भारतकोश
संग्रह पर लौटें

जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

Jataka Parijata of Vaidyanatha Dikshita with Commentary

वैद्यनाथ दीक्षित (टीकाकार: पं. कपिलेश्वर शास्त्री एवं पं. मातृप्रसाद शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished588 पृष्ठ

=भौमे Bottom line: १८ जा०

Now, how to format the whole page line-by-line while including the charts? Wait! If someone wants line-by-line transcription, how do they treat charts? Look at the text: Can we put each chart in a clean box / line right where it belongs, OR can we transcribe the charts with their own line numbers? Wait, if we transcribe: राजयोगाध्यायः ॥ ७ ॥ २०५ तत्तुल्य इति । बल्युते भृगुनन्दने=सबले ... सर्वत्र पूज्यः = सर्वजनमान्यो नरपती राजा भवति ॥ १० ॥ And then what about the chart? If we do: [कुंडली १: ९ बृ. (लग्न), १० मं., ११, १२ बु. शु., १ र., २, ३, ४ चं., ५, ६, ७ श., ८] Then line 11 of text becomes line 12! Wait, what if someone considers: Left text line and chart text line 1? Wait, NO human annotator combines them into single lines like तत्तुल्य इति । बल्युते भृगुनन्दने=सबले १० मं. ८. That is nonsensical because the chart is an independent visual element. Wait! What if the charts are transcribed as ASCII/text diagrams, OR what if the

२०६ सटीकजातकापारिजाते- स्थिते तस्मिन् मित्रग्रहेणेक्षिते = दृष्टे जातो निजबलोर्जितराज्यकर्ता = स्वपराक्रमेणोपार्जितस्य राज्यस्य भोक्ता भवेत् । अस्मिन् योगे जातो राजकुलादन्योऽपि स्वपराक्रमेण राज्यमुपार्ज- यति । तथा फलदीपिकायाम्— भौमेक्षदजहरिचापलग्नसंस्थः पृथ्वीशं कलयति मित्रखेटदृष्टः । इति । दुश्चिक्येति । वीर्यान्विताः = बलशालिनो रविचन्द्रजीवाः = सूर्यचन्द्रगुरवः लग्नाद्वा भौमाद्वा दुश्चिक्यधर्मसुतगा यथाक्रमं तृतीय-नवम-पञ्चमभावगता यदि भवेयुस्तदा जातः कुबेर- समो नृपालोऽक्षयकोषवान् राजा भवेत् । तथा चोक्तं सारावल्याम्— जीवनिशाकरसूर्याः पञ्चमनवमतृतीयगा वक्रात् । यदि भवति तदा राजा कुबेरतुल्यो धनेर्वाऽसौ ॥ १२ ॥ धनु, मेष या सिंह राशिके लग्नमें मङ्गल स्थित हो अपने मित्रसे देखा जाता

राजयोगाध्यायः ॥७॥ २०७ नीचेति । जन्मकाले नीचस्थितो ग्रहो यस्मिन्नवांशे भवेत् तन्नवांशराशिपतौ ग्रहे त्रिकोणे ( ५।९ ) अथवा केन्द्रे ( १।४।७।१० ) गतवति, यदि चरगृहे=मेषकर्कतुला- मकराणामन्यतमे राशौ, जन्मलग्ने, तद्द्वात्रपे=लग्नराशीशे, चरगृहांशसमन्विते = चररा- शिनवांशे गते, वा ( वा पक्षान्तरे बोध्यः ) जातो नरो महीपती राजा, अथवाऽतिप्रबलो बहुधनवान्पुरुषो भवेदिति । तथा सर्वार्थचिन्तामणौ— नीचस्थितांशनाथस्तु खेटः केन्द्रत्रिकोणगः । चरलग्ने तदीशे तु चरांशादौ नृपो भवेत् ॥ इति । जिसके जन्मकालमें नीच राशिगत ग्रहका नवांश स्वामी त्रिकोणमें हो अथवा केन्द्रमें हो, चर राशिका जन्म-लग्न हो वा लग्नेश चरगृहके नवांशमें हो तो वह मनुष्य राजा हो वा अत्यन्त प्रभावशाली हो ॥ १४ ॥ मानस्थानपतौ पराभवगते पारावतांशेऽथवा स्वोच्चस्वर्क्षसुहृन्नवांशकगते राजाधिराजो भवेत् ॥ लग्ने नीचगृहे पुरन्दरगुरौ रन्ध्रे सपापग्रहे तद्राश्यंशसमन्विते यदि तदा राजाधिराजो भवेत् ॥ १५ ॥ मानेति । मानस्थानपतौ = दशमभावेशे, पराभवगते = अष्टमभावमुपस्थिते, पाराव- तांशे = स्वकीयषडधिकारेशु गते अथवा स्वोच्च-स्वर्क्ष-सुहृन्नवांशकगते=स्वकीयोच्च=स्वकी- यराशि-स्वमित्रराशीनामन्यतमस्य नवांशके प्राप्ते, जातो राजाधिराजो राज्ञामपि राजा ( King of Kings ) भवेत् । लग्न इति । पुरन्दरगुरौ=बृहस्पतौ, नीचगृहे=मकरराशौ स्थिते लग्ने गतवति, अर्थान्मकरराशिजन्मलग्नगतो गुरुः स्यादिति । रन्ध्रे = अष्टमे भावे ( सिंहराशौ ) सपापग्रहेण = केनचित्पापग्रहेण सहिते, तद्राश्यंशसमन्विते=तस्याष्टमभावस्य नवांशे ( लग्नगतनवांशाच्चतुःषष्टितमे नवांशे ) गतवति पापग्रहे च यदि कस्यचिज्जन्म स्यात्तदाऽसौ राजाधिराजो ( King of Kings ) भवेत् । अत्रोदाहरणे—प्रथमे योगे दशमेशः शनिरष्टमे भावे तुला-( स्वोच्च- ) राशिनवांशगतो योगकारकः । द्वितीये योगे मकरलग्ने तृतीयनवांशे गुरुः, अष्टमे भावे तृतीयनवांशगतः सूर्यश्च योगं कुरुतः ॥ १५ ॥ [प्रथम चक्र: लग्न २ (वृष), २ भाव ३, ३ भाव ४, ४ भाव ५, ५ भाव ६, ६ भाव ७, ७ भाव ८, ८ भाव ९ (श. २ रं), ९ भाव १०, १० भाव ११, ११ भाव १२, १२ भाव १] [द्वितीय चक्र: लग्न १० (मकर - ल. १० गु), २ भाव ११, ३ भाव १२, ४ भाव १, ५ भाव २, ६ भाव ३, ७ भाव ४, ८ भाव ५ (र. १०ं)] दशमभावका स्वामी ८ वें भावमें प्राप्त हो, पारावतांशमें हो वा उच्च, स्वराशि, मित्र- राशिके नवांशका हो उस समय जो मनुष्य उत्पन्न हो वह राजाओंका राजा ( चक्रवर्ती ) होवे। लग्नमें नीच गृहका ( मकरका ) गुरु हो, अष्टम भाव पापग्रहसे युत हो और उस ( ८ भाव ) के नवांशसे यदि युक्त हो तो वह राजाधिराज हो ॥ १५ ॥ जीवस्य व्ययगे शनौ सहजपे लाभेऽथवा भास्करे रिःफे लग्नपतौ तु निर्जरगुरावुर्वीशराजो भवेत् ॥ भाग्येशस्थनवांशपे तनयगे बन्धुस्थिते वा नृपो दृष्टे वा शशिजे सुरेन्द्रगुरुणा युक्ते स राजप्रियः ॥ १६ ॥

२०८ सटीकजातकपारिजाते- जीवस्येति । जीवस्य = गुरोः, व्ययगे = द्वादशे भावे स्थिते, सहजपे = तृतीयभावपतौ शनौ लाभे = एकादशगते, अथवा भास्करे = सूर्ये लाभगते । अत्र जीवस्य व्यये स्थितिरुक्ता तत्र कथं भूतस्य जीवस्येति ? उच्यते । रिःफे लग्नपतौ तु निर्जरगुरौ । लग्नपतौ=लग्नेशे, निर्जरगुरौ = बृहस्पतौ तु, रिष्फे = द्वादशगते, जातो नरः, उर्वीशराजः=राजराजो (King of Kings ) भवेत् । तथा च सर्वार्थचिन्तामणौ— गुरौ व्यये रवौ लाभे शनौ वा विक्रमाधिपे । गुरौ व्यये विलग्नेशे राजराजो भवेन्नरः ॥ अत्र लग्नपतौ गुरौ सहजेशः शनिस्तदैव भवितुमर्हो यदा लग्नं धनूराशिः स्यादिति चिन्त्यम् । भाग्येशेति । भाग्येशः = नवमभावेशः, यत्र नवांशे तिष्ठति तद्राशिपतौ, तन- यगे = लग्नात्पञ्चमभावगे, वा बन्धुस्थिते = चतुर्थभावगते, जातो नृपो भवति । तत्र च सुरे- न्द्रगुरुणा = बृहस्पतिना, दृष्टे वा युक्ते, शशिसुते = बुधे स जातो राजप्रियो ( Kings fav- orite ) भवति । तथा च— भाग्याधिपसमायुक्तनवांशाधिपतौ सुखे । पुत्रस्थानं गते वाऽपि नृपश्रेष्ठो भवेन्नरः ॥ ( १ ) इति सर्वार्थचि० ॥ १६ ॥


[कुण्डली १ (वाम)]

  • भाव १०
  • भाव ११
  • भाव १२
  • भाव १
  • भाव २
  • भाव ४
  • भाव ५
  • भाव ६
  • भाव ७ : श. र.
  • भाव ८ : वृ.

