जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

४४० सटीकजातकपारिजाते- वर्षेण मृत्युं सञ्चिन्तयेत् । अर्थात्पञ्चमेशे ग्रहयोगरहिते सति तदानीं पञ्चमेशस्यैव दशा- वर्षमानं द्वादशभक्तं कृत्वा लब्धमिते राशौ गतवति सूर्ये मरणमिति । अथ तत्र राशौ सूर्ये सति कस्मिन्दिने मरणमित्याह-लग्नेशेनेति । लग्नेशग्रहेण युताब्दं = सहितग्रहाणां दशावर्षमानं ( तस्मिन् ग्रहयोगाभावे केवलं लग्नेशवर्षमिति ) अङ्गविहृतं = त्रिशद्भक्तं (अत्र क-ट-प-य-वर्णभवैरित्यादिना अङ्गं = ३०) शेषमितं सङ्क्रा- न्तिपूर्व = सूर्यस्य राशिसङ्क्रमणमारभ्य दिनं वाच्यमर्थात्तद्राशौ तद्दिने मरणं स्यादिति ॥६१॥ लग्नसे पञ्चमराशिके स्वामीसे युक्त ग्रहोंकी दशा संख्यामें १२ से भागदेने पर जो गृह हो उसमें जब सूर्य हो तो मृत्यु होवे । पञ्चमेश यदि किसी ग्रहसे युक्त न हो तो केवल अपने वर्ष (दशावर्ष) से विचारे । लग्नेशसे युत वर्षमें ३० का भाग देने पर जो हो उतने दिन संक्रान्तिसे मृत्युके होते हैं ॥ ६१ ॥ इदानीं मात्रा पित्रा च सह मृत्युयोगम्, अपस्मारान्मृत्युयोगं चाह- त्रिकोणे केन्द्रे वा यदि पितृतनुक्षेत्रपतयो दशाभुक्तौ तेषामनुमरणमाहुर्मुनिगणाः ॥ सभौमे मन्दाढ्ये फणियुजि तु वेन्दौ निधनगे त्वपस्मारस्तस्मान्मरणमथवेन्दौ कृशत नौ ॥ ६२ ॥ त्रिकोण इति । पितृतनुक्षेत्रपतयः = पितृ-( ९ ) भावेशः, लग्नेशः क्षेत्रपतिः = मातृ- भावपतिः = चतुर्थेशः इति त्रयो ग्रहा यदि त्रिकोणे=लग्नात् ५।९ भावे, वा केन्द्रे १।४। ७।१० भवेयुस्तदा तेषां मध्ये बलीयसो ग्रहस्य दशाभुक्तौ तेषामनुमरणं = सहैव मृत्यं मुनि- गणाः = पूर्वे महर्षयः आहुः । तथा च सर्वार्थचिन्तामणौ- सुखेश-भाग्येश-विलग्ननाथास्त्रिकोणगाः केन्द्रगताश्च सर्वे । भुक्तौ यदा तत्परिपाक काले पित्रा सहैवानुमृतिश्च मातुः ॥ अथ सभौमे = मङ्गलयुक्ते वा मन्दाढ्ये = शनियुक्ते, वा फणियुजि = राहुयुक्ते, इन्दौ = चन्द्रे, निधनगे = अष्टममुपगते तु जातस्यापस्मारः = मृगी रोगः स्यात् । अथवा कृशतनौ= क्षीणज्योतिषि ( नष्टबले ) इन्दौ = चन्द्रे पूर्वोक्तलक्षणे सति तस्यापस्मारान्मरणं स्यादिति । तथा हि सर्वार्थचिन्तामणौ- रन्ध्रे शशाङ्के फणिनाथयुक्ते हीने त्वपस्मारयुतः समन्दे । तत्र स्थिते हीनबले शशाङ्के पिशाचपीडा जलजा च पीडा ॥ भौमाहिमन्दान्यतमेन युक्ते क्षीणे शशाङ्के निधनस्थितेऽपि । दुःस्थे त्वपस्मारभयान्मृतिः स्यात् पिशाचपीडा त्वथवा मृतिः स्यात् ॥६२॥ नवमेश, लग्नेश और चतुर्थेश त्रिकोणमें वा केन्द्रमें हों तो उनकी दशाभुक्तिमें मुनिगण अनुमरण उनका (माता पिताका) कहे हैं । यदि चन्द्रमा-मंगल या शनि या राहुके साथ अष्टममें हो वा चन्द्रमा निर्बल हो तो मृगी रोगसे मृत्यु होवे ॥ ६२ ॥ चन्द्रे वित्तगतेऽथवा निधनगे जातो बहुस्वेदवान् कर्मस्थानगते कुजे बुधयुते दुर्गन्धदेहो भवेत् । पापे रन्ध्रगते तु पापसहिते रोगप्रमादाकरः सौम्यव्योमगृहेऽतिशोभनयुते जातः समोदः सुखी ॥ ६३ ॥ स्पष्टार्थ एवैत्यलम् ॥ ६३ ॥ चन्द्रमा द्वितीय भावमें अथवा अष्टममें हो तो जातक बहुत स्वेद ( पसीना ) वाला हो । दशममें मंगल बुधसे युक्त हो तो दुर्गन्ध देह हो । अष्टममें पापग्रह पापयुक्त हो तो

सप्तमाष्टमनवमभावफलाध्यायः ॥१४॥ ४४१ बहुत रोग हो । बुध दशम गृहमें हो और अत्यन्त शुभग्रहसे युक्त हो तो जातक हर्ष युत तथा सुखी हो ॥ ६३ ॥ शीर्षोदयेषु चरभादिषु वित्तपस्य लग्नाधिपस्य भुजगस्य दशापहारे । पृष्ठोदये सति तदीयदृगाणपस्य तद्वीक्षितादिसहितस्य मृतिं वदेद्वा ॥ ६४ ॥ इदानीं लग्ने चरादिराशिवशान्मृत्युविचारमाह—शीर्षोदयेष्विति । शीर्षोदयेषु राशिषु (१ अ० १४ श्लो० द्र०) लग्नगतेषु चरभादिषु = चरस्थिरद्वन्द्वराशिषु क्रमेण–वित्तपस्य = धनेशस्य, लग्नाधिपस्य, भुजगस्य = राहोः दशापहारे मृतिं वदेत् । एतदुक्तं भवति । मिथुन-सिंह-कन्या-तुला-वृश्चिक-कुम्भानां मध्ये तुला-लग्ने द्वितीयस्य दशापहारे, सिंह- वृश्चिक-कुम्भान्यतमे लग्ने लग्नेशस्य दशापहारे, मिथुन-कन्ययोरन्यतरे लग्ने राहोर्द- शापहारे जातस्य मरणं वदेत् । अथ पृष्ठोदये = वृष-कर्क-मेष-धनुः-मकरान्यतमे (१ अ. श्लो० १४ द्र०) लग्ने सति तदीयदृगाणपस्य = लग्नाश्रितद्रेष्काणपतेः, तद्वीक्षितादिसहितस्य = लग्नगतद्रे- ष्काणपतिदृग्दृष्टसंयुक्तस्य वा दशापहारे मृतिं वदेत् । अत्रापि त्रैविध्यमुक्तं, तच्चरादिराशि- परमेवार्यात् मेषकर्कमकरान्यतमे लग्ने-लग्नद्रेष्काणपतेर्दशापहारे, वृषलग्ने-लग्नद्रेष्काण- पतिद्रष्टुर्दशापहारे, धनुर्लग्ने-लग्नद्रेष्काणपतिसहितस्य दशापहारे जातस्य मरणं वाच्यम् । Notes—अत्र लग्नद्रेष्काणपतौ ग्रहदृष्टियोगाभावे तद्द्रेष्काणपतिरेव ग्राह्य इति ॥६४॥ शीर्षोदय राशिमें, चर आदि राशिमें क्रमसे धनेशकी, लग्नेशकी और राहुकी दशामें, पृष्ठोदय राशिमें क्रमसे चरादि राशिमें उसके द्रेष्काणपति, ॰उसके देखने वाले तथा उसमें युक्तकी दशामें मृत्यु कहे ॥ ६४ ॥ इति अष्टमभावफलविचारः । 𑁋𑁋𑁋𑁋𑁋𑁋𑁋𑁋𑁋𑁋 अथ नवमभावफलम् । तत्रादौ भाग्यविचारः । अथाधुना नवमभावफलविचारः क्रियते । तत्रादौ नवमभावात्तत्कारकाच्च [(गुरोः) विचारणीयविषयकथनपूर्वकं भाग्ययोगमाह— भाग्यप्रभावगुरुधर्मतपःशुभानि संचिन्तयेन्नवमदेवपुरोहिताभ्याम् । भाग्येशदेवसचिवौ शुभवर्गयातौ भाग्ये शुभग्रहयुते समुपैति भाग्यम् ॥ ६५ ॥ भाग्यप्रभावेत्यादि । नवमदेवपुरोहिताभ्याम् = लग्नान्नवमभावतः गुरोश्च सकाशात् भाग्यम् = दैवम् (तकदीर), प्रभावः = सामर्थ्यम्, गुरुः = शिक्षको दीक्षकश्च, धर्मः, तपः, शुभम् = सत्कार्याणि एतानि सञ्चिन्तयेत् = विचारयेत् । एतेषां शुभाशुभविचारो नवमभावबृहस्पतिभ्यां प्रकर्त्तव्य इति । भाग्येशदेवसचिवौ = नवमभावेशो बृहस्पतिश्च शुभवर्गयातौ भवेताम्, भाग्ये = नवमे भावे शुभग्रहयुते सति जातो नरः भाग्यं = सदभ्युदयं, समुपैति = प्राप्नोति । अस्मिन् लक्षणे जातो भाग्यवान् भवेदित्यर्थः ॥ ६५ ॥ नवम भाव और बृहस्पतिसे भाग्य, प्रभाव, गुरु, धर्म, तप और शुभका विचार करना चाहिये । नवमेश और बृहस्पति शुभवर्गमें हों, भाग्य भाव शुभग्रहसे युक्त हो तो जातक भाग्य- वान् होता है ॥ ६५ ॥

