कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
प्रदोषवर्णना-३२ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । २९९
स्त्विव तिमिरलेखासु स्फुरन्तीषु दिशां$^१$ मुखेषु, अलिकुलमलिनेन कुवलयवनेनेव रक्तकमलाकरे तिमिरनिकरेण$^३$ उत्सार्यमाणे सन्ध्यारागे, कमलिनी-निपीतमातपमुन्मूलयितुमन्धकारकरप-ल्लवेष्विव$^४$ प्रविशत्सु रक्तकमलोदराणि मधुकरकुलेषु, शनैः शनैश्च निशाविलासिनीमुखाव-तंस-पल्लवे गलिते सन्ध्यारागे, दिक्षु$^६$ विक्षिप्तेषु सन्ध्यादेवतार्चन$^७$-बलिपिण्डेषु, शिखर-देश-लग्नतिमिरास्वनारूढमयूरारस्वपि मयूराधिष्ठितास्विव मयूरयष्टिषु, गवाक्षविवरनिलोनेषु प्रासा-दलक्ष्मीकर्णोत्पलेष्विव$^८$ पारावतेषु विगतविलासिनीसंवाहन-निश्चले$^९$ काञ्चन-पीठासु$^{१०}$ मूकीभूत-
लोहितत्वात् विकसितकमलिनीस्वरूपायां सन्ध्यायां समुल्लसितायां प्रकाशं प्राप्तायां सत्याम् ।
इहान्तरे तडागत्वारोपः सन्ध्यायां विकचकमलिनीत्वारोपे निमित्तमिति परम्परितरूपकमलङ्कारः ।
कृष्णेति । कृष्णागुरुपङ्कः गाटकाकतुण्डद्रवः तस्य पत्रलतासु पत्रसदृशचिह्नविशेषेष्विव तिमिर-लेखासु अन्धकारपरम्परासु दिशां ककुभां मुखेषु भागेषु आननेषु च, स्फुरन्तीषु प्रसरन्तीषु सतीषु ।
इहान्धकारपरम्पराणां पत्रलतासादृश्यं शाब्दम्, दिशां श्रोसादृश्यन्तु प्रतीयमानमित्येकदेशविव-र्त्तिरूपकमलङ्कारः ।
अलिकुलेति । अलिकुलमलिनेन भ्रमरसमूहाच्छादिततया मलिनेन कुवलयवनेन नीलोत्पलसमूहेन रक्तकमलाकरे रक्तकमलसरोवरे इव, अलिकुलवन्मलिनेन तिमिरनिकरेण अन्धकारजालेन सन्ध्यारागे उत्सार्यमाणे पूर्वमाणे दूरीक्रियमाने च सति । इहोपमा ।
कमलिनीति । कमलिनीभिः नलिनीभिः निपीतं दिवसे निगीर्णम् आतपं सूर्यरश्मिम् उन्मूलयितुं स्ववैरित्वाद्उत्पाटयितुम् अन्धकाराणां तिमिराणां करपल्लवेष्विव नीलत्वसादृश्यात् विस्तारितहस्तेष्विव मधुकरकुलेषु भ्रमरसमूहेषु, रक्तकमलानां रक्तपद्मानाम् उदराणि अभ्यन्तराणि प्रविशत्सु प्रवेशं कुर्वत्सु सत्सु, निगीर्णद्रव्याणामुदरेष्वेव विद्यमानत्वादित्याशयः । इह जात्युत्प्रेक्षा ।
शनैरिति । निशा रात्रिरेव विलासिनी भूषणप्रिया रमणी तस्या मुखस्य अग्रभागस्य आननस्य च अवतंसपल्लवे लोहितत्वसादृश्यात् भूषणभूतकिसलयस्वरूपे सन्ध्यारागे शनैः शनैः मन्दं मन्दं गलिते दूरीभूते च सति । इह परम्परितरूपकम् ।
दिक्ष्विति । सन्ध्यायां सायंसमये यानि देवतार्च्चनानि वास्त्वादिपूजाः तेषां बलिपिण्डेषु उपायनी-भूतान्नादिद्रव्येषु दिक्षु पूर्वादिषु विक्षिप्तेषु साधकविकीर्णेषु सत्सु ।
शिखरेति । शिखरदेशे ऊर्ध्वप्रदेशे लग्नं तिमिरम् अन्धकारो यासां तासु, अत एवं अनारूढः अनाश्रितो मयूरो नीलकण्ठो यासु तास्वपि मयूरयष्टिषु, मयूरावस्थानदण्डेषु मयूराधिष्ठितास्विव सतीषु । अमग्नभ्रान्यकारस्यैव नीलकण्ठवत् प्रतीतेरित्याशयः ।
इह पदार्थहेतुककाव्यलिङ्गालङ्कारेण क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः सङ्कीर्यते ।
गवाक्षेति । प्रासादलक्ष्मीः अट्टालिकाश्रीः तस्याः कर्णोत्पलेष्विव कर्णभूषणभूतनीलोत्पलेष्विव, गवा-क्षाणां कर्णतुल्यदेशस्थायित्वात् कपोतानाञ्च तदुपलतुल्यनीलत्वादित्याशयः, पारावतेषु गृहकपोतेषु गवा-क्षविवरेषु वातायनच्छिद्रेषु निलीनेषु तूष्णींभूय विद्यमानेषु सत्सु । जात्युत्प्रेक्षा ।
विगतेति । विगतेन दूरीभूतेन विलासिनीनां दोलनप्रियागां सुन्दरीणां संवाहनेन दोलनेन करणेन, निश्चलानि निष्क्रियाणि काञ्चनपीठानि सुवर्णरचितोपवेशपीठानि यासां तासु तयोक्तासु, अन्तःपुरस्य
चिह्नके समान अन्धकारकी पङ्क्तियाँ दिशाओंके मुखमें फैलने लगीं, भ्रमरोंके बैठनेसे मलिनवर्ण नीलोत्पलसमूह जिसप्रकार लालकमलके सरोवरको आच्छादित करते (ढक लेते) हैं, उसी प्रकार अन्धकारसमूह सन्ध्याके रागको दूर करने लगे; कमलिनियों सायङ्काल तक सूर्यकी किरणों का जो पान किया था, उसे निकालनेके लिए अन्धकारके फैलाए हुए हाथके समान भ्रमरोंके झुण्ड, लाल कमलके उदरमें प्रवेश करने लगे; निशारूप विलासिनीके मुखका अलङ्कारपल्लवस्वरूप सन्ध्याकी लालिमा धीरे-धीरे दूर होने लगी; साधकगण, सन्ध्याकालीन देवपूजाके उपहारद्रव्य (बलिपिण्ड) प्रत्येक दिशामें रखने लगे; मयूरोंके बैठनेकी डंडोंकी चोटियों पर अन्धकार व्याप्त हो जानेसे उस स्थानमें मयूरोंके नहीं बैठने पर भी मानो, वे उन पर बैठे हुए हों ऐसा प्रतीत होने लगा; प्रासादलक्ष्मीके कर्णके नीलोत्पलके समान कबूतर झरोखोंमें निस्तब्धसे रहने लगे; विलासिनीियोंके इस समय बैठ कर नहीं झूलते रहनेसे
१. दिशांमुखेषु । २. अलिकुलेन मलिनेषु । ३. तिमिरेण । ४. अन्धकारपल्लवेष्विव । ५. विगतल्ल । ६. दिक्षु दिक्षु । ७. ...'अर्चन'... । ८. कर्णोत्पलेषु । ९. ...'निश्चलासु । १०. काञ्चनपीठिकासु ।
| ३०० | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
घण्टासु अन्त:पुरदोलासु, भवनसहकार-शाखावलम्बित-पञ्जरेषु शुकसारिकानिवहेषु, सङ्गी- त-विराम-विश्रान्तरवासूत्सार्यमाणासु वीणासु, युवति-नूपुर-शब्दोपशमनिभृतेषु भवनकलहं- सेषु, अपनीयमान-कर्ण-शङ्ख-चामर-नक्षत्रमाला-मण्डनेषु मधुकर शून्य-कपोलभित्तिषु मत्तवा- रणेषु, प्रदीयमानेषु राजवल्लभ-तुरङ्गम-मन्दुराप्रदीपेपु विशन्तीषु प्रथमयाम-कुञ्जरघटासु, कृत- स्वस्त्ययनेषु निष्क्रामत्सु पुरोहितेषु, विसर्जित-राजलोक-विरलपरिजनेषु विस्तारितेष्विव राज
दोलासु अवरोधप्रेङ्खासु अन्तःपुरदोलनयन्त्रेष्वित्यर्थः। मूकीभूताः शब्दरहिता घण्टा यासां तासु तथो- क्तासु सतीषु। दोलनकूतूहलं परित्यज्य सुन्दरीणां भवनान्तर्गमनादित्याशयः।
भवनेति। भवनसहकारा राजकुलस्थितचूततरवः तेषां शाखासु स्कन्धेषु अवलम्बितानि स्थापि- तानि पञ्जराणि येषां तेषु तादृशेषु, शुकसारिकानिवहेषु कीरपीतपादसमूहेषु विगतालापेषु उक्तिप्रत्युक्ति- रहितेषु सत्सु, निद्रावेशादित्याशयः।
सङ्गीतेति। सङ्गीतस्य 'गीतं वाद्यं तथा नृत्यं त्रयं सङ्गीतमुच्यते' इत्युक्तलक्षणस्य विरामेणावसानेन विश्रान्तः तिरोहितः रवः शब्दो यासां तासु तादृशीषु वीणासु वल्लकीषु उत्सार्यमाणासु भृत्यैः सङ्गीत- स्थानात् दूरीक्रियमाणासु सतीषु।
युवतीति। भवनकलहंसेषु गृहपालितराजहंसेपु, युवतीनां तरुणीनां ये नूपुरशब्दाः पादकटकखाः तेषामुपशमेन तासां तिरोहिततया विरामेन, निभृतेषु निःशब्देषु सत्सु। तरुणीनां पादकटकखेपु प्रवृत्तेषु राजहंसानां शब्दविधानात् निवृत्तेषु च तेषु तेषामपि तद्विधानादित्याशयः।
अपनीयेति। मधुकरशून्या निद्रावेशेन दानच्युतेरभावाद् भ्रमररहिताः कपोलभित्तयो गण्डदेशा येषां तेषु तादृशेषु, मत्तवारणेषु मत्तगजेषु अपनीयमानानि तत्समये सज्जताया अनावश्यकत्वेन हस्तिपकैः परित्यज्यमानानि कर्णयोः शङ्खस्य ललाटास्थ्नश्च चामराणि वालव्यंजनानि, नक्षत्रमाला सप्तविंशतिमुक्ता- ग्रथितस्रजः तदितराणि च मण्डनानि अलङ्काराः येषां तेषु तादृशेषु सत्सु।
