददृष्टे = यत्र कुत्रापि शनैश्चरेणावलोकिते, वा अब्जगे = कर्के मीने वा, ( मकरकुम्भयोः पूर्वमुक्तत्वात् ) वा तेन शनिना युक्ते चन्द्रे तमसि = अन्धकारे प्रसूतिकायाः शयनं वाच्यम् । परञ्चैतेषु योगेषु चन्द्रे रविणाऽवलोकिते प्रकाश एव । “इन्दुः सूर्येण दृष्टश्चेत्तेजस्येव तदादिशेत्” इति दर्शनात् । नीचसंस्थैः = त्रिप्रभृतिभिर्ग्रहैर्नीचगतैर्भूमौ = धरायां शयनं वाच्यम् । अथ गर्भमोक्षमाह—राशिः = प्रसवलग्नं, यद्वद्दरिजं व्रजति यथोदयं गच्छति तद्वत्त- यैव गर्भमोक्षः = प्रसवो भवति । यदि लग्नं पृष्ठोदयराशिस्तदा पृष्ठं दर्शयतोऽधोमुखस्य गर्भस्य मोक्षः । शीर्षोदये लग्ने उपरिकृतोदरस्योर्ध्वमुखस्य गर्भस्य मोक्षः । एवमुभयोदये पार्श्वदिग्गतस्य मोक्षो वाच्यः । अथ जननीक्लेशयोगः । पापैः = पापग्रहैः, चन्द्रयुक्तैः, लग्नात् सप्तमगतैश्चतुर्थ- गतैर्वा जनन्याः = मातुः प्रसवकाले क्लेशं = कष्टं विज्ञा आहुः । तथोक्तं च सारावल्याम्— “क्लेशो मातुः क्रूरैर्वन्ध्वस्तगतैः शशाङ्कयुक्तैर्वा” इति ॥ ७० ॥ चन्द्रमा शनिकी राशि ( १० । ११ ) या नवांशमें हो, अथवा लग्नसे ४ थे भावमें हो, वा किसी भी राशिमें शनिसे देखा जाता हो, वा जलचर ( ४ । १२ ) राशिमें हो, वा कहीं भी शनिके साथ हो तो अन्धेरेमें प्रसूतीका शयन कहना चाहिये। इन योगोंमें चन्द्रमापर सूर्यकी दृष्टि रहनेपर पहलेके कहे हुए योगका फल नहीं होता है अर्थात् सूतिकागृहमें दीप अवश्य जन्मके समय रहता है। तीनसे अधिक ग्रह नीच राशिमें हों तो भूमिमें जन्म कहे। शीर्षोदय लग्नमें जन्म हो तो प्रसव समयमें बालकका मुख ऊपर जाने ( उत्तान जन्मा हुआ )। पृष्ठोदय लग्न हो तो नीचे मुख करके जन्म जाने । मीन लग्नमें जन्म हो तो कर- वट जन्म जाने, क्योंकि यह उभयोदय राशि है। लग्नेश वा नवांशपति ग्रह वक्री हो तो उलटा प्रसव जाने अर्थात् योनिके बाहर पहले पैर निकला होगा। यदि जन्मके समय पाप- ग्रह चन्द्रमाके साथ, वा लग्नसे सप्तम वा चतुर्थमें हो तो माताको प्रसवके समय अधिक कष्ट हुआ होगा ॥ ७० ॥ अथ सूतीगृहे दीपज्ञानं द्वारज्ञानं च । स्नेहः शशाङ्कादुदयाच्च वर्ती दीपोऽर्कयुक्तर्क्षवशाच्चराद्यः । द्वारं च तद्वास्तुनि केन्द्रसंस्थैर्ज्ञेयं ग्रहैर्वीर्यसमन्वितैर्वा ॥ ७१ ॥ इदानीं सूतिकागारे दीपादिशानं गृहद्वारज्ञानञ्चाह । चन्द्राद्दीपे तैलं वाच्यमर्थाच्चन्द्रो राश्यादौ भवेत्तदा दीपपात्रं तैलपूर्ण, राश्यन्ते तैलशून्यं, मध्येऽर्द्धमात्रमिति । उदयाल्लग्ना- द्वर्ती वाच्य । राश्यादौ लग्ने तत्कालदत्ता, मध्येऽर्द्धदग्धा, राश्यन्ते सम्पूर्णदग्धा वर्त्तीति । सूर्य्यस्थितराशिवशाच्चराद्यो दीपो वाच्यः । सूर्ये चरराशौ दीपश्चलितः, स्थिरे दीप एकत्र स्थितः, द्विस्वभावे दीप एकस्थानादन्यत्रावधारितो वाच्यः । अथ सूतिकागृहे द्वारज्ञानम् । लग्नात्केन्द्र-( १।४।७।१० ) गतैर्ग्रहैर्वास्तुनि=सूति- कालये द्वारं वाच्यमर्थात्केन्द्रे यो ग्रहो भवति, तस्य या दिक्तन्मुखं प्रसवगृहं वाच्यम् । यदि केन्द्रेऽनेके ग्रहाः स्युस्तदा वीर्यसमन्वितैर्ग्रहैस्तेषां यो बलीयाँस्तद्दिगभिमुखमिति । केन्द्रे ग्रहाभावे लग्नराशिदिगभिमुखं द्वारं वाच्यमिति दिक् ॥ ७१ ॥ जन्मके समय चन्द्रमा राश्यादिमें हो तो दीपमें तेल भरा जाने । जिस प्रकार चन्द्रमाके अंश बीते हों उसी प्रकार दीपमें तेल जाने । राश्यन्तमें हो तो खाली दीप जाने। इसी प्रकार लग्नके आरम्भमें जन्म हो तो पूरी बत्ती, मध्य लग्नमें आधी जली बत्ती, अन्त्य लग्नमें थोडी बत्ती जाने । सूर्य चर राशिमें हो तो दीप चञ्चल समझे, स्थिरमें स्थिर, द्विस्वभावमें

: the second 'श' has an 'इ' matra, vertical stroke to its left. Now look at the word after 'चानेक': There is 'श'. To the left of 'श', is there a vertical stroke? WAIT! Look at 'क' in 'चानेक': After 'क', there is... WAIT! Is that an 'इ' matra? Look at 'क': it has 'े' on top. Then there is a vertical stroke! Wait, that vertical stroke has a hook at the top going right to 'श'! That's an 'इ' matra on 'श'! Wait, look at the bottom of 'श': does it have anything? No. Then after 'श': There is a conjunct. Wait, let's look at the meter (Shardulavikridita): _ _ _ U U _ U _ U U U _ _ _ U _ _ U _ काष्ठाढ्यं सुदृढं रवौ शशिसुते चानेकशुल्क्युद्भवम् । Let's check the meter: काष् (2) ठा (2) ढ्यं (2) सु (1) दृ (1) ढं (2) र (1) वौ (2) = 19 syllables? काष्ठाढ्यं (3) सुदृढं (3) रवौ (2) = 8 syllables. श (1) शि (1) सु (1) ते (2) चा (2)

• ८६ सटीकजातकपारिजाते- मेष, कर्क, तुला, वृश्चिक, और कुम्भ इन राशियों में से कोई राशि लग्नमें हो वा इनके अंशमें से किसीका अंश हों तो वास्तुके पूर्व भागमें जन्म कहे । धनु, मीन, मिथुन और कन्या, इन राशिमें या इनके अंशमें लग्न हो तो उत्तरमें, वृष राशि हो तो पश्चिममें, सिंह या मकर राशि लग्नमें हो तो दक्षिण दिशामें प्रसव कहे ॥ ७३ ॥ अथ सूतीगृहे जन्मस्थानम् । प्राच्यादिगृहे क्रियादयो द्वौ द्वौ कोणगता द्विमूर्त्तयः । शय्यास्वपि वास्तुवद्वदेत् पादैः षट्त्रिनवान्त्यसंस्थितैः ॥ ७४ ॥ सूतिकागृहे पूर्वाद्यासु चतसृषु दिक्षु मेषादिक्रमेण द्वौ द्वौ राशी, तथा आग्नेयादिकोण चतुष्टयेषु मिथुनाद्या द्वन्द्वाः स्थाप्याः । अर्थात्जन्मनि यो राशिर्लग्नं तस्य या दिक्तस्या- मेव दिशि सूतिकागृहे जन्म वाच्यम् । एवमेव शय्यायामपि वाच्यम् । स्पष्टार्थं चक्रद्वयं विलोक्यम् । शय्यायां यत्र द्वन्द्वस्तत्र विनतत्वं यत्र पापस्तत्रोपघातो वाच्यः इति ॥ ७४ ॥ अत्र अङ्का राशयो ज्ञेयाः । अत्र अङ्का भावाः । मेष, वृष राशिका लग्न हो तो प्रसूती घरमें पूर्व, मिथुनसे अग्निकोण, कर्क, सिंहसे दक्षिण, कन्यासे नैर्ऋत्यकोण, तुला, वृश्चिकसे पश्चिम, धनुसे वायव्य, मकर, कुम्भसे उत्तर और मीनसे ईशान भागमें जन्म कहना चाहिये । इसी तरह शय्या (चारपाई) में भी विचारना । यहां विशेषता यह है कि शय्यामें भावोंका न्यास करना, याने लग्न और २ रा भाव सिरकी ओर, ३ रा भाव शिरहानेकी दक्षिण पावा, ४ । ५ भाव दाहिनी पाशी, ६ ठा भाव पौथानेकी दाहिनी पावा, ७ । ८ भाव पैरकी ओर, ९ वां पौथानेकी बाँयीं पावा, १० । ११ भाव बाँयीं पाशी और १२ वां भाव शिरहानेकी बाँयीं पावापर न्यास करे । इसका प्रयोजन यह है कि जिस भागमें द्विसभाव राशि हो, उस अङ्गमें टेढ़ापन और जिस भागमें पापग्रह हों उस अङ्गमें आघात कहना चाहिये । ( बृ शा० कार ) ॥ ७४ ॥ अथ उपसूतिकाज्ञानम् । लग्नचन्द्रान्तरगतैर्ग्रहैः स्युरुपसूतिकाः । बहिरन्तश्च चक्रार्द्धे दृश्यादृश्येऽन्यथा परे ॥ ७५ ॥ लग्नाच्चन्द्रपर्यन्तं यावन्तो ग्रहा भवेयुस्तावन्मिता उपसूतिकाः = प्रसवदर्शिकाः स्त्रियो भवन्ति । तत्र दृश्ये चक्रार्द्धे = सप्तमादिद्वादशभावाभ्यन्तरे यावन्तो ग्रहास्तावत्यः स्त्रियो

