जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)
Jataka Parijata of Vaidyanatha Dikshita with Commentary
वैद्यनाथ दीक्षित (टीकाकार: पं. कपिलेश्वर शास्त्री एवं पं. मातृप्रसाद शास्त्री) द्वारा
भाव" or "द्विस्वभाव"? Line 14: "द्विस्वभाव राशिमें हो तो" -> it is द्विस्वभाव!
Line 38 again: "लग्नाच्छिद्रत्रिकोणस्थैरर्कराकिंनिशाकरैः ।" Let's inspect: "लग्नाच्छिद्रत्रिकोणस्थै" Then: "रर्कराकिंनिशाकरैः" Yes, transcribed as: "लग्नाच्छिद्रत्रिकोणस्थैरर्कराकिंनिशाकरैः ।"
Everything is verified and ready.१४८ सटीकजातकपारिजाते- भौमेनायुधाच्छस्त्रादितः । बुधेन ज्वरकोपात् । गुरुणा कफात् । शुक्रेण क्षुधो बुभुक्षाको- पात् । शनैश्चरेण तृषः कोपात् कृत्तैर्जातैरामयै रोगैर्मरणं वाच्यम् । बहुभिर्बलिभिरवलोकितेऽ- ष्टमे बहुभिर्दोषैर्मरणम् । अथ लग्नादष्टमधामपे = अष्टमेशे तनुगते = लग्ने गतवति, काल- स्य यद्देहजैः = लग्नराशिः कालपुरुषस्य यस्मिन्नङ्गे भवति तज्जैः रोगैरष्टमेशकर्तृकैर्मरणं
बलीना शनिना? Look at L4: "बलिना शनिना दृष्टे जातस्य गुदा = गुह्यमार्ग-" मक्षिणी = नेत्रे तयोः रुजा = रोगेणोद्भूतया पीडया, वा शस्त्रकृतः = शस्त्राघातजनितो मृत्युर्भवेत् ॥ ७८ ॥ अर्कारिफनिशिशाकरैः, लग्नाच्छिद्रत्रिकोणस्थैः=जन्मलग्नादष्टमनव- Wait, is there a comma after अर्कारिफनिशिशाकरैः? Wait, look at L7: अर्कारिफनिशिशाकरैः, -> wait, is that a comma or a visarga or semicolon or colon? It is a colon and comma: ':,' or ';' or 'ः,'? It has 'ः' (visarga) and then ',' (comma)! Wait, look at L7: अर्कारिफनिशिशाकरैः, लग्नाच्छिद्रत्रिकोणस्थैः=जन्मलग्नादष्टमनव- मपञ्चमभावगतैर्जातस्य शैलपातेन = पर्वतात्पतनेन, वा वज्रकुड्यादिभिश्च = वज्र इन्द्रायुधः Wait, L8: "पर्वतात्पतनेन" - is there a halant on त? Look at: "पर्वतात्पतनेन" -
दक्षाण्डालः 'निषादश्वपचावन्तेवासिचण्डालपुक्कसाः' इत्यमरोक्तेः, तत्कृतेन मृत्युः स्यादिति ॥ ८१ ॥ लग्नेशे = जन्मलग्नपतौ निधनांशस्थे = जन्मलग्नस्थितनवांशाच्चतुःषष्टितमनवांशगते । लग्ने यत्सङ्ख्ये नवांशे जन्म, तत्सङ्ख्य एव नवांशेऽष्टमभावस्थेत्यर्थः । वा लग्नेशे मूढे = सूर्येण सहास्तङ्गते वा लग्नात्षष्ठगते जातस्य बन्धुहीने = आत्मीयजनविहीने महीतले क्षुद्रधया = बुभुक्षोद्भूतपीडया मरणं जायत इति ॥ ८२ ॥ आयुर्विलग्नाधिपती = अष्टमेशलग्नैशौ बलेन हीनौ = निर्बलौ चेद्भवेतां, धरासूनुर्भौमः ऋयोशेन = षष्ठेशेन युक्तश्च भवेत्तदा तस्य जातस्य युद्धे = सङ्ग्रामे शस्त्रेण मृतिं = मरणं तज्ज्ञा विद्वांसो विशेषान्निश्चयेन वदन्ति ॥ ८३ ॥ लग्नेश्वरे = लग्नपतौ वाहननाथेन = चतुर्थेशेन युक्ते वागीश्वरेणापि = द्वितीयभावेशेन च युते जातस्याजीर्णादधिकभुक्तस्यापरिपाकात् मरणं भवेत् वा दारेश्वरे=सप्तमेशे वाहनवित्तना- थाम्यां-चतुर्थेशद्वितीयाभ्यामन्विते = सहिते तु अजीर्णान्मरणं भवेदिति ॥ ८४ ॥ भुक्त्यंशपः = दशमभावस्य नवांशेशो भानुसुतेन = शनिना युक्तो वा दुःस्थानगो ( षष्ठे वाऽष्टमे वा द्वादशे ) भवेत्तदा जातस्य विषभक्षणेन = विषं गरलं तस्य भक्षणेन मरणं वाच्यम् । अथ स भुक्त्यंशपोऽहिना = राहुणा वा शिखिना केतुना = सह युक्तो भवेत्तदा तस्य जातस्य रज्जुनिबन्धनेन = रज्ज्वा गुणेन ( रस्सी ) निबन्धनेन मृत्युर्भवेदिति । अत्र पाठभेदः सर्वार्थचिन्तामणौ- "भुक्त्यंशपौ भानुसुतेन युक्तौ दुःस्थानगौ वा विषभक्षणेन । राहुध्वजाभ्यां सहितौ च दुःस्थानुद्वन्धनात्तस्य मृतिं वदन्ति ॥" इति ॥ ८५ ॥ क्षीणे शशाङ्के=क्षीणबले चन्द्रे, भौमाहिमन्दानामन्यतमेन युक्ते निधनस्थिते च पिशा- चपीडाग्निजले विपन्मरणं स्यात् । अष्टमस्थे क्षीणचन्द्रे भौमेन युक्ते पिशाचपीडया, अहिना = राहुणा युक्तेऽग्नौ, मन्देन = शनिना युक्ते जले मरणं वाच्यम् । तथा क्षीणे शशाङ्के तथाभूते दुःस्थे ( ६।८।१२ ) तदा तु अपस्मारभयात, अपस्मारो मृगीरोगः Epilepsy तस्य भयान्मृत्युः स्यादिति ॥ ८६ ॥ चन्द्रमा लग्नमें हो, सूर्य निर्बल अष्टममें हो, लग्नसे १२ वें वृहस्पति हो, सुखमें पापग्रह हो तो उस जातककी मृत्यु चारपाई वगैरहसे गिरनेपर होवे ॥ ८१ ॥ यदि लग्नेश मृत्यु अंश ( ६४ वें नवांश ) में हो अथवा सूर्यके साथ अस्त हो या ६ ठे भावमें हो तो भूखसे पीड़ित होकर अपने बन्धुओंसे रहित जगहमें ( अकेला ) मृत्यु पाता है ॥ ८२ ॥ अष्टम और लग्नके स्वामी बलसे हीन हों मङ्गल षष्ठेशके साथ हो तो उस जातक की मृत्यु युद्धमें हो । विशेषतः शस्त्रसे मरण हो ॥ ८३ ॥ लग्नका स्वामी चतुर्थेशसे युक्त हो और गुरुसे युक्त हो तो अजीर्ण मृत्यु हो । सप्तमेश चतुर्थेश या द्वितीयेशके साथ हो तो अजीर्णसे मरण होता है ॥ ८४ ॥ १० वें भावका नवांशपति शनिसे युक्त हो, दुःस्थानमें प्राप्त हो तो विष खाकर मरे । राहुसे वा केतुसे युक्त हो तो गलेमें रस्सी बांध कर ( फांसी लगा कर ) मरे । मंगल-राहु- शनिसे युत हो तो पिशाच पीडासे, आगसे या अगाध जलमें मरण हो । क्षीण चन्द्रमा अष्टम स्थानमें स्थित हो तो अपस्मार ( मृगीरोग ) भयसे मृत्यु हो ॥ ८५-८६ ॥ रन्ध्रस्थानगते सूर्ये भौमे वा बलवर्जिते । वित्ते पापग्रहैर्युक्ते पित्तरोगान्मृतिं वदेत् ॥ ८७ ॥ जलराशिगते चन्द्रे चाष्टमस्थेऽथवा गुरौ ।
आयुर्दायाध्यायः ॥ ५ ॥ १५१ पापग्रहेण संदृष्टे क्षयरोगान्मृतिं वदेत् ॥ ८८ ॥ अष्टमस्थानगे शुक्रे पापग्रहेनरीक्षिते । वातरोगात्क्षयाद्वाऽपि प्रमेहाद्वा मृतिं वदेत् ॥ ८६ ॥ सूर्यस्थानगते सौम्ये पापग्रहेनरीक्षिते । त्रिदोषान्मरणं विन्द्याज् ज्वररोगेण वा वदेत् ॥ ६० ॥ मृत्युस्थानगते राहौ पापग्रहेनरीक्षिते । पिटकाद्युष्णरोगाद्वा सर्पदोषान्मृतिर्भवेत् ॥ ६१ ॥ पराभवगते राहौ पापग्रहेनरीक्षिते । मसूरिकादिरोगाद्वा पित्तभ्रंशान्मृतिं वदेत् ॥ ६२ ॥ सरलार्थः श्लोकाः ॥ ८७-६२ ॥ अष्टमस्थानमें निर्बल सूर्य हो वा निर्बल मंगल हो, धनभावमें पापग्रह हों तो पित्तरोग से मृत्यु कहे ॥ ८७ ॥ चन्द्रमा या गुरु जलचर राशिमें होकर अष्टममें हो उसे पापग्रह देखते हों तो क्षय रोग से मृत्यु कहे ॥ ८८ ॥ अष्टमस्थानमें शुक्र हो उसे पापग्रह देखते हों तो वातरोगसे वा क्षयरोगसे वा प्रमेहसे मृत्यु कहे ॥ ८९ ॥ सूर्यके स्थानमें बुध हो उसे पापग्रह देखते हों तो त्रिदोषसे वा ज्वररोगसे मृत्यु कहे॥९०॥ मृत्युस्थानमें राहु हो उसे पापग्रह देखता हो तो पिटकसे वा गर्मरोगसे वा सर्पसे मृत्यु होवे ॥ ९१ ॥ राहु ८ वेंमें प्राप्त हो पापग्रह उसको देखता हो तो मसूरिकादि रोगसे वा पित्तरोग से मृत्यु कहे ॥ ९२ ॥ ॥ ८७ ॥ ॥ ८८ ॥ कुण्डली ॥ ८७ ॥
- तनु (१२): ल.