'शङ्खो निधौ ललाटास्थ्नि कम्ब्रौ न स्त्री,' 'सैवनक्षत्रमाला स्यात् सप्तविंशतिमौक्तिकैः।' इति चामरः।
प्रदीप्यमानेष्विति। राज्ञो वल्लभा नृपस्य प्रियाः ये तुरङ्गमा अश्वाः तेषां मन्दुरायाः शालायाः प्रदी- पेषु स्नेहप्रदीपेषु प्रदीप्यमानेषु प्रज्वाल्यमानेषु सत्सु। यद्यपीह मन्दुरापदेन 'वाजिशाला तु मन्दुरा' इत्यमरोक्तदिशा अश्वशालाप्रतीतिर्भवति पुनः तुरङ्गमपदं पुनरुक्तमिवाभाति तथापि तत्समयेऽश्वस्थिति- द्योतनार्थं तत्पदमिति धनुर्ज्यादिशब्दवन्नोक्तदोष इति विभावनीयम्।
प्रविशन्तीष्विति। प्रथमयाने रात्रेः प्रथमप्रहरे याः कुञ्जरघटा हस्तिसमूहाः तासु प्रविशन्तीषु प्रवेशं कुर्वतीषु सतीषु।
कृतेति। स्वस्त्ययनं विघ्नोपशमनार्थं देवपूजादि, कृतानि विहितानि स्वस्त्ययनानि यैः तथोक्तेषु पुरोहितेषु पुरोधस्सु निष्क्रामत्सु वहिर्गच्छत्सु सत्सु।
विसर्जितेति। विसर्जितः विश्रामाय निजनिजबभवनं गन्तुं महाराजेनादिष्टः राजलोकः सामन्तवर्गः तेन कारणेन विरलाः स्वल्पीभूताः परिजनाः सेवकवर्गा येषु तेषु तादृशेषु, राजकुलकक्षान्तरेषु राजभवन-
अन्तःपुर (रनिवास) के झूलोंकी पटलियाँ निश्चल और घंटियोंकी आवाज बन्द हो गई, घरके पास लगे हुए आम्रवृक्षकी डालियों पर लटकाए हुए पिंजरोंके अन्दर शुक और सारिकाओं ( तोता और मैनाओं ) के झुण्डका बोलना बन्द हो गया; सङ्गीतके अन्तके स्वर बन्द करनेसे वीणाओंकी आवाजके भी बन्द हो जाने पर नौकरों द्वारा वे हटा ली गईं; युवतियोंके नूपुरों ( पायजेबों ) की झनझनाहट बन्द हो जानेके कारण गृहपालित राजहंस निश्चल हो गये; निद्राके आवेशमें मत्त हाथियोंके मदजल नहीं चूनेसे गण्डस्थल भौरोंके उड़ जानेसे खाली हो गए एवं महावतों द्वारा उन ( हाथियों ) के कानोंके और ललाटके चामर, मुक्ताकी माला एव अन्यान्य आभूषण उतार लिए गए; अश्वरक्षकों ( साईसों ) द्वारा राजप्रिय अश्वशालाओं ( अस्तबलों ) में प्रदीप जला दिए गए; पहले प्रहरके द्वाररक्षक हस्तिगण प्रवेश करने लगे; स्वस्त्ययन ( देवपूजन ) करके पुरोहितगण बाहर निकलने लगे; सामन्त राजाओंके विदा होकर अपने-अपने घर चले जाने के कारण थोड़े परिजन रह जानेसे राज-भवनके बड़े-बड़े कमरे अधिक विस्तृत
१. घण्टास्वरासु, घण्टारवासु । २. अवलम्बि ... । ३. सङ्गीतक ... । ४. मण्डलपिण्डेपु, मण्डलेषु । ५. तुरङ्ग... । ६. कृतराजस्वस्त्ययनेषु ।
प्रदोषवर्णना-३२ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३०१
कुलकक्षान्तरेषु, प्रज्वलित-दीपिका-सहस्रप्रतिबिम्ब-चुम्बितेषु कृत'-विकच-चम्पकदलोपहारेष्विव मणिभूमि-कुट्टिमेषु, निपतित-दीपालोकासु रवि-विरहार्त्त-नलिनी-विनोदनागत-बालातपास्विव भवद्दीर्घिकासु, निद्रालसेषु पञ्जरकेसरिषु, समारोपितकार्मुके गृहीतसायके यामिक इवान्तः-पुरप्रविष्टे मकरकेतौ, अवतंसपल्लवेष्विव सरागेषु कर्णे क्रियमाणेषु सुरतदूतीवचनेषु, सूर्य-कान्तंमणिभ्य इव संक्रान्तानलेषु ज्वलत्सु मानिनीनां शोकविधुरेषु हृदयेषु, प्रवृत्ते प्रदोषस-मये चन्द्रापीडः प्रज्वलित-दीपिका-चक्रवाल-परिवारश्चरणाभ्यामेव राजकुलं गत्वा पितुः समीपे
प्रकोष्ठाम्यन्तरेषु, विस्तारितेष्विव विस्तारं प्राप्तेष्विव सत्सु अत्यल्पपरिजनत्वादेव पूर्वकालादेव विस्तारि-तवदवगम्यमानेष्वित्यर्थः ।
इह 'विस्तारितेष्विव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा, सा च पदार्थहेतुककाव्यलिङ्गालङ्कारेण सङ्कीर्णा ।
प्रज्वलितेति । प्रज्वलितानि दीपिकासहस्राणि प्रदीपसमूहाः तेषां प्रतिबिम्बैः प्रतिच्छायैः चुम्बि-तेषु संसृष्टेषु, मणिभूमिकुट्टिमेषु मणिमयबद्धभूमिषु, कृतो विहितः विकचचम्पकदलानां विकसितचम्पक-पुष्पपत्राणाम् उपहारो निक्षेपो येषु तेष्विव सत्सु, तत्र तत्र पथि प्रदीपप्रतिच्छायानां निक्षिप्तविकसित-चम्पकपत्रवदवगम्यमानत्वादित्याशयः । इहापि पूर्ववदेवा लङ्कारः ।
निपतितेति । निपातिता दीपानां दीपकानाम् आलोको प्रकाशा यासु तासु, भवनदीर्घिकासु वाटी-चतुःसीमाभ्यन्तरवापीषु, रविविरहेण सूर्यवियोगेन आर्त्तानां व्यथितानां नलिनीनां कमलिनीनां विनो-दनाय आश्वासनाय आगता आयाता बालातपा नवोदितरवेः रक्तरश्मयः यासु तादृशीष्विव सतीषु, प्रतिबिम्बितदीपकप्रकाशानां बालातपवदवलोक्यमानत्वादित्याशयः ।
इहापि क्रियोत्प्रेक्षा, समासोक्तिः, पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गश्चालङ्कार इत्येतेषां परस्परमङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः ।
निद्रेति । पञ्जरकेसरिषु पञ्जरस्थसिंहपु निद्रया प्रमोतया अलसेषु मन्थरेषु सत्सु ।
समारोपितेति । समारोपितं सजीकृतं गृहीतञ्च, कार्मुकं धनुः सायकं च येन तस्मिंस्तादृशे, कामि-लक्ष्येषु सायकक्षेपस्य तस्यैव प्रथमकालत्वादित्याशयः, मकरकेतौ कामदेवे, यामिके प्रहरिके जन इव अन्तःपुरे अवरोधे प्रविष्टे सति । उपमा ।
अवतंसेति । अवतंसपल्लवेष्विव कर्णाभरणीभूतकिसलयेष्विव, सरागेषु, उत्पादकतया नायकं प्रत्य-नुरागविशिष्टेषु नायकं प्रत्यनुरागोत्पादकेष्वित्यर्थः, पक्षे आरुण्यविशिष्टेषु, सुरतदूत्या मैथुनसंदेशहारिण्या-वचनेषु वाक्येषु क्रियमाणेषु आकर्ण्यमानेषु अर्प्यमाणेषु चेत्यर्थः । पूर्णोपमा ।
सूर्यकान्तेति । सूर्यकान्ता ये मणयो रत्नानि तेभ्यो दिवसे रविकिरणस्पर्शादग्निं वमद्भय इत्यर्थः, संक्रान्तः सञ्चरितः अनलोऽग्निः येषु तेषु तादृशेष्विव, शोकविधुरेषु मानेन स्वजनितवियोगात्तत्समये दुःखविह्वलेषु, मानिनीनां चित्तेषु ज्वलत्सु कामाग्निना जाज्वल्यमानेषु सत्स्वित्यर्थः । क्रियोत्प्रेक्षा ।
प्रवृत्त इति । प्रदोषसमये यामिनीमुखसमये 'प्रदोषो रजनीमुखम्' इत्यमरः, अस्तसमयादूर्ध्वं घटि-काद्वय इत्यर्थः, प्रवृत्ते सञ्जाते सति चन्द्रापीडः राजपुत्रः, प्रज्वालिताम् उद्दीपितं यद्दीकिकाचक्रवालं प्रदीप-समूहः तदेव परिवारः परिवेशनकारी यस्य तादृशः चरणाभ्यां पदाभ्यामेव राजकुलं राजभवनं गत्वा पितुः तारापीडस्य समीपे निकटे मुहूर्त्तं किञ्चित्काल स्थित्वा अवस्याय विलासवर्ती निजजननीं च दृष्ट्वाऽवलोक्य
हुए-से दीखने लगे; हजारों जलते हुए प्रदीपके प्रतिबिम्बोंसे युक्त मणिनय भूमि पर मानो, प्रस्फुटित चम्पक पुष्पके उपहार रक्खे हों ऐसा प्रतीत होने लगा; राजभवनके चतुःसीमान्तर्गत सरोवरमें प्रदीपोंका प्रकाश पड़नेसे सूर्यके विरहसे दुःखित कमलिनीका मन बहलानेके लिए मानो बाल-सूर्य आया हो ऐसा प्रतीत होने लगा पिंजरेमें बन्द सिंह निद्राके आवेशमें अलस हो गए; धनुष चढ़ाकर बाण ले पहरेदार (चौकीदार) के समान कामदेवने अन्तःपुर (रनिवास) में प्रवेश किया; स्त्रियाँ नायकके प्रति अनुरागजनक रतिदूत्तियोंके वचनको रक्तवर्ण कर्ण-पल्लवके समान सुनने लगीं; विरहवेदनासे विह्वल मानिनियोंके हृदय सूर्यकान्तमणियोँसे ही मानो अग्नि संक्रान्त हो जानेके कारण जलने लगे; इस प्रकार प्रदोष समय हो गया तब राजपुत्र चन्द्रापीड, प्रज्वलित प्रदीपोंसे परिवेष्टित हो, टहलता ही राजभवनमें जाकर, पिताके समीप थोड़ी देर बैठ कर, विलासवतीसे मिल, अपने