४४२ सटीकजातकपारिजाते- पापारिनीचरविलुप्तकरा नभोगा भाग्यस्थिता यदि यशोधनधर्महीनाः ॥ पापोऽपि तुङ्गनिजमित्रगृहोपगश्चेद्भाग्ये तु भाग्यफलदः सततं नराणाम् ॥६६॥ पापारीति । पापग्रहाः, शत्रुगृहगताः, नीचगताः, सूर्येण सहास्तङ्गता वा नभोगाः = ग्रहाः यदि, भाग्यस्थिताः = नवमभावगताः स्युस्तदा जाताः नराः यशोधनधर्महीना भवन्ति । अथ यदि पापोऽपि = कश्चित्पापग्रहोऽपि तुङ्गगतः ( उच्चस्थः ), निजगृहगतः मित्रगृहोपगतः सन् चेद् भाग्ये=नवमभावे स्थितः स्यात्तदा तु नराणां सततं भाग्यफलदः = अभ्युदयकृदेव भवेत् । पापो वा शुभो वा कश्चिद्ग्रह उच्च-स्व-मित्रगृहगतो यद्भावगतः स्यात्तद्भावपोषक एव भवतीति प्रायः सर्वेषां सिद्धान्त एवावगम्यः ॥ ६६ ॥ यदि पापग्रह, नीचराशिस्थ ग्रह, या अस्तग्रह नववें भावमें हों तो जातक यश, धर्म और धनसे हीन हो । पापग्रह भी यदि उच्चस्थानमें, मित्रगृहमें होकर नववेंमें हो तो मनुष्य निरन्तर भाग्यवान् होता है ॥ ६६ ॥ सौम्यस्वामियुतेक्षितं नवमभं भाग्यप्रदं प्राणिनां तद्राशीशसमेतराशिरमणो भाग्यस्य कर्त्ता भवेत् ॥ भाग्येशः परिपाचको भवति तत्पुत्रेश्वरो बोधक- स्तुङ्गस्वर्क्षगृहोपगो यदि चिरं भाग्यं प्रकुर्वन्ति ते ॥ ६७ ॥ सौम्यस्वामीति । नवमभम् = भाग्यस्थानम् , सौम्येन = शुभग्रहेण, स्वामिना = स्वपतिना ( नवमेशेन ) युक्तमीक्षितं = दृष्टं वा भवेत्तदा प्राणिनां = जनिमताम् भाग्य- प्रदम् = अभ्युदयकारकं भवेदिति । तदिति । तद्राशीशः भाग्यराशिपतिः ( नवमेशः ) समेतः = स्थितो यस्मिन् राशौ तद्राशिरमणः = तद्राशिपतिः=नवमेशाधिष्ठितराशिपतिर्ग्रह इत्यर्थः, स भाग्यस्य कर्त्ता भवेत् । भाग्येशाधिष्ठितराशिप्तेः शुभाशुभस्थितिवशेन।पि शुभाशुभभाग्यविचारः कर्त्तव्य इति भावः । भाग्येश इति । भग्येशो ग्रहो हि परिपाचको भवति । अर्थात्भाग्येशदशायां भाग्यो- दयसम्भवः । तत्पुत्रेश्वरः=नवमभावात्पञ्चमेशोऽर्थाल्लग्नेशः, बोधकः=भाग्यज्ञापको भवति । ते सर्वे पूर्वोक्ताः ( भाग्येश-भाग्येशाधिष्ठितराशीश-भाग्यगत-लग्नेशाः ) यदि तुङ्गस्वर्क्ष- गताः स्युस्तदा चिरं = यावदायुः भाग्यं प्रकुर्वन्ति ॥ ६७ ॥ नवमभाग यदि अपने स्वामीसे या शुभग्रहसे युत या दृष्ट हो तो

सप्तमाष्टमनवमभावफलाध्यायः ॥ १४॥ ४४३ अपने वैशेषिकांशमें, उच्चमें, स्वगृहमें, नवांशमें स्थित पांच ग्रह यदि भाग्य स्थानमें हों उनपर नवमेशकी दृष्टि या योग हो तो जातक राजा तथा अनेक सम्पत्तिसे सहित भाग्यशाली होता है। यदि चार ग्रह बली और अपने उच्च तथा नवांशमें स्थित होकर भाग्य स्थानमें हों तो भाग्य तथा अपने २ देशमें उत्पन्न सम्पत्तियां जातकको देते हैं। यदि वे ग्रह अन्य नवांशमें हों तो अन्यत्र उत्पन्न सम्पत्ति देते हैं। सु. शा. कार ॥ ६८ ॥ अथ नवमे गुरौ ग्रहदृष्टिफलानि । इत आरभ्य ७२ श्लोकं यावन्नवमे गुरौ ग्रहदृष्टिफलान्युच्यन्ते— भाग्ये तत्पतिशोभनेक्षितयुते भाग्यं समेति ध्रुवं धर्मे पापयुते भृगौ शशिनि वा जातो गुरुस्त्रीरतः ॥ दृष्टेऽर्केण गुरौ नृपः क्षितिभुवां मन्त्री बुधेनार्थवान् शुक्रेणाश्वपतिः सुखी तु शशिना मन्देन चोष्ट्रादिभाक् ॥ ६६ ॥ भाग्य इति । भाग्ये = नवमभावे तत्पतिना=नवमेशेन, शोभनेन = शुभग्रहेण वा ईक्षिते वा युते जातो नरः ध्रुवं = निश्चयेन, भाग्यं समेति, भाग्यवान्भवेदित्यर्थः । पापग्रहेण युते भृगौ = शुक्रे, वा शशिनि = चन्द्रे, धर्मे = नवमभावे गतवति जातो नरो गुरुस्त्रीरतः = गुरुपत्न्यामासक्तो भवेत् । तथा च जातकरत्ने— चन्द्रे सपापे यदि धर्मराशौ भृगोः सुते वा गुरुदारगामी । धर्माधिपस्यांशपतौ तथैव युक्ते तथा तादृशदारगामी ॥ दृष्टेऽर्केणेति । गुरौ = बृहस्पतौ, अर्केण, = सूर्येण दृष्टे जातो नृपो भवेत् । क्षिति- भुवा = भौमेन दृष्टे गुरौ जातो मन्त्री = सचिवः ( Minister ) भवेत् । बुधेन दृष्टे गुरौ जातोऽर्थवान् भवेत् । शुक्रेण दृष्टे गुरौ जातोऽश्वपतिः = तुरङ्गधनी भवेत् । शशिना = चन्द्रेण दृष्टे गुरौ सुखी स्यात् । मन्देन = शनिना दृष्टे गुरौ जातः उष्ट्रादिभाक् = उष्ट्र- प्रभृतिचतुष्पदयुक्तो भवेत् । Notes—अत्र यदि गुरुर्भाग्यस्थः स्यात्तदा ग्रहदृष्टिफलस्याधिक्यं वक्तव्यम् ॥ ६९ ॥ यदि भाग्यस्थान ( ९ वां भाव ) अपने स्वामी या शुभग्रहसे युत या दृष्ट हो तो जातक अवश्य भाग्यवान् होता है। पापग्रहसे युत शुक्र या चन्द्रमा यदि भाग्य ( ९ ) स्थानमें हों तो जातक अपने गुरुकी स्त्रीमें आसक्त होवे । नवम भावगत गुरु यदि सूर्यसे देखे जावें तो जातक राजा हो । मङ्गल गुरुको देखे तो जातक मन्त्री हो । बुध देखे तो धनी हो । शुक्र देखे तो घोड़ेवाला हो । चन्द्रमा देखे तो सुखी हो । शनि देखे तो ऊँट वगैरह चौपायोंसे युक्त हो । सु. शा. कार ॥ ६९ ॥ विद्वान् वारणगोतुरङ्गधनवानिन्द्रार्कदृष्टे गुरौ सेनावाहनरत्नवान्भवमगे जीवे कुजार्केक्षिते ॥ विद्यावादविनोदवित्तविपुलः सूर्येन्दुजालोकिते शुक्रादित्यनिरीक्षिते विनयवान् जीवे तपःस्थानगे ॥ ७० ॥ मन्दादित्यनिरीक्षिते गुणनिधिः प्राज्ञो बहुग्रामवान् जीवे चन्द्रकुजेक्षिते पृथुयशाः सेनासुखश्रीयुतः ॥ तारेशेन्दुजवीक्षिते गृहसुखश्रेष्ठार्थशय्यासनः शुक्रेन्दुप्रविलोकिते वितनयः शूरो धनी कर्मकृत् ॥ ७१ ॥ चन्द्रादित्यसुतेक्षिते तु गुणवान् वादी विदेशं गतो-

४४४ सटीकजातकपारिजाते- जीवे शुक्रबुधेक्षिते नवमगे विद्याधिको जायते ॥ सर्वव्योमचरेक्षिते नरवरो राजा बहुद्रव्यवान् सौभाग्याचरराज्यवित्तफलदाः सर्वे तपःस्थानगाः ॥ ७२ ॥ विद्वानिति । नवमगे गुरौ इन्द्वर्कदृष्टे = चन्द्रसूर्याभ्यामवलोकिते जातो विद्वान्, वारण- गोतुरङ्गधनवांश्च भवेत् । कुजार्काभ्यामीक्षिते नवमगे गुरौ जातः वाहनरत्नवान् भवेत् । अन्यत्सर्वं स्पष्टमेवेत्यलम् । Notes—नवमगतो गुरुः सकलग्रहनिरीक्षमाणो जातकं बहुधनयुतं राजानं करोति । तत्रापि यदि गुरुस्स्वस्थः स्वगृहादिगतो वा स्यात्तदाऽतिशयेनेति । सर्वे शुभाः भाग्यस्थाने सदा निश्चलराज्यदा अर्थादेव पापा नवमे भाग्यबाधकाः स्युरित्यपि चिन्त्यम् ॥ ७०-७२ ॥ नवम भावमें स्थित गुरुको चन्द्रमा और सूर्य देखें तो जातक पण्डित तथा हाथी, गौ, घोड़े और सम्पत्तियोंसे युक्त हो । मङ्गल और सूर्य देखें तो सेना, वाहन और रत्नसे युक्त- हो । सूर्य और बुधसे देखे जानेपर विद्याकी चर्चाओंमें आनन्दित और खूब धनी हो । शुक्र और सूर्य नवमगत गुरुको देखें तो जातक अत्यन्त मधुर बोलनेवाला हो । नवमगत गुरुको शनि और सूर्य देखें तो जातक बहुत बड़ा गुणी, विद्वान् और अनेक गांव (इलाके) वाला हो । चन्द्रमा और मङ्गल देखें तो बहुत बड़ा यशस्वी, सेना-सुख- और सम्पत्तिसे पूर्ण हो । चन्द्रमा और बुध देखें तो अनेक प्रकारके गृहसुख, उत्तम धन और शय्यादि सुखोंसे युक्त हो । शुक्र और चन्द्रमा देखें तो पुत्रहीन, पराक्रमी, धनवान् और कर्मकर्त्ता हो । नवमगत गुरुको चन्द्रमा और शनि देखें तो जातक गुणी हो, विवादी हो और विदेश, वाली हो । बुध और शुक्र देखें तो उत्तम विद्वान् हो । यदि नवमगत गुरुको सभी ग्रह देखते हों तो मनुष्योंमें पूज्य, बहुत धनी राजा हो । सभी शुभग्रह यदि ९ वें भावमें होवें तो अचल राज्य और धन देनेवाले होते हैं । सुधाशालिनीकारः ॥ ७०-७२ ॥ नवमे द्विग्रहयोगफलानि इत आरभ्य ७७ श्लोकं यावन्नवमे द्विग्रहयोगफलान्युच्यन्ते— भाग्यस्थे शशिनि प्रभाकरसुतज्ञारेक्षिते भूपति- स्तुङ्गव्योमचरे तपःस्थलंगते भूपः शुभालोकिते । सेन्दौ तिग्मकरे तु तत्र धनिको नेत्रामयार्त्तो भवेद् दुःखी वादरतः कुजेन सहिते भानौ नृपालप्रियः ॥ ७३ ॥ भाग्यस्थ इति । शशिनि = चन्द्रे भाग्यस्थे, तस्मिन् प्रभाकरसुतज्ञारेक्षिते = शनिबुध- भौमैरवलोकिते जातो भूपतिः = राजा भवेत् । तुङ्गव्योमचरे = उच्चाश्रिते कस्मिन्नपि ग्रहे, तपःस्थलंगते = नवमभावगते (तत्र शुभ ग्रहे विशेषेणेति बोद्धव्यम्) तस्मिन् शुभालोकिते च जातो भूपः स्यात् । (सू. चं.)—सेन्दौ = चन्द्रसहिते तिग्मकरे = सूर्ये, तत्र = नवमस्थे (अमावास्याया- मित्यं सम्भाव्यते) तु जातः धनिकः, नेत्रामयार्त्तः = चक्षूरोगपीडितश्च भवेत् । (सू. मं.)—कुजेन सहिते भानौ भाग्यस्थे जातो दुःखी, वादरतः = विवादप्रियः, नृपालप्रियश्च भवेदिति ॥ ७३ ॥ नववें भावमें स्थित चन्द्रमाको शनि, बुध और मंगल देखते हों तो जातक राजा हो । उच्चराशिके ग्रह नववें भावमें हों उसे शुभग्रह देखते हों तो जातक राजा हो । नववें भावमें चन्द्रमा और सूर्य हों तो धनी हो और नेत्ररोगी हो । मङ्गलके साथ सूर्य ९ वें में हो तो दुःखी, विवादी और राजाका प्रिय होवे ॥ ७३ ॥