[कुण्डली २ (दक्षिण)]

  • ४ वृ. ३ | २ | १० बु.
  • चं. | | ९

जिस मनुष्यके जन्म समयमें वृहस्पति बारहवें हो, शनि तीसरे भावका मालिक होकर ग्यारहवें हो, या सूर्य ११ वें हो और वृहस्पति लग्नेश होकर १२ वें हो तो वह भूमिपाल ( राजा ) होता है। नवमेश जहां स्थित हो उसका नवांशेश पांचवें वा चौथे हो तो वह राजा होता है। बुधको वृहस्पति देखता हो वा दोनों युक्त हों तो वह राजाका प्रिय हो ॥१६॥ भाग्येशेन निरीक्षिते शशिसुते केन्द्रस्थिते भूभुजाम् तुल्यत्वं समुपैति जातमनुजो लग्नस्थिते वाक्पतौ ॥ केन्द्रे वा यदि कोणगे रविसुते मूलत्रिकोणोच्चगे लाभेशेन निरीक्षिते बलयुते भूपालतुल्यो भवेत् ॥ १७ ॥


[कुण्डली ३]

१२ वृ.११
१०
३ मं.नृपतुल्यः९ बु.

भाग्येशेनेति । केन्द्रस्थिते = लग्नचतुर्थ- सप्तमदशमानामन्यतमे भावे स्थिते, शशिसु- ते = बुधे, भाग्येशेन = नवमेशेन यत्र तत्रगेन, निरीक्षिते = दृष्टे, वाक्पतौ = गुरौ, लग्नस्थिते = जन्मलग्नमुपगते सति, जातमनुजो = जाय- मानो नरः, भूभुजां = राज्ञाम् , तुल्यत्वं = सादृश्यं समुपैति । अस्मिन् योगे जातो राज तुल्यो भवतीति । केन्द्र इति । रविसुते = शनैश्चरे, केन्द्रे = ( १।४।७।१० ), वा कोण-( ५।९ ) गे सति

राजयोगाध्यायः ॥ ७ ॥ २०६ मूलत्रिकोणोच्चगे=मूलत्रिकोणे कुम्भे, वा स्वोच्चे ( तुलायाम् ) गतवति, लाभेशेन=एकाद- शेशेन, निरीक्षिते=दृष्टे, बलयुते च जातो भूपालतुल्यो नृपसमो भवेत् ॥ १७ ॥ जिसके जन्म-समय लग्नमें गुरु हो, केन्द्रमें बुध स्थित हो, उसको नवमेश देखता हो तो वह मनुष्य राजाओंके समान धनी होता है। यदि शनि केन्द्र या कोणमें मूलत्रिकोण या उच्चका हो, बली हो, उसको लाभेश देखता हो तो वह राजाके सदृश धनाढ्य होता है॥ लग्ने शीतकरे गुरौ सुखंगते कर्मस्थिते भार्गवे तुङ्गस्वर्क्षगते दिवाकरसुते राजाऽथवा तत्समः । अन्त्यो¹²पान्त्य¹¹विलग्न¹वित्त²सहजं³व्यापार¹⁰गेहेषु वा सौम्यव्योमचरेषु भूपतिसमो राजाधिराजप्रियः ॥ १८ ॥ लग्न इति । स्पष्टार्थः श्लोकः ॥ उक्तयोगद्वये सर्वार्थचिन्तामणिकारः— ( १ ) लग्ने चन्द्रे गुरौ सौख्ये कर्मस्थे भृगुनन्दने । स्वोच्चस्वर्क्षस्थिते मन्दे नृपतुल्यो भवेन्नरः ॥ ( २ ) दशमैकादशे रिःफलग्नवित्तसहोत्यमे । ग्रहास्तिष्ठन्ति चेत्सौम्या नृपतुल्यो भवेन्नरः ॥ इति ॥ १८ ॥ जिस मनुष्यके जन्म समयमें लग्नमें चन्द्रमा हो, बृहस्पति सुख (४) में हो, दशवें शुक्र हो, शनि अपनी उच्चराशिमें (७) वा अपने गृह (१०।११) में हो तो वह राजा हो, वा राजाके समान हो । १२, ११, १, २, ३, १०, भावोंमें यदि शुभ ग्रह हों तो राजाधिराजका प्रिय, वा राजाके समान होवे । ( सु० शा० कार ) ॥ १८ ॥

+-------------------------------+-------------------------------+
| \           / चं. १ \           / | \   चं.     /       \           / |
|   \       /           \       /   |   \       /  ल. वृ.  \       /   |
|     \   /               \   /     |     \   /           \   /  शु.  |
|       X                   X       |       X               X       |
|     /   \               /   \     |     /   \           /   \     |
|   /  बृ.  \       ।     /  शु.  \   |   /       \   ॥     /     \  बु. |
| /           \           /           \ | /           \       /         \ |
+               X                   +               X               +
| \           /   \       /           \ | \           /   \   /         / |
|   \       /       \   /       |   \       /     \ /         /   |
|     \   /   श. ७    \ /         \     |     \   /       X           /     |
|       X                   X       |       X   /       \       X       |
|     /   \               /   \     |     /   \           /   \     |
|   /       \           /       \   |   /       \       /       \   |
| /           \       /           \ | /           \   /           \ |
+-------------------------------+-------------------------------+

मन्दे चोत्तमवर्गगे बलयुते नीचांशवर्ज्ये गुरौ भानौ शोभनदृष्टिभागसहिते राजप्रियस्तत्समः । राहौ कर्मणि लाभगे रविसुते भाग्याधिपेनेक्षिते लग्नेशे यदि नीचखेटरहिते पृथ्वीशतुल्यो भवेत् ॥ १९ ॥ मन्द इति । बलयुते=स्ववर्गादिगते मन्दे = शनैश्चरे यत्र तत्र उत्तमवर्गे = स्वकीया- धिकारत्रये ( उत्तमं तु त्रिवर्गैक्यमित्युक्तेः ) च गतवति, गुरौ = बृहस्पतौ, नीचांशवर्ज्ये= यत्र कुत्रापि भावे नीचराशेः ( मकरस्य ) नवांशरहिते स्थिते, भानौ = सूर्ये, शोभनदृष्टिभा- गसहिते = शुभग्रहदृष्ट्या शुभग्रहनवांशेन च सहिते सति जातो राजप्रियो वा तत्समः = राजतुल्यो भवेत् । राहाविति । राहौ, कर्मणि = दशमे भावे, रविसुते = शनौ, लाभगे = एकादशभावे, तस्मिन् , भाग्याधिपेन = नवमेशेन, ईक्षिते = दृष्टे, लग्नेशे = जन्मलग्नपतौ,