१. क्वचित् 'कृत' इति पदं नास्ति ।
२. क्वचित् 'कान्त' इति पदं नास्ति ।
३. प्रज्ज्वल्य ।
३०२ कादम्बरी- [ कथायाम्-
मुहूर्त्तं स्थित्वा दृष्ट्वा च विलासवतीमागत्य स्वभवनमनेकरत्नप्रभाशबलमुरगराजफणामण्डल- मिव हृषीकेशः शयनतलमधिशिश्ये ।
प्रभातायाञ्च निशीथिन्यां समुत्थाय समभ्यनुज्ञातः पित्रा अभिनवमृगयाकौतुकाकृ- ष्यमाणहृदयो भगवत्यनुदित एव सहस्ररश्मावारुहेन्द्रायुधम्, अग्रतो वालेयप्रमाणानार्क- र्षद्भिः चामीकरशृङ्खलाभिः कौलेयकान्, जरद्व्याघ्रचर्म्म-शबल-वसन-कञ्चुकै-धारिभिरनेक- वर्ण-पट्ट-चीरिकोद्वद्ध-मौलिभिरुपचितश्मश्रु-गहनमुखैरेककर्णावसक्त हेमतालीपुटैराबद्ध-निबिड- कक्षैरनवरतश्रमोपचितोरुपिण्डकैः कोदण्डपाणिभिः श्वपोषकैरनवरत-कृत-कोलाहलैः प्रधा- वद्भिर्द्विगुणीक्रियमाणगमनोत्साहो बहु-गज-तुरग-पदाति-परिवृतो वनं ययौ ।
स्वभवनं निजगृहम् आगत्य अनेकेषाम् अनेकप्रकाराणां बहूनां च रत्नानां मणीनां प्रभाभिः कान्तिभिः सबलं चित्रम्, द्वयोरपि विशेषणञ्चेदम् । उरगराजस्य शेषनागस्य फणामण्डलम्, हृषीकाणाम् इन्द्रियाणाम् ईशो नियन्तेति हृषीकेशो नारायण इव शयनतलं शयनीयोपरिभागम् अधिशिश्ये स्थित्वा शयितवान् । शयनतलमित्यत्र 'अधिशीङ्स्थासां कर्म' इत्यधिकरणे द्वितीया । उपमालङ्कारः ।
प्रभातायामिति । किञ्चेति चार्थेः । प्रभातायां प्रातःकाले निशीथिन्यां रजन्यां च समुत्थाय उत्थानं विधाय पित्रा तातेन समभ्यनुज्ञातः प्राप्तानुकूल्यः आखेटेऽनुमत इत्यर्थः, अभिनवेन प्रत्यग्रेण मृगयाकौतुकेन आखेटकुतूहलेन आकृष्यमाणं हृदयं चित्तं यस्य स तथोक्तः, चन्द्रापीडो वनं ययाविति सम्बन्धः । भगवति ऐश्वर्यवति अनुदिते उदयमप्राप्त एव सहस्ररश्मौ सूर्ये इन्द्रायुधम् अश्वमारुह्य चामीकरस्य सुवर्णस्य शृङ्खलाभिः करनैः, वालेया गर्दभाः तत्प्रमाणान् गर्दभसदृशविशालान् इत्यर्थः, कौलेयकान् सारमेयान् 'चक्रीवन्तस्तु वालेया रासभा गर्दभाः खराः ।' 'कौलेयकः सारमेयः, कुक्कुरो मृगदंशकः ॥' इति चामरः ।
अग्रतः पुरतः आकर्षद्भिः आकर्षणं कुर्वद्भिः । इत आरभ्य तृतीयान्तानि यानि पदानि तानि अग्रेतनस्य श्वपोषकैरित्यस्य विशेषणानि । जरन् वृद्धो यो व्याघ्रो द्वीपी तस्य चर्म त्वक् । तद्वत् शबलं चित्रं वसनं वस्त्रं तस्य कञ्चुकधारिभिः तद्रचितवारवाणग्राहिभिः अनेकवर्णानि नानारूपाणि यानि पट्टानि क्षौमवस्त्राणि तेषां चीरिकाभिः क्षुद्रक्षुद्रखण्डैः उद्धद्धाः उन्नमय्य संयताः मौलयः संयुक्तकेशा जटीभूता इति यावत् यैस्तैः तादृशौः, उपचितैः वपनाभावाद् वर्धितैः श्मश्रुभिः वदनरोमभिः गहनानि सङ्कीर्णानि मुखानि वदनानि येषां तैः तादृशैः, एकस्मिन् कर्णे श्रोत्रे अवसक्तं लग्नं हेम्नः सुवर्णस्य तालीपुटम् आभूषणविशेषो येषां तैः तादृशैः, आबद्धाः वस्त्रेण संयताः निविडकक्षा दृढमध्यप्रदेशा यैस्तैः तादृशैः, अनवरतश्रमेण निरन्तरपरिश्रमेण उपचितौ वृद्धिमुपगतौ ऊरुपिण्डौ जङ्घामांसानि येषां तैः तादृशैः, कोदण्डा धनूंषि पाणिषु हस्तेषु येषां तैः तादृशैः अनवरतं निरन्तरं कृतो विहितः कोलाहलो यैस्तैः तादृशैः, तथा प्रधावद्भिः शीघ्रं गच्छद्भिः, स्वोपकैः कुक्कुरपालकैः लुब्धकविशेषैः द्विगुणीक्रियमाणो
भवनमें आया । बादमें नारायणने जिस प्रकार अनेक रत्नोंकी प्रभासे विचित्र शेषनागके फणामण्डल पर शयन किया था, उसी प्रकार अनेक रत्नोंकी प्रभासे चित्रित पलङ्ग पर, सो गया ।
प्रातःकाल होने पर उठ कर पिताकी अनुमति लेकर, नूतन मृगया (शिकार) के औत्सुक्यसे आकर्षित हृदयवाला राजकुमार, भगवान् सूर्यनारायणके उदित नहीं होने पर ही, इन्द्रायुध पर सवार हो, अधिकतर हाथी, घोड़े और पैदल सैनिकोंसे परिवेष्टित होकर वनकी तरफ चला । आगे-आगे दौड़कर कितने कुत्तेको पालन करनेवाले, निरन्तर कोलाहल करते-करते चन्द्रापीड के मृगया-गमनके उत्साहको दूना बढ़ाने लगे । वे गधोंके समान बड़े बड़े कुत्तोंको सोने की जंजीरोंसे बाँध कर खींचते हुए ले जाते थे । वे वृद्ध व्याघ्रके चर्मद्वारा निर्मित विचित्र वस्त्रके कञ्चुक पहने हुए थे, और विविध-वर्णके रेशमी कपड़ेके खण्डद्वारा (टुकड़ेके साफेसे) केशकलापको ऊँचे उठाकर बाधे हुए थे, दाढ़ी बढ़ जानेसे उनके मुखमण्डल भर गये थे, एक-एक कानमें सोनेके बनाए हुए 'तालीपुट' नामक आभूषण पहने हुए थे, कमर दृढ़रूप (मजबूत) से बाँध ली थी, अहर्निश परिश्रम करनेसे उनकी जाँघें मोटी हो गई थीं और उन्होंने हाथमें धनुष ले रक्खे थे ।
१. मुहूर्त्तकम् । २. अभ्यनुज्ञातः । ३. " अवकृष्यमाण... । ४. बालेयदीप्रिप्रमाणाम्, माकर्षयद्भिः । ५." शबलकञ्चुक... । ६. अबद्ध, ऊर्ध्वंबद्ध... । ७. "पिण्डकैः । ८. दण्डपाणिभिः । ९."क्रियमाणोत्साहः, मनोत्साहः । १०. पादातिभिः । ११. घनं वनं ।
चन्द्रापीडाखेटवर्णना-३३ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३०३
तत्र च कर्णान्ताकृष्ट-मुक्तैर्विकच-कुवलय-पलाश-कान्तिभिर्भल्लैः, मदकलकलभ-कुम्भ-भित्ति-भिदुरैश्च नाराचैः, चाप-टङ्कार-भय-चकित-वनदेवताद्धेक्षितेक्षितो वनवराहान् केसरिणः शरभांश्चामराननेकरुंश्च सहस्रशो जघान। अन्यांश्च जीवत एव महाप्राणतया स्फुरतो जग्राह।
समारूढे च मध्यमह्नः सवितरि वनात्, स्नानोत्थितेनेव श्रमसलिलविन्दुवर्षमनवरतमुत्सृजता मुहुर्मुहुर्दशनविघट्टनैः खणखणायित-खर-खलीनेनं श्रम-शिथिल-मुख-विगलित-फेनित-रुधिर-लवेन पर्य्याण-पट्टकानुसरणोत्थित-फेनराजिना कर्णावतंसीकृतमुत्फुल्लकुसुमशबलम-
गमनेत्साहो दस्य स तादृशः, तथा बहुभिरनेकः गजैः हस्तिभिः तुरंगैरश्वैः पदातिभिः स्वल्पायिसेना-मिश्र परिवेष्टितः।
तत्रेति । किञ्चेति चार्थः। तत्र तस्मिन् वने चापस्य धनुषो यः टङ्कारः शब्दः तस्मात् यद्वयं त्रासः तेन चकिताभिः त्रस्ताभिः वनदेवताभिः वनाधिष्ठात्रीभिः अर्द्धाङ्गेन भयवशादेवाद्धं समुचितेन नेत्रेण नयनेन वीक्षितोऽवलोकितः चन्द्रापीडः कर्णान्ते श्रवणपर्यन्तम् आकृष्टा आकर्षिताः पश्चात् मुक्ताः त्यक्ताः तैः तादृशैः, तथा दिकचानि विकसितानि यानि कुवलयानि नीलोत्पलानि तेषां यानि पलाशानि पर्णानि तेषामिव कान्तिः द्युतिः येषां तैः तादृशैः भल्लैरद्धंचन्द्रसदृशशिलीमुखैः, मदकला मदमत्ता ये कलभाः त्रिंशद्वर्षायिककरिणः तेषां याः कुम्भभित्तयो भित्तिवद्विस्तृता घटाश्च कुम्भदेशाः तासां भिदुराः विदारकाः तैः तादृशैः नाराचैः लौह मयैः शिलीमुखैश्च वनवराहान् अरण्यक्रोढान्, केसरिणः सिंहान्, शरभान् अष्टापदान् चामरान् चामरीविशिष्टान्, अनेककुरङ्गान अगणितमृगांश्च सहस्रशः जघान हतवान्।