...? Look at the first word: गृ - हा - द् - बा - ह्ये = गृहाद्बाह्ये. Then: "एवमदृष्टे" -> look at "एवमदृष्टे": ए - व - म - दृ - ष्टे Wait, is there an equal sign? There is an equals sign: = ! Then: लग्नादिषष्ठभावाभ्यन्तरे वर्तमानग्रहसङ्ख्या गृहाभ्यन्तरे स्त्रियो वाच्याः । Wait, "वर्तमानग्रहसङ्ख्या" or "वर्तमानग्रहसंख्या"? It has 'सङ्ख्या' or 'संख्या'? Look at line 1: 'सङ्ख्या' (ङ् + ख). In line 11: 'संख्या' (dot).

Line 2: अत्रापरे आचार्या अन्यथा = दृश्ये गृहे, अदृश्ये बाह्ये उपसूतिका इति वदन्ति । तथा च

Line 3: जीवः—“उदयशशिमध्यस्थैर्ग्रहैः स्युरुपसूतिकास्तत्र । उदगर्धस्थैर्बाह्ये दक्षिणगैरन्तरे ज्ञेयाः इति ॥ Wait, does it have quote mark? जीवः—“उदयशशिमध्यस्थैर्ग्रहैः स्युरुपसूतिकास्तत्र । उदगर्धस्थैर्बाह्ये दक्षिणगैरन्तरे ज्ञेयाः इति ॥ Wait, look at "जीवः-“" - dash and opening quote. And at

८८ सटीकजातकपारिजाते- लग्नके द्रेष्काणानुसार तीन भागोंमें १२ भावोंका न्यास होता है । लग्नमें प्रथम द्रेष्काण हो तो लग्न शिर, दूसरी और बार- हवीं नेत्र, तीसरी और ग्यारहवीं कान, चौथी और दसवीं नाक, पांचवीं और नववीं गाल, छठीं और आठवीं दाढ़ी, सातवीं मुख । दूसरा द्रेष्काण हो तो लग्न-राशि कण्ठ, २।१२ कंधे, ३।११ बाहु, ४।१० बगल; ५।९ हृदय, ६।८ पेट, ७ नाभि। तीसरा द्रेष्काण हो तो लग्न-राशि वस्ति (लिङ्ग और नाभिके बीच ), २।१२ लिंग और गुदा, ३।११ वृषण (पोता), ४।१० ऊरु, ५।९ घुटने, ६।८ जाङ्घें, ७ पैर इस प्रकारसे द्रेष्काणवशाङ्गोंके विभाग हैं। इसमें लग्नसे सप्तम पर्यन्त दक्षिण भागके अंग और सप्तमसे द्वादश पर्यन्त वाम भागके अंग जाने ॥ ७७ ॥ अथ जाताङ्गे चिह्नज्ञानम् । तस्मिन्पापयुते व्रणं शुभयुते दृष्टे च लक्ष्मादिशेत् स्वर्क्षांशे स्थिरसंयुते च सहजः स्यादन्यथाऽऽगन्तुकः ।) मन्देऽश्मानिलजोऽग्निशस्त्रविषजो भौमे बुधे भूभवः सूर्ये काष्ठचतुष्पदेन हिमगौ शृङ्ग्यब्जजोऽन्यैः शुभम् ॥ ७८ ॥ समनुपतिता यस्मिन् भागे त्रयः सबुधा ग्रहा भवति नियमात्तस्यावाप्तिः शुभेष्वशुभेषु वा ॥ व्रणकृदशुभः षष्ठे देहे तनोर्भसमाश्रिते तिलकमशकद्दृष्टः सौम्यैर्युतश्च स लक्ष्मवान् ॥ ७६ ॥ पूर्वोक्ताङ्गेषु त्रिधा राशिकल्पनाप्रयोजनमुच्यते । तस्मिन् ( लग्नस्य प्रथमद्रेष्काणे शीर्षा- दौ, द्वितीये कण्ठादौ, तृतीये वस्त्यादौ ) पापग्रहयुते व्रणमादिशेत् । तत्र शुभग्रहावलोकिते युते च तदङ्गे तिलमशकादि चिह्नमादिशेत् । स च व्रणादिकारको ग्रहो निजराशौ नवांशेवा,

वियोनिजन्माध्यायः ॥ ३ ॥ ८१ स्थिरराशौ स्थिरनवांशे च भवेत्तदा तद्व्रणादि सहजोत्पन्नं वाच्यम् । अन्यथा = अन्य- राश्यादौ चरादौ च केनचित्कारणेनागन्तुको व्रणादिको भवति । आगन्तुकस्य व्रणादेः ग्रह- वशान्निमित्तमुच्यते । मन्देऽश्मानिलज इत्यादिकं सरलार्थमेव ॥ ७८ ॥ अथ पूर्वप्रदर्शिते यस्मिन्भागे बुधसहिताः परे त्रयो ग्रहाः शुभाः पापा वा विद्यमाना भवन्ति तत्राङ्गे पूर्वोक्तस्य व्रणादेरवश्यमेव प्राप्तिर्भवति । तनोः षष्ठे भावे पापग्रहो देहे व्रणं करोति । कुत्रेत्युच्यते । अस्मदाश्रिते । स षष्ठो भावो यस्मिन्नङ्गे ( कालपुरुषस्य ) भवेत्तत्रैवे- ति । स षष्ठस्थः पापः शुभग्रहैर्दृष्टस्तदा तिलकमशकदूरुवति । सौम्यैर्युतस्तदा लक्ष्मवान् भवति = तस्मिन्नङ्गे चिह्नं भवतीत्यलम् ॥ ७९ ॥ उन पूर्वोक्त अङ्गोंमें जिस अङ्गमें पापग्रह हो उस अङ्गमें चोट या घाव करता है । यदि उस पापग्रहके साथ शुभग्रह भी हो या शुभग्रहसे देखा जाता हो तो तिला मासा आदि होवे । यदि वह व्रण ( घाव ) आदि के करनेवाला ग्रह अपनी राशि वा अपने नवांशमें हो, वा स्थिर राशि वा स्थिर राशिके अंशमें हो तो उस अंगमें घाव आदि चिह्न जन्मसे ही रहेगा । यदि ऐसा न हो तो वह चिह्न पीछे होगा । यदि चिह्न करनेवाला शनि हो तो पत्थर वा वायुसे, मंगल हो तो अग्निसे वा शस्त्रसे वा विषसे चिह्न होगा । बुध हो तो भूमिपर गिरने से, सूर्य हो तो काष्ठसे या चतुष्पदसे, चन्द्रमा हो तो सीङ्गवाले पशुसे या जलजन्तुसे व्रण आदि होते हैं । बृहस्पति और शुक्र व्रणकारक नहीं होते हैं, वे शुभ होते हैं ॥ ७८ ॥ वाम वा दक्षिण जिस भागमें बुधके सहित तीन ग्रह ( शुभ या पाप ) युत हों उस अङ्गपर अवश्य चिह्न कहे । उन ग्रहोंमें विशेष बलवान् ग्रहकी दशामें व्रण, चोट होगी । लग्न से छठे भावमें पापग्रह हो तो "कालात्मकस्य च शिरो" इसके अनुसार वह छठा भाव जिस अङ्गमें है उस पर घाव करेगा । वह षष्ठ-भावस्थित ग्रह शुभ ग्रहसे दृष्ट हो तो मशा करता है । यदि शुभ ग्रहसे युत हो तो उस अङ्गमें कोई अच्छा चिह्न करता है ॥ ७९ ॥ वियोनिजन्मविज्ञानं निषेकोदयजं फलम् । जन्मकालपरिज्ञानं यत्तदाचार्यभाषितम् ॥ ८० ॥ इति नवग्रहकृपया वैद्यनाथविरचिते जातकपारिजाते आधानजन्माध्यायस्तृतीयः ॥ ३ ॥ अथात्र तृतीयेऽध्याये वियोनिजन्मज्ञानम् , निषेकलग्नजं फलम् , तथा जन्मविधिपरि- ज्ञानमिति विषयत्रयं यदुल्लासते तत्सर्वमेवाचार्येण तत्र भवता वराहमिहिराचार्येण भाषितं वर्त्तते । तत्सर्वं सङ्ग्रहरूपेणात्र मया वैद्यनाथेन निवेशितमिति भावः ॥ ८० ॥ पारिजाते सुधा टीका कपिलेश्वररञ्जिता । जन्माख्ये च तृतीयेऽस्मिन्नध्याये पूर्णतां गता ॥३॥ इस ३ रे अध्यायमें जो वियोनिजन्मज्ञान, गर्भाधान का फल और जन्मके प्रकारोंके- ज्ञान हैं वे सब आचार्य वराहमिहिरने कहे हैं अर्थात् ये बातें बृहज्जातक की हैं ॥ ८० ॥ इति श्रीवैद्यनाथदैवज्ञविरचिते जातकपारिजाते तृतीयाध्याये 'विमला' हिन्दी टीका समाप्ता ॥ ३ ॥