- धन (१): मं. श. रा.
- सहज (२)
- सुख (३)
- सुत (४)
- रिपु (५)
- जाया (६)
- मृत्यु (७): के. सू.
- धर्म (८)
- कर्म (९)
- आय (१०)
- व्यय (११)
- फल: पित्तरोगान्मरणम् कुण्डली ॥ ८८ ॥
- तनु (५): ल.
- धन (४)
- सहज (३)
- सुख (२)
- सुत (१)
- रिपु (१२): वृ. चं.
- जाया (११)
- मृत्यु (१०)
- धर्म (९)
- कर्म (८): सू. मं.
- आय (७)
- व्यय (६): श.
- फल: क्षयरोगान्मरणम् ॥ ८९ ॥ ॥ ९० ॥ कुण्डली ॥ ८९ ॥
- प्रथम भाव (लग्न): ल.
- चतुर्थ भाव: मं.
- सप्तम भाव: सू.
- अष्टम भाव: शु.
- द्वादश भाव: श.
- फल: वात-क्षय-प्रमेहान्मरणम् कुण्डली ॥ ९० ॥
- प्रथम भाव (लग्न): ल.
- चतुर्थ भाव: ५ बु. र.
- सप्तम भाव: श.
- दशम भाव: मं.
- फल: त्रिदोषान्मरणम्
१५२ सटीकजातकपारिजाते- ॥ ९१ ॥ ॥ ९२ । [प्रथम कुण्डली ॥ ९१ ॥] के. | ल. | श. | पिटकोष्णरोगाद्वा सर्पदंशनात् मरणम् | मं. | रा. | [द्वितीय कुण्डली ॥ ९२ ॥] के. | ल. | | वसन्ताद्वा पित्तभ्रंशात् | मं. श. | रा. | अथ हस्तादिविच्छेदयोगाः । धर्मे शनौ चाथ गुरौ तृतीये करच्छिदः स्यान्निधने व्यये वा । कर्मस्थिताश्चेद्यदि राहुमन्दसौम्याः करच्छेदयुतोऽत्र जातः ॥ ६३ ॥ धर्मे = लग्नान्नवमे भावे शनौ, अथ च गुरौ तृतीये भावे विद्यमाने, वा तौ शनिगुरू क्रमेण निधनेऽष्टमे, व्यये = द्वादशे भवेतां तदा जातः करच्छिदो भवति । तस्य जातस्य करच्छेदो जायते । अथ चेद्यदि राहुमन्दसौम्याः = राहुशनिबुधाः कर्मस्थिताः = दशम- भावगता भवेयुस्तदाऽत्रास्मिन्योगे जातः करच्छेदयुतो भवति । असौ जातो हस्तरहितो भवेदित्यर्थः । अत्र सर्वार्थचिन्तामणिकारः— धर्मे शनौ वा सगुरौ तृतीये करच्छिदोऽर्के निधने व्यये वा । विधौ कलत्रे निधनान्विते वा कुजेन युक्ते यदि वा सजीवे । इत्यादि ॥ ९३ ॥ यदि ९ वें भावमें शनि और ३ रेंमें गुरु हो तो जातकके हाथ कट जाय । अथवा ८ वें शनि और १२ वें गुरु हो तो भी यही फल कहे । यदि राहु शनि और बुध १० वें भावमें हों तो जातक हाथसे रहित हो । (सु. शा. कार ) ॥ ९३ ॥ शुक्रेण दृष्टे यदि रन्ध्रनाथे सूर्ये शनौ वा फणिनाथयुक्ते । क्रूरादिषष्ट्यंशसमन्विते वा विच्छेदनं तच्छिरसो वदन्ति ॥ ६४ ॥ मन्दे विलग्ने मदने सराहौ कन्यान्विते भार्गवनन्दने च । क्षीणे शशाङ्के मदराशियुक्ते विच्छिन्नहस्तश्च पदेन सार्द्धम् ॥६५॥ रन्ध्रनाथेऽष्टमभावेशे शुक्रेण दृष्टे, सूर्ये वा शनौ फणिनाथेन=राहुणा युक्ते, वा क्रूरादि- षष्ट्यंशेन = पापादिषष्ट्यंशेन समन्विते (अशुभषष्ट्यंशगत इत्यर्थः) यदि जन्म भवति तदा तस्य जातस्य शिरसो विच्छेदनं भवति । अस्मिन् योगे जातो नरः शिरश्छेदेन म्रियत इति भावः । अत्र पाठभेदः— 'शुक्रेज्यदृष्टे दिवसाधिनाथे सारे शनौ वा फणिनाथयुक्ते' इति सर्वार्थचिन्तामणौ ॥९४॥ मन्दे = शनौ विलग्ने = जन्मलग्ने, मदने = सप्तमभावे सराहौ = राहुयुक्ते, भार्गव- नन्दने = शुक्रे कन्यान्विते = कन्याराशिगते, क्षीणे शशाङ्के = कृष्णचन्द्रे च मदराशियुक्ते= सप्तमभावगते जातः पदेन = चरणेन सार्द्धं विच्छिन्नहस्तो भवति । उक्तयोगे जातो नरो हि करचरणरहितो भवेदित्यर्थः । अत्र सर्वार्थचिन्तामणौ पाठान्तरम्— मन्दे विलग्ने मदने सराहौ कर्मान्विते भार्गवनन्दने च । कृष्णे शशाङ्के मदराशियुक्ते विच्छिन्नहस्तः स भवेत्पदेन ॥ इति ॥ ६५ ॥
): यदि चन्द्रमा शनि, गुलिक, राहुसे युक्त
Line 7 (left of chart): होकर ६ ठे, वा ८ वें, वा १२ वें भावमें हो
Line 8 (left of chart): और लग्नेशसे देखा जाता हो तो उस
Line 9 (left of chart): जातककी अपमृत्यु होती है ॥ ९८ ॥
Now, what is below the chart and text? [L...]: मेषूरणस्थे यदि चित्रभानौ भौमे चतुर्थे न च सौम्ययुक्ते । सौम्ये विलग्नोपगते तु मृत्युं गोशृङ्गतः शूलनिपाततो वा ॥ ९६ ॥ (Wait, is the number ९६ or ९९? It says ९९! Let's look closely at ॥ ९९ ॥: Yes, after ९८ comes ९९! In the image: ॥ ९६ ॥ or ॥ ९९ ॥? The first digit has a loop at top-left, second digit has loop at top-left: Wait, ९६ was on L7, L15, L21. ९७ was on L9, L19, L24. ९८ was on L27. Here, after ९८, it must be ९९! Let's check the glyph: It has two ९s: ॥ ९९ ॥. Look closely: the loop curves around, yes, ९९.)