इह 'विकचकुवलये' त्यादौ लुप्तोपमा, तथा अर्द्धाङ्गेन वनदेवताकर्त्तृकावलोकनसम्वन्धाभावेऽपि तत्सम्वन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिरलङ्कारः। अनयोश्च परस्परं नैरपेक्ष्येण संसृष्टिः।
अन्द्यांचेति । महाप्राणतया अत्यधिकसाहसतया अत्यधिकबलतया वा जीवतः प्राणान् दधत एव स्फुरतः स्पन्दमानान् अन्यान् एनङ्गिद्धान् पशून् जग्राह गृहीतवान्।
सनेते । सवितरि सूर्येऽह्नो दिनस्य मध्यं कालं समारूढे प्राप्ते सति कुमारश्चन्द्रापीडः वनात् स्वभवनमाजगामेति सम्वन्धः। स्नानोत्थितेनेव स्नानं विधायनन्तरमुत्थितेनेव सतेत्यर्थः, अनवरतं निरन्तरं श्रमसलिलविन्दुवर्षं घर्मविन्दुवृष्टिम् उत्सृजता, मुञ्चता। इत आरभ्य तृतीयेकवचनान्तानि पदानि अश्वेतनस्य 'इन्द्रायुधेन' इत्यस्य विशेषणानि बोध्यानि। मुहुर्मुहुः वारं वारं दशनैः दन्तैः यानि विघट्टनानि घर्षणानि तैः तादृशैः। खणखणायितः खणखणेतिशब्दद्यायमानीकृतः खरो निशितः खलीनः मुखयन्त्रणं येन तेन तादृशेन। श्रमेण खेदेन शिथिलात् विवृतादित्यर्थः, मुखात् वदनात् विगलितः स्त्रस्तः फेनिलो लालफेनवान् रुधिरलवः शोणितविन्दुर्यस्य तेन तादृशेन। पर्याणं पल्ययनं तस्य यः पट्टकः स्थितिपीठं तस्यानुसरणं तत्पर्य्यन्तगमनं यस्याः सा नयोक्ता सनी उत्थिता फेनराजिः कफपङ्क्तिर्यस्य तेन तादृशेन। कर्णावतंसीकृतं श्रवणाभरणीकृतम्, उत्फुल्लानि विकसितानि यानि कुसुमानि पुष्पाणि तैः शबलं
उस वनमें प्रवेश कर कान तक धनुषको खींच कर छोड़े गए, खिले हुए नील-कमलकी पंखड़ियोंके समान लगते हुए भालोंसे और मदमत्त दलमण्डोंके कुम्भ-भित्तियोंको विदारण करनेमें समर्थ लोहमय बाणोंसे चन्द्रापीडने हजारों जङ्गली शूकर, सिंह, शरभ ( भीषण पशुविशेष जिसको आठ टाँगें होती हैं), चमरयुक्तहरिण और अन्यान्य विविध हरिणों को मार डाला। उसके धनुषकी टङ्कारसे भयभीत वनदेवियाँ कटाक्षसे उसे देखने लगीं और अत्यन्त शारीरिक बल होने के कारण काँपते हुए अन्यान्य पशुओंको तो उसने बिना मारे ही (जीवित अवस्थामें ही) जाते-जाते पकड़ लिया।
सूर्यके दिनके मध्यस्थानमें (दोपहरमें) आ जाने पर राजकुमार इन्द्रायुध पर सवार होकर उस वनसे अपने भवनमें आ गया। उस समय इन्द्रायुध परिश्रमजन शरीर से पसीनेकी बूंदोंका अनवरत मेह बरसाता था, उससे प्रतीत होता था कि मानो, वह स्नान कर उठा हो। वारं वार दाँतके घर्षण (किट् किट् करने) से इन्द्रायुधके मुखका तीक्ष्ण लगाम खड़खड़ाहट करता था, उस (इन्द्रायुध) को थकावट से शिथिल हुए मुखमें से फेनके साथ रुधिरकी बूँदें टपकती थीं, पर्य्याणपट्टके किनारे पर फेन की रेखा उठी थी और खिले हुए नानाविध फूलों से विचित्र
१. सबहृष्ट । २. चानरटङ्काररव*** । ३. वनवराहकेसरिणः । ४. चमराननेकविध*** । ५. स्नानोत्थितेन । ६. खररखामीतेन । ७. गश्चित् । ८. अनुसारोत्थित ।
| ३०४ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
लिपटल-झङ्कारै-मुखरं वनगमनचिह्न पल्लव-स्तवकमुद्वहतेन्द्रायुधेनोह्यमानः, समुद्गतस्वेदतया-ऽन्तराद्रीकृत-मण्डलेन मृग-रुधिर-लव-शत-शबलेन वारवाणेन द्विगुणतरमुपजनितकान्तिः, अनेकरूपानुसरणं-सम्भ्रम-परिभ्रष्ट-छत्रधरतयौ छत्रीकृतेन नवपल्लवेर्न निवार्य्यमाणातपः विविध-वन-लताकुसुम-रेणु-धूसरो वसन्त इव विग्रहवान्, अश्वखुर-रजो-मलिन-ललाटाभि-व्यक्तावदात-स्वेदलेखः, दूरविच्छिन्नेनँ पदातिजनेन शून्यीकृतपुरोमार्गः, प्रजवि-तुरङ्गामधि-रूढैरल्पावशिष्टैः सह राजपुत्रैः 'एवं मृगपतिः, एवं वराहः, एवं महिषः, एवं शरभः, एवं हरिणः' इति तमेव मृगयावृत्तान्तमुच्चारयन् स्वभवनमाजगाम ।
चित्रम्, अलिघटलानि तत्सुगन्धिलोमेन प्राप्ता भ्रमरसमूहाः तेषां झङ्कारेण झंइमितिरवेण मुखरं शब्दायमानम्, वनेऽरण्ये यद्गमनं तस्य चिह्नं लक्ष्म तादृशं पल्लवस्तवकं किसलयगुच्छकम् उद्द्वहता धारयता इन्द्रायुधेन उद्यमानः पृष्ठे स्थाप्यमानः कुमारः ।
समुद्गतेति। समुद्गतस्वेदतया प्रादुर्भूतघर्मतया कारणेन, अन्तरभ्यन्तरे आर्दीकृतानि क्लिन्नीकृतानि मण्डलानि वर्तुलाकारभागा यस्य तेन तादृशेन, मृगरुधिराणां हरिणशोणितानां लवरशतेन बिन्दुसमूहेन शबलः कर्बुरितः तेन तादृशेन, वारवाणेन कञ्चुकेन द्विगुणतरं यथा स्यात्तथा उपजनिता उत्पादिता कान्तिः शोभा यस्य सः तादृशः कुमारः ।
अनेकेति। अनेकेषां नानाविधानां रूपाणां मृगाणां 'रूपं मृगेऽपि विज्ञेयम्' इति हलायुधः । अनु-सरणे पश्चात् पश्चाद् गमने यः सम्भ्रमः शीघ्रता तेन परिभ्रष्टः विच्युतः छत्रधारणस्थानादपगतः छत्रधरः आतपत्रधारकः भृत्यः सेवकौ यस्य तस्य भावतस्या कारणेन, छत्रीकृतेन आतपवारणीकृतेन नवपल्लवेन नूतनकिसलयेन निवार्यमाणो दूरीक्रियमाणः आतपः सूर्यरश्मिः यस्य सः तादृशः, कुमारः ।
विविधेति । विविधानि नानाप्रकाराणि यानि 'वनलताकुसुमानि तेषां रेणुभिः परागैः धूसरः किञ्चित् पाण्डुवर्णः, अतएव विग्रहवान् सशरीरो वसन्तः कुसुमाकरऋतुराव, तस्यापि तथाविधपरागः पाण्डुवर्ण-त्वादित्याशयः ।
इह द्वन्योत्प्रेक्षा, पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारश्च, अनयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः ।
अश्वेति । अश्वानां तुरगाणां ये खुराः शफानि 'शफं मूले तरूणां स्याद्गवादीनां खुरेऽपि च' इति मेदिनी । तेषां रजोभिर्धूलिभिः मलिने कश्मले ललाटे भाले अभिव्यक्ता आविर्भूता अवदाता निर्मला स्वेदलेखा घर्मबिन्दुपङ्क्तिर्यस्य स तादृशः ।
दूरेति । पदातिजनेन पत्तिपरिच्छदेन दूरविच्छिन्नेन दूरान्तरितेन सता शून्यीकृतः पुरोभागः अग्र-भागो यस्य स तादृशः ।
प्रजवीति । प्रजविनो वेगवन्तो ये तुरङ्गमा अश्वाः तेषु अधिरूढैः, अल्पावशिष्टैः स्तोकैः राज-पुत्रैः सह बहूनामग्रतो गमनादित्याशयः । एवम् अनेन प्रकारेण, मृगपतिः पशुराजो मृगेन्द्रः एवं वराहो वनशूकरः, एवं महिषो रक्ताक्षः, एवं शरभोऽष्टापदः, एवं हरिणो मृगो मया मारित इति शेषः । अत्रैवशब्दे ऽनवीकृतत्वदोषस्तु न शङ्क्यः वैचित्र्यविशेषस्य द्योतिततया रसापकर्षकत्वाभावात् ।
और गूँजते भ्रमरोंके झुण्डोंसे शब्दायमान एवं वनगमनके चिह्नरूप दो पल्लवस्तवक को वह कर्णाभरणके स्थान में धारण कर रहा था। चन्द्रापीडके शरीरसे घर्मजल (पसीना) उत्पन्न होकर कवचके अन्दरके वर्तुलाकार अंशको आर्द्र कर दिया था, एवं मृग रुधिरके सैकड़ों बूंदों से उसके ऊपर का भाग विचित्र हो गया था, अन एव वह कवच उसके द्विगुण सौन्दर्य को उत्पन्न करता था। अनेक हरिणोंके अनुसरण (पीछा) करनेके समयमें दौड़नेकी गड़बड़ीमें उसके छत्रधारी नौकर स्थानभ्रष्ट (अलग) हो गए थे, अत एव अनेक अभिनवपल्लव ही छत्रके आकार में हो गए थे, वे पल्लव ही उसके रौद्र (धूप) को निवारण करने थे। अनेक प्रकारकी वन-लताओंके फूलोंकी रज चन्द्रापीड का शरीर धूसरवर्ण हो गया था, उससे वह शरीरधारी वसन्तके समान-शोभित हो रहा था । एवं चन्द्रापीडका ललाट घोड़ोंके खुरोंसे उड़ी धूलसे मलिन हो गया था और उसमें निर्मल पसीने की बूँदें आविर्भूत हुई थीं। पैदल सैनिकों के आगे आगे दूर चले जानेसे उसका सम्मुख भाग शून्य था 'मैंने यों सिंह मारा, एवं यों शूकर, यों महिषों यों शरभ, और यों हरिणों का सहार किया' इस प्रकार चन्द्रापीड, जानेके-