अथारिष्टाध्यायः ॥ ४ ॥ तत्रादौ द्वादशाब्दीमध्ये आयुषोऽनिश्चितता । अथाधुना अरिष्टाध्यायो व्याख्यायते । तत्र सत्यप्यायुषि द्वादशाब्दाभ्यन्तरे बालानां कतिभिः कारणैर्मरणसम्भवात् जन्मतौ द्वादशाब्दं यावदायुषोऽनिश्चितत्वमाह— आद्वादशाब्दान्तरयोनिजन्मनामायुष्कला ✤ निश्चायितुं न शक्यते । मात्रा च पित्रा कृतपापकर्मणा बालग्रहैर्नाशमुपैति बालकः ॥ १ ॥ आद्ये चतुष्के जननीकृताद्यैर्मध्ये तु पित्राऽर्जितपापसङ्घैः । बालस्तदन्त्यासु चतुः समासु स्वकीयदोषैः समुपैति नाशम् ॥ २ ॥ सर्वेषामेव जनिमतां सत्यप्यायुर्योगे जन्मतो द्वादशवर्षाभ्यन्तरे तदायुर्न निर्णतव्यम् । यतस्तत्र प्रथमे द्वादशाब्दे मातृपितृकृतकिल्विषैर्बालग्रहैश्च बालको मरणमेति । तत्र प्रथमे वर्षचतुष्टये जननीकृतपापैस्ततो द्वितीये वर्षचतुष्के (५-८) पितृकृतपापैरन्तिमे वर्षचतुष्के (९-१२) स्वकीयदोषैः प्राक्तनैः (बालारिष्टभूतैः) बालको मृत्युमुपैति । अत एव द्वाद- शाब्दाद्बालानामुक्तदोषपरिहारार्थं जपहोमादिकं कुर्यात् । तथोक्तमाचार्यवेङ्कटेशेन—"आद्वाद- शाब्दाज्जन्तूनामायुर्ज्ञातुं न शक्यते । जपहोमचिकित्साद्यैर्बालरक्षां तु कारयेत् ॥ पित्रोर्दोषैः मृताः केचित् केचिद्बालग्रहैरपि । अपरेऽरिष्टयोगाच्च त्रिविधा बालमृत्यवः" इति ॥ १-२ ॥ योनिसे जायमानोंके बारह वर्षके भीतर आयुका निश्चय नहीं हो सकता, क्योंकि मातापिताके किये हुए पाप कर्मसे और बालग्रहोंसे बालकका नाश होता है ॥ १ ॥ जन्मसे १२ वर्ष तक चार २ वर्ष तीन जगह विभाग किया है। चार वर्ष तकका बालक माताके पापसे मरता है। उसके बाद आठ वर्ष पर्यन्तका बालक पिताके पापसे मरता है, और अन्त्यके जो चार वर्ष हैं (आठवेंके बाद १२ तक) उसमें अपने पापोंसे मरता है ॥२॥ अथारिष्टपूर्वकमायुषां भेदाः । अष्टौ बालारिष्टमादौ नराणां योगारिष्टं प्राहुराविंशतिः स्यात् । अल्पं चाद्वात्रिंशतान्मध्यमायुरासप्तत्याः पूर्णमायुः शतान्तम् ॥ ३ ॥ अष्टौ वर्षाणि बालारिष्टं, ततोऽनन्तरं विंशतिवर्षपर्यन्तं योगारिष्टं (प्रतिकूलग्रहजनि- तम्) विज्ञाः प्राहुः । द्वात्रिंशद्वर्षाणि अल्पायुस्तथा सप्ततिवर्षाणि (७०) मध्यमायुरेवं च वर्षशतं पूर्णायुः । वक्ष्यति चाग्रे 'द्वात्रिंशद्वत्सरादुपरि सप्ततिपर्यन्तं मध्यमायुर्योगः' तथा 'सप्तत्युपरि शतान्तं पूर्णमायुः' इति । अत्र शतोर्ध्वमुत्तमायुः पूर्णायुर्वेति ज्ञेयम् । उक्तञ्च सर्वार्थचिन्तामणौ— "द्वात्रिंशत्पूर्वमल्पं स्यात्तदूर्ध्वं मध्यमं भवेत् । आसप्ततेस्तदूर्ध्वं तु दीर्घायुरिति सम्मतम् ॥ उत्तमायुः शतादूर्ध्वमिह शंसन्ति तद्विदः" इति ॥ ३ ॥ जन्मसे प्रथम ८ वर्ष तक बालारिष्ट रहता है। उसके बाद २० वें वर्ष तक योगारिष्ट (दुष्ट ग्रहोंसे उत्पन्न) रहता है। ३२ वें वर्ष तक अल्पायु, ३२ से ७० तक मध्यमायु और ७० के बाद १०० तक पूर्णायु कही गयी है। एवं १०० से १२० वर्ष तक परमायु समझनी चाहिये । (सु० शा० कार) ॥ ३ ॥ अथ अरिष्टदा ग्रहस्थितिः । विलग्नयातस्त्वपि देवमन्त्रौ विनाशरिःफारिगते शशाङ्के । विलोकिते पापवियच्चरेण विभानुना मृत्युमुपैति बालकः ॥ ४ ॥ ——————————————————————————————————————————— *अत्र निश्चेतुमिति-साधुपाठे छन्दोभङ्गभयान्निश्चायितुमिति पठितम् ।