Next lines below shloka ९९: चित्रभानौ =
१५४ सटीकजातकपारिजाते- यदि जन्म स्यात्तदा जातस्य गोशृङ्गतो वा शूलनिपाततो मृत्युमुपदिशेत् । अस्मिन् योगे जातं नरं गौः शृङ्गेण व्यापादयेत् वा कश्चित शूलेन भेदयेदिति भावः ॥ ९९ ॥ यदि सूर्य दशम स्थानमें हो, मङ्गल चौथेमें हो, शुभग्रहसे युक्त न हो और बुध लग्नमें हो तो जातककी मृत्यु गाय-बैलकी सींगसे या शूलके निपातनसे हो ॥ ९९ ॥ दशमसुखसमेतैः पापदृष्टैश्च सौम्यै- रुदयनिधनयातैः शूलपातान्मृतिः स्यात् । शशिनि तनुगृहस्थे बन्धुगे भानुपुत्रे कलहजनितदोषैरम्बरस्थे च भौमे ॥ १०० ॥ सौम्यैः = शुभग्रहैर्दशमसुखसमेतैरू दयनिधनयातैः पापद्दष्टैश्च । इदमुक्तं भवति । शुभ- ग्रहा लग्नाद्दशमचतुर्थप्रथमाष्टमभावगताः पापग्रहैर्दृष्टाश्च भवेयुस्तदा जातस्य शूलपातात्कु- न्तादियेदेन मृतिर्मरणं स्यात् । अथ शशिनि = चन्द्रे तनुगृहस्थे = लग्नगते, भानुपुत्रे = शनौ बन्धुगे = चतुर्थभावस्थे, भौमे = मङ्गलेऽम्बरस्थे = दशमभावगते कलहजनितदोषैर्विवादोत्पन्नदो- षैर्मरणं स्यादिति ॥ १०० ॥ दशम, चतुर्थ, लग्न, और अष्टममें शुभग्रह हों और वे पापग्रह से दृष्ट हों तो शूलपात से मृत्यु हो । चन्द्रमा लग्न में हो, शनि चतुर्थ में हो और दशवें में मंगल हो तो कलह से मृत्यु हो ॥ १०० ॥ लग्नं गते दिनकरे तरुणीगतेन्दौ पापेक्षिते कलहतोयभयान्मृतिः स्यात् । लग्ने दिनेशशशिनौ द्विशरीरकेऽन्ये पापेक्षिता यदि बहूदकच्छृङ्गिदंष्ट्रात् ॥ १०१ ॥ दिनकरे = सूर्ये लग्नं गते, इन्दौ = चन्द्रे तरुणीगते = जायामुपगते, पापेक्षिते = पापग्रहा- वलोकिते च कलहतोयभयात् = कलहभयात् तोयभयाद्वा मृतिः स्यात् । अथ लग्ने = जन्मलग्ने दिनेशशशिनौ = सूर्याचन्द्रमसौ भवेतामन्ये ग्रहा भौमादयो द्विशरीरके ( ३।६।९।१२ ) स्थिताः, पापेक्षिताः = यथासम्भवं पापग्रहेणावलोकिताश्च यदि भवेयुस्तदा बहूदकच्छृङ्गिदंष्ट्रात् = बहूदकेऽगाधजले प्रभूताच्छृङ्गिणां दंष्ट्राद्वा मरणं स्यादिति ॥ १०१ ॥ सूर्य लग्नमें, और चन्द्रमा सप्तममें हों दोनोंको पापग्रह देखते हों तो कलहसे या जल में डूबने से जातक की मृत्यु हो । सूर्य और चन्द्रमा लग्न में हों, और सभी ग्रह जहां कहीं द्विस्वभाव राशियों में हों पापग्रहों से दृष्ट हों तो अगम जल में तथा सींगवाले जानवरों के काटने से मृत्यु होती है ॥ १०१ ॥ तुहिनकिरणलग्नात् पापखेटोपयाते नवमतनयराशौ पापखेटेक्षिते वा ॥ भुजगनिगडपाशे रन्ध्रजन्मत्रिभागे जननसमयलब्धान्मृत्युमुद्बन्धनेन ॥ १०२ ॥ तुहिनकिरणलग्नाच्चन्द्राधिष्ठितभावात्नवमतनयराशौ ( ९।५ भावे ) पापखेटोपयाते = पापग्रहे गतवति, तस्मिन्पापखेटे स्थिते पापग्रहावलोकिते च, वा पक्षान्तरेण-जननसमय- लग्नात् = जन्मसमये यल्लग्नं तस्मात्, रन्ध्रजन्मत्रिभागे = अष्टमे भावे जन्मतुल्यद्रेष्काणे ( जन्मलग्ने यदि प्रथमद्रेष्काणं तदाऽष्टमेऽपि प्रथमद्रेष्काणमिति ) भुजगनिगडपाशे = पूर्वो- क्तानां ( ५५ श्लोको द्रष्टव्यः ) सर्पनिगडपाशसंज्ञकद्रेष्काणानामन्यतमे सति जातस्योद्ब- न्धनेन ( कारागारादिना ) मृत्युः स्यादिति ॥ १०२ ॥ जन्मकालमें चन्द्राश्रित राशिसे ५ वें और ९ वें स्थानमें पापग्रह हो या पापग्रहकी दृष्टि हो, तथा जन्मलग्नसे ८ वें भावका ( लग्नसे २२ वां ) द्रेष्काण यदि सर्प, निगड़ या पाश संज्ञक ( ५५ श्लो० देखिये ) हो तो जातककी मृत्यु बन्धन ( जेल वगैरह ) से होती है । ( सु० शा० कार ) ॥ १०२ ॥
आयुर्दायाध्यायः ॥ ५ ॥ १५५ मीनोदये शशिरवी यदि पापयुक्तौ पापेऽष्टमे च मरणं रमणीकृतं स्यात् ॥ भौमे सुखे दिनकरे यदि वा मदस्थे मन्देऽष्टमे शशिनि चान्नविशेषजन्यम्॥१०३॥ शशिरवी = चन्द्रसूर्यौ यदि मीनोदये=मीनलग्रने पापयुक्तौ=भौमशन्योरन्यतरेण सहितौ भवेतां, तथा पापे = मङ्गले वा शनौ लग्नादष्टमे च विद्यमाने (अत्र पापेक्षिते इत्यपि पाठा- न्तरम् । तदा लग्ने पापग्रहेण केनचिदवलोकिते इति व्याख्येयम् ) जातस्य रमणीकृतं=स्त्रीज- नितं मरणं स्यात् । उक्तयोगे जातस्य स्त्रीविद्वेषान्मरणं जायत इति भावः । अथ भौमेऽङ्गा- रके सुखे = चतुर्थभावे यदि वा दिनकरे = सूर्ये मदस्थे = सप्तमभावगते, मन्दे = शनौ, शशिनि = चन्द्रे चाष्टमे गतवति जातस्यान्नविशेषजन्यं = कस्यचिदन्नविशेषस्य (कोद्रवादेः ) भक्षणान्मरणं वाच्यमिति ॥ १०३ ॥ मीन राशि लग्न हो, उसमें पापग्रहके साथ सूर्य और चन्द्रमा हों और ८ वें भावमें पापग्रह हो तो स्त्रीके द्वारा मरण होता है। यदि मंगल सुख भावमें हो, सूर्य सप्तममें हो, शनि और चन्द्र अष्टममें हों तो किसी अन्नसे मृत्यु हो ॥ १०३ ॥ मन्दे घने सुखगते शशिनि त्माजे मानस्थिते व्रणकृतेन मृतिं समेति ॥ बन्धुस्थितेऽवनिसुते धनगे शशाङ्के भानौ नभस्थलंगते तु गजाश्वयानात् ॥१०४॥ सरलार्थः ॥ १०४ ॥
| श. | ल. | |
|---|---|---|
| चं. | व्रणान्मृत्युः | मं. |
| चं. | ल. | |
| --- | --- | --- |
| मं. | यानात्पत-नेन मरणम् | सू. |
| शनि धन भावमें हो, चन्द्रमा सुख भावमें हो, और मंगल दशममें हो तो व्रण (घाव) | ||
| से मृत्यु होती है । | ||
| मंगल चौथेंमें हो, चन्द्रमा द्वितीयमें हो, और सूर्य दशममें हो तो हाथी घोड़ा आदि | ||
| सवारीसे मृत्यु होती है ॥ १०४ ॥ | ||
| रन्ध्रे शनौ वियति हीनबले शशाङ्के भानौ सुखे निभृतकाष्ठहतेन मृत्युः ॥ | ||
| पापान्तरे जननलग्नपतौ सकेतौ लग्नाष्टमे खलयुते सति मातृकोपात् ॥ १०५ ॥ | ||
| शनौ रन्ध्रे = जन्मलग्नादष्टमे भावे, हीनबले (नीचगते शत्रुगृहगते वा ) शशाङ्के = | ||
| चन्द्रे वियति = दशमे भावे, भानौ = सूर्ये सुखे=चतुर्थे भावे विद्यमाने सति जातस्य निभृत- | ||
| काष्ठहतेन = निर्धारितकाष्ठपतनाघातेन मृत्युर्भवति । जननलग्नपतौ=जन्मलग्नस्वामिनि, सर्के- | ||
| तौ=केतुना सहिते । अत्र सकेन्द्रे इति पाठान्तरे, केन्द्रेण (१।४।७।१०, भावानामन्यतमेन) | ||
| सहित इति व्याख्येयम् । पाठान्तरे = पापग्रहयोरन्तरेऽर्थाल्लग्नेशादेकः पापो द्वितीयेऽन्यो | ||
| द्वादशे च विद्यमानो भवेत्तथा लग्नाष्टमे = लग्नादष्टमे भावे खलेन = केनचित्पापग्रहेण युते | ||
| सति मातृकोपात् = स्वमातुर्वैमुख्यान्मृत्युर्भवति । अत्र योगे जातस्य माता दुष्टा भवत्यतस्त- | ||
| त्कोपान्मरणमिति ॥ १०५ ॥ |
१५६ सटीकजातकपारिजाते- शनि अष्टममें हो, बलरहित चन्द्रमा दशममें हो और सूर्य सुखभाव (४) में हो तो काष्ठोंकी ढेरमें दब कर मृत्यु होती है। लग्नेश पापग्रहोंके मध्यमें हो केतुसे युत हो और लग्नसे अष्टम स्थान पापग्रहसे युक्त हो तो माताके कोपसे मृत्यु होती है ॥ १०५ ॥ काष्ठाघातान्मृत्युः । मातृकोपन्मृत्युः । [कुण्डली १ (काष्ठाघातान्मृत्युः) : लग्न ११, चतुर्थ २ सू., अष्टम ६ श., दशम ८ चं.] [कुण्डली २ (मातृकोपन्मृत्युः) : लग्न शु. के., द्वितीय श., अष्टम मं.] सुखास्पदस्थैरशुभैर्ग्रहेन्द्रैस्त्रिकोणगैरर्वाऽथ विलग्नराशौ ॥ रन्ध्रेश्वरे भूत नयेन सार्द्धं उद्बन्धनात्तस्य मृतिं वदन्ति ॥ १०६ ॥ अशुभैर्ग्रहेन्द्रैः = पापग्रहैः सुखास्पदस्थैश्च- तुर्यदशमभावगतैरथवा त्रिकोणगैर्नवमपञ्चम-
आयुर्दायाध्यायः ॥ ५ ॥ १५७ पापेषु = सूर्यभौमशनिषु, आज्ञाबन्धु- राशिस्थितेषु = लग्नाद्दशमचतुर्थभावगतेषु, क्षीणे = कृष्णे तारानायके=चन्द्रे शत्रुराशौ= लग्नात्षष्ठे भावे स्थिते, वा लग्नात् छिद्र- स्थानराशि गतेऽष्टमभावे यो राशिस्तद्गते (अष्टमभावगत इत्यर्थः) जातस्य यात्राकाले शत्रुदोषार्द्धरिविद्वेषान्मृत्युः स्यात् ॥ १०८ ॥
+---------------+---------------+---------------+
| \ | | / |
| \ | ल. | / |
| \ | | / |
| \ | | / |
| मं. श X X सू. |
| / | | \ |
| / | | \ |
| / | | \ |
| / | | \ |
+---------------+---------------+---------------+
| | चं. | |
| | छं. | |
+---------------+---------------+---------------+
(टिप्पणी: प्रथम कुण्डली-चक्र: लग्न (१) में 'ल.', दशम में 'मं. श', चतुर्थ में 'सू.', सप्तम में 'छं.' एवं षष्ठ/अष्टम में 'चं.')