१ ॰॰॰झङ्काररव॰॰॰
२. अन्तरान्तरार्द्रीकृत॰॰॰ ।
३. उपजातकान्तिः ।
४ ॰॰॰अनुसार॰॰॰ ।
५. छत्रधारतया ।
६. वनपल्लवेन ।
७ ॰॰॰परिजनेन ।
८. वनमहिषः ।
चन्द्रापीडविश्रामादिव०-३४ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३०५
अवतीर्य्य^१ च तुरङ्गमात् ससम्भ्रम-प्रधावित-परिजानोपनीते समुपविश्य^२ आसने वार-बाणमवतार्य्य; अपनीय चाशेषं तुरङ्ग^३विरोहोणोचितं वेशपरिग्रहम्, इतस्ततः प्रचलित-ताल-वृन्त-पवनापनीयमानश्रमो मुहूर्त्तं विशश्राम । विश्रम्य च मणि-रजत-कनक-कलश-शत-सना-थामन्तर्विन्यस्त-काञ्चनपीठां स्नानभूमिमगात् । निर्वर्त्तितोऽभिषेकव्यापारस्य च विविक्त-वसन-परिमृष्टवपुषः स्वच्छदुकूल-पल्लवाकलित^५-मौलेर्गृहीतवाससः^६ कृतदेवतार्चनस्य^७ अङ्गराग-.. भूमौ समुपविष्टस्य राज्ञा विसर्जिता महाप्रतीहाराधिष्ठिता राजकुलपरिचारिकाः, कुलवर्द्ध-नासनायाश्च विलासवती-दास्यः, सर्वान्तःपुरप्रेषिताश्चान्तःपुर-परिचारिकाः पटल-विनि-हितानि विविधान्याभरणानि माल्यान्यङ्गरागान्^९ वासांसि चादाय पुरस्तदस्योपतस्थुः, उपनि-
अवतीर्येति । तुरङ्गमात् अश्वात् अवतीर्य अवरोहं कृत्वा ससम्भ्रमं सजबं प्रधावितः शीघ्रगत्या गतः यः परिजनः सेवकः तेन उपनीते उपस्थापिते, आसने विष्टरे उपविश्य, वारबाणं कञ्चुकं कवचमित्यर्थः । अवतार्य देहादुन्मुच्य, तुरङ्गाधिरोहणोचितम् अश्वारोहणयोग्यम् अशेषं समग्रं वेशपरिग्रहं वेशपरिच्छदम् अपनीय दूरीकृत्य, इतस्ततः प्रचलितानि परिजनान्दोलनेन स्पन्दितानि यानि तालवृन्तानि व्यजनानि तेषां पवनैः वातैः अपनीयमानो दूरीक्रियमाणः श्रमः क्लमो यस्य स तादृशः मुहूर्त्तं किञ्चित्कालं विशश्राम विश्रामं कृतवान् ।
विश्रम्येति । विश्रम्य विश्रामं कृत्वा, मणयः चन्द्रकान्ताद्याः, रजतं रौप्यम्, कनकं सुवर्णम्, एतेषां ये कलशाः कुम्भाः तेषां शतेन समूहेन सनाथाः सहिताः ताम्, तथा अन्तर्मध्ये विन्यस्तं स्थापितं काञ्चनपीठं यस्यास्तां तादृशीम्, स्नानभूमिम् आप्लवनस्थानम् अगात् जगाम ।
निर्वर्त्तितेति । निर्वर्त्तितो निष्पादितः अभिषेकव्यापारः स्नानक्रिया येन तस्य तादृशस्य, विविक्तं पवित्रं यद् वसनं वस्त्रं तेन देहमार्जन्येत्यर्थः परिमृष्टं संवकेन जलरहितीकृतं वपुः शरीरं यस्य तस्य तादृशस्य, स्वच्छेन विशदेन दुकूलपल्लवेन विस्तृतक्षौमवस्त्रखण्डेन आकलितो बद्धो मौलिः संयतकेशसमूहो येन तस्य तादृशस्य, गृहीतवाससः परिहितवसनस्य, कृतं विहितं देवतार्चनं नित्यिकदेवतापूजा येन तस्य तादृशस्य अङ्गरागभूमौ विलेपनभूमौ समुपविष्टस्य कृतोपवेशनस्य तस्य चन्द्रापीडस्य, अग्रत इति सम्बन्धः, राज्ञा भूपतिना विसर्जिताः, प्रेषिता महा प्रतीहारेण द्वारपालाध्यक्षेण अधिष्ठिताः पाल्यत्वेनाश्रिताः राजकुलपरिचा-रिकाः नृपकुलसेवाकारिण्यः कुलवर्द्धनया पूर्वप्रतिपादितपरिचारिकाविशेषेण सनाथा युक्ताः, विलासवती-दास्यः कुमारजननीकूटदहारिकाः । सर्वैःन्तःपुरैः निखिलान्तःपुरस्थाङ्गनाभिः प्रेषिताः प्रेरिताः, पटल्के पेटि-कामध्ये विनिहितानि स्थापिनानि विविधानि नानाप्रकाराणि आभरणानि भूषणानि माल्यानि पुष्पदा-मानि अङ्गरागान् विलेपनानि, वासांसि वस्त्राणि आदाय गृहीत्वा उपतस्थुः स्थिता बभूवुः, उपनिन्युः तानि तानि चन्द्रापीडाय ददुश्च ।
समर्पने, तेज दौड़े पर बैठे, दौड़े कवकिट (दचे हुए) राजपुत्रोंके साथ उस शिकारकी ही आलोचना करता था।
चन्द्रापीड भवनमें आकर घोड़ेसे उतर गया। बादमें किसी सेवकने जल्दीसे दौड़कर एक आसन (कुर्सी) रख दी। वह उस पर बैठ कर, शरीरसे कवच उतार कर, घुड़सवारीके योग्य सब वेश-भूषाओंको उतार दिया। तदनन्तर सेवकगण चारों ओर पंखा हिलाकर, उसको हवा करने लगे। उनकी हवासे चन्द्रापीडकी थकावट दूर हो गई और उसने क्षण भर विश्राम (आराम) किया। विश्रामके बाद वह स्नानगृहमें गया। उस स्थानमें रत्नमय, रौप्यमय और सुवर्णमय बहुसंख्यक कलश रखे हुए थे एवं उसके बीचमें सुवर्णकी एक चौकी रखी थी। वहाँ जाकर चन्द्रापीडने विधिवत् स्नान किया। उसके बाद किसी शुन्यने पवित्र (स्वच्छ) अङ्गोछे (तौलिया आदि) से उसका शरीर पोंछ दिया। बादमें उसने निर्मल और विस्तृत रेशमी कपड़ेसे शिरमें साफ़ा बाँधकर अन्य वस्त्रोंको पहन लिया। जब वह ठाकुरजी की पूजा कर अङ्गरागशालामें जा बैठा तब, वहाँ प्रधान द्वारपालको आगे कर, महाराज (तारापीड़) के भेजे हुए राजकुलके सेवक, कुलवर्धनासहित विलासवती महारानी की दासियाँ एवं अन्यान्य रानियों द्वारा भेजी हुई अन्तःपुर (रनिवास) की दासियाँ, पेटियोंके अन्दर रखे हुए अनेक आभूषण, माल्य, अङ्गरागद्रव्य और वस्त्र लेकर चन्द्रापीड़के समक्ष उपस्थित हुई और उन वस्तुओंको उसको
१. वतीर्य्य । २. उपविश्य । ३. तुरङ्ग । ४. निर्वर्त्तितु..... । ५. "...माकुलित...." । ६. गृहीत-धौतवाससः । ७. कृतदेवतार्चनस्य । ८. ...'परिचारिकाः । ९. माल्याङ्गरागान् ।
३०६ कादम्बरी- [ कथामुखम्-
न्यश्वे॑। यथाक्रममादाय च ताभ्यः प्रथमं स्वयमुपलिप्य वैशम्पायनमुपचितोङ्गरागो दत्त्वा च समीपवर्त्तिभ्यो यथार्हमाभरण-वसनाङ्गराग-कुसुमानि विविध-मणिभाजन-सहस्रशारं शारदमम्बरतलमिव स्फुरिततारागणमाहारमण्डपमगच्छत् । तत्र च द्विगुणीकृत-कुथासनोपविष्टः समीपोपविष्टेन तद्गुणोपवर्णनैनपरेण वैशम्पायनेन॑ यथार्हं भूमिभागोपवेशितेन राजपुत्रलोकेन ‘इदमस्मै दीयताम् इदमस्मै दीयताम्’९ इति प्रसादं -विशेष-दर्शन-संवर्द्धित सेवारसेन च सहाहार-विधिमकरोत् । उपस्पृश्य च गृहीतताम्बूलस्तस्मिन् मुहूर्त्तमिव स्थित्वा इन्द्रायुधसमीपमगमत्" । तत्र चानुपविष्ट एव तद्गुणोपवर्णनप्रायालापाः कथाः कृत्वा सत्यप्याज्ञाप्रती-
यथेति । प्रथमम् अङ्गरागद्रव्याणि पश्चात् पुष्पमाल्यानीत्येवं क्रममनतिक्रम्येति यथाक्रमम् । ताभ्यः सर्वदासीभ्यः, आदाय तानि तानि गृहीत्वा, स्वयं आत्मनैव प्रथमं पूर्वं वैशम्पायनं शुकनासात्मजम् उपलिप्य अङ्गरागद्रव्येणेति शेषः । एतेन प्रेमातिशयस्तस्मिन्निति प्रत्याय्यते । पश्चात् स्वयम् उपचितः कृतः अङ्गरागो विलेपनं येन स तादृशः, समीपवर्त्तिभ्यो निकटवर्त्तिभ्यो राजपुत्रेभ्य इति शेषः, यथार्हं यथायोग्यम् आभरणवसनाङ्गरागकुसुमानि भूषणवस्त्रविलेपनपुष्पाणि च दत्त्वा विस्तीर्य, विविधानां नानारूपाणां मणिभाजनानां रत्नमयभोजनपात्राणां सहस्रेण समूहेन शारं विचित्रम् अतएव स्फुरित उड्डीतः तारागणो नक्षत्रमण्डलं यत्र तत्तादृशम्, शारदं शरत्सामयिकम् अम्बरतलम् आकाशमिव विद्यमानम्, आहारमण्डपं भोजनगृहम् अगच्छत् अगमत् । उपमा ।