अरिष्टाध्यायः ॥४॥ ६१ जन्मकाले चन्द्रे षडष्टव्ययभावानामन्यतमगते, तत्र सूर्यरहितेन पापग्रहेण (मं० श० रा० के०) वीक्षिते, देवमन्त्री=बृहस्पतिर्विलग्ने प्राप्तोऽपि भवति तदाऽपि बालको मृत्युमुपैति । अत्र 'विलग्नयातस्त्वपि देवमन्त्री'त्यनेनेदमुक्तं भवति-लग्नवर्त्ती गुरुररिष्टनाशको भवति । “एक एव बली जीवो लग्नस्थोऽरिष्टसञ्चयम् । हन्ति पापक्षयं भक्त्या प्रणाम इव शूलिनः ॥” इत्युक्तेः । परञ्च चन्द्रमा यदि षडष्टव्ययगतः पापदृष्टश्च भवति तदानीं लग्नवर्त्तिन्यपि गुरौ बालकस्य मृत्युरेव भवति । प्रवलारिष्टोऽयमिति भावः ॥ ४ ॥ जन्मकालमें यदि चन्द्रमा छठें, आठवें या १२ वें भावमें रहकर सूर्यके अतिरिक्त पाप- (मं० श० रा० के०) ग्रहसे देखा जाता हो तो बृहस्पतिके लग्नमें रहने पर भी बालक मरता ही है, याने यह प्रवल अरिष्ट योग है । (सु० शा० कार) ॥ ४ ॥ गण्डान्ततारासहिते मृगाङ्के पापेक्षिते पापसमन्विते वा । बालो लयं याति समृत्युभागे चन्द्रे तथा पापनिरीक्षिते वा ॥ ५ ॥ गण्डान्तमृक्षसन्धिः ( १ अ. २२ श्लो. ) तेषां ताराः “ज्येष्ठापौष्णभसर्पभान्त्यघ- टिकायुग्मं च मूलाश्विनीपित्र्यादौ घटिकाद्वयम्” एतेषामन्यतमे विद्यमाने चन्द्रे, पापग्रहेण निरीक्षिते वा युक्ते बालो लयं = मृत्युं याति । अथवा चन्द्रे कस्मिन्नपि राशौ मृत्युभागगते ( अ. १. श्लो. ५७ द्रष्टव्यम् ) पापग्रहेणावलोकिते तथैव = मृत्युमुपैति ॥ ५ ॥ गण्डान्त नक्षत्रमें चन्द्रमा हो, पापग्रहसे दृष्ट या युत हो, वा चन्द्रम 'मृत्युभागमें पाप- दृष्ट हो तो बालक मृत्युको प्राप्त हो (मरे) ॥ ५ ॥ अथ पित्रादीनामरिष्टयोगाः । ताताम्बिकासोदरमातुलांश्च मातामही मातृपिता च बालः । सूर्यादिकैः पञ्चमधर्मयातैः क्रूरर्त्तुंगैराशु हताः क्रमेण ॥ ६ ॥ रसातलस्थौ यदि भानुचन्द्रौ शनिः स्मरस्थो मरणाय मातुः । यदा यदा क्रूरखगो विलग्नादरातिगः सोदरनाशहेतुः ॥ ७ ॥ क्रूरेक्षितौ चन्द्रविलग्नराशी सौम्यग्रहैर्वीक्षणयोगहीनौ । केन्द्रच्युतो यद्यसुरेशमन्त्री जातस्य माता समुपेति नाशम् ॥ ८ ॥ इदानीं तातादीनां मरणयोगा उच्यन्ते । लग्नात्पञ्चमो वा नवमः भावः पापर्क्षो भवेत्, तत्र सूर्यादिग्रहे प्राप्ते तातादीनामाशु नाशं ब्रूयात् । यथा सूर्ये तातस्य (पितुः) । चन्द्रेऽ- म्बिकायाः (मातुः) । भौमे सोदरस्य । बुधे मातुलस्य (मातृभ्रातुः) । गुरौ मातामह्याः (मातृमातुः) । शुक्रे मातृपितुः । शनैश्चरे बालस्य = जातकस्यैव मृत्युर्भवतीति ॥ ६ ॥ अथ सूर्य्याचन्द्रमसौ लग्नाच्चतुर्थभावगतौ भवेतां शनिश्च सप्तमस्थो भवेत्तदाऽयं योगो मातुः मरणकारको भवति । एवं लग्नात् षष्ठगतोऽशुभग्रहः सोदरस्य नाशको भवति । अत्र यदा यदा इति पुनरुक्तेन गोचरे वर्षे च षष्ठस्थोऽशुभग्रहः सोदरनाशक इति ध्वन्यते ॥ ७ ॥ अथापरो जननीमरणयोगः । लग्नं चन्द्रश्च पापग्रहनिरीक्षितौ भवेतां तथा शुभग्रहैरनवलोकितौ वियुक्तौ च भवेतां, गुरुश्च केन्द्रगतो न भवेत् तदा जातस्य माता नाशमुपैति = म्रियत इत्यर्थः । अर्थादेव यदि चन्द्रः शुभेक्षितयुतो गुरुः केन्द्रे च भवति तदा शुभं स्यान्मातुरिति ॥ ८ ॥ लग्नसे ५।९ भाव पापग्रहकी राशि हो उसमें सूर्यादि ग्रह हों तो क्रमसे पिता, माता, भाई, मामा, मातामही ( नानी) मातामह ( नाना) और बालक जल्द नाश होते हैं ॥ ६ ॥

९२ सटीकजातकपारिजाते- यदि सूर्य, चन्द्रमा चतुर्थ स्थानमें स्थित हों और शनि सप्तममें हो तो माताकी मृत्यु कहे। यदि लग्नसे छठे स्थानमें क्रूरग्रह हो तो भाईके नाशका कारण होता है ॥ ७ ॥ लग्न और चन्द्रमा क्रूरग्रहसे दृष्ट हों शुभग्रहोंसे दृष्ट-युत न हों और वृहस्पति यदि केन्द्रमें न हो तो जातककी माता नाशको प्राप्त होवै ॥ ८ ॥ अथ सगर्भामृत्युयोगौ । सभानुजे शीतकरे बिलग्नाद् दिवाकरे रिःफगृहोपयाते । धरासुते बन्धुगते तदानीं विपद्यते तज्जननी सगर्भा ॥ ६ ॥ विलग्नचन्द्रौ शुभदृग्विहीनावशोभनव्योमचरान्तरस्थौ । विनाशमेति प्रमदा सगर्भा वदन्ति सर्वे युगपत् पृथग्वा ॥ १० ॥ षष्ठावसानाष्टमभावगेषु क्रूरेषु सौम्यग्रहवर्जितेषु । पापान्तरस्थे भृगुजे गुरौ वा नारी सपुत्रा म्रियते तु सद्यः ॥ ११ ॥ लग्नास्तयातौ यदि पापखेचरौ शुभैरयुक्तौ शुभदृष्टिवर्जितौ । शस्त्रेण मृत्युं समुपैति गर्भिणी मासाधिपो नष्टकरो यदा वदेत् ॥ १२ ॥ इदानीं गर्भयुक्तायाः स्त्रिया मरणयोगा उच्यन्ते । लग्नाद्द्वादशे भावे शनिसूर्ययुक्तश्चन्द्रो भवेत्तथा मङ्गलश्चतुर्थभावे भवेत्तदा तज्जननी = गर्भस्थस्य शिशोर्माता सगर्भा = गर्भयुक्तैव विपद्यते = म्रियते । अयं विचारो निषेककाले युक्तः, प्रसवे सगर्भाया मरणासम्भवात् । अत एव गर्भाधाने यद्ययं योगः स्यात्तदा गर्भिण्याः स्त्रिया मरणं भवेदिति । योगान्तरम्- निषेककाले लग्नं चन्द्रश्च युगपदेकत्र वा पृथक् शुभग्रहदृष्टिरहितौ, पापग्रहद्वयमध्यगतौ च भवेतां तदा सगर्भा स्त्री मरणमेतीति । उक्तञ्च बृहज्जातके- 'पापद्वयमध्यसंस्थितौ लग्नेन्दू न च सौम्यवीक्षितौ । युगपत्पृथगेव वा यदेन् नारी गर्भयुता विपद्यते ॥' इति । योगकर्त्तॄणां बलवतो ग्रहस्य मासे मरणं वाच्यमिति ॥ सगर्भामिररणयोगौ । अथ पापग्रहाः षष्ठाष्टमव्ययभावगता भवेयुः तेषु शुभग्रहा न भवेयुः; अथवा पाप- द्वयवर्ती शुक्नो वा गुरुर्भवेत्तदा सपुत्रा नारी = पुत्रेण सहिता स्त्री सद्यः = प्रसूतिकाले एव म्रियते । प्रसवकालिकोऽयं विचारः । निषेके- ऽप्यस्मिन्योगे सगर्भाया मरणं वाच्यमिति । अथ पापखेचरौ = भौमसूर्यौ क्रमेण लग्ना- [प्रथम चक्र: १-चं. श., २-मं., ३-गु., ४-मं., ५, ६, ७, ८-बु. शु., ९, १०, ११, १२-च. श. सू.] शस्त्रकृतमृत्युयोगः । स्तयातौ ( १।७ ) भवेतां ( कुजो लग्नगतः सूर्यः सप्तमगतश्च स्यादिति ) तौ च शुभ- ग्रहयुतिदृष्टिरहितौ यदि स्यातां तदा गर्भिणी स्त्री शस्त्रेण = खङ्गादिना मृत्युं समुपैति यदा मासाधिपो ( १७ श्लोके वक्ष्यमाणः ) नष्ट- करो विबलो भवेत् । अत्रेदमुक्तं भवति- निषेककाले यो ग्रहो निर्बलो भवेत्तस्य यस्मिन्मासे आधिपत्यं भव