पापग्रह दशम और चतुर्थ स्थानमें स्थित हों, क्षीण-चन्द्रमा छठे भावमें हो वा ८ वें भावमें हो तो यात्रा समयमें शत्रुके दोषसे मृत्यु होती है ॥ १०८ ॥ लग्नान्त्यगौ भानुधराकुमारौ दिनेशचन्द्रेन्दुसुता मदस्थाः ॥ सुरालयोद्यानवनप्रदेशे प्रवासभूमौ म्रियते तु जातः ॥ १०६ ॥ भानुधराकुमारौ=शनिभौमौ लग्नान्त्यगौ=शनिर्लग्ने, भौमोऽन्त्ये=द्वादशे, तथा दिनेश- चन्द्रेन्दुसुताः=सूर्यचन्द्रबुधाः, मदस्थाः=सप्तमभागवता भवेयुस्तदा जातस्तु सुरालये= देवमन्दिरे उद्याने = आरामे, वनप्रदेशेऽरण्ये, प्रवासभूमौ = स्वनिवासभूमौ वा म्रियते। अत्र होरासारे- अर्ककुजौ व्ययसंस्थौ, राहुः शशी सप्तमे, गुरुः केन्द्रे । जातस्य मृतिं विन्द्यात्प्रवासभूमौ सुरालयोद्याने । इति ॥ १०६ ॥ सूर्य और मङ्गल लग्न और द्वादशमें हों और सप्तम स्थानमें सूर्य, चन्द्र और बुध हों तो जातक देवगृहमें, या बागमें, या जङ्गलमें मरता है ॥ १०९ ॥ लग्नाष्टमे पापयुतेऽष्टमेशे रिःफोपयाते यदि केन्द्रगे वा ॥ लग्नेश्वरे हीनबलेन युक्ते दुर्मार्गदोषात्प्रवदन्ति मृत्युम् ॥११०॥
+---------------+---------------+---------------+
| \ ३ | २ | १ शु. |
| \ | | / |
| \ | | / |
| ४ \ | | / १२ |
| X शु. ५ रवे. X |
| / | | \ |
| / | | \ |
| ६ र. / | ८ | \ ११ |
| / | | \ |
+---------------+---------------+---------------+
| \ | | / |
| \ | ७ | / १० |
| \ | | / |
| \ | | / ६ मं. |
| X X |
+---------------+---------------+---------------+
(टिप्पणी: द्वितीय कुण्डली-चक्र: लग्न २, ३, ४, ५, ६, ७, ८, ९, १०, ११, १२, १ राशियों में '१ शु.', 'शु. ५ रवे.', '६ मं.', '६ र.' आदि ग्रह-अङ्कन दर्शित हैं)
लग्नाष्टमे=लग्नादष्टमे भावे पापग्रहेण युते, अष्टमेशे रिःफोपयाते = द्वादशभावगते अथवा लग्नेश्वरे हीनबलेन=दुर्बलेन केन चिद्ग्रहेण युक्ते केन्द्र-( १।४।७।१० ) गते यदि जन्म भवेत्तदा जातस्य दुर्मार्गदोषात् मृत्युर्भवेत् । उपलक्षणे योगे जातो नरः कुपथे गच्छन्मृ- त्युमुपैतीति भावः ॥ ११० ॥ यदि लग्नसे अष्टम भाव पापग्रहसे युक्त हो, अष्टमेश बारहवें हो, वा केन्द्रमें होकर लग्नेश हीनबली ग्रहसे युक्त हो तो खराब रास्ताके दोषसे मृत्यु होना आचार्यों ने कहा है ॥ भौमार्कजर्क्षोपगते शशाङ्के पापेक्षिते पापखगान्तरस्थे ॥ कन्यागृहे वा हिबुकोपयाते मृतिं वदेदग्निशशस्त्रपातैः ॥ १११ ॥ शशाङ्के=चन्द्रे भौमार्कजक्षेत्रगते=मङ्गलशनैश्चरयोः क्षेत्राणा-( १।८।१०।११ ) मन्यतमे याते, पापेक्षिते = केनचित्पापग्रहेणावलोकिते, तथा पापखगयोरन्तरे मध्ये स्थिते, अथवा शशाङ्के कन्यागृहे हिबुके = चतुर्थभावे चोपगते जातस्याग्निजशस्त्रपातैः = अग्निदाहेन शस्त्रा- दिपातेन वा मृतिं = मरणं वदेत्प्राज्ञः इति ॥ होरासारे- भौमार्कजभवनेऽब्जे पापद्वयमध्यगे न सौम्ययुते । कन्यायां हिमगौ वा ज्वरारिमिसम्पातशस्त्रदोषैर्वा ॥ इति ॥ १११ ॥ १४ जा०
१५८ सटीकजातकापारिजाते- यदि चन्द्रमा मङ्गलके या शनिके गृहमें हो उसे पापग्रह देखता हो वा पापग्रहके बीचमें कन्याराशिमें हो, वा चतुर्थ भावमें हो तो अग्निसे या शस्त्रके प्रहारसे मृत्यु कहे ॥ १११ ॥ यदि विषघटिकायामष्टमे पापयुक्ते विषशिखिभवसस्त्रैर्जायते तस्य मृत्युः ॥ बहुदिविचरयुक्ते लग्नेपे साष्टमेशे बहुजनमृतिवाले मृत्युमेति प्रजातः ॥११२॥ यदि चेत् विषघटिकायां, प्रतिनक्षत्रं केचिच्चत्वारो दण्डा विषघटिका उच्यन्ते । तथा हि मुहूर्त्तमार्त्तण्डे— ५० २४ ३० ४० १४ २१ पद्माशाब्जिखाग्नयश्च शक्रुता आखण्डला मूर्च्छनाः । ३० २० ३२ २० २० १८ २१ २० त्रिंशद्विशरदाः खरामनखधृत्यैकाश्विनौ विंशतिः ॥ २४ १४ १० २४ ५६ २४ २० १० ९० शकेन्द्रौ दश वासवा रसशराः सिद्धा नखाऽऽशा दिशो १८ ९६ २४ ३० ४ धृत्यष्टी जिनखाग्नयोऽश्विवत इमाभ्योऽग्रेऽब्धिनाड्यो विषम् । नक्षत्रस्य गतैष्ययोगगुणितः स्वस्वध्रुवः षष्ट्रिहृत् स्पष्टः स्यादत उर्ध्वमब्धिघटिकाः स्पष्टाः स्युरेवं कृताः । इति । तस्यां विषघटिकायां तथाऽष्टमे भावे पापग्रहयुक्ते यस्य जन्म भवति तस्य विषशि- खिमवशस्त्रैः = विषं गरलम्, शिखी अनलम्, भवः शिवस्तस्य शस्त्रं शूलं तैर्गरलानलशूलै- र्मरणं जायते । साष्टमेशे = अष्टमभावेशेन सहिते लग्नेपे = लग्नेशे बहुभिर्दिविचरैर्ग्रहैर्युक्ते प्रजातो नरः बहुजनमृतिवाले = बहवो जना म्रियन्ते यस्मिन्काले (महामारीप्रभृतिरोगपद्रवे) तस्मिन्काले मृत्युमेति = म्रियते ॥ ११२ ॥ यदि विषघटीमें जन्म हो और लग्नसे अष्टम स्थान पापग्रहसे युक्त हो तो जहरीले या अग्निवाले शस्त्रसे उस जातककी मृत्यु होती है। लग्नेश अष्टमेशके साथ और भी बहुत ग्रहोंसे युक्त हो तो जिस समय बहुत लोगोंकी मृत्यु होती हो (हैजा, प्लेगके समय) उस समय उसकी मृत्यु हो ॥ ११२ ॥ लग्नेशस्थनवांशस्य राशिकोपोद्भवार्मयैः ॥ मृत्युं तस्य वदन्त्येके हौरिका मुनिपुङ्गवाः ॥ ११३ ॥ लग्नेशः=जन्मलग्नपतिस्तिष्ठति यस्य नवांशे तस्य राशेः कोपोद्भवार्मयैः (तस्य नवांश- राशेर्यो धातुस्तद्धा तुविकाररोगैरित्यर्थः) तस्य जातस्य मृत्युमेके हौरिकाः=होराशास्त्रविदो मुनिपुङ्गवाः = महर्षयो वदन्ति ॥ ११३ ॥ लग्नेश जिसराशि सम्बन्धी नवांशमें स्थित हो उस राशिके कोपसे उत्पन्न रोगसे उस जातककी मृत्यु हो ऐसा होरा (ज्योतिः शास्त्रके) ज्ञाता श्रेष्ठ मुनि लोग कहते हैं ॥११३॥ होरेशेऽशगते तु तुम्बुरगृहे तापज्वराग्न्युद्भवै- र्व्रक्षे श्वासविकारशूलजनितैर्युग्मे शिरःशूलजैः ॥ वातोन्मादभवैः कुलीरभवने सिंहे विषस्फोटकैः कन्यायां जठराग्निगुह्यजनितैर्जातस्य मृत्युं वदेत् ॥ ११४ ॥ जूके शोकचतुष्पदज्वरभवैः कीटेऽश्मशस्त्रादिभि- श्चापे तीव्रमरुद्भवैर्मृगमुखे व्याघ्रादिशूलामयैः ॥ कुम्भे व्याघ्रवधूकतैर्निमिषे तोयातिसारैर्मृतिम् रंध्रस्यांशगता प्रचादधरिणी जातस्य मृत्युप्रदा ॥ ११५ ॥ इदानीं मेषादिद्वादशराश्यंशगते लग्नेशे जातस्य निर्याणकारणान्युच्यन्ते। होरेशे=जन्म- लग्नेशे तुम्बुरगृहे = मेषराशावंशगते=नवांशस्थिते तु जातस्य तापज्वराग्न्युद्भवैः रोगैर्मरणं