२१० सटीकजातकपारिजाते- नीवखेटरहिते = नीचगतग्रहेण वियुते यदि जन्म स्यात्तदा जातः पृथ्वीशतुल्यः = नृपसमो भवेदिति । अत्र द्वितीययोगे सर्वार्थचिन्तामणौ सादृश्यं यथा— माने राहौ भवे मन्दे भाग्यनाथेन वीक्षिते । लग्नेशे नीचखेटेनायुते नृपसमो भवेत् ॥ इति ॥ १९ ॥ जिसके जन्म समयमें शनि बलवान् होकर उत्तम वर्गमें हो और गुरु नीच नवांशमें न हो, सूर्य शुभग्रहसे दृष्ट हो वा शुभग्रहके नवांशमें हो तो वह मनुष्य राजाका प्रिय तथा राजाके सदृश होवे । राहु कर्म भावमें हो, शनि लाभमें हो, भाग्येश उसकोदे खता हो और लग्नेश नीचस्थ ग्रहसे युत न हो तो राजाके तुल्य होवे । ( सु० ज्ञा० कार ) ॥ १९ ॥ नीचं गता द्वित्रिचतुर्ग्रहेन्द्राः षष्ठ्यंशके शोभनभागयुक्ताः । स्वतुङ्गराश्यंशसमन्विता वा धरापतिर्धार्मिकचक्रवर्ती ॥ २० ॥ नीचमिति । द्वित्रिचतुर्ग्रहेन्द्राः=द्वौ वा त्रयो वा चत्वारो ग्रहाः ( न पञ्चादयः, सीमि- तत्वात् ) नीचङ्गताः = स्वस्वनीचराशिगताः सन्तः षष्ठ्यंशके शोभनभागयुक्ताः = शुभष- ष्ठ्यंशगता भवेयुः, वा स्वतुङ्गराश्यंशसमन्वि- ताः=निजोच्चराशिनवांशगता भवेयुः । इद- मुक्तं भवति । द्वौ, त्रयो वा चत्वारो ग्रहा यत्र तत्र भावे नीचराशिषु भूत्वा यदि स्वकीयोच्चराशीनां नवांशेषु वा शुभषष्ट्यंशेषु गता भवेयुः, तदा जातो नरो धार्मिकचक्रवर्ती = पुण्यात्मा, सार्वभौमश्च धरापतिर्नृपो भवतीति । तथा च सर्वार्थचिन्तामणौ— त्रयो वा द्वौ खगौ वाऽपि चत्वारो नीचसंयुताः । शुभषष्ट्यंशसंयुक्ताः स्वोच्चांशे वा धरापतिः ॥ २० ॥ जिसके जन्म समय दो, तीन या चार ग्रह नीचमें हों और शुभ-षष्ठ्यंशमें हों वा अपनी उच्चराशिके नवांशमें हों तो धार्मिक चक्रवर्ती भूमिपाल ( राजा ) हो ॥ २० ॥ लग्नात्कर्मशुभाधिपौ शुभगृहाद्व्यापारधर्मेश्वरौ मानादास्पदभाग्यपौ च सहितावन्योन्यराशिस्थितौ । अन्योन्येक्षणकेन्द्रगौ धनपतेः सम्बन्धिनौ चेद्धनी जातो यानपकायपेक्षितयुतौ बह्वर्थयानाधिपः ॥ २१ ॥ लग्नादिति । १. लग्नाज्जन्मकालीनलग्नात्, कर्मशुभाधिपौ=दशमनवमभावपती ( नव- मेशदशमेशौ ), २. शुभगृहात् = नवमभावात्, व्यापारधर्मेश्वरौ=दशमेशनवमेशौ, लग्ना- त्पञ्चमेशषष्ठेशौ, इत्यर्थः । ३. मानात् = दशमभावात् = आस्पदभाग्यपौ = दशमेशनवमेशौ, लग्नात्षष्ठेशसप्तमेशौ, इत्यर्थः । च शब्दो विकल्पार्थे । उक्तौ तौ, सहितौ = यत्र तत्रैकत्र संयुक्तौ, वा अन्योन्यराशिस्थितौ = नवमेशो दशमे, दशमेशो नवमे च स्थितौ भवेताम्, वा अन्योन्येक्षणकेन्द्रगौ = परस्परं दृष्टियुतौ परस्परं केन्द्रगतौ च भवेतां, तथा भूतौ धनपतेः= द्वितीयभागेशस्य सम्बन्धिनौ चेद्भवेतां, तथा यानपकायपेक्षितयुतौ = यानपेन चतुर्थेशेन कायपेन लग्नेशेने चेक्षितौ दृष्टौ युतौ वा भवेतां तदा जातो नरो धनी = धनवान्, बह्वर्थया- नाधिपः = बहुधनवाहनानामधीशो भवेत् ॥ अत्र प्रसङ्गात् सम्बन्धः प्रदर्श्यते— प्रथमः स्थानसम्बन्धो दृष्टिग्रस्तु द्वितीयकः । तृतीयश्चैकतो दृष्टिः स्थित्येकत्र चतुर्थकः ॥

राजयोगाध्यायः ॥ ७ ॥ २११

अन्योन्यगौ तथा स्वे स्वे संयुतावव्यये स्थितौ । पूर्णेक्षितौ मिथो वाऽपि चैकवर्गगतौ यदा ॥ पराशरः । अपि च द्वयोर्द्वयोः सम्बन्धाद्योगा उदाहृताः पराशरेण— १. <sup>१ २</sup>लग्नवित्तौ, २. <sup>२ ३</sup>स्वदुश्चिक्यौ, ३. <sup>३ ४</sup>त्रितुर्यौ, ४. <sup>४ ५</sup>तुर्यपञ्चमौ । ५. <sup>६ ५</sup>द्विषात्मजौ, ६. <sup>६ ७</sup>षष्ठमारौ, ७. <sup>५ ८</sup>धीरन्ध्रौ, ८. <sup>८ ९</sup>मृतिभाग्यगौ ॥ ९. <sup>९ १०</sup>धर्मकर्मणौ, १०. <sup>१० ११</sup>खलाभौ च, ११. <sup>१२ ११</sup>रिःफलाभौ, १२. <sup>१ १२</sup>तनुव्ययौ । पुष्कलाः, १. लाभयोगाख्यं, २. राजमर्त्यं, ३. चमूपकम् । ४. अमात्यं, ५. दारुणं कर्म, ६. राजयोगं, ७. प्रियामृतिम् ॥ ८. भाग्यव्ययं, ९

२१२ सटीकजातकापारिजाते- चन्द्रे वृषोदयगते यदि षड्भिरन्यैर्दृष्टेऽतिबाल्यवयसि क्षितिनायकः स्यात् । तुङ्गस्थितैकखचरे निजमित्रयातैरन्यैः समेति नरपालसमानभोग्यम् ॥ २४ ॥ चन्द्र इति । वृषोदयगते = वृषराशिलग्ने ( स्वोच्च इति यावत् ), चन्द्रे विलसति, अन्यैः = स्वेतरैः ( सू. मं. बु. गु. शु. श. ) षड्भिर्ग्रहैर्दृष्टे जातोऽतिबाल्यवयसि ( कौमार एव ) क्षितिनायकः = राजा स्यात् । तुङ्गेति । तुङ्गस्थितैकखचरे = स्वोच्चंगत एकस्मिन् ग्रहे, निजमित्रयातैः = स्वराशिगतैर्वा मित्रराशिस्थितैरन्यैः षड्भिर्ग्रहैः । इदमुक्तं भवति । कश्चिदेको ग्रह उच्चं गतो भवेत्तस्योच्चगतस्येतरे ये षड् ग्रहाः स्वराशिगता वा मित्रराशिगता भवेयुस्तदा जातो नरपालस्य = राज्ञः समानभाग्यं समेति राजसमो भवेदित्यर्थः ॥ २४ ॥ जिस मनुष्यके जन्म-समयमें वृषलग्नमें चन्द्रमा हो उसे अन्य छः ग्रह देखते हों तो अत्यन्त बचपनमें ही राजा होवे । एक ग्रह उच्च का हो और अन्य सब ग्रह निज या मित्र- गृहमें प्राप्त हों तो उसका भाग्य राजाके समान हो ॥ २४ ॥ वर्गोत्तमे वा यदि पुष्करांशे सारेन्दुदेवेन्द्रगुरौ नृपालः । कर्मस्थिते शोभनदृष्टियुक्ते सम्पूर्णगात्रे शशिनि क्षितीशः ॥ २५ ॥ वर्गोत्तम इति । सारेन्दुदेवेन्द्रगुरौ = भौमचन्द्राभ्यां सहिते गुरौ ( मं. चं. बृ. ) वर्गो- त्तमे = स्वत्रवर्गोत्तमनवांशे पूर्वोक्ते, यदि वा पुष्करांशे = प्रति राशि ये केचिदंशाः पुष्करांशाः शुभदाः पठिताः ( १ अ० ५८ श्लो० द्रष्टव्यः ) तस्मिन्पुष्करांशे गत इति. जातो नृपालः = राजा भवति । कर्मस्थिते इति । सम्पूर्णगात्रे = पूर्णबिम्बे (पूर्णिमायां) शशिनि चन्द्रे, कर्मस्थिते= दशमभावगते, शोभनदृष्टियुक्ते=शुभग्रहावलोकिते च जातः क्षितीशो राजा भवतीति ॥ २५॥ जिस मनुष्यके जन्मसमयमें वर्गोत्तम वा पुष्करांशमें बृहस्पति मङ्गल और चन्द्रमाके साथ हो वह राजा हो । पूर्ण चन्द्रमा शुभग्रहसे दृष्ट युत होकर कर्ममें स्थित हो तो राजाहोवे॥२५॥ गुरुसितयुतचन्द्रे चापगे चन्द्रसूनौ यदि तनुगृहयाते भूमिजे कन्यकायाम् । मृगसुखभवनस्थे भानुपुत्रे नृपः स्यादतिशयबलयुक्तः सर्वभूपालपूज्यः ॥ २६ ॥ गुर्विति । गुरुसिताभ्यां युक्ते चन्द्रे ( बृ. शु. चं. ) चापगे = धनुराशिगे, चन्द्र- सूनौ = बुधे, यदि तनुगृहयाते=लग्नमुपगते, भूमिजे=मङ्गले कन्यकायां=कन्याराशि गते, भानुपुत्रे=शनैश्चरे, मृगसुखभवनस्थे = मृगो मकर एव सुखभवनं चतुर्थो भावस्तस्मिन् स्थिते (मकरगतचतुर्थभावमुपगत इत्यर्थः) ।