अरिष्टाध्यायः ॥ ४॥ ६३ उदयास्तगयोः कुजार्कयोर्निधनं शस्त्रकृतं वदेत्तथा । मासाधिपतौ निपीडिते तत्कालं झषं समादिशेत् ॥ तथा च सारावल्याम्- “जामित्रे रवियुक्ते लग्नगते वा कुजे निर्विकल्प्य । गर्भस्य भवति मरणं शस्त्रच्छेदैः सह जनन्या” इति ॥ ६-१२ ॥ शनिके साथ चन्द्रमा और सूर्य बारहवेंमें हों, मङ्गल चौथेमें हो तो उसकी माता गर्भ के साथ मरे ॥ ९ ॥ लग्न और चन्द्रमा एक साथ या अलग २ शुभग्रहकी दृष्टिसे रहित हों, पापग्रहके मध्य- में हों तो स्त्री गर्भके सहित मरे ॥ १० ॥ षष्ठ, द्वादश और अष्टम भावमें क्रूर ग्रह हों और इन स्थानोंमें शुभग्रह न हों, पापग्रहके मध्यमें शुक्र वा गुरु हो तो प्रसव होते ही स्त्री पुत्रके सहित मरे ॥ ११ ॥ आधानमें यदि दो पापग्रह लग्न और सप्तम स्थानोंमें हों शुभग्रहसे युक्त दृष्ट न हों तो जो मासाधिप नष्ट-प्रभाव हो उस समय गर्भिणी शस्त्रसे मृत्युको प्राप्त होवे ॥ १२ ॥ अथ जातस्य मातृमरणयोगाः। चन्द्राच्चतुर्थोपगतैरसद्भिर्वा नस्थितैः शोभनदृष्टिमुक्तैः । व्यापारगैर्वा यदि वासरे शाज्जातस्य माता निधनं प्रयाति ॥ १३ ॥ शुक्राद्वौ विक्रमगे बलाढ्ये मन्देक्षिते मन्दसमन्विते वा । क्षीणे शशाङ्के यदि वा सपापे माता सपुत्रा म्रियतेऽचिरेण ॥ १४ ॥ लग्नाद्दिने वाऽष्टमगे धराजै पापेक्षिते सौम्यदृशा विहीने । ताराधिपे वृद्धिकलाविहीने माता कृतान्तस्य पदं समेति ॥ १५ ॥ शुक्रात् कुजेऽहनि तपः सुतराशियाते चन्द्रात्त्रिकोणगृहगे रविजे रजन्याम् ॥ पापेक्षिते च शुभयोगदृशा विहीने नाशं समेति जननी विबले शशाङ्के ॥ १६ ॥ इदानीं जातस्य मातृमरणयोगा उच्यन्ते । चन्द्राच्चतुर्थगतैर्वा नस्थितैः = ने दशम- स्थाने गतैरसद्भिः = पापग्रहैः शुभग्रहदृष्टिरहितैर्बललक्षिते काले जातस्य माता निधनं = मरणं प्रयाति । अथवा वासरे शात्सूर्याद्व्यापारगैर्दशमगतैः पापग्रहैः शुभदृष्टिमुक्तैर्जातस्य माता मरणमेतीति वाच्यम् । अथ बली सूर्यः शनिना दृष्टो युक्तो वा यदि शुक्रात्तृतीयस्थानगतो भवेत्, अथवा क्षीणो वा पापयुक्तश्चन्द्रः शुक्रात्तृतीयगो भवेत्तदा माता सपुत्रा = पुत्रेण स- हिता अचिरेण = शीघ्रमेव (प्रसवकाले) म्रियते । अथ सूर्यो वा भौमो लग्नादष्टमभावगतो पाप- ग्रहेण (शनिना) दृष्टः, शुभदृष्टिविहीनोऽक्ष भ- वेत्, ताराधिपश्चन्द्रो वृद्धिकलाविहीनोऽर्थात्क्षी- णो भवेत्तदा जातस्य माता म्रियते इति । अथ च अहनि = दिने प्रसवे जायमाने शुक्रात् नवमे पञ्चमे वा राशौ कुजे भौमे प्राप्ते तत्र पापेन= रविणा शनिना वाऽवलोकिते शुभग्रहयोगदृष्टिर- हिते, चन्द्रे निर्बले च जातस्य जननी नाशं समेति ( म्रियते ) । तथा रजन्यां = रात्रौ प्रसवे चन्द्रात्त्रिकोण-(५।९) गृहगते रविजे = शनैश्चरे, पापेन = सूर्येण भौमेन वा वीक्षिते शुभ- योगदृष्टिरहिते, शशाङ्के च त्रिबले जातस्य जननी मरणमेतीति । तथा चोक्तं सारावल्याम्- चन्द्रात् त्रिकोणराशी रविजो मातृवधं दिशति रात्रौ । शुक्रात् तथैव दिवसे भौमः पापेन सन्दृष्टः ॥ इति ॥ १३-१६ ॥

१४ सटीकजातकापारिजाते- चन्द्रमासे ४ थे, या १० वें भावमें पापग्रह हों, उन्हें शुभग्रह न देखते हों तो माताकी मृत्यु हो । अथवा सूर्यसे १० वें पापग्रह शुभग्रहोंसे न देखे जायें तो माताकी मृत्यु होती है ॥ बली सूर्य शनिसे दृष्ट या युक्त होकर शुक्रसे ३ रे भावमें हो, अथवा क्षीण चन्द्रमा पाप- ग्रहके सहित शुक्रसे ३ रे हो तो प्रसव होते ही माता पुत्रके साथ मरती है ॥ १४ ॥ लग्नसे अष्टम सूर्य या मङ्गल पापष्ट हो शुभग्रहसे देखा न जाता हो चन्द्रमा वृद्धि कला से हीन (कृष्णपक्ष) का हो तो उस जातककी माता यमपदको प्राप्त हो (मरे) ॥ दिनमें जन्म हो तो शुक्रसे सूर्य १५५ में हो और रात्रिमें चन्द्रमासे शनि १५५ में हो उसे पापग्रह देखते हों और शुभग्रहकी दृष्टि न हो तथा चन्द्रमा बलरहित हो तो माता का नाश हो ॥ १६ ॥ अथ गर्भस्य मासाधिपाः ( होरायाम् ) कललघनाङ्कुरास्थिचर्माङ्गजचेतनताः सितकुजजीवार्कचन्द्रार्किबुधाः परतः ॥ उदयप

अरिष्टाध्यायः ॥ ४ ॥ ६५ अथ गर्भे सुखम् । शशाङ्कलग्नोपगतैः शुभग्रहैस्त्रिकोणजायार्थसुखास्पदस्थितैः । तृतीयलाभर्क्षगतैश्च पापकैः सुखी च गर्भो रविणा निरीक्षितः ॥ १८ ॥ इदानीं गर्भे पुष्टियोग उच्यते । शशाङ्कश्चन्द्रो यत्र भवेल्लग्नञ्चाधानकालिकं यद्भवेत्तत्र युगपत्पृथग् वोपगतैः = विद्यमानैश्शुभग्रहैस्तथा लग्नाच्चन्द्राद्वा शुभग्रहैस्त्रिकोणजायार्थसुखा- स्पदस्थितैः = पञ्चमनवमसप्तमद्वितीयचतुर्थदशमस्थानगतैः, पापकैः = पापग्रहैश्चन्द्राल्लग्नाद्वा तृतीयलाभर्क्ष-( ३।११ ) गतैश्च गर्भो रविणा निरीक्षितः सुखी भवति । अर्थादुक्तयोगे लग्नं वा चन्द्रो यदि सूर्येण दृष्टो भवेत्तदा गर्भो सुखी भवति = सुखेन प्रसूत इत्यर्थः । तथोक्तं सारावल्याम्— "होरेन्दुयुतैः सौम्यैस्त्रिकोणजायासुखाम्बरार्थस्थैः । पापैस्त्रिलाभयातैः सुखी च गर्भो निरीक्षितो रविणा ॥" इति ॥ १८ ॥ आधानकालमें लग्न और चन्द्रमा एकत्र या अलग २ हों, उनसे युक्त शुभग्रह हों, लग्न या चन्द्रमासे ५।९।७।२।४।१० स्थानों में शुभग्रह हों और ३।११ में पापग्रह हों लग्न या चन्द्रमा सूर्यसे दृष्ट हो तो गर्भ सुखी रहता है । ( सु. शा. कार ) ॥ १८ ॥ अथ जातस्य पितृमरणयोगाः । व्ययस्थितेऽर्के ससुते विलग्नादपि क्षयेन्दौ मदनोपयाते । पितुर्विंयोगं प्रवदन्ति सद्यः शुभेक्षिते तु त्रिभिरब्दमानैः ॥ १९ ॥ चरोपगे चन्द्रमसि क्षपायां बुधेक्षिते दूरदिशं प्रयातः । चरे शनौ भानुयुते निशायां विदेशगो याति पिता विनाशम् ॥२०॥ इदानीं जातस्य शिशोः पितृमरणयोगा उच्यन्ते । अर्के ससुते=शनिसहिते सूर्ये विल- ग्नाज्जन्मलग्नाद् व्ययस्थिते=द्वादशभावगते तत्र क्षयेन्दौ=क्षीणे चन्द्रे मदनोपयाते=सप्तमभा- वगते अपि सद्यः शीघ्रमेव पितुर्विंयोगं=पितृमरणं सन्तः प्रवदन्ति । तत्र योगे शुभेक्षिते= शुभग्रहावलोकिते त्रिभिरब्दमानैः=वर्षत्रयेण पितृमरणं स्यादिति ॥ १९ ॥

[कुंडली चक्र एवं विवरण]