तत्रेति । किञ्चेति चार्थः । तत्र आहारमण्डपे, द्विगुणीकृते द्विरावर्त्य संस्थापिते कुथासने कम्बलासने ‘कुथः स्त्रीपुंसयोर्वर्गकम्बले' इति मेदिनी, उपविष्टः उपवेशनं कृतवान् राजपुत्रः तस्य चन्द्रापीडस्य समीपोपविष्टेन निकटमुपविशता, तद्गुणोपवर्णनपरेण चन्द्रापीडप्रशंसासक्तेन वैशम्पायनेन अग्रेतनसहशब्दयोगे ‘सह युक्तेऽप्रधाने' इत्यनेन तृतीया । तथा यथार्हं यथायोग्ये भूमिभागे उपवेशितेन स्थापितेन ‘अस्मै इदं दीयताम्' 'अस्मा इदं दीयताम्' इति पूर्वाक्तप्रकारेण दीयतामिति परिवेषकं प्रत्यनुज्ञा प्रसादः अनुग्रहः तस्य विशेष आधिक्यं तस्य दर्शनेन प्रकटनेन संवर्धितः वृद्धि प्रापितः सेवारसः स्वानुगत्येऽनुरागो यस्य तेन तादृशेन, राजपुत्रलोकेन नृपात्मजवर्गेण च सह, आहारविधिं भोजनकार्यम् अकरोत् कृतवान् ।
उपेति । उपस्पृश्य आचमनं विधाय ‘उपस्पर्शस्त्वाचमनम्' इत्यमरः । भोजनानन्तरमाचमनविधानं च नारदेन स्पष्टमुक्तम्-
सुप्त्वा क्षुत्वा च भुक्त्वा च निष्ठीव्योक्त्वाऽनृतं वचः । पीत्वापोऽध्येय्यमाणश्च आचामेत् प्रयतोऽपि सन् ॥"
गृहीतम् आप्तं ताम्बूलं नागवल्लीदलं येन स तादृशः, तस्मिन् आहारमण्डपे मुहूर्त्तमिव क्षणमिव स्थित्वा इन्द्रायुधसमीपम् इन्द्रायुधनाम्नाश्वनिकटम्, अगमत् ययौ । इहेशवब्दो वाक्यालङ्कारे ।
तत्रेति । किञ्चेति चार्थः । तत्र इन्द्रायुधनिकटे, अनुपविष्ट एव उत्थित एव, तस्य इन्द्रायुधस्य ये गुणाः वेगातिरेकादयः मनोभावानुसारं स्थित्यादिकाः मुखमण्डले निर्मांसत्वादयश्च तेषामुपवर्णनं तस्यैव
भेंट की। चन्द्रापीड़, उन सबोंके समीपसे उन समस्त वस्तुओंमें से एक-एक वस्तु लेकर, पहले अपनेसे ही वैशम्पायनके शरीरमें अङ्गराग द्रव्य लेप कर, फिर अपना अङ्गराग कर, समीपमें बैठे हुए राजपुत्रोंको यथोचित आभूषण, वस्त्र, अनुलेप और पुष्प देकर, आहार-मण्डप (भोजन-गृह) में चला गया। उस गृहमें नानाविध रत्नमय भोजनके पात्र रखे रहनेसे वह बहुत ही विचित्र हो गया था, अतएव चमकने तारागणवाले शरत्कालीन आकाशके समान वह दृष्टिगोचर हो रहा था। चन्द्रापीड़ वहाँ जाकर, दुगुने करके बिछाये हुए कम्बलासन पर बैठ गया। वैशम्पायन पासमें बैठ कर उसके गुणोंका वर्णन करने लगा। उस समय चन्द्रापीड, वैशम्पायन द्वारा राजपुत्रोंको यथोचित स्थान पर बैठा कर, परोसने वालोंसे कहने लगा कि-‘यह वस्तु इनको दो और यह वस्तु उनको दो' इस प्रकार वह विशेष अनुग्रह दिखाने लगा, जिससे उसके प्रति राजपुत्रोंकी भी सेवा करनेकी इच्छा बढ़ने लगी। इस रूपसे चन्द्रापीड़ने उन लोगोंके साथ भोजन कार्य सम्पन्न किया। भोजनके बाद आचमन कर, पान ले, उस घरमें ही कुछ देर बैठ, इन्द्रायुधके पास गया। वहाँ जाकर खड़े-खड़े ही राजपुत्रोंके साथ अनेक प्रकार की बात-चीत करने लगा, उसके बीचमें इन्द्रायुधके गुणोंका वर्णन ही अधिक
१. उपनिन्युश्चोपनीयानि च । २. उपराचिताङ्गरागः । ३. ॰॰॰सारं, शाराम्बर॰॰॰ । ४. द्विगुणिन ॰॰ । ५. ॰॰॰वर्णन॰॰॰ । ६. सह ! ७. यथार्हं । ८. सह राज॰॰॰ । ९. क्वचित् द्विवारं नोपलभ्यते । प्रदीयताम् । १०. क्वचित् ‘प्रसाद' इति पदं नास्ति॰॰॰ । ११. अगात् ।
[पत्रलेखनावर्णनम्-३५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । [ ३०७
क्षणोन्मुखे पार्श्वपरिवर्तिनि परिजने तद्गुणहृतहृदयः स्वयमेवेन्द्रायुधस्य पुरो यवसमा- कीर्य निर्गत्य राजकुलमगासीत् । तेनैव च क्रमेणावलोक्य राजानमागत्य निशामनैषीत् । अपरेद्युश्च प्रभातसमय एव सर्वान्तःपुराविकृतम्, अवनिपतेः परमसम्मतम् अनु- मार्गगतया च, प्रथमे वयसि वर्त्तमानया, राजकुलसंवासप्रगल्भयाप्यनुज्झितविनयया, किञ्चिदुत्पाढयौवनया, शक्रगोपकालोहितरागेणांशुकेन रचितावगुण्ठनया सबलातपयेव पूर्वया ककुभा, प्रत्यग्रदलितमनःशिलाचूर्णवर्णनेनाङ्गलावण्य-प्रभा-प्रवाहेणामृतरस-नदीपुरे-
प्रायेण बाहुल्येन सालाप आलोचना यासु ताः तादृश्यः, कथाः मिथोभाषणानि कृत्वा नृपात्मजैः सह विधाय, लाज्ञाया निदेशस्य प्रतीक्षणं समवावेशणं तत्रेन्मुखे उद्यते पार्श्वपरिवर्तिनि समीपस्थायिनि परिजने भूते सत्यपि विद्यमानेऽपि तस्य इन्द्रायुधस्य गुणैः वेगातिरेकादिभिः हृतम् आकर्षितं हृदयं चेतो यस्य स तादृशः । स्वयमेव आत्मनैव इन्द्रायुधस्य अश्वस्य पुरोऽग्रतः यवसं वासम् आकीर्य विक्षिष्य तदनन्तरं निर्गत्य निष्क्रम्य राजकुलं राजवाटीम् अगासीत् अगच्छत् ।
तेनेति । किञ्चेति चार्थः । तेनैव क्रमेण प्राग्दर्शितदिशा, सविनयप्रणामादिपूर्वकमित्यर्थः । राजानं तारापीडम् अवलोक्य निरीक्ष्य आगत्य एत्य स्वभवनमिति शेषः । निशां रात्रिम् अनैषीत् अतिवाहितवान् ।
अपरेद्युरिति । किञ्चेति चार्थः । अपरेद्युः अपरस्मिन् दिने प्रभातसमय एव प्रातःकाल एव सर्वेषु अन्तःपुरेषु अधिकृतम् अधिकारवन्तम् अध्यक्षनित्यर्थः, अवनिपतेः भूपालस्य परमसम्मतम् अत्यन्तविश्वसिततयाभिलषितम्, कन्यकया अनुगम्यमानं कैलासनामानं कञ्चुकिनम् अपश्यदिति दूरेण सम्बन्धः ।
स्विति । अनुमार्गगतया कैलासमागानुसरणेन प्राप्रया । इत आरम्य तृतीयाकवचनान्तानि पदानि अग्रेनतस्य कन्यकेत्यस्य विशेषणानि । प्रथमे कौमारे वयसि अवस्थायां वर्त्तमानयां विद्यमानया ।
राजकुलेति । राजकुले नृपकुले यः संवासः वसनं तेन प्रगल्भयाऽपि धृष्टया सत्यापि, अनुज्झितः अपरित्यक्तो विनयो नम्रता यया तादृश्या । राजकुले विशेषतस्तु राजभवने संवासेन नानाविधजनैरालोचनाव्यवहारात्तदवलोकनाच्च बाहुल्येनैव कन्यका धृष्टा भवन्ति, किन्तु सत्कुलोत्पन्ना विनयं न परित्यजन्तीत्याशयः ।
किञ्चिदिति । किञ्चिद् ईषद् उपारूढम् उत्पन्नं यौवनं तारुण्यं यस्यास्तया तादृश्या ।
शक्रति । शक्रगोप एव शक्रगोपक इन्द्रगोपापरनामा रक्तवर्णकीटविशेषः, तद्वत् कालोहितः किञ्चिद्रक्तो रागो वर्णो यस्य तेन तादृशेन, अंशुकेन वस्त्रेण रचितं विहितम् अवगुण्ठनम् उत्तमाङ्गाच्छादनं यया स्यात्तया, अतएव बालातपेन प्रत्यग्रोदितसूर्यप्रकाशेन सह वर्तते इति तया तादृश्या, पूर्वया प्राच्या ककुभा दिशेवावलोक्यमानया । इह लुप्तोपमा, पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम्, श्रौत्युपमा चेत्येतेषां परस्परं, सङ्ग्राहिभावेन सङ्करः ।
प्रत्यग्रेति । प्रत्यग्रदलिता तत्कालमर्दिता या मनःशिला 'मैनशिल' इति प्रसिद्धो धातुविशेषः तस्य यच्चूर्णं तस्येव वर्णो यस्य तेन तादृशेन, अङ्गानाम् अवयवानां या लावण्यप्रभा सौन्दर्य कान्तिः तस्याः