राजयोगाध्यायः ॥७॥ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ २१५ अत्रेदमुक्तं भवति। चतुर्थो भावो मकरराशिस्तत्र शनिर्भवेत्तदा धनूराशिस्तृतीयो भावस्तत्र गुरुशुक्रचन्द्रा भवेयुः, तदानीं लग्नं तुलाराशिस्तत्र बुधो भवेत्तथा कन्या द्वादशो भावस्तत्र कुज इति। तदानीं जातोऽतिशयबलयुक्तः = महाबलशाली, सर्वभूपालपूज्योऽखिलनृपति- वन्द्यो नृपः = राजाधिराजो भवेदिति ॥ २६ ॥ जिसके जन्मसमयमें गुरु और शुक्रसे युक्त चन्द्रमा धनुमें हो, बुध लग्नमें हो, मंगल कन्यामें हो, मकरका शनि सुख (४) में हो तो वह अत्यन्त बलसे युक्त सब राजाओंका पूज्य राजा होवे ॥ २६ ॥ कन्यावसानयुगचापमृगाननस्थैः सौम्येन्दुभौमगुरुभानुसुतैनृपालः। मीनोदये शशिनि पूर्णतनौ बलाढ्ये स्वोच्चे कुजे रविसुते घटगे नरेशः॥२७॥ कन्येति। कन्यावसानयुगचापमृगाननस्थैः=कन्या-मीन-मिथुन-धनुर्धर-मकरराशि- गतैः, सौम्येन्दुभौमगुरुभानुसुतैः=बुध-चन्द्र-मङ्गल-बृहस्पति-शनैश्चरैः। एतदुक्तं भवति। बुधः कन्यायां, चन्द्रो मीने, मङ्गलो मिथुने, गुरुर्धनुषि, शनिर्मकरे स्थितो भवेत्तदा जातो नृपालो राजा भवति। अत्र केवलं राशिनिर्देश एव कृतो न भावनिर्देशः। किन्तु बृहज्जातके वराहेण तेष्वेव राशिषु तेषामेव ग्रहाणां भावपरत्वेन स्थितिरुक्ता। तथथा— नृगे मन्दे लग्ने सहजरिपुधर्मव्ययगतैः शशाङ्काद्यैः ख्यातः पृथुगुणयशाः पुङ्गलपतिः। इति॥ एवं सारावल्याम्— मृगे मन्दे लग्ने कुमुदवनबन्धुश्च तिमिगः तथा कन्यां त्यक्त्वा बुधभवनसंस्थः क्षितनयः। स्थितो नार्यां सौम्यो धनुषि सुरमन्त्री यदि भवेत् तदा जातो भूपः सुरपतिसमः प्राप्तमहिमा। इति॥ तथात्वे लग्ने मकरगतः शनिः। कन्यागतो नवमे बुधः। मीने तृतीये चन्द्रः। मिथुने षष्ठे भौमः। धनुषि द्वादशे गुरुश्च भवेदिति। मीनोदय इति। पूर्णतनौ = सकलकले, बलाढ्ये = सबले च, शशिनि=चन्द्रे, मीनोदये= मीनराशिगतलग्ने विलसति, कुजे = मङ्गले, स्वोच्चे=मकरराशौ, (लाभगते) रविसुते=शनौ, घटगे = कुम्भराशिगते (व्ययगते) जातो नरेशो भवति। तथा सारावल्याम्— उदयति मीने शशिनि नरेन्द्रः सकलकलाढ्यः, क्षितिसुत उच्चे। मृगेपतिसंस्थे दशशतकररमौ घंटे धरगे स्याद्दिनकरपुत्रे ॥ इति ॥ २७ ॥ जिसके जन्मसमय बुध, चन्द्रमा, मंगल और शनि यदि कन्या, मीन, कर्क, धनु और मकरमें क्रमशः स्थित हों तो वह राजा हो। यदि मीन लग्न हो उसमें पूर्ण बली चन्द्रमा हो मंगल उच्च (मकर) में हों शनि कुम्भमें हो तो राजा होता है ॥ २७ ॥


[चक्र १: नृपयोग:]

  • ११ | १० श. | ९ वृ.
  • १२ चं. | ८
  • १ | नृपयोगः | ७
  • २ | ६ बु.
  • ३ मं. | ४ | ५

[चक्र २:]

  • १ | १२ चं. | ११ श
  • २ | १० मं.
  • ३ | ९
  • ४ | ६ | ८
  • ५ गु. | ७

२१४ सटीकजातकपारिजाते- मृगोदयस्थे यदि भूकुमारे कुलीरगे चन्द्रमसि क्षितीशः । धराजपूषामरवन्द्यमाना मृगाजकुम्भोपगता नरेशः॥ २८ ॥ मृगेति । यदि भूकुमारे = मङ्गले, मृगोदयस्थे = मकरराशिलग्ने गतवति, चन्द्रमसि, कुलीरगे=कर्कराशिरगते ( सप्तमभाव इति ) तदा जातः क्षितीशो राजा, भवति । धराजेति । धराजपूषामरवन्द्यमानाः = भौमसूर्य्यगुरवः, मृगाजकुम्भोपगताः = मकरमेषकुम्भगताः अर्थात्त्र तत्र भौमो मकरे, सूर्यो, मेषे, गुरुः कुम्भे स्थितो भवेत्तदा जातो नरेशः = राजा भवति ॥ २८ ॥ जिस मनुष्यके जन्म-कालमें मंगल मकर लग्नमें हो, कर्कका चन्द्रमा हो तो वह राजा होता है। यदि मंगल, सूर्य और वृहस्पति मकर, मेष, कुम्भमें क्रमशः स्थित हों तो राजा होता है ॥ २८ ॥ लग्नाधिपेतरयुते यदि पूर्णचन्द्रे शुक्राज्ञदेवगुरुदृष्टियुते तु राजा । वर्गोत्तमांशसहिता गुरुशुक्रभौमाः पापा न केन्द्रभवनोपगता नरेशः ॥ २६ ॥ लग्नेति । यदि पूर्णचन्द्रे=सकलकलान्विते चन्द्रे, लग्नाधिपेतरयुते=लग्नपतिं विहायान्येन केनचिद् ग्रहेण युते, तथाभूते शुक्राज्ञदेवगुरुदृष्टियुते = शुक्रबुधगुरूणामन्यतमेन सर्वैर्वा निरीक्षिते तु जातो राजा भवति । अथ च गुरुशुक्रभौमाः वर्गोत्तमांशसहिताः = स्वस्ववर्गो- त्तमन्वांशगताः स्युः, पापाः ( सूर्यशनिक्षीणचन्द्राः ) केन्द्रभवनोपगताः ( १।४।७।१० भावगताः ) न भवेयुस्तदा जायमानो नरो नरेशः = राजा भवेदिति ॥ २९ ॥ जिसके जन्मसमय चन्द्रमा लग्नाधिपके अतिरिक्त ग्रहसे युक्त और शुक्र-बुध-बृह- स्पतिसे दृष्ट हो तो वह राजा हो यदि गुरु, शुक्र और मंगल वर्गोत्तमांशमें हों और पापग्रह केन्द्रमें न हों तो राजा होता है ॥ २९ ॥ शीर्षोदयेषु निखिलद्युचरेषु चन्द्रे सौम्यग्रहेक्षणयुते कटके महीपः । लग्नाधिपे नवमगे दशमस्थिते वा लग्ने सुधाकरयुते पृथिवीपतिः स्यात् ॥३०॥ शीर्षेति । निखिलद्युचरेषु = सकलग्रहेषु चन्द्रवर्जितेषु, शीर्षोदयेषु = सिंहकन्यातुला- वृश्चिकमिथुनकुम्भेषु राशिषु गतेषु, चन्द्रे सौम्यग्रहेक्षणयुते=शुभग्रहदृष्टिसहिते, कटके=कर्क- राशिलग्ने विलसति जातो महीपः=राजा भवति । तथा हि सारावल्याम्— शीर्षोदयर्क्षेषु गताः समस्ता नीचारिवर्गे स्वगृहे शशाङ्कः । सौम्येक्षितोऽन्यूनकलो विलग्ने दद्यान्महीं रत्नगजाश्वपूर्णाम् ॥ इति । लग्नाधिप इति । लग्नाधिपे=लग्नेशे, नवमगे वा दशमस्थिते, लग्ने च सुधाकरेण चन्द्रेण युते ( चन्द्रे लग्नगत इत्यर्थः ) जातः पृथिवीपतिः = राजा स्यादिति ॥ ३० ॥ जिसके जन्मसमय शीर्षोदयराशि ( मि० सिं० क० तु० वृ० कु० ) में सभी ग्रह हों और चन्द्रमा शुभ ग्रहसे दृष्ट या युत होकर कर्कमें हो तो वह राजा होता है । लग्नेश नवम वा दशम हो और लग्नमें चन्द्रमा हो तो राजा होता है ॥ ३० ॥ चापाङ्कं गतवान् सहस्रकिरणस्तत्रैव ताराधिपो लग्ने भानुसुतेऽतिवीर्यसहिते स्वोच्चे च भूनन्दनः । यद्येवं भवति क्षितेरधिपतिः सन्त्यज्य शौर्यं भयाद् दूरादेव नमन्ति तस्य रिपवो दग्धाः प्रतापाग्निना ॥ ३१ ॥