सप्तमाष्टमनवमभावफलाध्यायः ।।१४।। ४४५ भानौ सेन्दुसुते सपत्नबहुलो दुःखी रुगार्तः सदा वागीशेन युते पितृप्रियकरो जातः स्वयं वित्तवान् । रोगी शुक्रयुते रवौ शनियुते रुग्णः पिता कुक्षिरुक् चन्द्रे सावनिनन्दने तु जननीहन्ता धनत्यागवान् ॥ ७४ ॥ भानविति । (सू. बु.)-सेन्दुसुते = इन्दुसुतेन (बुधेन) सहिते, भानौ=सूर्ये भाग्ये गतवति जातः सपत्नबहुलः = शत्रुबहुलः = अनेकरिपुव्याप्तः, दुःखी, सदा रुगार्तः = व्याधिपीडितश्च भवेत् । (.सू. वृ.) - वागीशेन = गुरुणा युते नवमस्थे भानौ जातः पितृप्रियकरः = स्वज- नकामोदकृत्, स्वयं वित्तवान् = धनी च भवेत् । ( सू. शु.) - शुक्रयुते रवौ भाग्ये सति रोगी स्यात् । (सू. श.) शनियुते रवौ भाग्ये जातो रुगणः = व्याधिमान्, तस्य पिता च कुक्षिरुक्= उदरामययुग् भवेत् । (चं. मं.) चन्द्रे सावनिनन्दने=भौमेन सहिते चन्द्रे भाग्यगते तु जातो जननीहन्ता= मातृवधकृत्, धनत्यागवाँश्च भवेदिति ॥ ७४ ॥ सूर्य और बुध ९ वें भावमें हों तो जातकके बहुत शत्रु हों। स्वयं सदा दुःखी और रोगसे पीड़ित रहे। सूर्य गुरुके साथ ९ वेंमें हो तो जातक पिताका आज्ञाकारी और धनी होवे। सूर्य शुक्रके साथ हो तो जातक रोगी हो। शनिसे युक्त हो तो जातक रोगी हो और उसका पिता उदरव्याधिसे युक्त हो। यदि मङ्गल और चन्द्रमा ९ वें भावमें हो तो जातक माताका नाश करे और धनका भी त्याग करे ॥ ७४ ॥ वाग्मी शास्त्रकलापवान् नवमगे चन्द्रे सतारासुते सेन्दौ मन्त्रिणि धीरधीर्नरवरः श्रीमान् गुरुस्थानगे । तारेशे कुलटापतिः सभृगुजे सापत्लमातृप्रिय- श्चन्द्रे मन्दयुते विधर्मगुणवान् माता कुलप्रच्युता ॥ ७५ ॥ वाग्मीति । (चं० बु०) - सतारासुते = तारासुतेन (बुधेन) सहिते चन्द्रे नवमगे सति जातो नरः वाग्मी = वाक्चतुरः, शास्त्रकलापवान् = विविधशास्त्रज्ञो भवेत् । (चं० वृ०) सेन्दौ = चन्द्रयुक्ते, मन्त्रिणि=गुरौ, गुरुस्थानगे=नवमगे, जातः श्रीमान्, धीरधीः = प्रशस्तबुद्धिः, नरवरः = पुरुषश्रेष्ठश्च भवेदिति । (चं० शु०) -सभृगुजे शुक्रेण सहिते, तारेशे = चन्द्रे नवमगे जातः, कुलटापतिः = पुंश्चलीस्त्रीस्वामी, सापत्लमातृप्रियः = विमातुः स्नेहकृच्च भवेत् । (चं० श०)-मन्दयुते = शनिसहिते चन्द्रे भाग्यगते जातो विधर्मगुणवान् भवेत्, तस्य माता च कुलप्रच्युता = कुलाद् बहिष्कृता भवेदिति ॥ ७५ ॥ यदि चन्द्रमा बुधके साथ नववें भावमें हो तो जातक बोलनेमें चतुर और अनेक शास्त्रों का ज्ञाता हो। चन्द्रमा और गुरु नववें हों तो जातक धीर बुद्धि, पुरुषश्रेष्ठ और श्रीमान् हो। नववें चन्द्रमा शुक्रसे युक्त हो तो कुलटा स्त्रीका पति हो और सौतेली माताका प्रिय हो। नववें चन्द्रमा शनिसे युक्त हो तो जातक निन्दित गुणोंसे युत हो और उसकी माता कुलसे बाहर हो जाय ॥ ७५ ॥ शास्त्री भोगसुखी कुजे बुधयुते सेज्ये धनी पूजितः शुक्रेण द्विवधूपतिः सहकुजे वादी विदेशं गतः । भौमे भानुसुतान्विते नवमगे पापी परस्त्रीरतः सौम्ये सामरवन्दिते पटुमतिर्विद्वान् धनी पण्डितः ॥ ७६ ॥ ३८ जा०

४४६ सटीकजातकपारिजाते- शास्त्रीति । (मं० बु०)—बुधयुते, कुजे = मङ्गले नवमगे जातः शास्त्री = शास्त्राध्यय- नाध्यापनकृद्भवेत् । (मं० वृ०)—शेज्ये = इज्येन (गुरुणा) सहिते कुजे नवमगे जातो धनी, लोकैः पूजितः = मान्यश्च भवेत् । (मं० शु०)—शुक्रेण सह कुजे नवमगे जातो द्विवधूपतिः = द्विदारः, वाग्मी, विदेशं गतश्च भवेत् । (मं० श०)—भानुसुतान्विते = शनिसंयुक्ते भौमे नवमगे जातो हि पापी, परस्त्री- रतश्च भवेत् । (बु० वृ०)—सामरवन्दिते = अमरवन्दितेन (गुरुणा) सहिते, सौम्ये = बुधे नव- मगे सति जातः पटुमतिः = चतुरबुद्धिः, विद्वान्, धनी, पण्डितः = सदसद्वस्तुविवेकबुद्धि- शाली च भवेदिति ॥ ७६ ॥ बुधसे युक्त नवमेंमें मंगल हो तो जातक शास्त्र जाननेवाला हो, और भोगी तथा सुखी हो । मंगल बृहस्पतिसे युक्त नवमेंमें हो तो धनवान् और पूज्य होता है । मंगल शुक्रसे युक्त नवमेंमें हो तो दो स्त्रियोंका पति, विवादी और विदेश वासी हो । नववें भावमें मङ्गल शनिसे युक्त हो तो जातक पापी, पराई स्त्रीगामी हो । नवममें बुध गुरुके सहित हो तो चतुरबुद्धि, विद्वान् धनी और ज्ञानी होवे ॥ ७६ ॥ प्राज्ञो गीतरतिप्रियः सभृगुजे चन्द्रात्मजे पण्डितः सौम्ये मन्दयुते तु रोगितनुको वित्ताधिकोऽसत्यवाक् । जीवे शुक्रयुते चिरायुरधिकश्रीमान् समन्दे गुरौ रोगी रत्नधनः सितेऽसितयुते भूपालतुल्यो भवेत् ॥ ७७ ॥ प्राज्ञ इति । (बु. शु.)—सभृगुजे = शुक्रेण सहिते, चन्द्रात्मजे = बुधे भाग्य-(नवम) स्थानगते जातः पण्डितः स्यात् । (बु. श.)—मन्दयुते, सौम्ये = बुधे नवमगे तु जातो रोगितनुकः = रुग्णशरीरः, वित्ताधिकः = धनी, असत्यवाक् = मिथ्यावादी च भवेत् । (वृ. शु.)—शुक्रयुते जीवे = गुरौ नवमगते जातः, चिरायुः = दीर्घजीवी, अधिक- श्रीमान् = बहुलधनश्च स्यात् । (वृ. श.)—समन्दे गुरौ नवमगते जातो रोगी, रत्नधनश्च भवेत् । (शु. श.)—सिते = शुक्रे, असितेन = शनिना युते नवमगते सति जातो भूपालतुल्यो भवेज् तु भूपाल इति ॥ ७७ ॥ नववें भावमें बुध शुक्रसे युक्त हो तो जातक बुद्धिमान्, गीतरति प्रिय और पण्डित हो । बुध शनिसे युत नवमें भावमें हो तो रोगी, अधिक धनवान् और मिथ्यावादी हो । नववें में बृहस्पति शुक्रसे युक्त हो तो चिरायु और विशेष श्रीमान् हो । नवममें शनिके साथ गुरु हो तो रोगी तथा रत्नका धनी हो । नववेंमें शुक्र शनिसे युक्त हो तो राजाके सदृश हो ॥७७॥ अथ नवमे त्रिग्रहयोगफलानि । इतः प्रभृति ८६ श्लोकान्तं नवमे भावे त्रिग्रहयोगफलान्युच्यन्ते— रवीन्दुभौमा नवमोपयाता यदि क्षताङ्गः पितृमातृहीनः । हिंसी विकर्मा रविचन्द्रसौम्या रवीन्दुजीवाः सुखवाहनाढ्यः ॥ ७८ ॥ रवीन्दुभौमा इति । (सू. चं. मं.)—सूर्य-चन्द्र-कुजाः यदि नवमोपयाताः स्युः तदा जातः, क्षताङ्गः = रुग्णशरीरः, पितृमातृहीनश्च भवेत् । (सू. चं. बु.)—रविचन्द्रसौम्याः = सूर्यचन्द्रबुधा नवमगाश्चेत्तदा जातो हिंसी = हिंसाकर्मकृत्, विकर्मा = स्वकुलाचारकर्मरहितश्च भवेत् ।