पितृमरणयोगाः ।

+---------------+---------------+---------------+
|       २       |     १ ल.      |    १२ श. र.   |
|   ३           |               |           ११  |
+---------------+---------------+---------------+
|     ४ बु.     |               |   १० शं. र.   |
+---------------+---------------+---------------+
|   ५           |     ७ चं.     |            ९  |
|       ६       |               |       ८       |
+---------------+---------------+---------------+

अथ जन्मनि विदेशस्थस्य पितु- र्मरणयोगौ । क्षपायां=रात्रौ प्रसवे चन्द्रमसि चरोपगे=मेष-कर्क-तुला-मकराणामन्यतम- गते, बुधेनावलोकिते दूरदिशं प्रयातो जात कस्य पिता विनाशं याति । अथवा निशायां= रात्रौ जन्मनि शनौ चरे=चरराशिगते तत्र भानुना=सूर्येण युते=सहिते जातस्य पिता विदेशगो विनाशं=मरणं याति=प्राप्नोति २०

यदि लग्नसे १२ वें स्थानमें सूर्य और शनि हों क्षीण चन्द्रमा सप्तममें हो तो पिता का तुरन्त वियोग जाने । शुभग्रह देखते हों तो तीन वर्षमें पिताका वियोग जाने ॥ १९ ॥ रात्रिके जन्ममें चर राशिमें चन्द्रमा को बुध देखता हो तो दूर देशमें पिताका मरण कहे । रात्रिमें चरराशिमें शनि सूर्ययुत हो तो विदेशमें पिताका विनाश हो ॥ २० ॥ अथ जातस्य मृत्युयोगाः । क्षीणे शशिन्युदयगे यदि कण्टकस्थै पापैरथवा निधनगे म्रियतेऽथ बालः ॥ रन्ध्रारिगैरशुभखेटदृशा समेतैः सौम्यैः कृतान्तनगरं समुपैति मासात् ॥ २१ ॥ अथाधुना जातस्य मरणयोगा उच्यन्ते । क्षीणे शशिनि = निर्वले चन्द्रे, उदयगे= लग्नगते, पापे कण्टकस्थे = केन्द्रगते, वा निधनगेऽष्टमगते यदि जन्म भवेत्तदा जातो

An exact, line-by-line transcription of the page into Markdown:

बालो म्रियते । 'लग्ने क्षीणे शशिनि निधनं रन्ध्रकेन्द्रेषु पापैः' इति च श्रवणात् । अथ सौम्यैः=शुभग्रहैः रन्ध्रारिगैैरष्टमषष्ठभावगतैरशुभग्रहावलोकितैश्च जातो बालो मासात् कृतान्त- नगरं=यमपुरीं समुपैति । अस्मिन् योगे बालो मासमेकं जीवति तदनन्तरं म्रियते इत्यर्थः॥२१॥ यदि क्षीण चन्द्रमा लग्नमें, पापग्रह केन्द्रमें हो वा अष्टममें हो तो बालक मरे । अष्टम, षष्ठ में प्राप्त शुभग्रह पापग्रहसे दृष्ट हों तो वह बालक एक मास में यमपुर जाय ॥ २१ ॥ एकत्र मन्दावनिनन्दनार्का रन्ध्रस्थिता वा रिपुराशियाताः । सौम्यैरयुक्ता अभिलोकितास्ते जातस्य सद्यो मरणप्रदाः स्युः ॥ २२ ॥ मन्दावनिनन्दनार्काः=शनिभौमसूर्यास्त्रयः पापा एकत्र युक्ता रन्ध्रस्थिताः=अष्टमभाव- गता वा रिपुराशियाताः=षष्ठभावगतास्ते

अरिष्टाध्यायः ॥ ४ ॥ ६७ नीचं गते लग्नपतौ विलग्नान्नाशं गते वा रविजे तथाऽस्ते । जातो मृतप्रायकलेवरः सन् कृच्छ्रेण वैवस्वतलोकमेति ॥ २६ ॥ लग्नपतौ = लग्नेशे नीचं = स्वनीचराशिं गते, अथवा विलग्नान्नाशं गते = अष्टमभाव- मुपगते, रविजे = शनैश्चरे तथाऽस्तेऽर्थान्नीचगते, वा सप्तमभावगते जातो बालो मृतप्रायकले- वरः = त्रिविधव्यथैर्व्यथितदेहः सन् कृच्छ्रेणातीव कष्टेन वैवस्वतलोकं = प्रेतपुरमेति = म्रियत इत्यर्थः । ग्रन्थान्तरे— “विलग्नाधिपतौ नीचे निधने चार्कजो भवेत्। कृच्छ्रेण जीवितं विद्यात्षण्प्रायो विनश्यति” ॥ इति दृश्यते । परञ्च सदाष्टमस्थः शनिरिष्टदः स्यादित्युक्तेः (२अ. ५२ श्लो.) सप्तमे शनि- रिति युक्तं ‘रविजः कलत्रे विफलः’

६८ सटीकजातकपारिजाते- सौरे मदस्थे यदि वा विलग्ने जलोदयेऽब्जे यदि कीटगे वा । सौम्येषु केन्द्रोपगतेषु सद्यो जातस्य नाशं यवनोपदिष्टम् ॥ २९ ॥ सौरे = शनौ मदस्थे=सप्तमस्थे, वा विलग्नस्थे, अब्जे = चन्द्रे जलोदये=जलचरलग्ने, यदि वा कीटगे=वृश्चिकराशिगे, सौम्येषु=शुभग्रहेषु वेन्द्रे-( १।४।७।१० ) पगतेषु जातस्य सद्यः=त्वरितमेव नाशं=मरणं यवनाचार्येणोपदिष्टं वाच्यम् ॥ २९ ॥ यदि शनि सप्तममें हो वा लग्नमें हो, जलचर राशिमें वा वृश्चिक राशिमें चन्द्रमा हो शुभग्रह केन्द्रमें हों तो जातक का शीघ्र नाश होवे ॥ २९ ॥ भौमक्षेत्रगते जीवे नीचराशिगतेऽथवा । सन्ध्यात्रये च सञ्जातो मासान्मृत्युमुपैति सः ॥ ३० ॥ जीवे = बृहस्पतौ भौमक्षेत्रे=मेषे वा वृश्चिके गते, अथवा नीचराशौ ( मकरे ) गते, सन्ध्यात्रये=सूर्योदयात्पूर्वं घटीत्रयं पूर्वसन्ध्या, मध्यन्दिनात्पूर्वं पश्चाच्च सार्धघटीति घटि- कात्रयं मध्यसन्ध्या, सूर्यस्यास्तमनात्परं घटीत्रयं सायंसन्ध्येति सन्ध्यात्रयं तस्मिंश्च सञ्जातो बालको मासान्मृत्युमुपैति, मासमेकं जीवति ततो म्रियते । अत्र 'सन्धित्रये' इति पाठे सन्धित्रयं = कटकालीमीनभान्तं, तस्मिन्निति व्याख्येयम् । सर्वार्थचिन्तामणौ- “नीचस्थे देवपूज्ये तु भौमक्षेत्रगतेऽथवा । सन्धित्रयेऽपि सञ्जातो मासान्मृत्युं प्रयच्छति” ॥ इति ॥ ३० ॥ वृहस्पति मंगलके गृहमें हो, वा नीच राशि ( मकर ) में हो, तीनों सन्ध्यामें से किसी में उत्पन्न हो तो वह जातक एक मासमें मरे ॥ ३० ॥ रन्ध्रे धरासूनुदिनेशसौरा जातस्तु मृत्युं समुपैति मासात् । केतुस्तु यस्मिन्नुदितोऽत्र जातो मासद्वयेनैव यमं प्रयाति ॥ ३१ ॥ धरासूनुदिनेशसौराः = मङ्गलसूर्यशनैश्चराः, रन्ध्रे = जन्मलग्नादष्टमे वर्त्तमानाश्चेत्येतेषु- स्तदा जातो बालको मासान्मृत्युं प्राप्नोति । अथ यस्मिन्नक्षत्रे केतुः ( २ अ० ६८ श्लो० टीका द्रष्टव्या ) उदितो भवति, अत्रास्मिन् नक्षत्रे जायमानो बालो मासद्वयेन यमं प्रयाति= मरणं प्राप्नोतीति । उक्तं च सारावल्याम्- भौमदिवाकरसौराराश्चिछद्रे जातस्य भौमगृहे । म्रियतेऽवश्यं स नरो यमकृतरक्षोऽपि मासेन ॥ केतुर्यस्मिन्नृक्षेऽभ्युदितस्तस्मिन्ससूयते यो हि । मासद्वयेन मरणं विनिर्दिशेत्तस्य जातस्य ॥” इति ॥ ३१ ॥ मङ्गल, सूर्य और शनि अष्टममें हों तो वह जातक एक मासमें मरे । जिस नक्षत्रमें केतुका उदय हो उस नक्षत्रमें जन्म लेनेवाला बालक २ मासमें मृत्यु पाता है ॥ ३१ ॥ पापावुदयास्तगतौ क्रूरेण युतश्च शशी । दृष्टश्च शुभैर्न यदा मृत्युश्च भवेदचिरात् ॥ ३२ ॥ [कुण्डली-चित्रम्] द्वौ पापावुदयास्तगतावेक उदये = लग्ने, [१ भाव: पा. क्र.] एकोऽस्ते = सप्तमे गतः, शशी = चन्द्रः क्रू- [४ भाव: वृ.] रेण = पापग्रहेण सहितो यत्र कुत्रापि भवेत् [६ भाव: चं. मं.] स यदा शुभग्रहैर्नवलोकितो भवेत्तदाऽचि- [७ भाव: र.] राच्छीघ्रमेव जातस्य मृत्युर्भवेदिति वाच्यम् । [८ भाव: बु. शु.] उक्तञ्च स्कान्दे-