राजयोगाध्यायः ॥ ७ ॥ २१५ चापार्द्धमिति । सहस्रकिरणः = सूर्यः, चापा- र्द्धं = धनुषः प्राग्दलं गतवान् भवेत् , तत्रैव = चापार्द्ध एव (रविणा सह) ताराधिपः = चन्द्रो भवेत्, अतिवीर्यसहिते = स्वस्थानं गतवति, भानुसुते = शनौ लग्ने = मकरराशिलग्ने प्राप्ते, भूनन्दनः = मङ्गलः, स्वोच्चे = मकरराशौ (शनि- ना सह लग्नगत इत्यर्थः ) यद्येवं स्यात् तदा जातः क्षितेः = भुवः, अधिपतिः = स्वामी ( राजा ) भवति । तस्य रिपवः = शत्रवः, स्वीयं शौर्यं = बलं, सन्त्यज्य, भयात् = साध्वसात्, दूरादेव नमन्ति = प्रणमन्ति तमिति । यतस्ते रिपवस्तस्योक्तयोगसमुद्भूतस्य प्रतापाग्निना = पराक्रमरूपानलेन दग्धा निस्तेजस्का भव- न्ति । उक्तयोगे जातस्य बलीयांसोऽपि शत्रवो वश्यमेवोपगच्छन्तीति भावः । तथा च माण्डव्यः — आदित्यश्च निशाकरश्च भवतो वागीशराशौ यदा सार्द्धं भास्करिणा स्ववीर्यसहितः प्राप्तो मृगे मङ्गलः । प्राप्नोति प्रभवं तदा स सुकृती क्ष्मापालचूडामणिः त्रस्यन्ति प्रतिपन्थिनो रणमुखे यस्मात् कृतान्तादिव ॥ एवं वराहोऽपि— 'कुजे तुङ्गेऽर्केन्दोधर्नुषि यमलग्ने च कुपतिः' इति ॥ ३१ ॥ धनुराशिके आधे (१५°) पर सूर्य हो, वहां ही चन्द्रमा भी हो और मकर लग्नमें अति बलवान् शनि हो तथा मंगल उच्च ( मकर ) का यदि हो तो उसके प्रतापाग्निके भयसे जलकर शत्रु पराक्रम त्यागकर भयसे दूरसे ही नमस्कार करते हैं। (सु. शा. कार) ॥३१॥ उपचयगृहसंस्थो जन्मपो यस्य चन्द्रात् शुभगृहनवमांशे केन्द्रयाताश्च सौम्याः । सकलबलवियुक्ता ये च पापाभिधानाः स भवति नरनाथः शक्रतुल्यो बलेन ॥ ३२ ॥ उपचयेति । यस्य नरस्य जन्मपः = जन्मलग्नेशः, चन्द्रात्, उपचयगृहसंस्थः = त्रिषडे- कादशदशमानामन्यतमगृहं गतो भवेत्, सौम्याः = शुभग्रहाः ( बुधगुरुशुकशुक्लचन्द्राः ) केन्द्रयाताः = प्रथम-चतुर्थ-सप्तम-दशमभावोपगताः, शुभगृहनवमांशे = शुभग्रहराशिनवांशं चोपगता भवेयुः। ये च पापाभिधानाः = पापग्रहाः ( रविभौमशनिकृष्णचन्द्राः ) ते, सकल- बलवियुक्ताः = सकलैः स्थानादिबलैः वियुक्ताः, ( अतिनिर्बलाः ) भवेयुः स जातो नरः, बलेनात्मपराक्रमेण, शक्रतुल्यः = इन्द्रसमः, नरनाथः = नृपो भवति ॥ ३२ ॥ जिसके जन्मकालमें चन्द्रमासे उपचय ( ३।६।१०।११ ) स्थानमें लग्नेश हो शुभग्रह शुभराशिके नवांशका होकर केन्द्रमें स्थित हों और पापग्रह हर एक प्रकारसे बल रहित हों तो वह मनुष्य बलसे इन्द्रके समान राजा होता है । ( सु. शा. कार ) ॥ ३२ ॥ उच्चाभिलाषी सविता त्रिकोणे स्वर्क्षे शशी जन्मनि यस्य जन्तोः । स शास्ति पृथ्वीं बहुरत्नपूर्णां वृहस्पतिः कर्कटकोपगश्चेत् ॥ ३३ ॥ उच्चाभिलाषीति । यस्य जन्तोः = मनुष्यस्य, जन्मनि = जन्मकाले, उच्चाभिलाषी = स्वकीयोच्चराशिं गन्तुकामः ( मेषं गन्तुमिच्छुः, मीनान्ते विद्यमान इत्यर्थः ) सविता = सूर्यः, त्रिकोणे = लग्नात् पञ्चमे नवमे वा भावे विद्यमानः स्यात् ( कर्के वा वृश्चिके लग्ने

२१६ सटीकजातकपारिजाते- 'उच्चाभिलाषी सविता त्रिकोणे' सम्भाव्यते ) तदानीं शशी=चन्द्रः, स्वक्षे=कर्कै स्थितो भवेत्, चेद्यदि बृहस्पतिः, कर्कटकोपगः=कर्कराशौ ( स्वोच्चे चन्द्रयुक्तश्च ) स्थितो भवे- त्तदा स जातः बहुरत्नपूर्णा=विविधरत्नपूरितां पृथिवीं शास्ति = राजा भवतीत्यर्थः ॥ ३३ ॥ जिस मनुष्यके जन्मसमय उच्चराशि (मेष) में जानेवाला सूर्य त्रिकोणमें हो, चन्द्रमा कर्कका हो और गुरु भी कर्कका हो तो वह बहुत रत्नोंसे परिपूर्ण भूमिका राजा होता है॥३३॥ ┌──────┬───────┬──────┐ ┌──────┬───────┬──────┐ │ \ ५ │ │ ३ / │ │ \ ९ │ │ ७ / │ │ \ │वृ. ४ चं.│ / │ │ \ │ ८ │ / │ │ ६ \│ │/ २│ │ १० \│ │/ ६│ ├──────┼───────┼──────┤ ├──────┼───────┼──────┤ │ ७ │ । │ १ │ │ ११ │ ॥ │ ५ │ ├──────┼───────┼──────┤ ├──────┼───────┼──────┤ │ ८ /│ │\१२र.३०│ │सू.३०°/│ │\४ चं.│ │ / │ १० │ \ │ │१२ / │ २ │ \ बृ.│ │ / ९ │ │ ११ \│ │ / १ │ │ ३ \│ └──────┴───────┴──────┘ └──────┴───────┴──────┘ स्वस्य त्रिकोणे रविरुच्चगोऽपि वा स्वस्वांशकस्था रविशुक्रसोमजाः । तृतीयषष्ठाष्टमगा निशाकरात् कुर्वन्ति गोपालमिव क्षितीश्वरम् ॥ ३४ ॥ स्वस्येति । रविः=सूर्यः, स्वस्य=आत्मनः, त्रिकोणे = मूलत्रिकोणे ( सिंहे ) अपि वा उच्चगः = मेषगतो भवेत् । रविशुक्रसोमजाः=सूर्यशुक्रबुधाः, स्वस्वांशकस्थाः=निजनिज- नवांशगताः, सूर्यः सिंहनवांशे, शुक्क्रो वृषस्य तुलाया वा नवांशे, बुधो मिथुनस्य कन्याया वा नवांशे स्यादिति । तथाभूतास्ते त्रयः, निशाकरात्=चन्द्रात्, तृतीयषष्ठाष्टमगाः, सूर्य- श्चन्द्रात्तृतीये, शुक्रश्चन्द्रात्षष्ठे, बुधश्चन्द्रादष्टमे भवेत्तदा जातं गोपालं ( गोपालकुलोत्पन्नमपि ) क्षितीश्वरमिव = नृपतुल्यं कुर्वन्ति । किम्पुना राजकुलोत्पन्नमिति ॥ ३४ ॥ जिसके जन्मसमय सूर्य अपने मूल-त्रिकोणमें वा उच्च राशिमें हो, रवि शुक्र और बुध अपने २ नवांशका होकर चन्द्रमासे तृतीय षष्ठ और अष्टममें हों तो वे गोपालको भी राजाके समान बनाते हैं ॥ ३४ ॥ रविशशिबुधशुक्रैर्व्योम्नि मित्रांशकस्थैर्न च रिपुभवनस्थैर्नाप्यदृश्यैर्न नीचैः । स भवति नरपुत्रो भूपतिर्यत् प्रयाणे गजमदजलसेकैः सिच्यते यस्य रेणुः ॥३५॥ रविशशीति । रविशशिबुधशुक्रैः=सूर्य-चन्द-बुध-शुक्रैः, व्योम्नि=दशमे भावे, मित्रांशकस्थैः=प्रत्येकं स्वमित्रग्रहनवांशगतैः, न च रिपुभवनस्थैः=ते चत्वारो ग्रहाः शत्रु- ग्रहस्थानगता न भवेयुः । चतुर्णां रिपवः शुक्रशनिचन्द्रसूर्यास्तेषां गृहाणि २,७,१०,११, ४,५ एतेषु ते चत्वारो ग्रहा न भवेयुः । नाप्यदृश्यैः = ते रविशशिबुधशुक्रा अदृश्या अस्त- ङ्गता न भवेयुः । अत्र सूर्येण सह ग्रहा अस्तं यान्ति, परं कालांशाल्पान्तरेणान्तरिताः । अत एव शशिबुधशुक्राणां सूर्येण सह कालांशाधिकं अन्तरं भवेदिति । रविश्च रात्रावस्तं- गच्छतीति दिने जन्म भवेत् । न नीचैः । ते रविशशिबुधशुक्रा नीचं गताः ७,८,१२,६ राशिगता न भवेयुः । अत्रेदंमवधेयम् । दशमे भावे २।४।५।६।७।८।१०।११।१२ राशि- नवके न कश्चिद्राशिर्भवेदुत मेषो मिथुनं धनूराशिर्वा दशमे भवेदिति । तत्र रविशशिबुध- शुक्राः स्वमित्रनवांशगता भवेयुस्तदा स नरपुत्रः = मनुष्यजातः, भूपतिः = राजा भवति । यस्य राज्ञः, प्रयाणे=भ्रमणयात्रायां, गजमदजलसेकैः=गजानां दन्तिनां यानि मदजलानि