स्यात् । उक्षे = वृषनवांशे श्वासविकारशूलजनितैः रोगैः, युग्मे = मिथुने शिरःशूलजै = शिरोवेद- नाभिः, कुलीरभवने = कर्कराशौ वातोन्मादभवैः, सिंहे विषस्फोटकैः, कन्यायां जठराग्निगु- णजनितैः, जूके = तुलायां शोकचतुष्पदज्वरभवैः, कीटे = वृश्चिके अश्मशस्त्रादिभिः, चापे= धनुषि तीव्रमरुद्भवैरतिवातरोगैः, मृगमुखे = मकरे व्याघ्रादिशूलमयैः, कुम्भे व्याघ्रवधूकूतैः= व्याघ्रकृतैः वधूकूतैश्च, अनिमिषे = मीने तोयातिसारैः जातस्य मृत्युं वदेत् । इदमप्यवधेयम् । यस्य राशेर्या प्रचारधरणी ( अ. १. श्लो. १०-१२ ) तस्यां मरणमिति । तथा च रन्ध्र- स्याष्टमभावस्यांशगता = नवांणगता या प्रचारधरणी = सञ्चरणभूमिः ( लग्नगतनवांशाच्चतुः षष्टितमो नवांशो यत्र सञ्चरति ) सा भूमिः जातस्य मृत्युप्रदा भवति । अत्र होरासारे- लग्नादष्टमराशेः स्वभावदोषोद्भवं विजानीयात् । निधनेशस्य नवांशस्थितराशिनिमित्तदोषजनितं वा ॥ इति ११४-११५ ॥ लग्नेश यदि मेष-राशिके नवांशमें हो तो तापज्वर या अग्निभयसे मृत्यु हो। वृषके नवांशमें हो तो श्वास विकार और शूलसे मृत्यु हो। मिथुनमें शिरकी पीडासे मृत्यु हो। कर्कराशिमें हो तो वात और उन्मादसे, सिंहमें विस्फोतकसे, कन्यामें जठराग्निसे तथा गुह्यरोगसे, जातककी मृत्यु कहे। तुलामें शोकसे चतुष्पदसे और ज्वरसे, वृश्चिकमें पथ्थ्ल और शस्त्रादिसे, धनुमें अत्यन्त वायुसे, मकरमें व्याघ्रादिसे, शूल-रोगसे, कुम्भमें व्याघ्रसे और स्त्रीसे, मीनमें ज्वरसे और अतिसारसे मृत्यु होती है, अष्टम भावका नवांश ( जन्म- कालके नवांशसे ६४ वां नवांश, श्लो० ५६ देखिये ) जिस राशिका हो उस राशिकी जो भूमि है ( १ अ० १०-१२ श्लो.) उसी भूमिमें जातककी मृत्यु कहनी चाहिये ॥११४-११५॥ अथ निर्याणदिग्ज्ञानम् । निशि बल्युतराशौ लग्नयातेऽहिकाले यदि दिनबलयुक्ते जन्मलग्ने रजन्याम् ॥ उदयगनवभागे स्वामियोगेक्षितानाम् दिशि मृतिमुपयाति स्थानवीर्याधिकस्य ॥ ११६ ॥ इदानीं निर्याणदिग्ज्ञानमुच्यते । अहिकाले = दिने जन्मकाले, निशि बल्युतराशौ = रात्रिवलिनि राशौ ( वृषनृयुक्कर्कियापजनक्राणामन्यतमे ) लग्नयाते = लग्ने गते, रजन्यां = रात्रौ जन्मकाले दिनबलयुक्ते राशौ ( सिंहकन्यातुलावृश्विकमिथुनकुम्भानामन्यतमे ) जन्म- लग्ने सति, उदये = लग्ने गतस्य नवभागस्य = नवांशस्य स्वामी ग्रहो यैर्योगः
१६० सटीकजातक्रपारिजाते- नुदितनवांशेन किमिति ? ) या घटिकास्तावन्मितो मोहो मरणकाले मोहाह्वयः कालः स्यात् । तस्मिन्स्वभांशेक्षिते = स्वनवांशपतिनाऽवलोकिते तावन्मित एव । पापैरवलोकिते द्विगुणीकृतः कालः, सौम्यैरवलोकिते लग्ने त्रिगुणितोऽवस्थात्मकः कालः स्यात् । अथ क्रूरैः = पापैः, अप्यैर्जलचरैः, सौम्यैः=शुभैः, मिश्रतनूगैः=पापशुभसंयुक्तैः लग्ना- द्द्वाविंशतित्र्यंशकैर्द्वाविंशद्रेष्काणैः क्रमात् अग्निजलसंमिश्रश्वमुख्यैः शरीरं नाशं याति । अत्रेदमुक्तं भवति । पापद्रेष्काणे ( द्वाविंशतिमे ) सति मरणान्तरं शरीरमग्निना दह्यते । जलद्रेष्काणे शरीरं जले क्षिप्यते । सौम्यद्रेष्काणे संमिश्रम्भवति शुष्यत इति । मिश्रद्रेष्काणे श्वमुख्यैः = कुक्कुरश
आयुर्दायाध्यायः ॥ ५ ॥ १६१ भूचक्रं स्यात् तुम्बुराद्यं चतुष्कं सिंहागाराद्यं भुवश्चक्रमाहुः ॥ चापादिस्थं तत्सुवश्चक्रजन्यं जीवो मृत्युच्चेत्तत्रलोकं समेति ॥ ११९ ॥ इदानीं लग्नपरत्वेन गतिज्ञानमुच्यते-भूचक्रमिति । तुम्बुराद्यं = मेषाद्यं चतुष्कं मेषवृष- मिथुनकर्कैति लग्नचतुष्टयं भूचक्राख्यम् । सिंहागाराद्यं = सिंहकन्यातुलावृश्चिकेति चतुष्कं भुवश्चक्राख्यम् । चापादिस्थं = धनुर्मकरकुम्भमीनेति चतुष्कं सुवश्चक्राख्यं विद्वांस आहुः । चक्रप्रयोजनमुच्यते । जीवो मृत्युच्चेत्तत्रलोकं समेति । यस्मिँल्लग्ने म्रियते तल्लग्नं यच्चक्रगतं भवति तल्लोकं मरणानन्तरं जीवः समेति=यातीति । मेषादिचतुष्के लग्ने मृतो भूर्लोकमुप- याति । सिंहादिचतुष्टये भुवर्लोकमेवं चापादिचतुष्टये स्वर्लोकं गच्छति ॥ ११९ ॥ मेष, वृष, मिथुन और कर्क ये चार स्थान भूचक्र कहलाते हैं, ये मरणलग्न हों तो जीव भूर्लोकको जाता है। सिंह, कन्या, तुला और वृश्चिक भुवश्चक्र हैं, ये मरणलग्न हों तो जीव भुवर्लोक जाता है। शेष = धनु, = मकर, कुम्भ और मीन ये चार राशि स्वश्चक्र हैं, इन लग्नोंमें मरनेवाला स्वर्लोक जाता है। (सु० शा० कार) ॥ ११९ ॥ रिःफाधीशो पापषष्ठ्यंशयाते पापैर्दृष्टे नारकं लोकमेति ॥ राहौ रिःफे मन्दिरन्ध्रेशयुक्ते शत्रुस्थानस्वामिदृष्टे तथा स्यात् ॥ १२० ॥ अन्ययोगान्तरमुच्यते । रिःफाधीशे = जन्मलग्नान्मरणलग्नाद्वा व्ययभावपतौ पापष- ष्ठ्यंशमुपगते पापग्रहैर्दृष्टे च नारकं लोकं समेति । राहौ रिःफे = द्वादशे, मन्दिरन्ध्रेशाभ्यां युक्ते, तथा शत्रुस्थानस्य षष्ठभावस्य स्वामिना ( षष्ठेशेन ) दृष्टे तथा स्याद्यान्नरकं गच्छ- तीति ॥ १२० ॥ बारह वें भावका स्वामी पापषष्ठ्यंशमें हो उसे पापग्रह देखते हों तो नरकलोक जाता है। राहु, गुलिक और अष्टमेशसे युक्त होकर यदि १२ वें भावमें हो और उसे षष्ठेश देखता हो तो भी नरकलोकमें जाता है। (सु० शा० कार) ॥ १२० ॥ उच्चस्थे शुभखेचरे व्ययगते पापग्रहैः शोभनैः सन्दृष्टे शुभवर्गके च विपुलं स्वर्गादिभोगं वदेत् ॥ कर्मस्थानपतौ पुरन्दरगुरौ रिःफोपयातेऽथवा सौम्यव्योमनिवासदृष्टिसहिते तस्यामरत्वं भवेत् ॥ १२१ ॥ शुभग्रहे स्वकीयोच्चराशिगते, व्ययगते = द्वादशभावगते, शुभवर्गके च गते, पापग्रहैः शुभग्रहैश्च सन्दृष्टे, मृतस्य विपुलमुत्कृष्टं स्वर्गादि-भोगं वदेत् । अथवा कर्मस्थानपतौ = दशमभावेशे पुरन्दरस्येन्द्रस्य गुरौ=बृहस्पतौ, रिःफोपयाते = द्वादशभावगते तथा सौम्याश्च ते व्योमनिवासिनो ग्रहाः ( शुभग्रहाः ) तेषां दृष्ट्या सहिते तस्य मृतस्यामरत्वं=देवत्वं भवेत् अस्मिन्योगे जातो मृतो वा देवपदवीमुपयातीति भावः ॥ १२१ ॥ शुभग्रह उच्चराशिमें होकर १२ वें भावमें हो, उसे पापग्रह और शुभग्रह देखते हों, शुभवर्गमें भी हो तो उसको सुन्दर स्वर्गादिका भोग मिले यह फल कहे। बृहस्पति दशमेश होकर बारहवें हो और शुभग्रहों की दृष्टि से युक्त हो तो उस जातकको अमर ( देव ) पद प्राप्त हो ॥ १२१ ॥ बृहस्पतौ चापनवांशकस्थे बलान्विते कर्कटलग्नयाते ॥ त्रिभिश्चतुर्भिः सह कण्टकेषु नभश्चरैर्ब्रह्मपदं प्रयाति ॥ १२२ ॥ अथ ब्रह्मपदप्राप्तियोग उच्यते । बृहस्पतौ चापनवांशकस्थे = धनुर्नवांशगते, बला- न्विते = बलयुक्ते, कर्कटलग्नयाते ( अत्र कर्कलग्नं भवति, तस्मिन्गुरुश्चोपगतो भवेत् । कर्क- राशिः गुरोरुच्चं धनुर्नवांशकोऽपि गुरोर्नैज इति तत्र गुरुर्बलीयान्भवत्येवेति 'बलान्विते' पद-