सप्तमाष्टमनवमभावफलाध्यायः ॥१४॥ ४५७ (सू. चं. बृ.)—रवीन्दुजीवा यदि नवमे स्युस्तदा जातः सुखवाहन व्यो भवेदिति ॥७८॥ यदि नवममें सूर्य चन्द्र और मंगल हों तो जातकके शरीरमें क्षत ( घाव ) हो और वह माता पितासे हीन हो। नवममें रवि, चन्द्र और बुध हों तो हिंसा कर्म करनेवाला, कुला- चार हीन हो। नवममें रवि, चन्द्र और गुरु हों तो जातक सुख और वाहनसे पूर्ण हो ॥७८॥ चन्द्राकौ ससितौ वधूकलहकृद् राजप्रियो वित्तहा भाग्यस्थौ रविशीतगू शनियुतौ भृत्यो विरोधी सताम् । रव्यारौ सबुधौ तु तत्र सुभगः क्रुद्धो विवादप्रियः सेज्यौ देवपितृप्रियः सुतवधूवित्तान्वितो जायते ॥ ७६ ॥ चन्द्राकाविति ( सू. चं. शु. )—ससितौ = शुक्रेण सहितौ चन्द्राकौ भाग्यस्थौ स्यातां तदा जातो नरो वधूकलहकृत = स्त्रीभिः सह झकटकरः, राजप्रियः, वित्तहा=धनक्षयकरश्च भवेत्। ( सू. चं. श. )—शनियुतौ रविशीतगू भाग्यस्थौ स्यातां तदा जातः भृत्यः = परेषां सेवकः, सतां = सज्जनानां विरोधी च भवेत् । ( सू. मं. बु. )—सबुधौ = बुधेन सहितौ रव्यारौ = सूर्यभौमौ, तत्र = भाग्ये भवेतां तदा जातः सुभगः = दर्शनीयशरीरः, क्रुद्धः, विवादप्रियश्च भवेत् । ( सू. मं. बृ. )—सेज्यौ = गुरुणा सहितौ सूर्यभौमौ भाग्यगतौ स्यातां तदा जातः देवपितृप्रियः, सुतवधूवित्तान्वितः = स्त्रीपुत्रधनैः सङ्कुलश्च भवेदिति ॥ ७९ ॥ यदि ९ वें भावमें सूर्य, चन्द्रमा और शुक्र होवें तो जातक स्त्रीसे झगड़नेवाला, राजा- का स्नेही और धननाश करनेवाला होता है । सूर्य, चन्द्रमा और शनि ९ वेंमें होवें तो जातक दूसरेका नौकर और भले आदमियों का विरोधी होता है । सूर्य, मंगल और बुध नवमें भावमें होवें तो जातक देखनेमें .सुन्दर, क्रोधी और विवा- दप्रिय होता है । सूर्य, मङ्गल और गुरु ९ वें में हों तो देवता और पितरोंके प्रिय, पुत्र, स्त्री और धनोंसे पूर्ण होता है ॥ ७९ ॥ सूर्यारौ ससितौ विवादनिरतः कोपी वधूदूपक- च्छायासूनुयुतौ विबन्धुरधनो साधुः पितुर्मारकः । धर्मस्थौ रविचन्द्रजौ गुरुयुतौ राजप्रियो वित्तवान् साच्छौ राजसमः समानुतनयौ पापी परस्त्रीपतिः ॥ ८० ॥ सूर्याराविति । ( सू० मं० शु० )—ससितौ = शुक्रेण सहितौ सूर्यारौ = रविमङ्गलौ भाग्यगतौ स्यातां तदा जातो विवादनिरतः, कोपी, वधूदूपकश्च भवेत् । ( सू० मं० श० )—छायासूनुयुतौ = शनिना सहितौ सूर्यभौमौ भाग्यगतौ तदा जातो विबन्धुः = बन्धुरहितः, अधनः = दरिद्रः, साधुः = सज्जनः, पितुर्मारकः ( तस्मिञ्जात एव तस्य पिता म्रियेत इत्यर्थः ) भवेत् । ( सू० बु० बृ० )—गुरुयुतौ रविचन्द्रजौ ( रविबुधगुरवः ) धर्मस्थौ भवेतां तदा जातो राजप्रियो वित्तवांश्च भवेत् । ( सू० बु० शु० )—साच्छौ = शुक्रेण सहितौ सूर्यबुधौ धर्मगतौ तदा जातो राजसमः= नृपतुल्यो भवेत् । ( सू० बु० श० )—सभानुतनयौ = शनिना सहितौ सूर्यबुधौ नवमे भवेतां तदा जातो हि पापी, परस्त्रीरतश्च स्यादिति ॥ ८० ॥ यदि सूर्य, मङ्गल और शुक्र ९ वें भावमें होंवें तो जातक विवादमें निरत क्रोधी, स्त्रियोंसे 30 झगड़ने वाला हो ।

४४८ सटीकजातकपारिजाते- सूर्य, मङ्गल और शनि ९ वेंमें होवें तो बन्धुहीन, साधु और पितृहीन हो । सूर्य, बुध और गुरु ९ वेंमें हों तो जातक राजाका स्नेही और धनी हो । सूर्य, बुध और शुक्र ९ वें में हों तो राजाके समान हो । सूर्य, बुध और शनि हों तो पापी और परस्त्रीगामी हो । सू० शा० कार ॥ ८० ॥ जीवाकौ सितसंयुक्तौ परवधूसक्तो धनी पण्डितः । सार्की जीवदिवाकरौ यदि विटस्वामी तपःस्थानगौ ॥ आदित्यासितभार्गवा नवमगा हीनो नृपैर्दण्डितो बाल्ये तप्तमनाः सुखी च परतश्चन्द्रारशीतांशुजाः ॥ ८१ ॥ जीवाकविति । ( सू० बृ० शु० ) – जीवाकौ = गुरुसूर्यौ, सितेन = शुक्रेण संयुक्तौ नव- मगती स्यातां तदा जातः परवधूसक्तः = अन्यदाररतः, धनी पण्डितश्च भवेत् । ( सू० बृ० श० )—सार्की = शनिना सहितौ जीवदिवाकरौ = गुरुसूर्यौ, तपःस्थानगौ = नवमभावगतौ स्यातां तदा जातो विटस्वामी = विटानां ( धूर्तानां ) स्वामी = धूर्तराड् भवेदिति । ( सू० शु० श० ) - आदित्यासितभार्गवाः = सूर्यशुक्रशनैश्चराः नवमगा भवेयुस्तदा जातो हीनो गुणादिरहितो नृपैः = राजभिर्दण्डितश्च भवेत् । ( च० मं० बु० ) - चन्द्रारशीतांशुजाः = चन्द्रकुजबुधा यदि नवमगताः स्युस्तदा जातो बाल्ये = शैशवे, तप्तमनाः = दुःखितचित्तः, परतः = यौवने च सुखी भवेदिति ॥८१॥ यदि ९ वें भावमें सू० बृ० शु० हों तो जातक परस्त्रीरत, धनी और पण्डित हो। सू० बृ० श० हों तो धूर्तराज हो। सू० शु० श० नववें भावमें होवें तो जातक निर्गुण तथा राजासे दण्डित हो । चं० मं० और बुध ९ वें भावमें होवें तो जातक बाल्यावस्था में दुःखी और उसके बाद (युवा अवस्था) में सुखी होता है । देवाराधनतत्परो नवम गैश्चन्द्रारवागीश्वरै- र्जातो नष्टकलत्रवान् क्षततनुः शुक्रेन्दुभूनन्दनैः ॥ क्षुद्रो मातृहरो महीपतिसमश्चन्द्रारसूर्यात्मजै- राचार्यो धनवान् विभुश्च रजनीनाथज्ञदेवाचितैः ॥ ८२ ॥ देवेत्यादि । ( चं० मं० बृ० ) – चन्द्रारवागीश्वरैः = चन्द्रमङ्गलवृहस्पतिभिः नव- मगैः जातः देवाराधनतत्परः = देवपूजनपरायणो भवेत् । ( चं० मं० शु० ) - शुक्रेन्दुभूनन्दनैः = चन्द्र-कुज-शुक्रैः नवमगैः जातः नष्टकलत्र- वान् = मृतभार्यः, क्षततनुः = पीडितगात्रश्च भवेत् । ( चं० मं० श० ) - चन्द्रारसूर्यात्मजैः = चन्द्रकुजशनैश्चरैः नवमगैः जातः, क्षुद्रः = कृपणः, मातृहरः = जननीविनाशकः, महीपतिसमः = नृपतुल्यश्च भवेत् । ( चं० बु० बृ० ) - रजनीनाथज्ञदेवाचितैः = चन्द्रबुधगुरुभिर्नवगैः जातः आचार्यः, धनवान्, विभुश्च भवेदिति ॥ ८२ ॥ यदि चं० मं० बृ० ९ वेंमें होवें तो जातक देवताओंकी पूजामें तन्मय होता है। चं० मं० शु० ९ वेंमें हों तो स्त्रीरहित तथा रोगी होता है । चं० मं० श० ९ वें में होनेसे कृपण (कञ्जूस) और मातृहीन होता है। चं० बु० बृ० ९ वेंमें होवें तो जातक पूज्य विद्वान्, धनी और परा- क्रमी होता है ॥ ८२ ॥ मातुः सपत्नीजनको विभुः स्यात् चन्द्रज्ञशुक्रा नवमोपयाताः । पापी विवादप्रियबुद्धियुक्तो जातः सुधारश्मिबुधार्कपुत्रैः ॥ ८३ ॥ मातुरिति । ( चं० बु० शु० ) – चन्द्रज्ञशुक्रा यदि नवमोपयाता भवेयुस्तदा जातो

मातुः = स्वजनन्यः, सपत्नीजनकः = सापत्त्यकारको भवेत् , विभुः = समर्थश्च स्यात् । (चं० बु० श० )-सुधारश्मिबुधार्कपुत्राः = चन्द्रबुधशनैश्चरा यदि नवमोपगताः स्यु- स्तदा जातः पापी, विवादप्रियबुद्धियुक्तः = विवादशीलश्च भवेदिति ॥ ८३ ॥ चन्द्रमा, बुध और शुक्र नववेंमें प्राप्त हों तो अपनी माताकी सपत्नी (सौत) उत्पन्न करावे और पराक्रमी हो । चन्द्रमा, बुध और शनि नववें हों तो जातक पापी, विवादप्रिय और बुद्धियुक्त हो ॥ ८३ ॥ चन्द्रामरेज्यौ ससितौ महीपः सार्कात्मजौ सद्गुणकर्मशीलः ॥ मन्दज्ञशुक्रा नरपालतुल्यः कृषिक्रियावित्तपरो गुरुस्थाः ॥ ८४ ॥ चन्द्रामरेज्याविति । (चं० बृ० शु०)-ससितौ = शुक्रसंयुतौ, चन्द्रामरेज्यौ=चन्द्र- गुरु यदि नवमगतौ भवेतां तदा जातः महीपः = राजा भवेत् । (चं० बृ० श०)-सार्कात्मजौ = शनिना सहितौ चन्द्रगुरू नवमगौ चेत्तदा जातः सद्गुणकर्मशीलः = विहितसत्कर्मकृद्भवेत् । (बु. शु. श.)-मन्दज्ञशुक्राः = शनिबुधशुक्राः, गुरुस्थाः = नवमभावगताः स्युस्तदा जातः नरपालतुल्यः=राजसमः, कृषिक्रियावित्तपरः=कृषिकर्मणा धनोपार्जनशीलश्च भवेदिति ॥ चन्द्रमा और गुरु शुक्रके सहित नववें में हों तो राजा, शनिके साथ हों तो सद्गुण कर्मशील हो। नववेंमें शनि, बुध और शुक्र हों तो राजाके तुल्य और कृषिक्रियासे धनार्जनमें तत्पर हो ॥ ८४ ॥ राजप्रियो माण्डलिकः सजीवौ भाग्यस्थितौ भूसुतचन्द्रपुत्रौ । शाली सशुकौ चपलश्च भीरुः सभानुजौ वादपरोऽसमर्थः ॥ ८५ ॥ राजप्रिय इति । (मं. बु. बृ.)-सजीवौ = गुरुणा सहितौ भूसुतचन्द्रपुत्रौ = मङ्गल- बुधौ यदि भाग्यस्थितौ = नवमभावगतौ स्यातां तदा जातः राजप्रियः = नृपमित्रः, माण्ड- लिकः = मण्डलशासकः ( Ruler of a Province ) भवेत् । (मं. बु. शु.)-सशुक्रौ कुजबुधौ भाग्यस्थौ स्यातां तदा जातः, शाली = शास्त्रवेत्ता चपलः = चपलमत्तिः, भीरुः = भयभीतश्च भवेत् । (मं. बु. श.)-सभानुजौ = शनिना सहितौ कुजबुधौ भाग्यस्थौ स्यातां तदा जातः वादपरः = विवादशीलः, असमर्थः = सर्वत्रैव कार्ये अक्षमो भवेदिति ॥ ८५ ॥ बृहस्पतिके साथ मङ्गल और बुध भाग्य भवनमें हों तो राजाका प्रिय, प्रान्त का शासक हो। शुक्रके साथ हो तो, शास्त्रवेत्ता, चञ्चल, भीरु (डरपोक) हों । शनिसे युक्त हो तो विवादमें तत्पर और कार्योंमें असमर्थ हो ॥ ८५ ॥ ख्यातो विद्वान् धर्मवान् जीवसौम्यौ धर्मस्थाने दानवाचार्ययुक्तौ । विद्यावाग्मी सासितौ धर्मयातौ राजश्रीमान् जीवशुक्रज्ञचन्द्राः ॥ ८६ ॥ ख्यात इति । (बु. बृ. शु.)-जीवसौम्यौ = गुरुबुधौ, दानवाचार्येण = शुक्रेण युक्तौ धर्मस्थाने = नवमे भावे भवेतां तदा जातः ख्यातः = अतिप्रसिद्धः, विद्वान्, धर्मवांश्च भवेत् । (बु. बृ. श.)-सासितौ = शनैश्चरेण सहितौ गुरुबुधौ नवमगौ स्यातां तदा विद्या- वाग्मी = विविधविद्यासु चतुरो भवेत् । अथ नवमे भावे केषाञ्चित् चतुर्ग्रहाणां योगफलमाह - राजश्रीमानिति । (चं. बु. बृ. शु.)-जीवशुक्रज्ञचन्द्रा यदि नवमभावमुपगताः स्युस्तदा बातः राज- श्रीमान् = राजलक्ष्मीयुतो भवेदिति ॥ ८६ ॥ धर्मस्थानमें शुक्रसे युक्त बृहस्पति और बुध हों तो नामी, विद्वान् और धर्मवान् हो ।