राजयोगाध्यायः ॥ ७ ॥ २१७ तेषां सेकैः सीकरैः, रेणुः=पांशुः ( धूलिः ) सिच्यते=आर्द्रत्वं नीयते । अस्मिन्योगे जातो नरः गजाश्वसङ्कुलधलतीति भावः ॥ ३५ ॥ जिसके जन्म-समय रवि, चन्द्र, बुध और शुक्र मित्रांशकमें होकर दशम स्थानमें हों, शत्रु की राशिमें न हों, अस्तङ्गत न हों, न नीच राशिमें हों तो वह मनुष्य राजा होता है, उसकी यात्रामें धूलियोंको मतवाले गजराज अपने मदसे सींचते हैं ॥ ३५ ॥ क्ष्मासुतः स्वोच्चमुपाश्रितो बली रवीन्दुवाचस्पतिभिर्निरीक्षितः । भवेन्नरेन्द्रो यदि कुत्सितस्तदा समस्तपृथ्वीपरिरक्षणक्षमः ॥ ३६ ॥ क्ष्मासुत इति । बली = दिगादिबीर्यसहितः, क्ष्मासुतः = भौमः, स्वोच्चं = मकरराशिं, उपाश्रितः = प्राप्तो भवेत् । तथा भूतः, रवीन्दुवाचस्पतिभिः=सूर्येन्दुगुरुभिः, निरीक्षितः= दृष्टो यदि भवेत्तदा कुत्सितः = नीचकुलजातोऽपि, समस्तपृथ्वीपरिरक्षणक्षमः=निखिलाया भुवः शासने दक्षो नरेन्द्रः = राजा भवेदिति ॥ ३६ ॥ जिस मनुष्यके जन्म-समय मङ्गल उच्च राशिका हो, बली हो, उसको सूर्य, चन्द्र और बृहस्पति देखते हों तो वह यदि कुल-हीन भी हो तो भी समस्त भूमण्डलका पालन करने में समर्थ राजा होवे ॥ ३६ ॥ बुधोदये सप्तमगे बृहस्पतौ चन्द्रे कुलीरे सुखराशिगेऽमले । वियद्गते भार्गवनन्दने ग्रहे प्रशास्ति पृथ्वीमगदो निराकुलः ॥ ३७ ॥ बुधोदय इति । बुधोदये=बुधे उदयो लग्नमिति बुधोदयस्तस्मिन् ( लग्नगते बुध इत्यर्थः ) बृहस्पतौ सप्तमराशिगे = लग्नात्सप्तमे भावे गते, अमले चन्द्रे=शुक्लचन्द्रे, कुलीरे सुखराशिगे = कर्कराशिगतचतुर्थभावगते, भार्गवनन्दने=शुक्रे, वियद्गते=दशमे भावे गत- वति । एतदुक्तं भवति । 'कुलीरे सुखराशिगे' इत्यनेन वाक्येन कर्कराशिश्चतुर्थो भावस्तत्र चन्द्रस्तदा लग्नं मेषराशिस्तत्र बुधः, सप्तमस्तुलाराशिः तत्र गुरुः, दशमो मकरस्तत्र शुक्नो भवेत्तदा जातो नरोऽगदः=रोगरहितः, निराकुलः= सुखेन, पृथ्वीं प्रशास्ति । निरामयो निर्म- यश्च राज्यं करोतीति भावः ॥ ३७ ॥ बुध लग्नमें, गुरु सप्तममें, पूर्ण चन्द्रमा कर्क और सुखमें, शुक्र दशम गृहमें हों तो वह मनुष्य निराकुल पृथिवीका राज्य करता है ॥ ३७ ॥ प्रधानबलसंयुक्तः सम्पूर्णः शशलाञ्छनः । एकोऽपि कुरुते जातं नराधिपमरिन्दमम् ॥ ३८ ॥ प्रधानेति । सम्पूर्णः=सकलकलान्वितः, शशलाञ्छनः=चन्द्रः, प्रधानबलेन=उच्चबलेन स्थानबलेन वा संयुक्तः एकोऽपि तथाभूतश्चन्द्रो जातं नरम्, अरिन्दमं=विद्विषोन्मूलकं, नरा- धिपं=नृपालं कुरुते। अत्रेदमवधेयम् । एकाकी अपि चन्द्रः शुभभावस्थ उच्चे स्वभे वा विद्यमानो राज्यं ददातीति ॥३८॥ जिसके जन्म-समय एकभी पूर्ण चन्द्रमा [कुण्डली: २ भावे 'बृ. शु.', १ भावे 'ल.'] प्रधान बलसे युक्त हो तो बालकको शत्रुओंका दमन करनेवाला राजा बनाता है ॥ ३८ ॥ देवमन्त्री कुटुम्बस्थो भार्गवेण समन्वितः । करोति वसुधानाथं निर्जितारातिमण्डलम् ॥ ३६ ॥ देवमन्त्रीति । स्पष्टार्थः ॥ ३९ ॥ जिस मनुष्यके जन्म-समय बृहस्पति शुक्रसे युक्त होकर दूसरे स्थानमें स्थित हो, १६ जा०

२९८ सटीकजातकपारिजाते- वह उस बालकको शत्रु-मण्डलको जीतनेवाला भूपति बनाता है ॥ ३९ ॥ लग्नेशे केन्द्रराशिस्थे कर्मेशे वृद्धिराशिगे । भाग्येशे लाभगे जात- श्चिरञ्जीवी महीपतिः ॥ ४० ॥ लग्नेशे इति । सरलार्थः ॥ ४० ॥ जिस मनुष्यके जन्म-समय लग्नेश केन्द्र- में हो, कर्मेश ४ थे में हो, भाग्येश लाभमें हो वह दीर्घजीवी राजा होवे ॥ ४० ॥ रविलुप्तकरः सौम्यः स्वस्थो मूलत्रिकोणगः । सर्वविद्याधिको राजा नेतरेषां खचारिणाम् ॥ ४१ ॥ रविलुप्तकर इति । सरलार्थः ॥ ४१ ॥ जिसके जन्मकालमें बुध सूर्यके साथ अस्त होकर भी यदि स्वस्थ (अपनेगृह ३ का) हो वा अपने मूलत्रिकोण (६) में हो तो वह जातक हर एक विद्याको जाननेवाला राजा होवे। यहां दूसरे ग्रहोंकी आवश्यकता नहीं है ॥४१॥ अर्कज्ञौ सुखराशिस्थौ मन्देन्दू दशमस्थितौ । कुजोदये च सञ्जातो यदि राजा न संशयः ॥ ४२ ॥ अर्कज्ञाविति । स्पष्टार्थः ॥ ४२ ॥ जिसके जन्म-समय सूर्य और बुध सुखमें हों, शनि और चन्द्रमा दशवेंमें स्थित हों और यदि मङ्गल लग्नमें हो वह राजा हो इसमें सन्देह नहीं है ॥ ४२ ॥ दिवाकरोदये सिंहे शुक्रांशकविवर्जिते । कन्यागते बुधे जातो नीचोऽपि पृथिवीपतिः ॥ ४३ ॥ दिवाकरोदये इति । सिंहे = सिंहराशौ, दिवाकरोदये = सूर्यगतलग्ने, अर्थात् सिंहरा- शिगते जन्मलग्ने सूर्यो भवेत्। तस्मिन् शुक्रां- शकविवर्जिते, सिंहराशौ द्वितीयसप्तमौ (वृषतु- लयोः) शुक्रस्य नवांशौ, ताभ्यां रहिते सिंह- लग्न इत्यर्थः । बुधे, कन्यागते = कन्याराशौ (द्वितीयभाव इत्यर्थः) गतवति, जातः नीचोऽपि = नीचकुले समुद्भूतोऽपि, पृथिवीपतिः = राजा भवति । किम्पुनः उच्चकुले जात इति ॥ ४३ ॥ Notes—सूर्यः सिंहोदये भाद्रमास एव भवितुमर्हतीति ज्ञेयम् ।