परिणामने होने लगा। उस समय उसके आदेशकी प्रतीक्षामें राह देखने सेवकोंके निकटमें रहने पर भी, इन्द्रायुधके गुणों पर मोहित होकर अपने आप ही उसके आगे जाकर घास डाल दिया तथा पहले की तरह नमस्कारादि कर वहाँसे निकल कर राज-भवनकी ओर प्रस्थान किया। वहाँ पहुँच कर महाराजके साथ पहलेके अनुसार ही दर्शनादि कर फिर उसने अपने महलमें आकर रात बिताई।
चन्द्रापीडने दूसरे दिन प्रातःकाल ही समस्त अन्तःपुरके अध्यक्ष और राजा तारापीडके अत्यन्त विश्वस्त कैलास नामक कञ्चुकी को आते हुए देखा। उसके पीछे-पीछे एक कन्या भी चली आ रही थी। उसने नवयौवनमें केवल पदार्पण ही किया था। और वह राजभवनमें वास करनेसे प्रगल्भ होने पर भी विनय का परित्याग नहीं कर सकी थी। उसका यौवन कुछ-कुछ प्रकाशमें आ गया था। इन्द्रगोप (मखमली) कीट, (बीरबहूटी) के समान ईषद् रक्तवर्ण वरुणा दुपट्टा इसके मस्तक पर ओढ़ रखा था जिससे वह, नूतन रौद्र समन्वित पूर्व-दिशाके समान देखने में आती थी। तत्कालके टूटे मनःशिला (मैनसिल) के चूर्णके समान रंगवाली शरीराङ्गों लावण्य-कान्तिके
१. चाज्ञां प्रतीक्षमाणोन्मुखे। २. अपहन, अगमत्...। ३. परेद्युश्च । ४. अधिष्ठिततया। ५. क्वचिद् 'च' कारो न विद्यते। ६. ...लोहित... । ७. ...मनःशिलान्वर्तेन ।-
३०८ कादम्बरी- [ कथायाम्-
णेव भवनमापूरयन्त्या, ज्योत्स्नयेव राहुग्रास^१भयादपहाय रजनीकरमण्डलं गां^२ अवती- र्णया, राजकुल-देवतयेव^३ मूर्त्तिमत्या, क्वणितमणिनूपुराकलित^४-चरणयुगल्या कूजत्कलहंसाकु- लित-कमलयेव कमलिन्या, महार्ह-हेम-मेखला-कलाप-कलित^५-जघनस्थलया, नातिनिर्भरमेवोद्भिन्न- पयोधरया, मन्द-मन्द^६-भुजलता-विक्षेप-प्रेङ्खित-नख-मयूखच्छलेन धाराभिरिव लावण्यरसम- नवरतं क्षरन्त्या, दिङ्मुखविसर्पिणि हारलतानां रश्मिजाले निमग्नशरीरतया क्षीरसागरो- न्मग्नवदनयेव लक्ष्म्या बहल-ताम्बूल-रक्तोष्ठिमार्ग-कारिताधर-रेखया, सम-सुवृत्त^७-सुन्नासि-
प्रवाहेण परम्परया, अमृतरसस्य अत्यन्ततृप्तिविधायित्वात् सुधाद्रवस्य नदीपूरेणेव भूरिप्रवाहेणेव भवनं गृहम् आपूरयन्त्या परिपूर्णं कुर्वत्या, अतएव राहुग्रासभयात् सैंहिकेयभक्षणत्रासात् रजनीकरमण्डलं चन्द्रबिम्बम् अपहाय त्यक्त्वा, गां पृथिवीम् अवतीर्णया आगतया ज्योत्स्नया कौमुद्येव विद्यमानया ।
इह लुप्तोपमा, जात्युत्प्रेक्षा, पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम्, द्वयोश्चेष्टा चेति परस्परनेषामङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः ।
राजेति । मूर्त्तिमत्या शरीरधारिण्या राज्ञो नरपतेः तारापीडस्य कुलदेवतया कुलाधिष्ठात्र्यैव विराजितया शोभितया, सौन्दर्यप्रभावादित्याशयः । इह राजकुलदेवतयेवेति द्वयोत्प्रेक्षा ।
क्णितेति । क्वणिताभ्यां रणिताभ्यां मणिनूपुराभ्यां रत्नपादकटकाभ्याम् आकलितं सम्बद्धं चरणयुगलं पाद्वितयं यस्याः सा तया तादृश्या, अतएव कूजद्भयाम् अव्यक्तशब्दं कुर्वद्भयां कलहंसाभ्यां कादम्बाभ्याम् आकुलिते संसृष्टे कमले पङ्कजद्वयं यस्यास्तया कमलिन्या नलिन्येव विद्यमानया ।
इह कमलिन्येवेति श्रौत्युपमा सा च पदार्थहेतुककाव्यलिङ्गेनानुप्राणिता बोध्या ।
महार्हेति । महार्हेण बहुमूल्येन हेममेखलाकलापेन कनकखण्डितकाञ्चीदाम्ना कलितं वेष्टितं जघनस्थलं नितम्बभागो यस्याः तया तादृश्या ।
नातोति । नातिनिर्भरम् अनतिशयं यथा स्यात्तथा उद्भिन्नौ प्रकाशं प्राप्तौ पयोधरौ कुचौ यस्याः तया तादृश्या तारुण्यस्य केवलप्रकटत्वादित्याशयः ।
मन्देति । मन्दमन्दः किञ्चित्किञ्चिद् यो भुजलयोः बाहुवल्लयोः विक्षेपः आगमनसामयिकान्दोलनं तेन प्रेङ्खिताः प्रसृता ये नखमयूखाः हस्तनखशश्मयोः तेषां छलेन व्याजेन, अनवरतं निरन्तरं धाराभिः प्रवाहैः लावण्यरसं तारुण्यरसं क्षरन्त्या स्रावयन्त्येव विद्यमानया । सापहृवा क्रियोत्प्रेक्षा ।
दिङ्मुखेति । दिङ्मुखविसर्पिणि समन्तात् प्रसरिणि, हारलतानां रश्मिजाले किरणसमूहे निमग्नशरीरतया मुडितदेहतया कारणेन, क्षीरसागराद् दुग्धाम्भोधेः शुक्लद्रव्यतः उन्मग्नं सलिलोपरि समुत्थितं वदनं मुखं यस्याः तया तादृश्या, लक्ष्म्येव रमादेव्येवावलोक्यमानया । उपमा ।
बहलेति । बहलः अधिको यः ताम्बूलस्य नागवल्लीदलस्य वृञ्जिमा अधिकनागवल्लीदलचर्वणो
प्रवाहसे, मानो वह अमृतरसकी नदीके प्रवाह द्वारा सब महलको भर देती थी, अत एव राहुग्रासके भयसे चन्द्रमण्डल छोड़ कर पृथिवी पर आई हुई ज्योत्स्ना (चाँदनी) के समान वह देखनेमें आती थी। और वह राजा की शरीरधारिणी कुलदेवताके समान शोभायमान थी। झन झन करते मणिमय नूपुरसे उसके चरण अलङ्कृत थे, अत एव कमलद्वयके समीपमें गुञ्जार करते दो-दो कलहंसोंसे अकुलाई हुई नलिनीके समान वह देख पड़ती थी। बहुमूल्य सुवर्णमय चन्द्रहार (दरकत, काञ्ची), उसके नितम्ब देश (कमर) में पड़ा था। स्तन कुछ घने और उठे हुए थे। बाहु-लताके मन्द-मन्द हिलनेसे निकलती नख-किरणोंके छल-से वह अपने लावण्य-रसकी धारा को मानो दिन-रात बरसाती थी। मुक्तामय हारावलीकी किरणें दिशाओंके मुखमें फैल रही थीं, उसके बीचमें ही उसका शरीर डूब जानेसे क्षीरसागरमें से ऊँचा वदन करके निकली लक्ष्मी देवीके समान देख पड़ती थी। ताम्बूलके अतिरिक्त चर्बण जनित काले चिह्नसे उसके ओष्ठयुगल मलिन हो गए थे। उसकी
१. राहुग्रह, राहुग्रसन । २. भूमण्डलम् । ३. राजकुलगृहदेवतयेव । ४. '...नाकुल, आकुलित'... । ५. ...'चरणया रुचिररेणुवर्श्चितचञ्चरीकचक्रवालवाचालितालक्तकलयुगल्येव स्फटकनलिन्या । ६. ...'आकुलित' ... । ७. मन्दं मन्दं । ८. कुम्भिकान्त्य... । ९. समुपवृत्त... ।
पत्रलेखावर्णना०-३५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३०९
कया, विकसित-पुण्डरीक-धवले'-लोचनाया, मणिकुण्डलमकरपत्र-भङ्ग-कोटीकिरणातपाहत-कपोलतया सकर्णपल्लवमिव मुखमुद्वहन्त्या, पर्युषितधूसर-चन्दन-रस-तिलकालङ्कृत-ललाट-पट्टया, मुक्ताफलप्रायालङ्कारया, राधेयराजक्ष्म्येव उपपादिताङ्गरागया, नववनलेखयेव४ कोमल-तनु-लतया, त्रय्येव सुप्रतिष्ठितचरण्या, मखशालयेव वेदिमध्यया, मेरुवनलतयेव
त्पद्मश्यामचिह्नं तेन अन्धकारिता समुत्पन्नान्धकारा मलिनेत्यर्थः अधरलेखा रदनच्छदरेखा यस्याः तया तादृश्या ।
समेति । समा अनुच्चनीचोर्ध्वदेशा, सुवृत्ता सुगोलोर्ध्वभागा, तुङ्गा उन्नता च नासिका नासा यस्याः तया तादृश्या ।
विकसितेति । विकसितं प्रस्फुटितं यत् पुण्डरीकं श्वेतकमलं तद्वत् धवले शुभ्रे लोचने नयने यस्याः तया तादृश्या । लुप्तोपमा ।
मणीति । मणिकुण्डलयोः रत्नभूपणयोः यौ मकरपत्रभङ्गौ मकरसदृश-पत्रखण्ड-सदृशभूषणे तयोः कोट्योः पुरोभागयोर्ये किरणातपा रश्मिप्रकाशाः तैः आहतौ ताडितौ संस्पृष्टावित्यर्थः कपोलौ गण्डौ यस्याः तस्या भावः तया कारणेन, कर्णपल्लवाभ्यां श्रवणकिसलयाभ्यां सहेति सकर्णपल्लवं तदिव, तद्रश्मीनामेव किसलयवदवभासमानत्वादित्याशयः गुणोत्प्रेक्षा ।