: १६२ सटीकजातकपारिजाते- मुक्तम् ) त्रिभिर्वा चतुर्भिः नभश्चरैर्ग्रहैः कण्टकेषु = केन्द्रेषु ( १।४।७।१० ) सह गतैः जातो मृतो वा ब्रह्मपदं = ब्रह्मलोकं प्रयाति । अस्मिन्योगे ब्रह्मपदवीमुपयातीति ॥ १२२ ॥ बलवान् बृहस्पति धनुके नवांशमें होकर कर्क लग्नमें प्राप्त हो और तीन या चार ग्रह केन्द्रमें हों तो ब्रह्मपद प्राप्त करता है ॥ १२२ ॥ धनुर्विलग्ने यदि तुम्बुरांशके लग्ने गुरौ दानवपूजितेऽस्तगे ॥ कन्यागते शीतकरे बलान्विते परं पदं लोकमुपैति शाश्वतम् ॥ १२३ ॥ अथ मोक्षयोग उच्यते । धनुर्विलग्ने = धनुर्धरराशिलग्ने, तुम्बुरांशके = मेषराशेर्नवां- शके च लग्ने, गुरौ = बृहस्पतौ विद्यमाने, दानवपूजिते = शुक्रेऽस्ते = लग्नात्सप्तमभावगते, बलान्विते = बलिनि, शीतकरे = चन्द्रे कन्यागते ( धनुषि लग्ने कन्याराशिर्दशमो भावो भवति, तद्गते चन्द्रे ) जातो वा मृतः परं = सर्वत उत्कृष्टं पदं, शाश्वतं = जन्ममरणादिरहितं लोकं (मोक्षपदमिति ) उपैति । एतद्विष्णुपदमित्युक्तम् । न तस्मात्पुनर्निवर्त्तते । तथोक्तं भगवता श्रीकृष्णेन । अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्त्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्त्तिनोऽर्जुन । । मामुपेत्य तु कौन्तेय ! पुनर्जन्म न विद्यते ॥ इति गीतायाम् ॥ अत्र वराहोक्तो मोक्षयोगः स्वल्पजातके— षष्ठाष्टमकण्टकगो गुरुच्चो भवति मीनलग्ने वा । शेषैर्बलैर्नन्मनि मरणे वा मोक्षगतिमाहुः ॥ इति ॥ १२३ ॥ गुरु धनुलग्नमें मेषके नवांशका हो, शुक्र सप्तम भावमें हो और बलवान् चन्द्रमा कन्या राशिमें हो तो मरनेके बाद परमपद (मोक्ष) को प्राप्त हो ॥ १२३ ॥ | १० | ९ ल. बृ. ३ | ८ | | ११ | | ७ | | २. १२ | मोक्षप्राप्तियोगः | ६ चं २६ | | १ | | ५ | | २ | ३ शु. | ४ | अध्यायोपसंहारः नैसर्गिकदायप्रमुखास्त्वायुर्ब्दस्फुटक्रियामृत्युदशाप्रभेदाः ॥ निर्याणकालप्रभवाश्च सर्वे सङ्कीर्तिता भानुमुखप्रसादात् ॥ १२४ ॥ इति श्रीनवग्रहकृपया वैद्यनाथविरचिते जातकपारिजाते आयुर्दायाध्यायः पञ्चमः ॥ ५ ॥ अत्र प्रसङ्गात् बृहज्जातकोक्तनिर्याणाध्यायो विलिखितस्तत्र पञ्चदश श्लोका अधोनिर्दिष्टाः— अनेनाध्यायोपसंहारः क्रियते । सरलार्थः ॥ १२४ ॥ मृत्युर्मृत्युगृहेक्षणेन बलिभिस्तद्धातुकोपोद्भवस्तत्संयुक्तभगान्नृणां बहुभवो वीर्यान्वितैर्भूरिभिः ।
Here is the transcription of the page:
आयुर्दायाध्यायः ॥५॥ १६३ अभ्रम्भव्रवायुध्वजो ज्वरामयकृतस्तूदङ्मुखत्वाद्राष्टमे सूर्यार्थेनिधने चरादिषु परस्वाध्वप्रदेशेष्विति । शैलाग्राभिहतस्य सूर्यकुजयोर्मृत्युः खबन्धुस्थयोः कूपे मन्दशशाङ्कभूमितनयैर्बन्ध्वस्तकर्मस्थितैः। कन्यायां स्वजनाद्विमोष्णकरयोः पापग्रहैर्दृष्टयोः स्यातां यद्युभयोदयोऽर्कशशिनौ तोये तदा मज्जितः मन्दे कर्कटगे जलोदरकृतो मृत्युर्मृगाङ्गे मृगे शस्त्राग्निप्रभवः शशिन्यशुभयोर्मध्ये कुजर्क्षे स्थिते । कन्यायां रुधिरोत्यशोषजनितस्तद्वत्स्थिते शीतगौ। सौरर्क्षे यदि तद्वदेव हिमगौ रज्ज्वग्निपातः कृतः। बन्धादीननवमस्ययोरशुभयोः सौम्यग्रहादृष्टयोर्द्र्रेष्काणैश्च सपाशसर्पनिगडैश्छिद्रस्थितैर्बन्धनतः । कन्यायामशुभान्वितेऽस्तमयगे चन्द्रे सिते मेषगे सूर्ये लग्नगते च विद्धि मरणं स्त्रीहेतुकं मन्दिरे॥ शूलोद्भिन्नतनुः सुखेऽवनिसुते सूर्येऽपि वा स्वे यमे सप्रक्षीणा हिमांशुभिश्च युगपत् पापैस्त्रिकोणायगैः। बन्धुस्थे च रवौ वियत्यवनिजे क्षीणेन्दुसंवीक्षिते काष्ठेनाभिहतः प्रयाति मरणं सूर्यात्मजेनेक्षिते ॥ रन्ध्रास्पद्राष्ट्रहिबुकैर्र्लगुडाहताङ्गः प्रक्षीणचन्द्ररुधिरार्कदिनेशपुत्रैः । तैरेव कर्मनवमोदयपुत्रसंस्थैर्धूमाग्निबन्धनशरीरनिकृन्तनान्तः ॥ ६ ॥ बन्ध्वस्तकर्मसहितैः कुजसूर्यमन्दैर्निर्याणमायुधशिखिक्षितिपालकोपैः । सौरेन्दुभूमितनयैः स्वसुखास्पदस्यैर्ज्ञेयः क्षतकृमिकृतश्च शरीरघातः ॥ ७ ॥ खस्थेऽर्केऽवनिजे रसातल गते यानप्रपाताद्वधो यन्त्रोत्पीडनजः कुजेऽस्तमयगे सौरेन्दिनाभ्युद्गमे। विण्मध्ये रुधिरार्कशीतकिरणैर्जूकाजसौरर्क्षगैर्या तैर्विगलितन्दुसूर्यरुधिरैर्व्योमास्तबन्ध्वाहयान् ॥ ८॥ वीर्य्यान्वितवक्रवीक्षिते क्षीणेन्दौ निधनस्थितेऽर्कजे ॥ गुह्योद्भव रोगपीडया मृत्युः स्यात् कृमिशस्त्रदाहजः ॥ ६ ॥ श्रस्ते रवौ सरुधिरे निधनेऽर्कपुत्रे क्षीणे रसातल गते हिमगौ खगान्तः ॥ लग्नात्मजाष्टमतपःस्थिनभौममन्दचन्द्रैस्तु शैलशिखराशनिकुड्यपातः ॥ १० ॥ द्वाविंशः कथितस्तु कारणं द्रेष्काणो निधनस्य सूरिभिः । तस्याधिपतिर्भूपोऽपि वा निर्याणं स्वगुणैः प्रयच्छति ॥ ११ ॥ होरानवांशकप्रयुक्तसमानभूमौ योगेक्षणादिभरतः परिफल्प्यमेतत् ॥ मोहस्तु मृत्युसमयेऽनुदितांशतुल्यः स्वेशेक्षिते द्विगुणितस्त्रिगुणः शुभैश्च ॥ १२ ॥ दहनजलविमिश्रैर्भस्मसंक्लेदशोषैः निधनभवनसंस्थैर्व्यान्नवर्गैर्विडम्बः । इति शवपरिणामश्चिन्तनीयो यथोक्तः पृथुबिरचितशास्त्राद् गत्यनूकादि चिन्त्यम् ॥ १३ ॥ गुरुदृढपतिशुकौ सूर्यभौमौ यमज्ञौ विधुघपितृपितरश्वो नारकीयांश्च कुर्युः । दिनकरशशिवीर्याधिष्ठितात् त्र्यंशनाथात् प्रवरसमनिकृष्टास्तुङ्गहासादनूके ॥ १४ ॥ गतिरपि रिपुरन्ध्रत्र्यंशपोऽस्तस्थितो वा गुरुरथरिपुकेन्द्रच्छिद्रगः स्वोच्चसंस्थः । उदयति भवनेऽन्त्ये सौम्यभागे च मोक्षो भवति यदि बलेन प्रोज्झितास्तत्र शेषाः ॥ १५॥ एषां श्लोकानां व्याख्या भट्टोत्पलकृता विलोक्याः । अत्र भूयस्त्वभयान्न लिखिता इति ॥ पारिजाते सुधा टीका कपिलेश्वररचिता । आयुर्दायाह्वयेऽध्याये पञ्चमे पूर्णतां गता ॥ ५ ॥ सूर्य आदि नव ग्रहों की कृपा से मैं (वैद्यनाथ दैवज्ञ) ने निसर्गायु प्रभृति विविध आयुकी स्पष्टीक्रिया, और मृत्यु दशाके भेदों को इस पांचवे अध्यायमें वर्णन किया। (सु० ज्ञा० कार) ॥ १२५ ॥ इति श्रीवैद्यनाथदैवज्ञविरचिते जातकपारिजाते आयुर्दाषाख्ये पञ्चमोऽध्याये 'विमला' हिन्दी टीका समाप्ता ॥ ५ ॥