राजयोगाध्यायः ॥ ७ ॥ २१५ जिसके जन्म-समय शुक्रके नवांशसे रहित सिंहका सूर्य लग्नमें हो, कन्यामें बुध हो तो वह नीच कुलमें उत्पन्न हो तो भी राजा होता है। भाद्रमासमें इसकी सम्भावना है। (सु. शा. कार ) ॥ ४३ ॥ मानपुत्रोदयस्थौ वा मन्दावनिसुतौ यदि । पूर्णेन्दौ गुरुराशिस्थे जातो राजा भविष्यति ॥ ४४ ॥ मानेति । यदि, मन्दावनिसुतौ = शनिमङ्गलौ, मानपुत्रोदयस्थौ = माने ( दशमे ) पुत्रे ( पञ्चमे ) उदये ( लग्ने ) वा गतौ भवेताम् । पूर्णेन्दौ = पूर्णकलान्विते चन्द्रे, गुरुराशिस्थे = धनुषि मीने वा विलसति जातो नरो राजा भविष्यति ॥ ४४ ॥ यदि शनि और मङ्गल १० वें, ५ वें, या लग्नमें हों और पूर्ण चन्द्रमा गुरुके ( ९।१२ ) राशिमें हो ऐसे समयमें जो बालक उत्पन्न हो वह राजा हो । (सु. शा. कार ) ॥ ४४ ॥ बली विलग्नाधिपतिश्च केन्द्रे भूपालयोगं कुरुते नराणाम् । तन्मित्रदृष्टे यदि नीचवंशे जातोऽपि राजा नृपवन्दितो वा ॥ बलीति । सरलार्थः ॥ ४५ ॥ लग्नेश बली होकर केन्द्रमें हो तो मनु- ष्योंका राजयोग करता है। वह मित्रसे दृष्ट हो तो नीच वंशमें जन्म हो तो भी राजा हो, वा राजासे पूजानेवाला हो ॥ ४५ ॥ [कुण्डली/चक्र:] । २ । १ । १२ । । ३ । । ११ । । ४ चं. बृ. । । १० मं. । । ५ । । ९ । । ६ । ७ । ८ । जन्माधिपः स्वोच्चगृहे मृगाङ्कं पश्यत्यवश्यं यदि भूमिपालः । गजादिसेना तुरगादिसङ्घैर्जितारिकोटिर्जगति प्रजातः ॥ ४६ ॥ जन्माधिप इति । जन्माधिपः = लग्नेशः, स्वोच्चगृहे विद्यमानः, मृगाङ्कं = चन्द्रं पश्यति, ( यत्र तत्रस्थमिति ) अन्यत्स्पष्टमेवेत्यलम् । उदाहरणं ४५ श्लोके चक्रं विलोक्यम् ॥ ४६ ॥ यदि उच्चगत लग्नेश चन्द्रमाको देखता हो तो अवश्य ही वह जातक हाथी, घोड़े, सेनाओंसे परिपूर्ण होकर करोड़ों शत्रुओंको जीतनेवाला प्रसिद्ध राजा होवे ॥ ४६ ॥ लग्नं विहाय केन्द्रस्थे चन्द्रे पूर्णकलान्विते । गुरुभार्गवसन्दृष्टे जातो राजा भवेन्नरः ॥ ४७ ॥ लग्नमिति । स्पष्टमेव ॥ ४७ ॥ लग्नके अतिरिक्त केन्द्र ( ४।७।१० ) में चन्द्रमा पूर्ण बली हो उसको बृहस्पति और शुक्र देखते हों ऐसे समयमें जायमान बालक राजा हो ॥ ४७ ॥ लग्नेशे केन्द्रभावस्थे नीचमूढारिभं विना । नान्यग्रहयुते राजा सार्वभौमो भविष्यति ॥ ४८ ॥ लग्नेश इति । लग्नेशे = जन्मलग्नपतौ, नीचमूढारिभं विना = स्वनीचराशिं, सूर्येण संयोगं, शत्रुराशिं च त्यक्त्वा केन्द्रभावस्थे अर्थात् केन्द्रराशिः लग्नेशस्य नीचं, सूर्यसहितः, लग्नेशस्य शत्रुगृहं च न भवेदिति । तथा नान्यग्रहयुते = केनाप्यन्येन ग्रहेण न युक्ते, जातो सार्वभौमः = चक्रवर्ती राजा Emperor, भविष्यति ॥ ४८ ॥ जिस मनुष्य के जन्म समयमें लग्नेश नीच, अस्त, और शत्रु राशिके अतिरिक्त केन्द्रमें हो अन्यग्रहसे युत न हो तो वह सार्वभौम राजा होता है ॥ ४८ ॥

६२० सटीकजातकपारिजाते- गुरुचन्द्रदिवानाथाः सुत⁵विक्रम³धर्म⁹गाः । जातो यदि महीपालः कुबेरसमवित्तवान् ॥ ४६ ॥ गुर्विति । सरलार्थः ॥ ४९ ॥ जिस मनुष्यके जन्म-समयमें गुरु, चन्द्र और सूर्य पञ्चम, तृतीय और धर्म भावमें स्थित हों तो वह बालक कुबेरके सदृश धनवाला राजा हो ॥ ४९ ॥ [कुण्डली १: लग्न: ल. | ३: चं. | ५: बृ. | ९: सू. | केन्द्र: कुबेरसमः] चापोदयस्थे बलिनि प्रभाकरे महीसुते कर्म¹⁰गते सशीतगौ । उपान्त्य¹¹गे वा भृगुजे व्य¹²यस्थिते सुरेन्द्रतुल्यो नृपतिः प्रजायते ॥५०॥ चापेति । सरलार्थः ॥ ५० ॥ धनु लग्नमें बलवान् सूर्य हो, चन्द्रमाके साथ मङ्गल दशवें हो, ग्यारहवें वा बारहवें शुक्र हो ऐसे योगमें जायमान बालक इन्द्रके समान राजा होता है। पूस महीनेमें इस योगकी सम्भावना है। (सु. शा. कारः) ॥ ५० ॥ [कुण्डली २: ९ (धनु लग्न): सू. | १०: रिक्त | ११: रिक्त | १२: रिक्त | १: रिक्त | २: रिक्त | ३: रिक्त | ४: रिक्त | ५: रिक्त | ६: मं. चं. | ७: शु. | ८: शुं. | केन्द्र: इन्द्रतुल्यः] विक्र³मार्य¹¹रि⁶गाः पापा जन्मपः शुभवीक्षितः । राजा भवति तेजस्वी समस्तजनवन्दितः ॥ ५१ ॥ विक्रमेति । सरलार्थः । जन्मपः= लग्नेश इति ॥ ५१ ॥ जिस मनुष्यके जन्मके समय पापग्रह तृतीय, एकादश और षष्ठस्थ हों, लग्नेश शुभ ग्रहसे दृष्ट हो तो वह सब जनोंसे पूजनीय तेजस्वी राजा हो ॥ ५१ ॥ [कुण्डली ३: लग्न १: रिक्त | २: रिक्त | ३: मं. | ४: रिक्त | ५: रिक्त | ६: र. | ७: शु. बु. | ८: रिक्त | ९: वृ. | १०: रिक्त | ११: रिक्त | १२: रिक्त | केन्द्र: तेजस्वी राजा] मृगोदयस्थे बलिनि क्ष्मासुते शनौ तपः⁹स्थानगतेऽथवाऽन्त्य¹²गे । दिवाकरे सप्तमगे सशीतगौ महीपतिश्चञ्चलमानसो भवेत् ॥५२॥ मृगोदयस्थ इति । स्पष्टार्थः ॥५२॥ जिस मनुष्यके जन्म-समय बलवान् मङ्गल मकर राशिमें हो, शनि नववें वा १२ वें हो, सूर्य चन्द्रमाके साथ ७ वें हो तो वह चञ्चल चित्तवाला राजा होता है ॥ ५२ ॥ [कुण्डली ४: लग्न १०: मं. | ११: रिक्त | १२: रिक्त | १: रिक्त | २: रिक्त | ३: रिक्त | ४: र. चं. | ५: रिक्त | ६: श. | ७: रिक्त | ८: रिक्त | ९: श. | केन्द्र: चञ्चलो राजा]

राजयोगाध्यायः ॥ ७ ॥ २२१ लाभे सुखे वा दशमे समन्दश्चन्द्रमा यदि । जातो नृपकुले राजा तत्समो वा धनी भवेत् ॥ ५३॥ लाभ इति । स्पष्टम् ॥ ५३ ॥ यदि शनिके सहित चन्द्रमा लाभमें, वा सुखमें, अथवा दशवेंमें हो तो राज- कुलमें उत्पन्न होने वाला राजा हो, अन्य राजाके सदृश धनी हो ॥ ५३ ॥ [प्रथम चक्र: लग्न: ल. | चतुर्थ भाव: I. चं. श. | दशम भाव: राजा वा धनी, चं. श. II. | एकादश भाव: III. चं. श.] जातश्चोपचयस्थिते तनुपतौ चन्द्रे तपःस्थानगे केन्द्रस्थाः शुभवर्गा यदि शुभा वीर्यान्विता भूपतिः । जीवेन्दू वृषभस्थितौ बलयुतः कोणस्थितो लग्नपः शन्यारेक्षणवर्जितो यदि तदा जातोऽवनीशो भवेत् ॥ ५४ ॥ जातश्चेति । तनुपतौ=जन्मलग्नेशे,