वीक्षितो"? Wait, look at the letter between 'ै' and 'वी': There is a character that looks like 'र्' or 'र'? It is "शुभग्रहैर्वीक्षितो" -> wait, look at the text: "शुभग्रहै" then there is a letter: "स्द्री"? No, "र्दी"? No, look closely: "शुभग्रहै" + "र्" + "वी" + "क्षि" + "तो" + "ऽ" + "न" + "व" + "लो" + "कि" - Wait, let's look at the avagraha: yes, it is 'ऽ'! "शुभग्रहैर्वीक्षितोऽनवलोकि-" Line L18: "तो मृत्युदो भवति । अत एव यदि शुभाः" Yes! That makes complete sense: "शुभग्रहैर्वीक्षितोऽनवलोकितो मृत्युदो भवति" (or शुभग्रहैर् अवीक्षितः -> शुभग्रहैर्वीक्षितोऽनवलोकितो).

Let's check line L2: “यदा लग्नगतः पापस्तथैवास्तगतोऽपरः । क्रूरयुक्तश्च चन्द्रश्चेच्छुभदृष्टिविवर्जितः । Line L3: तदा जातस्य सद्यः स्यान्मरणं नान्यथा भवेत् ॥ इति ॥ ३२ ॥

Line L6: क्षीणे

१०० सटीकजातकपारिजाते- सप्तमभावमुपगते, पापविजिते = पापग्रहेण पराजिते च, मासमेकं जीवति, ततो म्रियते। अत्र विशेषोऽयमवधेयः-शुक्ले रात्रौ, कृष्णे दिने च प्रसवे सति षष्ठाष्टमस्थश्चन्द्रः शुभाशुभ- दृष्टोऽपि जातकस्यारिष्टदो न भवति- "पक्षे सिते भवति जन्म यदि क्षपायां कृष्णोऽथवाऽहनि शुभाशुभदृश्यमानः। तं चन्द्रमा रिपुविनाशगतोऽपि यत्नादापत्सु रक्षति पितेव शिशुं न हन्ति॥" इत्युक्तेः ॥३५॥ चन्द्रमा छठे या आठवें हो उसे पापग्रह देखते हों तो जातक शीघ्र मरे। शुभग्रह देखते हों तो आठ वर्ष में मृत्यु होय। उन्हीं (६।८) स्थानोंमें शुभग्रह बली पाप ग्रहोंसे दृष्ट हों, लग्नेश सप्तम भावमें हो और पापग्रहसे पराजित (हारा) हो तो १ मासमें मरे ॥ ३५ ॥ अशुभसहिते ग्रस्ते चन्द्रे कुंजे निधनाश्रिते जननिसुतयोर्मृत्युर्लग्ने रवौ तु सशखजः ॥ उदयति रवौ शीतांशौ वा त्रिकोणविनाशगै- र्निधनमशुभैर्वीर्योपेतैः शुभैरयुतेक्षिते ॥ ३६ ॥ अशुभेन = शनिना सहिते, ग्रस्ते = राहुयुक्ते च, चन्द्रे लग्ने गतवति, कुजे निधनाश्रि- ते = अष्टमभावगते प्रसवे सति जननिसुतयोः = मातृपुत्रयोर्मृत्युर्भवति । रवौ = सूर्ये, एवं विधे जननिसुतयोः सशखजः = खङ्गाद्यायुधजनितो मृत्युर्भवति । अत्र रविग्रहणेऽशुभ- सहितेऽनेन शनिना, बुधेन, चन्द्रेण च सहिते इति व्याख्येयम्, तत्र बुधचन्द्रयोरपि पापत्वभावात् । अथ रवौ = सूर्ये उदयति = लग्नप्राप्तेऽथवा शीतांशौ = चन्द्रे, लग्नगते, अशुभैः = पापग्रहैस्त्रिकोणविनाशगैः = नवमपञ्चमाष्टमभावगतैः सद्भिस्तथा वीर्योपेतैः = बलिभिः शुभैः, सूर्ये, वा चन्द्रे, न युक्ते, न चेक्षिते, जातस्य निधनं मरणं वाच्यम्। उक्तं च- "ग्रहणोपगते चन्द्रे सक्रूरे लग्नगे कुजेऽष्टमगे। मात्रा सार्धं म्रियत स बालकं न शङ्केन ॥ लग्ने चन्द्रेऽर्के वा पापा बलिनस्त्रिकोणनिधनेषु । सौम्यैरदृष्टयुक्ताः सद्यो मरणाय कीर्त्तिता यवनैः ॥" अथादिवोक्ते योगे रवौ चन्द्रे वा बलवच्छुभैर्युक्ते दृष्टे वारिष्टाभाव इति ॥ ३६ ॥ [कुण्डली १: लग्न (१) - श. र. रा. | अष्टम (८) - मं.] [कुण्डली २: लग्न (१) - श. रा. चं. | अष्टम (८) - मं.] लग्नमें ग्रस्त चन्द्रमा पापग्रहके साथ हो, मङ्गल अष्टम में हो तो माता और पुत्र दोनों मरें। सूर्य लग्नमें हो तो बालक और उसकी माताकी मृत्यु शस्त्रसे होवे। लग्नमें सूर्य वा चन्द्रमा हो, त्रिकोणमें (५।९) वा अष्टममें स्थित बलवान् पापग्रह हो और शुभग्रहसे युक्त दृष्ट न हो तो जातक शीघ्र मरे ॥ ३६ ॥ असितरविशशाङ्कभूमिजैर्व्ययनवमोदयनेधनाश्रितैः ॥ अवति मरणमाशु देहिनां यदि बलिना गुरुणा न वीक्षितैः ॥ ३७ ॥ असितरविशशाङ्कभूमिजैः = शनिसूर्यचन्द्रमङ्गलैः, व्ययनवमोदयनेधना-(१२।९।१।८) श्रितैर्यात् शनिद्वादशे, सूर्यो नवमे, चन्द्रो लग्ने, भौमोऽष्टमे प्राप्तः । एते सर्वे किल यदि

बलिना गुरुणा न वीक्षिताः=न दृष्टाः स्युस्तदा देहिनां=जनिमतामाशु=शीघ्रमेव मरणं भवति । तथा हि—"लग्नान्त्यनवमनैधनसंयुक्ताश्चन्द्रसूर्यसौराराः । जातस्य वधकृतः स्युः सद्यो गुरुणा न चेद्दृष्टाः ॥" इति दर्शनात् । इह खलु व्ययनवमोदयनैधनाश्रिताः सर्वे गुरुणा अनवलोकिताः स्युरित्यसम्भवम् । तेन केचिद्दृष्टाः केचिददृष्टाश्च भवन्ति । अतः तथा भूते योगे न शीघ्रं मरणं किन्तु काला- न्तरेणेति । यदि असितरविशशाङ्कभूमिजाः यथासम्भवं व्ययनवमोदयनैधनाश्रिता भवेयुः, न क्रमिका इति व्याख्यानं चेत्तदा सर्वे गुरुणाऽदृष्टा इति सम्भवम् । अत्र यदि गुरुः [कोष्ठक-चक्रम्: ल. १२ चं | १ | २ | ३ | ४ बृ. | ५ | ६ | ७ मं. | ८ र. | ९ | १० | ११ श. |