४५० सटीकजातकपारिजाते- शनिके साथ नववेंमें वे ही हों तो विद्या पढ़नेवाला खूब वक्ता हो । गुरु, शुक्र, बुध और चन्द्रमा ९ वें भावमें हों तो श्रीमान् राजा हो ॥ ८६ ॥ जातः साहसविक्रमार्जितधनः सूर्यारजीवार्कजैः शूरः सर्वगुणप्रपञ्चरसिकः शुक्रारजीवेन्दुभिः । षट्पञ्चत्रिचतुर्विद्यच्चरयुते भाग्ये समेति श्रियं राजत्वं सबुधे विबोधनगुरौ जातः समेत्यश्रियम् ॥ ८७ ॥ जात इति । ( सू. मं. वृ. श. ) - सूर्यारजीवार्कजैः = सूर्य-मङ्गल-बृहस्पति-शनैश्चरैः भाग्ये = नवमे भावे गतैः जातः साहसविक्रमार्जितधनः = उद्योगेन, पराक्रमेण चोपार्जित धनयुक्तः भवेत् । ( चं. मं. वृ. शु. ) - शुक्रारजीवेन्दुभिः = शुक्रमङ्गलबृहस्पतिचन्द्रैः भाग्ये स्थितैः जातः शूरः = सङ्ग्रामप्रियः, सर्वगुणप्रपञ्चरसिकः = विविधगुणविलासी च भवेत् । अथ सामान्यतो नवमे भावे त्र्यादिग्रहयोगफलमाह - षडित्यादि । भाग्ये = नवमे भावे षट्-पञ्च-त्रि-चतुर्विद्यच्चरैर्युते जातः, श्रियं = विविधसम्पत्तिं, समेति = प्राप्नोति । सबुधे = बुधयुक्ते त्र्यादिग्रहे भाग्ये गते राजत्व समेति । अथ च तस्मिंस्त्र्यादिग्रहे विबोधन- गुरौ = विगतो बोधनो गुरुश्च यस्मात्तस्मिन् (बुध-गुरु-रहिते) भाग्ये गतवति अश्रियम् = अनैश्वर्यं समेति । बुधे गुरौ वा भाग्ये गतवति भाग्यवान् भवतीति भावः । तत्रापि भाग्ये त्र्यादिग्रहयोगे बुधे गुरौ च गतवति विशेषादिति चिन्त्यम् ॥ ८७ ॥ नवें में सूर्य, मंगल, बृहस्पति और शनि हों तो जातक साहस और पराक्रमसे धन उत्पन्न करे । शुक्र, मंगल, बृहस्पति और चन्द्रमा हों तो वीर और सर्वगुणप्रपञ्चका रसिक हो। छः, पांच, तीन या चार ग्रहसे युक्त भाग्य स्थान हो तो जातक लक्ष्मी प्राप्त करे । बुधके साथ वे ग्रह नववें हों तो राज प्राप्त हो । यदि वे ग्रह बुध या गुरुसे रहित होकर ९ वें हों तो भाग्यहीन होवे ॥ ८७ ॥ जनयन्ति भाग्यसंस्था गुरुसौम्यविवर्जिता ग्रहाः पुरुषम् । व्याधिप्रायमकान्तं जनहीनं बन्धनातंमतिदीनम् ॥ ८८ ॥ जनयन्तीति । गुरुसौम्याभ्यां = बृहस्पतिबुधाभ्यां विवर्जिताः = रहिताः ग्रहास्त्रिप्रभृ- तयः, भाग्यसंस्थाः = नवममुपगताः, व्याधिप्रायं = विविधरोगक्रान्तम, अक्रान्तं = कुरूपं, जन- हीनं = परिवारादिरहितं, बन्धनातं = कारागारादिभाजम्, अतिदीनं च पुरुषं जनयन्ति = उत्पादयन्ति । अत्रेदमयुक्तं भवति । नवमे भावे बुधगुरुरहिता त्र्यादयो ग्रहा न भाग्यका- रका भवन्ति । किन्तु यदि केचित् त्र्यादयो ग्रहाः सबुधाः सजीवा वा भवेयुस्तदा ते भाग्य- वन्तमेव जातं कुर्वन्तीति ॥ ८८ ॥ बृहस्पति और बुधके अतिरिक्त ग्रह भाग्य स्थानमें हों तो पुरुषको प्रायः व्याधि होती है, जनसे हीन होता है, तेज हीन, बन्धनातं और अत्यन्त दीन होता है ॥ ८८ ॥ भाग्याधिपे विनाशास्थे नीचशत्रुखगेक्षिते । क्रूरांशे नीचराश्यादौ भाग्यहीनो भवेन्नरः ॥ ८९ ॥ भाग्याधिप इति । भाग्याधिपे = नवमभावेशे, विनाशास्थे = अष्टमभावमुपगते तस्मिन् नीचगतग्रहेण स्वशत्रुग्रहेण वा दृष्टे क्रूरांशे = पापग्रहनवांशे, वा नीचराश्यादौ = स्वनिच- राशौ स्वनिच-नवांशे वा विद्यमाने भाग्येशे जातो नरः भाग्यहीनः भवेदिति ॥ ८९ ॥ भाग्याधीश अष्टममें हो उसे नीच गत या शत्रु ग्रह देखता हो, वह क्रूरांश या नीच राशि आदिमें हो तो भाग्यसे हीन मनुष्य होता है ॥ ८९ ॥

सप्तमाष्टमनवमभावफलाध्यायः ॥१४॥ ४५१ भाग्याधिपे शुभयुते शुभग्रहे निरीक्षिते । तद्भावे शुभसम्बन्धे तत्कीर्तिधनभाग्यवान् ॥ ६० ॥ भाग्याधिप इति । भाग्याधिपे = नवमभावेशे शुभयुते = केनचिच्छुभग्रहेण सहिते शुभ- ग्रहेण निरीक्षिते च तद्भावे शुभसम्बन्धे = शुभग्रहस्य सम्बन्धे ( नवमो भावः शुभग्रहराशिः, वा शुभदृष्टः, वा शुभयुक्तो भवेदित्यर्थः ) सति जातः सत्कीर्तिधनभाग्यवान् भवेदिति ॥६०॥ नवमेश शुभयुक्त हो, शुभग्रहसे देखा जाता हो, उस भावमें शुभग्रहका सम्बन्ध हो तो कीर्त्तिमान् , धनवान् और भाग्यवान् होवे ॥ ६० ॥ सिंहासनांशे तन्नाथे लग्नेशेन निरीक्षिते । कर्माधिपेन संदृष्टे महादानकरो भवेत् ॥ ६१ ॥ जातः पुरोहितो वाऽपि ब्रह्मवंशसमुद्भवः । दानाध्यक्षोपकारी स्याद् वर्णभेदविकल्पना ॥ ६

४५२ सटीकजातकपारिजाते- नववें स्थानमें शुभग्रह गुरुके वर्गमें हो, नवमेश गुरुके नवांशमें हो तो गुरु भक्तिमें रत तथा सुखी हो । गुरु, शुक्र या बुधके अंशमें नवमेशको शुभग्रह देखते हों वा शुभग्रहोंके बीचमें हो तो वह मनुष्य धर्म करनेवाला होवे ॥ ९४-९५ ॥ धर्मे पापे पापभाक् स्यात् तदीशे पापसंयुते । क्रूरषष्ट्यंशके वाऽपि धर्महीनो भवेन्नरः ॥ ९६ ॥ धर्मे पाप इति । कस्मिंश्चित पापग्रहे धर्मे = नवमभावे गतवति जातो नरः पापभाक् = पापी भवति । तदीशे = नवमभावेशे पापसंयुते = केनापि पापेन सहिते, अपि वा क्रूरषष्ट्यं- शके गतवति सति नरो धर्महीनः = पापकर्मा भवेदिति ॥ ९६ ॥ नववेंमें पापग्रह हो तो पापी हो । धर्मेश पापग्रहसे युक्त हो वा क्रूर षष्ट्यंशमें हो तो धर्मसे हीन हो ॥ ९६ ॥ बलवति शुभनाथे केन्द्रकोणोपयाते शुभशतमु