अथ जातकभङ्गाध्यायः ॥ ६ ॥ तत्रादौ जातकभङ्गपरिभाषा । केचिद् योगा राजयोगस्य भङ्गाः केचिद्रेका नाम दारिद्र्ययोगाः ॥ केचित्प्रेष्याः के च केमद्रुमाख्यास्ते चत्वारो जातभङ्गाकराः स्युः ॥ १ ॥ अथातो जातकभङ्गाध्यायो व्याख्यायते । तत्र को नाम जातकभङ्ग इत्युच्यते । केचिदिति । राजयोगस्य = यस्मिन् योगे जातो राजा भवति तस्य राजयोगस्य भङ्गाः = नाश- काः केचिद्योगाः ( मेषे जूकनवांशक इत्यादिवक्ष्यमाणाः ) केचिद्रेका नाम दारिद्र्ययोगाः ( लग्नेशे बलवर्जिते इत्यादिवक्ष्यमाणाः ) केचित्प्रेष्या योगाः (माने रवावित्यादिवक्ष्यमाणाः) के च केमद्रुमयोगाः ( लग्नस्थिते हिमकरे इत्यादिवक्ष्यमाणाः ) इत्येते चत्वारो जातभङ्गा- काराः स्युरिति । एषां चतुर्णां मध्ये कश्चिदेको योगो यस्य जन्मकाले भवति तस्य जीवनं व्यर्थमिवेति भावः ॥ १ ॥ कितने राजयोगके नाशक योग, कितने रेका नामक दरिद्रयोग, कितने प्रेष्ययोग, कितने केमद्रुमयोग ये चार प्रकारके जातकभङ्ग ( शुभ योग नाशक ) कहे गये हैं । ( सु० शा० कारः ) ॥ १ ॥ राजभङ्गाः । मेषे जूकनवांशके दिनकरे पापेक्षिते निर्धनः कन्याराशिंगते यदा भृगुसुते कन्यांशके भिक्षुकः ॥ नीचर्क्षे त्वतिनीचभागसहिते जातो दिवानायके राजश्रेष्ठकुलाग्रजोऽपि विगतश्रीपुत्रदाराशनः ॥ २ ॥ यस्मिन्योगे जातो राजाऽपि दुःखभागभवतीत्युच्यते । राजश्रेष्ठकुलाग्रजोऽपि = राज्ञां श्रेष्ठकुले उत्तमकुलेऽग्रजः प्रथमजन्माऽपि, दिनकरे = सूर्ये मेषे (स्वोच्चे) राशौ जूकनवांशके = तुलानवांशे ( मेषस्य विंशतिभागादुपरि त्रयोविंशांशे सप्तमांशे ( २०°-२३°२०' ) विद्यमाने तस्मिन् पापग्रहेणेक्षिते च यदि जायते तदाऽसौ जातो निर्धनो भवति । एतदुक्तं भवति राजकुले यः प्रथमः पुत्रः स राजा भवति, परन्तु तस्य जन्मकाले यदीदृशयोगो भवेत्तदा (राज्ञो ज्येष्ठपुत्रोऽपि ) निर्धन एव भवति । एवं भृगुसुते = शुक्रे कन्याराशिंगते कन्यांशके च विद्यमानेऽर्थात् कन्याया नवमे नवांशे ( २६°४०'-३०° ) विद्यमाने जातो भिक्षुको याचको भवति । अथ च दिवानायके = सूर्ये नीचर्क्षे = तुलाराशौ त्वतिनीचभागसहिते = दशमेऽंशे ( ६ रा १०°) विद्यमाने सति सः ( राजश्रेष्ठकुलाग्रजोऽपि ) विगतश्रीपुत्रदाराशनः = श्रियः सम्पदः, पुत्रा आत्मजाः, दाराः = स्त्रियः, अशनं = भोजनं तैर्विगतो रहितो भवति । सर्वथा दुर्भाग्यो भवतीति भावः ॥ २ ॥ यदि सूर्य मेष राशिमें तुलाके नवांशमें हो उसे पापग्रह देखते हों तो जातक निर्धन होता है । यदि शुक्र कन्या राशिमें कन्या के ही नवांशमें हो तो भिक्षुक होता है । यदि सूर्य नीच राशि (तुला) में अतिनीच भाग (१०) से युत हो तो जातक श्रेष्ठ राज कुलका होनेपर भी लक्ष्मी, पुत्र, स्त्री और भोजनसे रहित होता है ॥ २ ॥ मन्दाराहिसमन्वितेऽमरगुरौ शुक्रेन्दुपुत्रेक्षिते जातः शूद्रकलेवरोऽपि निखिलां विद्यामुपैति श्रियम् । तारानाथविकर्त्तनौ गदगतौ सौरेण संवीक्षितौ जातोऽसौ समुपैति नीचविहितोपायेन सञ्जीवनम् ॥ ३ ॥
जातकभङ्गाध्यायः ॥ ६ ॥ १६५ अमरगुरौ = बृहस्पतौ मन्दाराहिसमन्विते = शनिभौमराहुभिर्युक्ते शुक्रेन्दुपुत्रेक्षिते = शुक्रबुधाभ्यामवलोकिते च जातः शूद्रकलेवरोऽपि=शूद्रजातिरपि यदि भवति तथापि निखि- लां विद्यां श्रियं = सम्पदञ्चोपैति = प्राप्नोति । तथोक्तं सर्वार्थचिन्तामणौ- “ध्वजाहिमन्दैः सहितेन्द्रपूज्ये शुक्रेक्षिते वा शशिसूनुदृष्टे । शूद्रोऽपि चेद्विप्रसत्त्वमेति विद्यां च सर्वामधिगम्य जातः” इति ॥ तारानाथविकर्त्तनौ = चन्द्रसूर्यौ गदगतौ = षष्ठभावगतौ सौरेण = शनैश्चरेण वीक्षितौ च भवेतां तदा जातोऽसौ नीचविहितोपायेन = नीचजातीनां जीवने य उपायो विहितस्तेन ( दासादिकर्मणा ) सञ्जीवनं = जीवनवृत्ति समुपैति । अर्थादस्मिन्योगे कुलीनोऽपि जातो नीचवृत्तिको भवतीति तात्पर्यम् ॥ ३ ॥ गुरु यदि शनि, मङ्गल और राहुसे युक्त हो, शुक्र और बुधसे दृष्ट हो तो जातक शूद्र कुलमें उत्पन्न होने पर भी सम्पूर्ण विद्या और लक्ष्मीको प्राप्त करता है । लग्नसे छठे स्थानमें चन्द्रमा और सूर्य हों उन्हे शनि देखता हो तो वह जातक नीच कर्मके द्वारा जीविका पावे ॥ ३ ॥ केन्द्रस्थे वा विलग्ने दिनकरतनये सौम्यखेटैरदृष्टे भूसूनोः कालहोरासमयजमनुजो भिक्षुको दासभूतः ॥ सौम्यादृष्टेऽर्किदृष्टे शशिनि सरुधिरे मेषगे भिक्षुकः स्या- दर्कीन्द्वर्कैः सकेन्द्रैर्जडतनुरधनश्चान्यभुक्ताशनः स्यात् ॥ ४ ॥ दिनकरतनये = शनैश्चरे केन्द्र-( १।४।७।१० ) स्थे वा विलग्ने = लग्नगते, सौम्य- खेटैः = शुभग्रहैरदृष्टे = अनवलोकिते तथा भूसुनोर्भौमस्य कालहोरासमये जातो मनुजो भिक्षुको याचको, दासभूतोऽन्यस्य भृत्यश्च भवति । अथ सरुधिरे=भौमसहिते शशिनि=चन्द्रे मेषराशि- गते सौम्यैः = शुभैरदृष्टे, अर्किणा = शनिना दृष्टे च जातो भिक्षुकः स्यात् । अत्र सर्वार्थ- चिन्तामणौ- मेषे शशांके रविसूनुदृष्टे भिक्षाशनो भूमिसुतेन दृष्टे । निःश्रीर्विलग्नस्य निशाकरस्य लुब्धो दिनेशात्मजदृष्टियोगात् ॥ शुभग्रहाणामवलोकनेन हीनाद्भवैदत्र समन्विताद्वा । तत्कालहोराधिपतौ धराजे केन्द्रे शनौ चेद्यदि वा विलग्ने । शुभग्रहाणामवलोकहीने दासस्तु भिक्षाशनदेहशीलः ॥ इति ॥ अर्कीन्द्वर्कैः=शनिचन्द्रसूर्यैः सकेन्द्रैः = केन्द्र-( १।४।७।१० ) गतैः जातो नरो जड- तनुः = प्रज्ञाहीनशरीरः, अधनः = निर्धनः, अन्यभुक्ताशनः=परोच्छिष्टभोजी च भवति । अत्र प्रसङ्गात् कालहोराज्ञानप्रकारः- वाराद्द्यर्घटिकाद्विघ्ना स्वाङ्कहच्छेषवर्जिता । सैका तत्ता नगैः कालहोरेशा दिनपात् क्रमात् ॥४॥ शनि केन्द्रमें वा लग्नमें हो, उसको शुभग्रह न देखते हों तथा मङ्गलकी कालहोरामें उत्पन्न हो तो मनुष्य भिक्षुक तथा दास होता है । चन्द्रमा मङ्गलके साथ मेष राशिमें हो उसको शुभ ग्रह न देखता हो और शनि देखता हो तो भिक्षुक होता है। केन्द्र में शनि, चन्द्र और सूर्य हों तो जड़ शरीर हो, दरिद्र हो, दूसरेका जूठा खानेवाला हो ॥ ४ ॥ मन्दे केन्द्रगते विलग्नगृहगे चन्द्रेऽन्यभे वाक्पतौ जातो भिक्षुक एव शोकजलधौ मग्नो विदेशं गतः ॥ धर्मस्थानपतौ तु रिःफगृहगे पापग्रहे केन्द्रगे