१०२ सटीकजातकापारिजाते- ननु चन्द्रः प्रतिमासं सर्वेष्वपि स्थानेषु गच्छतीति किं वर्षान्ते मरणमुक्तमित्युच्यते । तेषु न केवलं गते चन्द्रे किन्तु बलवति = बलयुक्ते, चन्द्रे पापैर्दृष्टे च । यस्मिन्मासे बलवान् चन्द्रः पापद्दष्टश्च पूर्वोक्तस्थानेषु चारवशाद्गच्छेत्तदा मरणं किल इति निश्चयेन मुनिभिः प्राक्तनैर्गदितं = भाषितं वक्तव्यमिति । उक्तं च सारावल्याम्— "योगे बलिनः स्थानं स्वं वा लग्नं गतेऽपि वा चन्द्रे । बलवति पापैर्दृष्टे वर्षान्ते मृत्युकालः स्यात् ॥" इति ॥ ३९ ॥ जिन अरिष्टोंके फलका समय नहीं लिखा है उनमें योग करनेवाले ग्रहोंमेंसे जो बल- वान् हो उसकी राशिपर जब गोचरका चन्द्रमा हो उस समय अरिष्ट होगा। अथवा अपनी राशिमें या लग्नराशिमें चन्द्रमा चारवश जब जाय तथा बलयुक्त रहे और पापग्रहसे दृष्ट रहे तो १ सालके भीतरमें मृत्यु होती है ऐसा प्राचीन मुनियों ने कहा है। (सु.ज्ञा.कार) ॥३९॥ अथ वर्षद्वयमायुः । वक्री शनिर्भौमगृहोपयाततः केन्द्रेऽथवा शत्रुगृहे विनाशे ॥ कुजेन सम्प्राप्तबलेन दृष्टो वर्षद्वयं जीवयति प्रजातम् ॥ ४० ॥

वक्री = वक्रगतिकः, शनिः, भौमगृहो- (१।८) पयातः सन् केन्द्रे (१।४।७।१०भावे) अथवा शत्रुगृहे = षष्ठभावे वा विनाशेऽष्टमे भावे, विद्यमानः, सम्प्राप्तबलेन = पूर्णबलेन, कुजेन, दृष्टो भवेत् तदा प्रजातं बालकं, वर्ष- द्वयं जीवयति, तदनन्तरं मारयतीति ॥४०॥

[कुण्डली १ :]

वक्री शनि मंगलके गृहमें (१।८) होकर केन्द्रमें हो अथवा छठें या ८ वेंमें हो उसे बल- वान् मंगल देखता हो तो ऐसे समयका उत्पन्न बालक दो वर्ष तक जीता है ॥ ४० ॥ अथ वर्षत्रयमायुः । बृहस्पतिर्भौमगृहेऽष्टमस्थः सूर्येन्दुभौमार्कजदृष्टमूर्तिः ॥ अब्दैस्त्रिभिर्भार्गवदृष्टिहीनो लोकान्तरं प्रापयति प्रजातम् ॥ ४१ ॥

भौमगृहे विद्यमानो बृहस्पतिर्लग्नादष्ट- मभावगतो भवति, तत्र सूर्येन्दुभौमार्कजदृष्ट- मूर्तिः=सूर्यचन्द्रमङ्गलशनैश्चरैरवलोकितश्च भ- वति, तथा भार्गवदृष्टिहीनः = शुक्रदृष्टिरहितो भवति, तदा प्रजातं बालकं त्रिभिरब्दैः लोकान्तरं प्रापयति = मारयतीत्यर्थः । उक्तं च ग्रन्थान्तरे—

[कुण्डली २ :]

"मेषालिगः सुरगुरुर्निधने विशुक्रैरालोकितो गगनगैर्नृ तिकृत् त्रिवर्षात् । वर्षद्वयेन रिपुनाशगतस्तथैव वक्री शनिर्बलवता कुसुतेन दृष्टः ॥" इति ॥ ४१ ॥ बृहस्पति मंगलके गृहमें अष्टम भावमें हो (मेष या कन्या लग्नमें इस योगका संभव होता है) उसे सूर्य-चन्द्रमा-मंगल-शनि देखते हों और शुक्र न देखता हो तो वह बालक तीन वर्ष में मरे ॥ ४१ ॥

अरिष्टाध्यायः ॥४॥ १०३ अथ चतुर्थवर्षे मरणम् । षष्ठाष्टमे कर्कणि जन्मलग्नात् सौम्ये सुधारश्मिनिरीक्ष्यमाणे ॥ अब्दैश्चतुर्भिः समुपैति नाशं जातो नरः सर्वबलान्वितोऽपि ॥ ४२ ॥ ४ वर्षायुः

+---------------+---------------+
|       \       | लग्नं. /       |
|        \      |       /        |
|         \     |      /   चं.   |
|   \      \    |     /      /   |
|    \      \   |    /      /    |
|     \      \  |   /      /     |
|      +--------+--------+       |
|     / \               / \      |
|    /   \             /   \     |
|   /     \           /     \    |
|  /       \         /       \   |
| /         \       /         \  |
+------------+-----+-----------+
| \         /       \         /  |
|  \  ४बु. /         \  ४बु. /   |
|   \     /           \     /    |
|    \   /             \   /     |
|     \ /               \ /      |
+------+                 +-------+

कर्कराशिगते सौम्ये=बुधे जन्मलग्नात् षष्ठे- ऽष्टमे वा विद्यमाने सुधारश्मिना = चन्द्रेण निरी- क्ष्यमाणे = अवलोकिते जातो नरः सर्वबलान्वि- तोऽपि यदि भवति तथापि चतुर्भिरब्दैः नाशं = मृत्युं समुपैति । तथा सारावल्याम्— "कर्कटधामनिसौम्यः षष्ठाष्टमसंस्थितो विलग्नर्क्षात् । चन्द्रेण दृष्टमूर्तिर्वर्षचतुष्केन मारयति ॥" इति ॥ ४२ ॥ कर्कका बुध जन्मलग्नसे छठें वा आठवेंमें हो उसको चन्द्रमा देखता हो तो जातक सर्व- बल-सम्पन्न होनेपर भी चौथे वर्षमें मरे ॥ ४२ ॥ अथ पञ्चमेऽब्दे मरणम् । रविचन्द्रभौमगुरुभिः कुजगुरुसौरेन्दुभिः सहैकस्थैः ॥ रविशनिभौमशशाङ्कैर्मरणं खलु पञ्चभिर्वर्षैः ॥ ४३ ॥

+-------------------+-------------------+
| \   ( १ )       / | \               / |
|  \ र. चं. मं. बृ./  |  \             /  |
|   \             /   |   \           /   |
|    \           /    |    \         /    |
+-----+---------+-----+-----+-------+-----+
|     |  ( २ )  |     |     |       |     |
|     |मं.बृ.श.चं|पञ्चमाब्दे|       |     |
|     |         |मृत्युः     |       |     |
+-----+---------+-----+-----+-------+-----+
|    /           \    |    /         \    |
|   /   ( ३ )     \   |   /           \   |
|  /  र. श. मं. चं.\  |  /             \  |
| /                 \ | /               \ |
+-------------------+-------------------+

यत्र कुत्रापि रविचन्द्रभौमगुरूणामेकत्र योगे, अथ च कुजगुरुशनिचन्द्राणां योगे, तथा च रविशनिभौमचन्द्राणां योगे खलु = निश्चयेन पञ्चभिर्वर्षैर्मरणं भवति । अत्र- "तिग्मांशुनीहारकरादनीज- युक्तैः क्रमादेकगृहाश्रितैस्तैः । सूर्यात्मजेनाङ्गिरसा सितेन स्यात्पञ्चता पञ्चभिरेव वर्षैः" इति गुणाकरः ४३ रवि-चन्द्र-मंगल-गुरु एकत्र हों, वा मंगल-गुरु-शनि-चन्द्रमा एकत्र हों वा रवि- शनि-मंगल-चन्द्रमा एकत्र हों तो ५ वर्षमें बालककी मृत्यु करते हैं ॥ ४३ ॥ अथ षड्वर्षमायुः । यदा सुधारश्मिनवांशकस्थे निरीक्षिते शीतकरेण मन्दे ॥ लग्नाधिपे चन्द्रदृशा समेते जातस्य षड्वर्षमितं तदाऽऽयुः ॥ ४४ ॥ ६ वर्षायुः

+---------------+---------------+
| \     ३       |       २       |       १     / |
|  \            |               |            /  |
|   \           |               |           /   |
| ४  \          |               |          / १२ |
|     \         |               |         /     |
+------+--------+---------------+--------+------+
|      |        /               \        |      |
|      |       /                 \       |      |
|      |      /                   \      |      |
|      |     /                     \     |      |
|      | ५ चं.                     ११ शु.|      |
+------+-----+                     +-----+------+
|      |      \                   /      |      |
|      |       \                 /       |      |
|  ६   |        \               /        |  १०  |
|     /          \    ८ श. इं  /         \      |
|    /            \           /           \     |
|   /      ७       \         /      ९      \    |
+---------------+---------------+---------------+

यदा = यस्मिन्काले, मन्दे = शनौ यत्र कुत्रापि सुधारश्मेश्चन्द्रस्य नवांशकस्थे, शीत- करेण = चन्द्रेण निरीक्षिते, लग्नाधिपे च चन्द्रदृशा समेते ( चन्द्रदृष्ट इत्यर्थः ) सति जन्म भवति, तदा जातस्य षड्वर्षमितमायु- र्भवति । ततोऽनन्तरं म्रियते ॥ ४४ ॥ यदि शनि चन्द्रमाके नवांशमें हो उसे