सप्तमाष्टमनवमभावफलाध्यायः ॥१४॥ ४५३ जातस्य पुत्रोत्पत्तिर्न भवतीत्यर्थः । अथ यदि तौ नभोगौ = ग्रहौ ( तातेशत्तत्कारकखे- चरौ ) केन्द्रत्रिकोणे ( १।४।७।१०।५।९ ) भवेतां तदा तयोः = दम्पत्योः पुत्रमुखं, हि=नि- श्चयेन दृश्यं भवेदिति ॥ ९९ ॥ नवमेश और पितृ कारक ग्रह उन दोनोंके दुष्ट स्थानमें होनेसे पुत्रका सुख नहीं देखे । यदि वे दोनों ग्रह केन्द्र, कोणमें हों तो पुत्रका सुख देखे ॥ ९६ ॥ इदानीं जातस्य पितुर्मरणं दिने रात्रौ वा स्यादित्याह— पितुर्निशायां मरणं सुखेशशुकेन्दवः षष्ठगता वलाढ्याः ॥ सारीश्वरास्तन्मरणं तथैव चन्द्रेण हीनास्तु दिवा मृतिः स्यात् ॥ १०० ॥ पितुरिति । सुखेशशुकेन्दवः = चतुर्थेश-शुक्र-चन्द्राः बलाढ्याः सन्तो यदि षष्ठगताः लग्नात् षष्ठभावे व्यवस्थिताः स्युस्तदा पितुः मरणं, निशायां = रात्रौ वक्तव्यम् । अथ त- एव त्रयो ग्रहाः ( सुखेशशुकेन्दवः ) सारीश्वराः = षष्ठेशेन सहिताः, चन्द्रेण हीनाश्च भवेयुः, अर्थात् चतुर्थेश षष्ठेश-शुक्रास्तथैव ( बलाढयाः षष्ठगताश्च भवेयुस्तदा तु पितुः दिवा = दिन एव, मृतिः = मरणं स्यादिति ॥ १०० ॥ चतुर्थेश, शुक्र और चन्द्रमा ६ ठे स्थानमें हों तो रात्रिमें पिताकी मृत्यु हो । यदि वहां चन्द्रमा न हो और षष्ठेशसे युक्त हो-तो दिनमें पिताकी मृत्यु होवे ॥ १०० ॥ सौम्ये चराद्यभागस्थे भाग्येशे बलसंयुते ॥ गुरुशुक्रयुते दृष्टे जपध्यानसमाधिमान् ॥ १०१ ॥ सौम्य इति । सौम्ये = शुभे ( बुध इत्यर्थः ) भाग्येशे = नवमभावपतौ बलसंयुते सति चराद्यभागस्थे = चरराशिप्रथमनवांशमुपगते तस्मिन् गुरुशुक्रयुते, वा गुरुशुक्रदृष्टे जातो जप- ध्यानसमाधिमान् भवेत् । तुलामकरान्यतरलग्ने सङ्गच्छतेऽयं योगः ॥ १०१ ॥ शुभग्रह नवमेश बलवान् होकर चरराशिके प्रथम नवांशमें हो गुरु और शुक्रसे युत दृष्ट हो तो जप-ध्यान-समाधि वाला होवे ॥ १०१ ॥ देवलोकादिभागस्थे कर्मेशे भाग्यपेऽपि वा । पारावतांशके सौम्ये ब्रह्मनिष्ठापरो भवेत् ॥ १०२ ॥ देवलोकादिभागस्थ इति । कर्मेशे = दशमभावपतौ, अपि वा भाग्यपे = नवमेशे, देव- लोकादिभागस्थे ( १ अ० ४५-४७ श्लो० द्र० ) सौम्ये=कस्मिंश्चिच्छुभग्रहे पारावतांशके गतवति जातो ब्रह्मनिष्ठापरः = ब्रह्मज्ञानी भवेत् ॥ १०२ ॥ कर्मेश या शुभ भाग्येश अपने देवलोकादि भागमें हो, वा पारावतांशमें हो तो ब्रह्मनि- ष्ठामें जातक तत्पर हो ॥ १०२ ॥ पारावतादिभागस्थे धर्मेशे गुरुसंयुते । लग्नेशे गुरुसन्दृष्टे महादानकरो भवेत् ॥ १०३ ॥ इति श्रीनवग्रहकृपया वैद्यनाथविरचिते जातकपारिजाते चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥ पारावतादिभागस्थ इति । धर्मेशे=नवमभावपतौ गुरुणा संयुते तथा स्वपारावतादि- भागे गतवति, लग्नेशे च गुरुसंदृष्टे सति जातो महादानकरो भवेदिति ॥ १०३ ॥ पारिजाते सुधा टीका कपिलेश्वररचिता । अध्याये शक्रतुल्ये- ( १४ ) ऽस्मिन् पूर्त्ति भावफले गता ॥ १४ ॥ धर्मेश बृहस्पतिसे युक्त पारावतादि भागमें हो लग्नेश गुरुसे देखा जाता हो तो जातक महादानी होता है ॥ १०३ ॥ इति जातकपारिजाते चतुर्दशे भावफलाध्याये 'विमला' हिन्दी टीका समाप्ता ॥ १४ ॥

अथ दशमैकादशद्वादशभावफलाध्यायः ॥ १६ ॥ तत्र दशमभावफलम् । अथाधुना षोडशाध्यायो व्याख्यायते । अस्मिन्नध्याये कर्मायव्ययभावानां फलानि निर्दिशानि । तत्र प्रथमं दशमभावफलं विवक्षुर्दशमभावे विचारणीयविषयानाह— आज्ञामानविभूषणानि वसनव्यापारनिद्राकृषि- प्रव्रज्यागमकर्मजीवनयशोविज्ञानविद्याः क्रमात् । कर्मस्वामिदिनेशबोधनगुरुच्छायासुतैश्चिन्तये- दुक्तानि प्रविहाय पूर्वमशुभे मानी विमानो भवेत् ॥ १ ॥ आज्ञेति । आज्ञा, मानम्, विभूषणानि, वसनम्, व्यापारः, निद्रा, कृषिः, प्रव्रज्या, आगमः, कर्म, जीवनम्, यशो विज्ञानम्, विद्या इत्येतान् विषयान्, कर्मस्वामिदिनेशबो- धनगुरुच्छायासुतैः = दशमेश-सूर्य-बुध-बृहस्पति-शनैश्चरैः, क्रमात्, पूर्वम् = इतः प्रथमम्, उक्तानि, प्रविहाय = त्यक्त्वा, सञ्चिन्तयेत् = विचारयेत् । अत्र क्रमादित्यनेन कर्मस्वामिदि- नेशबोधनगुरुच्छायासुतैरित्यत्र पूर्वपूर्वस्याभावे उत्तरोत्तरो ग्राह्य इत्यर्थः । अशुभे, माने = दशमे भावे अशुभे पापक्रान्ते, पापदृष्टे च जातो नरः, विमानः = मानरहितः = अप्रतिष्ठः लोकैरनादृतश्च भवेदिति ॥ १ ॥ आज्ञा (हुकूमत), मान, भूषण, वस्त्र, व्यापार, निद्रा, कृषि, प्रव्रज्या, आगम, कर्म, जीवन, यश, विज्ञान और विद्या इन सबका विचार दशमेश, सूर्य, बुध, गुरु और शनिसे क्रमसे करे । १० वें भावमें अशुभ ग्रह हो तो मान-रहित हो ॥ १ ॥ अथ कर्मविचारः । कर्मेशे बलवर्जिते चपलधीर्जातो दुराचारवान् जीवज्ञासितभानवो विबलिनो दुःस्था विकर्मप्रदाः । गङ्गास्नानफलं समेति दशमे राहौ दिनेशेऽथवा मीने कर्मणि चन्द्रजारसहिते जातः स मुक्तो भवेत् ॥ २ ॥ कर्मेश इति । कर्मेशे = दशमभावेशे, बलवर्जिते = निर्बले सति जातो नरः परः चपलधीः = अव्यवस्थितबुद्धिः, दुराचारवान् = कुत्सितकर्मकृच्च भवेत् । जीवज्ञासितभानवः = गुरु-बुध- शनि-सूर्याः विबलिनो भूत्वा यदि दुःस्थाः = दुःस्थान (६।८।१२) गताः स्युस्तदा जातस्य विकर्मप्रदाः भवेयुः । अस्मिन् योगे जातः गर्हितकर्मा भवेदिति भावः । राहौ वा दिनेशे = सूर्ये दशमे सति जातो नरो गङ्गास्नानफलं, समेति = प्राप्नोति । कर्मणि = दशमे भावे, मीने = मीनराशौ सति तस्मिन् चन्द्रजारसहिते = बुधभौमाभ्यां संयुक्ते च स जातो नरः मुक्तः = निर्धूततापः = जीवन्मुक्तो भवेदिति ॥ २ ॥ कर्मेश (दशमेश) निर्बल हो तो जातक चञ्चल बुद्धि और दुराचारी हो । बृहस्पति, बुध, शनि और सूर्य बलरहित और दुष्टस्थानमें हों तो जातक सत्कर्महीन हो । दशवेंमें राहु वा सूर्य हो तो गङ्गास्नानका फल देता है । मीन राशि दशवेंमें हो वह बुध और मङ्गलसे युक्त हो तो जातक मुक्त हो ॥ २ ॥ मानेश्वरे शुक्रयुते च केन्द्रे तुङ्गस्थिते तादृशतोयपूतः । व्यये बुधे तद्भुवनाधिपे वा स्वोच्चान्विते तादृशपुण्यभाक् स्यात् ॥ ३ ॥ मानेश्वर इति । शुक्रेण युते, मानेश्वरे = दशमभावपतौ केन्द्रे, वा तुङ्गस्थिते = उच्चगते- सति जातः तादृशतोयपूतः = गङ्गाजले निर्मलीकृतकायो भवेत् । व्यय इति । तद्भुवनाधिपे

दशमैकादशद्वादशभावफलाध्यायः ॥१५॥ ४५५ दशमभावेशे बुधे, व्यये = द्वादशे वा स्वोच्चान्विते = स्वकीयोच्चराशि गते सति जातः तादृश- पुण्यभाक् = कथितपुण्ययुक्तः ( जातः स मुक्तो भवेदिति ) स्यादिति ॥ ३ ॥ दशमेश शुक्रसे युक्त केन्द्रमें बैठा हो । द्वादशमें बुध हो, वा द्वादशका स्वामी वहां हो, उच्चराशिका हो तो उसीके सदृश पुण्यका भागी हो ॥ ३ ॥ चन्द्रे कर्मणि जाह्नवीसलिलतः पूतो हि पूतद्युतौ पापो यच्छति कर्मगो विबलवान् द्यूतक्रियासाहसम् । सौम्या दुर्बलशालिनो दशमगाः सत्कर्मविध्वंसकाः कर्मेशाज्ञसुरार्चितैः क्रतुफलं सञ्चिन्त्य सम्यग्वदेत् ॥ ४ ॥ चन्द्र इति । पूतद्युतौ = विमलकिरणौ = परिपूर्णबिम्बे चन्द्रे कर्मणि = दशमभावे विल- सति सति जातो नरो हि = निश्चयेन जाह्नवीसलिलतः = गङ्गाजलतः, पूतः = विधूतपापः भवेत् । पाप इति । कर्मगः = दशमभावगतः विबलवान् = दुर्बलः पापः द्यूतक्रियासाहसम् = अक्ष-( जूआ ) क्रीडोत्कर्षं यच्छति = करोतीति । सौम्या इति । दुर्बलशालिनः = निर्बलाः, सौम्याः = शुभग्रहाः, दशमगाश्चेद्भवेयुस्तदा सत्कर्मविध्वंसकाः = तीर्थस्नानदेवयज्ञव्रतादीनां विनाशकाः भवेयुः । कर्मेशाज्ञसुरार्चितैः = कर्म-( दशम ) ईश-बुध-गुरुभिः, कर्मगैः ( दशमगैः ) ऋतुफलं = यज्ञफलं लभेत् । इति सम्यक् सञ्चिन्त्य = विविच्य, ग्रहसंस्थिति- वशात् सर्वं वदेत् ॥ ४ ॥ पूर्ण चन्द्रमा दशवें भावमें हो तो जातक गङ्गाजलसे पवित्र हो । बलरहित पापग्रह दशवें में हो तो जुवा काममें साहसी हो । निर्बल शुभग्रह दशवें स्थानमें हो तो सत्कर्म का संहार कारक हो । दशमेश, बुध तथा बृहस्पति दशवेंमें हों तो जातक यज्ञकर्त्ता होवे । ये सब फल अच्छे प्रकारसे विचारकर कहे ॥ ४ ॥ एकस्थौ तनुकर्मपौ यदि तयोरेकाधिपत्यं तु वा जातः स्वार्जितसद्धनेन कुरुते यज्ञादिकर्मोत्सवम् । सार्कौ शूद्रधनेन साहिशिखिनि क्षुद्रैः सजीवे नृप- स्तत्तत्कारकवित्ततो यदि युते रव्यादिभिः कर्मपे ॥ ५ ॥ एकस्थाविति । तनुकर्मपौ = लग्नेश-दशमेशौ यदि, एकस्थौ = यत्र तत्रैकत्र सङ्गतौ भवेताम्, वा तयोः = लग्नकर्मभावयोः, एकाधिपत्यम् = एकस्वामित्वं भवेत्, तदा जातः, स्वार्जितसद्धनेन = निजबाहुबलादुपार्जितेन सद्द्रव्येण यज्ञादिकर्मोत्सवं कुरुते । न खलु तस्यासन्मार्गे द्रव्यापायो भवतीति । सार्काविति । कर्मपे = दशमेशे, सार्कौ = आर्किणा ( शनिना ) सहिते सति शूद्रधनेन यज्ञादिकर्मोत्सवं कुरुते । तस्मिन्कर्मपे, साहिशिखिनि = अहिना ( राहुणा ) शिखिना ( केतुना ) वा सहिते सति, क्षुद्रैः = क्षुद्रजातिधनैः, सजीवे = जीवेन ( गुरुणा ) सहिते कर्मपे सति नृपैः = राजन्यद्रव्यैः यज्ञादि कुरुते । तत्तदिति । कर्मपे रव्यादिभिः = सूर्यप्रमुखैः ग्रहैः युते सति तत्तत्कारकवित्ततः = दशमेशसंयुक्तो रव्याद्यन्यतमो ग्रहो यस्य भावस्य जातीयस्य वा कारको भवति तदुपार्जि- तद्रव्यतो यज्ञादिकर्मोत्सवं कुरुते जातक इति । Notes-तयोरेकाधिपत्यमित्यत्र लग्नदशमभावयोरेक एवाधिपतिस्तदैव भवेत् यदि कन्या मीनो वा राशिलंग्नं स्यात् । कन्यालग्ने सति तस्माद्दशमो मिथुनराशिस्तेन लग्नदशमयोरेक एव बुधोऽधिपतिः । मीनलग्रे तस्माद्दशमो धनुराशिरतो लग्नदशमयोरेक एवाधिपो गुरुरिति ॥ ५ ॥