१६६ सटीकजातपारिजाते- जातः पापरतः परान्नधनभुग् विद्याविहीनो भवेत् ॥ ५ ॥ मन्दे=शनौ केन्द्र-( १।४।७।१० ) गते, चन्द्रे विलग्नगृहगे=जन्मलगने गते, वाक्पतौ= गुरावन्यमे=द्वादशभावे गतवति जातो भिक्षुकः सन्नेव शोकजलधौ=चिन्तासागरे मग्नो लीनो विदेशं गतोऽन्यदेशं गतो भवति । तु पुनः-धर्मस्थानपतौ=नवमेशे रिःफगृहगे=द्वादश- भावगते, पापग्रहे केन्द्रगते च जातः पापरतः, परान्नधनभुक्, विद्याविहीनश्च भवेत् ॥ ५ ॥ [कुंडली १ : लग्न १ चं. ल., २, ३, ४ श., ५, ६, ७, ८, ९, १०, ११, १२ वृ.] [कुंडली २ : लग्न ६ सू., ७, ८, ९ सं. पा., १०, ११, १२ रा., १, २, ३, ४, ५ शु.] शनि केन्द्रमें हो, चन्द्रमा लग्नमें हो और बृहस्पति बारहवें में हो तो जातक भिक्षुक और शोकरूपी समुद्रमें निमग्न होकर विदेश चला जाय । नवमें भावका स्वामी बारहवें हो पापग्रह केन्द्रमें हों तो जातक पापमें रत हो, पराया अन्न, धन भोगनेवाला तथा मूर्ख हो ॥ जीवे राहुयुतेऽथवा शिखियुते पापेक्षिते नीचकृन् नीचे नीचसमीक्षिते सुरगुरौ विप्रोऽतिदुष्कर्मकृत् ॥ निद्री चन्द्रविलग्नपौ सह दिवानाथेन मन्देक्षितौ प्रेष्यः स्यादशुभैः शुभग्रहदृशा हीनैश्च मानस्थितैः ॥ ६ ॥ यत्र तत्र जीवे = बृहस्पतौ राहुणा युतेऽथवा शिखिना=केतुना युते, पापेन=शनिभौम- सूर्याणामन्यतमेनेक्षिते = दृष्टे च जातो नीचकृदुच्चकुले जायमानोऽपि नीचकर्मकृद्भवति । सुरगुरौ=बृहस्पतौ नीचे=मकरराशौ गतवति नीचसमीक्षिते=नीचगतग्रहै-(पापग्रहै-) रवलो- किते च विप्रो ब्राह्मणोऽपि जायमानोऽतिदुष्कर्मकृदतिगर्हितकर्मा भवति । अत्र सर्वार्थचिन्तामणिकारेण- जीवे सकेतौ यदि वा सराहौ चाण्डालता पापनरीक्षिते चेत् । नीचांशके नीचसमन्विते वा जीवे द्विजेथेऽपि तादृशः स्यात्, इत्युक्तम् ॥ दिवानाथेन सह=संयुक्तौ चन्द्रविलग्नपौ मन्देक्षितौ = शनिना दृष्टौ भवेतां तदा जातः निद्री=सदा निद्रालुः भवेत्, तथा मानस्थि- तैर्दशमभागवतैरशुभैः=पापग्रहैः शुभग्रहाणां दृशा = दृष्टया हीनैः = रहितैश्च जातो नरः प्रेष्यः=परभृत्यो भवति ॥ ६ ॥ [कुंडली ३ : लग्न ६, ७ श. वृ., च. ८ सू., ९, १० वृ., ११, १२, १, शं. २, सं. ३ श. सू. / ३ मं., ५] बृहस्पति राहु, वा केतुसे युक्त हो उसे पापग्रह देखते हों तो जातक नीच कर्म करने वाला हो । बृहस्पति नीच राशिमें नीच गत ग्रहसे देखा जाता हो तो जातक ब्राह्मण होने पर भी अत्यन्त दुष्कर्म करनेवाला होता है। लग्नेश वा चन्द्रमा नीच राशिमें होकर सूर्यके साथ हो उसे शनि देखता हो तो जातक निद्रालु हो । यदि पाप ग्रह दशममें हो उन्हे शुभग्रह न देखते हों तो दूत हो ॥ ६ ॥
जातकभङ्गाध्यायः ॥ ६ ॥ १६७ भाग्येशेऽन्त्यगते सहादरगतैः पापैर्व्ययेशेऽर्थगे दुर्भोजी परिबन्धनादिसहितो जातोऽन्यजायारतः ॥ सर्वैर्नीचसपत्नभागसहितैः कर्मेतरस्थानगै- र्विद्याबुद्धिकलत्रपुत्ररहितः कोपी सदा भैक्षकृत् ॥ ७ ॥ भाग्येशे = नवमभावेशे अन्त्यगते = द्वादशभावगते, पापैः सहोदरगतैस्तृतीयभावगतैः व्ययेशेऽर्थगे = द्वितीयभावगते जातो दुर्भोजी = गर्हिताशनो भवति, परिबन्धनादिभिः = या- तनादिभिः सहितो भवति, अन्येषां = परेषां जायासु = स्त्रीषु रतो लीनो भवति । अथ सर्वैः ग्रहैर्नीचसपत्नभागसहितैः = कैश्चित्नीचभागसहितैः कैश्चिच्छत्रुभागसहितैश्च कर्मेतरस्थानगैः = कर्म विहाय = दशमभावं विहायेतरेषु स्थानेषु स्थितैर्जातो नरो विद्या, बुद्ध्या, कलत्रेण, पुत्रैश्च रहितो विहीनो भवति, कोपी = क्रोधनो भवति, तथा सदा भैक्षकृद् भवति ॥ ७ ॥ ( १ ) ( २ )
कुण्डली ( १ )
- लग्न (३): मिथुन
- द्वितीय भाव (२): शनि
- तृतीय भाव (१): —
- चतुर्थ भाव (१२): —
- पंचम भाव (११): —
- षष्ठ भाव (१०): —
- सप्तम भाव (९): —
- अष्टम भाव (८): —
- नवम भाव (७): —
- दशम भाव (६): —
- एकादश भाव (५): सूर्य, मंगल, राहु
- द्वादश भाव (४): शुक्र
कुण्डली ( २ )
- लग्न (३): मिथुन
- द्वितीय भाव (२): सूर्य
- तृतीय भाव (१): बुध
- चतुर्थ भाव (१२): —
- पंचम भाव (११): —
- षष्ठ भाव (१०): गुरु
- सप्तम भाव (९): —
- अष्टम भाव (८): चन्द्र
- नवम भाव (७): —
- दशम भाव (६): मंगल
- एकादश भाव (५): —
- द्वादश भाव (४): शुक्र, बुध
नवमेश बारह वें में हो, तृतीय में पाप ग्रह हों, व्ययेश दूसरे में हो तो जातक दुर्भोजी (मांस, लहसुन, पियाज आदि खानेवाला) बन्धनसे युक्त और दूसरे की स्त्री से विलास करनेवाला हो। सभी ग्रह नीचराशिमें शत्रुके नवांशमें हों दशमसे भिन्न स्थानमें स्थित हों तो विद्या, बुद्धि, स्त्री, और पुत्रसे रहित क्रोधी हो और भिक्षा मांगनेवाला हो ॥ ७ ॥ लग्नस्वामिनि रिःफगे तु वियति क्रूरे सचन्द्रे कुजे जातोऽसौ परदेशगः सुखधनत्यागी दरिद्रो भवेत् ॥ होराजन्मपती न शोभनयुतावस्तंगतावन्त्यगे भाग्येशे यदि नष्टदारतनयो जातः कुलध्वंसकः ॥ ८ ॥ लग्नस्वामिनि = जन्मलग्नेशे रिःफगे = लग्नाद्द्वादशभावगते, क्रूरे = पापग्रहे शनिसू- र्ययोरन्यतरे वियति=दशमभावगते तत्र सचन्द्रे कुजे ( चन्द्रभौमौ तत्र संयुक्तौ भवेताम् ) तदाऽसौ जातः परदेशगः, सुखधनत्यागी, दरिद्रश्च भवेत् । होराजन्मपती = लग्नेश-चन्द्रराशीशौ शोभनेन = शुभग्रहेण युतौ न भवेतामस्तंगतौ वा भवेतां, भाग्येशे = नवमभावेशेऽन्त्यगते = द्वादशभावगते यदि जन्म भवेत्तदा जातो नष्टदारतनयः = मृतस्त्रीपुत्रकः कुलध्वंसकश्च भवति । उक्तञ्च सर्वार्थचिन्तामणौ- “होरेश्वरे रिष्फगते तु माने क्रूरान्विते भौमयुते शशाङ्के । जातोऽभिशस्तः परदेशवासी भिक्षाशनी दुःखितदेहभाक्स्यात् ॥ भाग्येश्वरे चान्त्यगते सपापे जन्मोदयेशे रविगे कुलघ्नः । विनष्टपुत्रार्थकलत्रभाक्स्याच्छुभैर्न युक्तौ यदि वीक्षितौ वा” इति ॥ ८ ॥