२२२ सटीकजातपारिजाते- सूर्य मीन राशिका हो, कर्क लग्नमें चन्द्रमा हो ऐसे योगमें जायमान नर राजा होता है। उपर्युक्त जितने राजयोग कारक ग्रह हैं वे अपने शत्रु और नीचगत ग्रहसे देखे जावें तो राजयोग नहीं करते। (सु० शा० कार) ॥ ५५ ॥ जनयति नृपमेकोऽप्युच्चगो मित्रदृष्टः प्रचुरगुणसमेतं मित्रयोगाच्च सिद्धम् । विवसुविसुखमूढंव्याधितो बन्धुतप्तो वधदुरितसमेतः शत्रुनिम्नर्क्षगेषु ॥ ५६॥ जनयतीति । एकः अपि उच्चगः = स्वकीयोच्चराशिस्थो ग्रहो मित्रदृष्टः = मित्रग्रहेणा- वलोकितश्च यदि भवेत्तदा एकोऽप्यसौ ग्रहो जातं प्रचुरगुणसमेतं नृपं = भूपतिं जनयति करोति । मित्रयोगाच्च = उच्चस्थ एकोऽपि ग्रहो मित्रग्रहेण युक्तो भवेत्तदा सिद्धं = सिद्धियुक्तं नृपं जनयति । विवसु-इति । उक्तयोगकारकेषु ग्रहेषु, शत्रुनिम्नर्क्षगेषु = शत्रुराशिगतेषु, [L

राजयोगाध्यायः ॥७॥ २२३ मालव्य-चारुशशेति योगकरा भवन्ति । अर्थात् बलवान् भौमो मूलत्रिकोणोच्चगृहं गतः केन्द्रवर्ती स्यात्तदा रुचको योगः स्यात् । तथाभूतेन बुधेन भद्रयोगः । एवं गुरुणा हंस- योगः । शुक्रेण मालव्ययोगः । शनिना चारुशशयोगो वाच्य इति । तथा च जातकाभरणे— “स्वगेहतुङ्गाश्रयकेन्द्रसंस्थैरुच्चोपगैर्वावनिसूनुमुख्यैः । क्रमेण योगा रुचकाख्य-भद्र-हंसाख्य-मालव्य-शशाभिधानाः ॥ इति ॥५६॥ यदि बलवान् मंगल मूलत्रिकोण, स्वगृह, उच्चगृहमें प्राप्त होकर केन्द्रमें स्थित हो तो “रुचक” योग होता है । बुध हो तो “भद्र” योग होता है । बृहस्पति हो तो “हंस” योग होता है । शुक्र हो तो “मालव्य” योग होता है और शनि हो तो “शश” योग होता है ॥५९॥ अथ रुचक-योगफलम् । जातः श्रीरुचके बलान्वितवपुः श्रीकीर्तिशैलान्वितः शास्त्री मन्त्रजपाभिचारकुशलो राजाऽथवा तत्समः । लावण्‍यारुणकान्तिकामलतनुस्त्यागी जितारिर्धनी सप्तत्यैब्दमितायुषा सह सुखी सेनातुरङ्गाधिपः ॥ ६० ॥ श्लोकेनानेन रुचकयोगे जातानां फल- मुच्यते—जात इति । सरलार्थः ॥ ६० ॥ रुचक योगमें उत्पन्न होने वाला मनुष्य बलयुक्त शरीरवाला, कीर्ति और शीलसे युक्त, शास्त्री, मंत्रके जप और अभिचारमें कुशल, राजा, वा उसके सदृश धनी, सौन्दर्ययुक्त लाल कान्ति, कोमल शरीर, त्यागी, शत्रु- जित् , धनी और ७० वर्षकी आयु तक सुखी, सेना और घोड़ोंसे युक्त होता है ॥ ६० ॥

+-----------------------------+
|      \       १०      /      |
|       \    मं. ल.   /       |
|        \           /        |
|   १२    >    ।.   <    ८    |
|        /  रुचकयोगः \        |
|       /             \       |
|      /               \      |
|-----+                 +-----|
|     |                 |     |
|  १  |                 |  ७  |
|     |                 |     |
|-----+                 +-----|
|      \               /      |
|       \             /       |
|        \           /        |
|   २     >    ४    <    ६    |
|        /           \        |
|       /             \       |
|      /       ३       \      |
+-----------------------------+

धर्मेशालाभेशधनेश्वराणामेकोऽपि शीतद्युतिकेन्द्रवर्ती । स्वयं च लाभाधिपतिर्गुरुश्चेदखण्डसाम्राज्यपतित्वमेति ॥ ६१ ॥ धर्मेशेति । धर्मेश-लाभेश-धनेश्वराणां= नवमेशैकादशेशद्वितीयेशप्रहाणां मध्ये एकः अपि कश्चित्, शीतद्युतेश्चन्द्रात् केन्द्रवर्ती (चन्द्रतः १।४।७।१० भवने) भवेत् , गुरुः= बृहस्पतिश्चेद्यदि लाभाधिपतिः=एकादशभावे- शो भवेत्तदा जातः स्वयं स्वपराक्रमेणाख- ण्डसाम्राज्यपतित्वमेति=चक्रवर्तित्वं प्राप्नोति ॥

+-----------------------------+
|      \       ११      /      |
|  १२   \   ल. चं.    /   १०  |
|        \           /        |
|---------+---------+---------|
|    १    |         |    ९    |
|         | अखण्ड-  |         |
|---------| साम्राज्य |---------|
|  २ बृ.  |  पतिः   |    ८    |
|         |         |         |
|---------+---------+---------|
|        /     ५     \        |
|   ३   /             \   ७   |
|      /       ४       \      |
|     /                 \  ६  |
+-----------------------------+

नवमेश, लाभेश, धनेश, उनमें एक भी चन्द्रमासे केन्द्रमें हो और लाभाधिपति खास बृहस्पति हो तो जातकको अखंड राज्यका पति बनावे ॥ ६१ ॥ अथ भद्रयोगफलम् । शार्दूलप्रतिमाननो गजगतिः पीनोरुवक्षःस्थलो लम्बापीनसुवृत्तबाहुयुगलस्तत्तुल्यमानोच्च्छ्रयः । मानी बन्धुजनोपकारनिपुणः श्रीभद्रयोगोद्भवो राजाऽशीतिमितायुरेति विपुलप्रज्ञायशोवित्तवान् ॥ ६२ ॥ 16

२२४ सटीकजातकपारिजाते- इदानीं भद्रयोगे जातस्य फलमाह— शार्दूलेति । स्पष्टम् ॥ ६२ ॥ भद्र योगमें जायमान मनुष्य शेरके समान मुख, मत्तवाले हाथीके सदृश गति, मोटे जंघा, छाती, लम्बा-मोटा और गोला दोनों बाहु उसीके समान ऊंचा, मानी, बन्धु- जनोंके उपकारमें निपुण, विशेष बुद्धिवाला, तथा यश-धन-वाला और ८० वर्षकी आयु प्राप्त करनेवाला राजा होता है ॥ ६२ ॥


[कुण्डली - II. भद्रयोगः]

  • लग्न (प्रथम भाव): ३ ल.
  • द्वादश भाव: ४
  • एकादश भाव: ५
  • दशम भाव: ६ बु.

अथ हंसयोगफलम् । रक्तास्योन्नतनासिकः सुचरणो हंसस्वरः श्लेष्मको गौराङ्गः सुकुमारदारसहितः कन्दर्पतुल्यः सुखी । शास्त्रज्ञानपरायणोऽतिनिपुणः श्रीहंसयोगे गुणी जातोऽशीतिकमायुरेति सयुगं ८४ साधुक्रियाचारवान् ॥ ६३ ॥ इदानीं हंसयोगफलमाह-रक्तास्येति सरलार्थः ॥ ६३ ॥ हंस योगमें उत्पन्न होनेवाला मनुष्य लाल मुख, ऊंची नासिका, सुन्दर चरण, हंस स्वर, कफ प्रकृति, गौरांग, सुकुमार स्त्रीयुत, कामदेवके तुल्य सुन्दर, सुखी, शास्त्रज्ञानमें परायण, अत्यन्त निपुण, गुणी, अच्छी क्रियाका आचारवाला और ८४ वर्षकी आयुवाला होता है ॥ ६३ ॥


[कुण्डली - III. हंसयोगः]

  • लग्न (प्रथम भाव): १ ल.
  • द्वादश भाव: २
  • एकादश भाव: ३
  • चतुर्थ भाव: ४ वृ.

अथ मालव्ययोगफलम् । स्त्रीचेष्टो ललिताङ्गसन्धिनयनः सौन्दर्यशाली गुणी तेजस्वी सुतदारवाहनधनी शास्त्रार्थवित्पण्डितः । उत्साहप्रभुशक्तिमन्त्रचतुरस्त्यागी परस्त्रीरतः सप्तत्यब्दमुपैति सप्तसहितं (७७) मालव्ययोगोद्भवः ॥ ६४ ॥ इदानीं मालव्ययोगफलमाह-स्त्रीति । स्पष्टम् ॥ ६४ ॥ मालव्य योगमें जायमान प्राणी स्त्री- की तरह स्वभाववाला, सुन्दर शरीरकी सन्धि और नेत्रवाला, सुन्दर, गुणी, तेजस्वी, पुत्र-स्त्री-वाहन-वाला, धनी, शास्त्रार्थज्ञ पंडित, उत्साही, प्रभुशक्ति- वान् , मन्त्रज्ञ, चतुर, त्यागी, परस्त्रीरत और ७७ वर्षकी आयुवाला होता है ॥६४॥


[कुण्डली - IV. मालव्ययोगः]

  • लग्न (प्रथम भाव): ल. १
  • सप्तम भाव: शु. ७

अथ शशयोगफलम् । भूपो वा सचिवो वनाचलरतः सेनापतिः क्रूरधी- र्धातोर्वादविनोदवञ्चनपरो दाता सरोपेक्षणः ॥