४५६ सटीकजातकपारिजाते- लग्नेश और दशमेश एक स्थानमें हों वा दोनों (१।१०) का एकाधिपत्य हो (कन्या और मीन लग्न होनेसे लग्नेश और दशमेश एक हो सकेगा) तो जातक स्वार्जित उत्तम धनसे यज्ञादि करे। राहु-केतुके साथ हो तो क्षुद्र जातिके धनसे और गुरुसे युक्त हो तो राजाके धनसे यज्ञादि कर्म करे। दशमेश सूर्यादि जिस ग्रहसे युक्त हो वह जिस जातिका कारक हो उस जातिके धनसे यज्ञादि होते हैं ॥ ५ ॥ बहुशुभयुजि माने वाजपेयादिसिद्धिः सितबुधयुतराशिस्वामिनौ दुर्बलाब्यौ यदि कृतसवनोऽपि प्राप्तकर्मप्रनष्टो भवति परमकमा दानवाचारशीलः ॥ ६ ॥ बह्विति । माने = दशमे भावे, बहुशुभयुजि = बहूनां शुभग्रहाणां संयोगे सति वाजपे- यादिसिद्धिः = वाजपेयप्रमुखमखपूर्तिर्भवति जातस्येति शेषः । यदि सितबुधयुवराशि- स्वामिनौ = शुक्रबुधाक्रान्तराशीशौ दुर्बलाब्यौ = निर्बलौ भवेतां तदा कृतसवनोऽपि = सम्पादिताभिषवोऽपि ("सुत्याऽभिषवः सवनं च सा" इत्यमरः) प्राप्तकर्मप्रनष्टः = दुर्दैवविपाकादुपस्थिताध्वरेऽक्षमोऽभूत्वा परमकमा = उत्कृष्टकर्मकृदपि, दानवाचारशीलः = राक्षसाचरणयुक्तो भवेदिति ॥ ६ ॥ दशममें बहुत शुभग्रह हों तो वाजपेय यज्ञ करे। यदि शुक्र तथा बुधसे युत राशिके स्वामी निर्बल हो तो यज्ञकार्य प्रारम्भ करके भी कर्म नष्ट होता है और वह परमकर्म करनेवाला भी राक्षसी स्वभाववाला होता है ॥ ६ ॥ चन्द्रात् कर्मणि शोभने बलयुते तुङ्गादिवर्गस्थिते वागीशेन युतेक्षिते नरवरो यज्वा यशस्वी भवेत् ॥ जीवज्ञासुरपूजितस्थितगृहाधीशा विनाशं गता जातः सत्फलकर्मवानपि कृतां कर्मश्रियं नाप्नुयात् ॥ ७ ॥ चन्द्रादिति । बलयुते = सबले, शोभने = बुध-शुक्रयोरन्यतरे ग्रहे तुङ्गादिवर्गस्थिते सति, चन्द्रात् = जन्मकालीनचन्द्राधिष्ठितराशितः, कर्मणि = दशमे गते तस्मिन्, वागीशेन = गुरुणा, युतेक्षिते=सहिते दृष्टे वा सति जातः, नरवरः=पुरुषेषु श्रेष्ठः, यज्वा = विधिनिष्टवान् (कृतोत्तमाध्वरः 'यज्वा तु विधिनिष्टवान्, इत्यमरः) यशस्वी = यशोधनः = लोके लब्ध- प्रतिष्ठ इति भवेत् । जीवेत्यादि । जीवः = गुरुः, ज्ञः = बुधः, असुरपूजितः = शुक्रः, एते यत्र यत्र तिष्ठन्ति तत्तद्गृहाधीशाः = राशिस्वामिनः (गुरु-बुध-शुक्राक्रान्तराशिषतयः) चेद् विनाशम् = अष्टमभावं गताः स्युस्तदा जातः सत्फलकर्मवान् = कृतसत्परिणामककर्मा अपि, कृतां = सम्पादितां, कर्मश्रियं = परिणामसम्पदां, नाप्नुयात्=न लभेत् । अस्मिन्योगे विधिना कर्माणि कृत्वाऽपि कर्मसाफल्यं न प्राप्नोतीति भावः ॥ ७ ॥ चन्द्रमासे दशवेंमें बलवान् शुभग्रह उच्चादि वर्गमें हो बृहस्पतिसे युक्त वा दृष्ट हो तो मनुष्योंमें श्रेष्ठ तथा यज्ञ करनेवाला यशस्वी हो । बृहस्पति, बुध और शुक्र जहांपर स्थित हों उनके स्वामी अष्टममें हों तो जातकको सत्कर्मवान् होने पर भी किये हुए कर्मका फल (कल्याण) प्राप्त नहीं होता है ॥ ७ ॥ कर्मेशाज्ञसुरार्चिता बलयुता यज्ञादिसत्कर्मदाः सौम्यव्योमचरेण धीक्षितयुतास्ते वाजपेयादिभाक् । जीर्णोद्धारणमुख्यगोपुरतटाकारामपुण्यप्रदा यज्वा कर्मपतौ शुभे शशियुते माने विशाहुध्वजे ॥ ८ ॥ कर्मेशेत्यादि । कर्मेशः = दशमेशः, ज्ञः = बुधः, सुरार्चितः = बृहस्पतिश्चैते यदि बल- युताः = बलशालिनः स्युस्तदा यज्ञादिसत्कर्मदा भवेयुः । ते त्रयो यदि सौम्यव्योमचरेण =

दशमैकादशद्वादशभावफलाध्यायः ॥१५॥ ४५७ शुक्रेण, पूर्णचन्द्रेण वा वीक्षिताः, युता वा भवेयुस्तदा जातः वाजपेयादिभाक् = वाजपेय- प्रभृतियज्ञकृद्भवेत् । तथा ते ग्रहास्तस्य जातस्य जीर्णोद्धारणमुख्यगोपुरतटाकारामपुण्यप्रदा भवन्ति । अर्थादसौ जातकः जीर्णोद्धारणम् = पुरातनस्य मठमन्दिरादेः संस्कारम्, मुख्य- गोपुरादेः = प्रसिद्धगोशालादेर्निर्माणम्, तटाकादेर्निर्माणम्, आरामादेः = उद्यानादेर्निर्माण- मित्यादि पुण्यकार्यं कुर्यादिति । यज्वेति । कर्मपतौ = दशमेशे, शुभे = शुभग्रहे, शशिना = चन्द्रेण युते, माने = दशमगते तस्मिन् विराहुध्वजे = राहुकेतुभ्यां रहिते च सति जातः, यज्वा = कृतयज्ञो भवेदिति ॥ ८ ॥ दशमेश, बुध और बृहस्पति बलवान् हों तो यज्ञादि सत्कर्मके देनेवाले होवें । यदि वे सौम्यग्रहसे दृष्ट या युत हों तो वाजपेयादि यज्ञके करानेवाले होते हैं, तथा जीर्णोद्धार प्रभृति गोशाला, तालाब, बाग आदि निर्माणका पुण्य देते हैं । यदि दशमेश शुभग्रह तथा चन्द्रमाके साथ हो और १० वेंमें राहु और केतु नहीं हो तो जातक यज्ञकर्ता होवे ॥ ८ ॥ उच्चस्थे शशिजेऽहिकेतुवियुते भाग्योपयातेऽथवा कर्मस्वामिनि भाग्यगे च मनुजो यागादिसत्कर्मवान् ॥ कर्मेशे निजतुङ्गगे बुधयुते तारासुते चास्तगे तुङ्गस्थानगते सति क्रतुफलं जातः समेति ध्रुवम् ॥ ९ ॥ उच्चस्थ इति स्पष्टार्थ एवेत्यलम् ॥ ९ ॥ बुध अपने उच्च (कन्या) राशिमें राहु-केतुसे रहित हो अथवा ९ वें भावमें हो और दशमेश नववेंमें हो तो मनुष्य यज्ञ आदि कर्म करनेवाला होता है। दशमेश अपनी उच्च राशिमें बुधसे युक्त हो या सप्तममें उच्चका बुध हो तो जातक निश्चय यज्ञफलको प्राप्त करे॥ कर्मस्थे शशिनन्दने सवनकृत्साहिध्वजे कर्महा कर्मेशे रिपुरन्ध्ररिष्फगृहगे कर्मावरोधी भवेत् ॥ कर्मेशस्य बुधस्य कर्मभवने राहौ मखध्वंसक- स्तुङ्गस्थानगतोऽपि कर्मगृहपो दुःस्थानगः कर्महा ॥ १० ॥ कर्मस्थ इति । शशिनन्दने=बुधे, कर्मस्थे=दशमभावगते सति, सवनकृत्=यज्ञान्नवस्तु- सम्पादकः भवेत् । तथाभूते शशिनन्दने, साहिध्वजे = राहुणा केतुना वा सहिते सति जातः कर्महा=यज्ञादिकर्मनाशको भवेत् । कर्मेश इति । दशमेशे, रिपुरन्ध्ररिष्फगृहगे=षष्ठाष्टमव्ययान्य- तमभावगते सति, कर्मावरोधी=अन्यस्यापि कर्त्तव्यस्य यज्ञादिकर्मणः निरोधकः भवेत् । कर्मेशस्येति । कर्मेशस्य बुधस्य=दशमेशत्वविशिष्टस्य बुधस्य, कर्मभवने=दशमे स्थाने राहौ सति । अत्रेदमुकं भवति । दशमभावपतिः बुधो भवेत्तथा बुधो यत्र भवेत्तस्माद्दशमे स्थाने राहुर्भवेत्तदा, जातः-मखध्वंसकः = यज्ञविनाशकः स्यादिति । धनुः-कन्ययोरन्यतरे लग्ने बुधो दशमेशो भवितुमर्हतीति चिन्त्यम् । तुङ्गस्थानगतोऽपीति । कर्मगृहपः = दशमेशः, तुङ्गस्थानगतोऽपि = स्वकीयोच्चराशि गतः अपि यदि, दुःस्थानगः=षडष्टव्ययगतः स्यात्तदा जातः, कर्महा=कर्मनाशकः भवेत् । षष्ठेऽष्टमे व्यये वा भावे दशमेश उच्चगतोऽपि जातम् कर्मविनाशकमेव करोतीति भावः ॥१०॥ बुध कर्ममें हो तो सवन (यज्ञार्थ औषध संग्रह) करनेवाला हो। यदि बुध राहु-केतुसे युक्त हो तो कर्मकी हानि करने वाला हो। दशमेश षष्ठ, अष्टम या द्वादशम हा तो कर्मका अवरोधी (रोकनेवाला) हो । 'दशमेश-बुधसे दशममें राहु हो तो वह यज्ञनाशक होवे । कर्मेश उच्चराशिगत होने पर भी यदि दुःस्थान (६।८।१२) में हो तो जातक कर्मका नाशक होवे ॥ १० ॥ ३६ जा०

४५८ सटीकजातकपारिजाते- व्यापारधर्मभवने शुभखेटयुक्ते तन्नाथजीवतनूपा बलशालिनश्चेत् । आचारधर्मगुणकर्मविधिप्रयुक्तश्रद्धापरो भवति विप्रकुलाग्रगण्यः ॥ ११ ॥ व्यापारधर्मभवन इति । व्यापारः = दशमभावः । धर्मः = नवमभावः । अन्यत्स्पष्ट मेवेत्यलम् ॥ ११ ॥ दशम और नवम गृहमें शुभग्रह हों उन भावोंके स्वामी, बृहस्पति और लग्नेश बलवान् हों तो आचार-धर्म-गुण-कर्म-विधिमें प्रयुक्त और श्रद्धालु हो, तथा ब्राह्मण कुलमें मुख्य हो ॥ ११ ॥ सौम्यन्वितानि गुरुकर्मकलत्रपुत्रलग्नानि पञ्च भवनानि शुभेक्षितानि । तन्नायकाश्च बलिनो यदि सर्वतत्त्वविद्याधिकक्रतुसमस्तगुणप्रसिद्धः ॥ १२ ॥ सौम्यन्वितानीति । गुरु-कर्म-कलत्र-पुत्र-लग्नानि = नवम-दशम-सप्तम-पञ्चम- प्रथमेत्येतानि गृहाणि ( भावाः ) यथासम्भवं सौम्यन्वितानि = शुभग्रहसंयुक्तानि शुभेक्षि- तानि वा भवेयुस्तथा तन्नायकाश्च = नवमेश-दशमेश-सप्तमेश-पञ्चमेश-लग्नेशाश्च यदि बलिनः भवेयुस्तदा जातः सर्वतत्त्वविद्याधिकः, क्रतुकरः, समस्तैः गुणैः प्रसिद्धश्च भवेदिति ॥ यदि नवम, दशम, सप्तम, पंचम और लग्न ये पांच गृह शुभग्रहसे युक्त हों या शुभग्रह से दृष्ट हों और उन स्थानोंके स्वामी बलवान् हों तो सर्व तत्त्व, अधिकविद्या, सब यज्ञ आदि गुणोंसे प्रसिद्ध होवे ॥ १२ ॥ ज्ञानव्योमाधिवासास्तनुगुरुदशमस्थानपाः षड्बलाढ्या जातः षट्शास्त्रवेत्ता निखिलनिगमविज्ज्ञानदीक्षामुपैति । धर्मव्यापारलग्नाधिपबुधविबुधाचार्यपाकापहारे सत्कर्माचारसर्वक्रतुफलनिगमज्ञानविद्याकरः स्यात् ॥ १३ ॥ ज्ञानेत्यादि । ज्ञानव्योमाधिवासाः=ज्ञानञ्च व्योम च = ज्ञानव्योमनी, तेऽधिवसन्तीति = ज्ञानव्योमाधिवासाः । तत्र ज्ञानं = २।४।५। भावास्तेषु ज्ञानस्य विचारात् । व्योम = १० भावः । अत एव ज्ञानव्योमाधिवासाः = द्वितीय-चतुर्थ-पञ्चम-दशमभावगता ग्रहा यदि तनुगुरुदशमस्थानपाः = लग्न-नवम-दशमभावानामधिपाः स्युस्तथा षड्बलाढ्याः = पूर्वो- क्तैः षड्बलैः सहिताः स्युः तदा जातः षट्शास्त्रवेत्ता, निखिलनिगमविद् भवति, तथा ज्ञान- दीक्षां च प्राप्नोति । धर्मेति । धर्मव्यापारलग्नाधिपबुधविबुधाचार्याणां=नवमेश-दशमेश-लग्नेश-बुध-गुरु- णाम्, पाकापहारे=दशान्तर्दशाकाले जातो नरः-सत्कर्माचारशीलः, सर्वक्रतुफलयुक्तः, सक- लनिगमज्ञान-विद्याकरश्च भवेदिति ॥ १३ ॥ ज्ञानस्थान ( ५।४।२ ) तथा दशममें लग्नेश, नवमेश, दशमेश अपने षड्बलसे युक्त हों तो जातक छः शास्त्रोंका ज्ञाता, सम्पूर्णनिगमका विज्ञ हो और ज्ञानदीक्षा प्राप्त करे । उसको नवम-दशम-लग्नके स्वामी, बुध और गुरुकी दशा-अन्तर्दशामें सब सत्कर्म, आचार, सब यज्ञफल, वेदज्ञान और विद्याकी प्राप्ति हो ॥ १३ ॥ चन्द्रे तृतीये जलराशियुक्ते करोति जीर्णोद्धरणादि पुण्यम् । तटाककूपादिकमत्र लग्नात् कर्मेश्वरे गोपुरभागयुक्ते ॥ १४ ॥ चन्द्र इति । जलराशियुक्ते=मृगापरार्द्धान्त्यकुलीरान्यतम-( १ अ० १७ श्लो० द्र० ) राशौ गतवति चन्द्रे, तृतीये = लग्नात्तृतीयाभावे व्यवस्थिते सति जातः जीर्णोद्धरणादि=पुरा- तनस्य जलाशयारामदेवमन्दिरादेः उद्धारः (पुनः संस्कारः) इत्यादि पुण्यं=धर्मकार्यं करोति । लग्नात् कर्मेश्वरे = दशमभावेशे गोपुरभागयुक्ते गोपुरादिवैशेषिकांशे गते सति, अत्र=अस्मिन्योगे जातः तटाककूपादिकं पुण्यं करोति ॥ १४ ॥

दशमैकादशद्वादशभावफलाध्यायः ॥१५॥ ४५६ जलचर राशिका चन्द्रमा तृतीयमें हो तो जातक जीर्णोद्धार पुण्यको करे। लग्नसे दश- मेश गोपुरांशमें हो तो तालाब, कूप आदि निर्माण करनेवाला होवे ॥ १४ ॥ अथ प्रव्रज्यायोगः । अथातः अष्टाविंशतिभिः श्लोकैः प्रव्रज्यायोगा उच्यन्ते — जातः पञ्चचतुर्विद्यच्चरवरैः केन्द्रत्रिकोणस्थितै- रैकस्थैर्बलिभिः प्रधानबलवत्खेटाश्रमस्थो भवेत् । आदित्यासितजीवशुक्रधरणीपुत्रेन्दुतार्रासुतै- र्वानप्रस्थविवासभिक्षुचरकाः शाक्यो गुरुर्जीवकः ॥ १५ ॥ वानप्रस्थस्तपस्वी वनगिरिनिलयो नग्नशीलो विवासा भिक्षुः स्यादेकदण्डी सततमुपनिषत्तत्वनिष्ठो महात्मा । नानादेशप्रवासी चरकपतिवरः शाक्ययोगी कुशीलो राजश्रीमान् यशस्वी गुरुरशनपरो जल्पको जीवकः स्यात् ॥ १६ ॥ इदानीं प्रव्रज्यायोगं सूर्यादिसप्तग्रहाणां पृथक् पृथक् प्रव्रज्यां प्रव्रज्यालक्षणञ्चाह— जात इति द्वाभ्याम् । पञ्चचतुर्विद्यच्चरवरैः = पञ्चभिश्चतुर्भिर्वा ग्रहैरेकस्थैः = सम्मिलितैर्ब- लिभिश्च सद्भिः, केन्द्र-त्रिकोणस्थितैः = केन्द्रे ( १।४।७।१० ) वा त्रिकोणे ( ५।९ ) व्यव- स्थितैः । अत्रेदं किल विचिन्त्यम् । बलवन्तः पञ्च, चत्वारो वा ग्रहा एकत्र सम्मिलिताः सन्तः केन्द्रे वा कोणे स्थिता भवेयुः, तदा जातः प्रधानबलवतः = तेषु पञ्चसु चतुर्षु वा ग्रहेषु यः प्रधानबलवान् ( सर्वापेक्षया बलीयान् ) भवेत्तस्य खेटाश्रमस्थः ( यस्य ग्रहस्य य आश्रमस्तदाश्रमगतः ) भवेत् । अथ ग्रहाणां प्रव्रज्याश्रममाह—आदित्येत्यादि । आदित्यासितजीवशुक्रधरणीपुत्रे- न्दुतारासुतैः = सूर्य-शनि-गुरु-शुक्र-कुज-चन्द्र-बुधैः क्रमात्-वानप्रस्थ-विवासः-भिक्षु- चरक-शाक्य-गुरु-जीवकाः प्रव्रज्या ज्ञातव्याः । एवमुक्तं तत्र भवता वराहेण— “चतुरादिभिरेकस्थैः प्रव्रज्यां स्वां ग्रहः करोति बली । बहुभिर्यैस्तावत्यः प्रथमा वीर्याधिकस्यैव ॥ तापसवृद्धश्रावककञ्चटाजीविभिक्षुचरकाणाम् । निर्ग्रन्थानां चार्कात् पराजितैः प्रच्युतिर्बलिभिः” इति ॥ अथ पूर्वोक्तप्रव्रज्यानां लक्षणान्याह—वानप्रस्थेत्यादि । वानप्रस्थः - तपस्वी, वनगिरिनिलयः = वनानि, गिरयश्च निलयो गृहं यस्येति स वानप्रस्थ उच्यते । विवासाः—नग्नशीलः = वस्त्ररहितः ( नग्नः ) विवासाः कथ्यते । भिक्षुः—एकदण्डी = एकदण्डधरः, सततमुपनिषत्तत्वनिष्ठः = ब्रह्मविचारणपरः, महा- त्मा च भिक्षुरुच्यते । चरकः—चरकपतिवरः, नानादेशप्रवासी = विविधदेशभ्रमणशीलः भवति । शाक्यः — शाक्ययोगी, कुशीलः = दुराचारवान् वञ्चकः भवति । गुरुः—राजश्रीमान् = राजसम्पद्युतः, यशस्वी = कीर्तिमाँश्च भवति । जीवकः—अशनपरः=केवलमुदरम्भरः, जल्पकः=वावदूकश्च भवति ॥ १५-१६ ॥ बलवान् पांच या चार ग्रह केन्द्र ( १।४।७।१० ) या त्रिकोण ( ५।९ ) में से एक स्थान में स्थित हों उनमें सबसे अधिक बलवाले ग्रहका आश्रमस्थ जातक होगा। यहां सूर्य, शनि, गुरु, शुक्र, मङ्गल, चन्द्र और बुधसे क्रमसे वानप्रस्थ, विवास (नङ्गा), भिक्षु, चरक,