पर्युषितेति । पर्युषितं पूर्वदिवसविहितम् अत एव धूसरं किञ्चित् पाण्डुवर्णं यच्चन्दनरसस्य मलयजद्रवस्य 'गन्धसारो मलयजो भद्रश्रीश्चन्दनोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः, तिलकं विशेषकः तेन अलङ्कृतो भूषितो ललाटपट्टः भालस्थलं यस्याः तया तादृश्या ।
'तिलको द्रुमरागाश्वमेदेषु तिलकालके । क्लीवं सौवर्चलवलोम्नोर्न स्त्रियां तु विशेषके ॥' इति विश्वमेदिन्यौ ।
मुक्तेति । मुक्ताफलानि मौक्तिकानि प्रायेण बाहुल्येन येषु ते तादृशा अलङ्कारा भूषणानि यस्याः तया तादृश्या ।
राधेयेति । राधेयस्य कर्णस्य या राज्यलक्ष्मीः आधिपत्यश्रीः तयेव, उपपादितो विहितः अङ्गरागः कुङ्कुमादिभिरङ्गलेपनं यया तादृश्या पक्षे-उपपादितो विहितः अङ्गेषु तत्संज्ञकदेशविशेषेषु रागः निवासप्रेम यया तया तादृश्या, राधेयस्य अङ्गदेशस्वामित्वादित्याशयः ।
नवेति । नवा अभिनवा या वनलेखा वनपङ्क्तिः तयेव, कोमला मृदुला तनुः लतावत् कृशं वपुःयस्याः तया तादृश्या, पक्षे-कोमला अभिनवोत्पन्नतयादेव मृदुला तन्वी कृशा च लता वल्ली यस्यां तया तादृश्या ।
त्रय्येवेति । त्रयी वेदत्रयी तयेव, सुप्रतिष्ठितौ साधुतया न्यस्तौ चरणौ पादौ यया तया तादृश्या, पक्षे-सुप्रतिष्ठिता अत्यन्तविख्याताः चरणाः शाखा यस्याः तया तादृश्या ।
मखेति । मखशाला यज्ञभवनं तयेव, वेदिवत् कीटविशेषवत् मध्यः कटिदेशो यस्याः तया तनुमध्ययेत्यर्थः, वेदिः परिष्कृता भूमिः मध्ये यस्याः तया तादृश्या । 'वेदिः परिष्कृता भूमिः' इत्यमरः ।
मेरुवनेति । मेरुः सुमेरुपर्वतः तत्र यद्वनं काननं तस्य लता व्रततिः तयेव, कनकपत्राणि सुवर्णरचित-पत्रसदृशभूषणानि, पक्षान्तरे—सुवर्णमयानि नागकेसरमयानि चम्पकमयानि वा पर्णानि पत्राणि तैः अलङ्कृतया भूषितया ।
उस नासिका का ऊपर भाग समान और सुगोल था । उसकी आँखें खिले हुए पुण्डरीकके समान सफेद थीं । मणिमय कुण्डलके साथमें संलग्न मकराकार और पत्रखण्डाकार अलङ्कारके अग्रभागकी किरणोंका प्रकाश उसके गाल पर पड़नेसे उसका मुख मानो कर्ण-पल्लव सहित हो ऐसा प्रतीत होता था । पूर्वदिनके धूसर वर्ण चन्दन-रसके तिलकसे उसका ललाट देश शोभित था । आभूषणोंके बीचमें प्रायः उसने मोतीके ही आभूषण पहने थे । कर्णकी राजलक्ष्मी जिस प्रकार अङ्गदेशमें रहने के लिए प्रन करती थी, उस कन्याने भी उसी प्रकार कुङ्कुम और चन्दनादि द्वारा अङ्गलेपन किया था । अभिनव वनपंक्तिके बीच जिस प्रकार कोमल और कृश लता रहती है, उस कन्या का शरीर भी उसी प्रकार लताके समान कृश और कोमल था । वेदकी शाखाएं जिस प्रकार संसार में प्रसिद्ध हैं, उस कन्याका चरण युगल भी उसी प्रकार पृथिवीमें सुन्दर चालसे युक्त थे । यज्ञशालके बीचमें जिस प्रकार वेदी रहती है, उसका कटिदेश भी उसी प्रकार वेदी ( कीट-विशेष ) के समान कृश था । सुमेरु
१. क्वचित् 'धवल' इति पदं नास्ति । २. मरकतमकरपत्र । ३. कपोलतलतया । ४. नववन*** ।
३१० | कादम्बरी- | [ कथायाम्-
कनकपत्रालङ्कृतया, महानुभावाकारया, अनुगम्यमानं कन्यकया^१ कैलासनामानं कञ्चुकिनमा- यान्तमपश्यत् ।
स कृतप्रणामः समुपसृत्य क्षितितल-निहित-दक्षिणकरो विज्ञापयामास-‘कुमार ! महा- देवी विलासवती समाज्ञापयति-‘इयं खलु कन्यका^२ महाराजेन पूर्वं कुलूते^३-राजधानीमवजित्य कुलूतेश्वर^४-दुहिता पत्रलेखाभिधाना बालिका सती बन्दीजनेन सहानीयान्तःपुरपरिचारिका मध्यमुपनीता । सा मया विगतनाथा राजदुहितेति च^५ समुत्जातस्नेहया दुहितृनिर्विशेषमि- यन्तं कालमुपलालिता संवर्द्धिता च । तदियमिदानीमुचिता भवतस्ताम्बूलकरङ्कवाहिनी^६ इति कृत्वा^७ मया प्रेषिता । न चास्यामायुष्मता परिजनसामान्यदृष्टिना भवितव्यम्, बालेव
'..................कनको नागकेसरे । धत्तूरे चम्पके काञ्चनारकिंशुकयोरपि ॥' इत्यनेकार्थः ।
इह 'राधेयराजलक्ष्म्येव' इत्यारभ्य 'मेरुवनलतयेव' इत्यन्तं पूर्णोपमालङ्कारः ।
महानुभावेति । महानुभावो विशेषप्रतिभावान् आकारः स्वरूपं यस्याः तया तादृश्या । कन्यकया कयाचित् दारिकया अनुगम्यमानम् अनुव्रज्यमानं कैलासनामानं कैलाससंज्ञकं कञ्चुकिनम् आयान्तम् आगच्छन्तम् अपश्यत् अवलोकयत् । चन्द्रापीड इत्यन्वयः ।
'अन्तः पुरचरो वृद्धो विप्रो गुणगणान्वितः । सर्वकार्यार्थकुशलः कञ्चुकीत्यभिधीयते ॥'
स इति । स कञ्चुकी । कृतो विहितः प्रणामो नमस्कारो येन स तादृशः । यद्यपि चन्द्रापीडस्य प्रणामोऽनुचितमिवाभाति कञ्चुकिनो विप्रत्वात् , तथापि स्वप्रभुत्वादनभिवादनरूपः केवलो वामनमात्र- द्योतकः प्रणाम इत्यवधेयम् । क्षितितले भूतले निहितः स्थापितो दक्षिणः सव्यः करः पाणिर्येन स तादृशः। अयमाचारोऽपि विनयद्योतक इति बोध्यम् ।
कुमारेति । हे कुमार ! महादेवी पट्टराज्ञी विलासवती तव जननी समाज्ञापयति समादिशति- 'खलु निश्चयेन इयं पुरोऽवलोक्यमाना कन्यका महाराजेन स्वत्पित्रा पूर्वं प्राक् कुलूतं हिमालयसमीपे साम्प्रतं 'कुलू' इति विख्यातो देशविशेषः तस्य राजधानीं राज्यस्थानम् अवजित्य आत्मसात्कृत्य कुलूतेश्वर- दुहिता कुलूताधिपतिपुत्री, पत्रलेखेत्यभिधानं यस्याः सा तादृशी बालिका कन्यका सती बन्दीजनेन स्तुतिपाठकेन सह आनीय अन्तःपुरचारिकाः अवरोधसेवाकारिण्यः तासां मध्यम् उपनीता प्रापिता ।
सेति । विगतो विनष्टो नाथो रक्षको यस्याः सा तादृशी, तथा राजदुहिता नृपात्मजा इति च हेतोः सा पत्रलेखा समुत्जातः समुत्पन्नः स्नेहः प्रेम यस्याः तया तादृश्या मया विलासवत्या, दुहितुः कन्यायाः निः= न विद्यते विशेषो यस्मिन् कर्मणि तद्यथा स्यात्तथा, इयन्तम् एतावत् पर्यन्तं कालं समयम् उप- लालिता सप्रेम पालिता संवर्द्धिता च वृद्धिं प्रापिता च ।
तदिति । तत् तस्मात् कारणात् इदानीं साम्प्रतं भवतो ममात्मजस्य ताम्बूलकरङ्कवाहिनी नाग- वल्लीदलपात्रधारिणी उचिता भवितुं युक्तेत्यर्थः, इति कृत्वा मया प्रेषिता प्रापिता ।
नचेति । आयुष्मता चिरञ्जीविना त्वया भवता, अस्यां पत्रलेखायां परिजनसामान्या सेवकसदृशी
पर्वतकी वन-लता जिस प्रकार सुवर्णमय पत्तोंसे शोभित होती है, वह कन्या भी उसी प्रकार सुवर्ण-निर्मित पत्राकार आभूषणसे शोभित थी, और उसकी आकृति अत्यन्त प्रभाव-द्योतक थी ।
कञ्चुकीने राजपुत्रको प्रणाम कर, आगे आ, अपना दाहिना हाथ भूमि पर टेक कर कहा—“कुमार ! महारानी विलासवतीने आदेश दिया है कि, पहले महाराजने, कुलूतेश्वरकी राजधानीको जीत कर, पत्रलेखा नामकी उसकी लड़कीको, बाल्यावस्थामें ही, अन्यायों वन्दियोंके साथ लाकर रनिवासकी परिचारिकाओं (टहलियों) के बीचमें रखा था। इसका कोई रक्षक नहीं था; विशेषतः इसे राजकन्या होनेके कारण इसके प्रति मुझे स्नेह उत्पन्न हो गया था। इसलिए मैंने अब तक पुत्रीके समान इसे लालन-पालन एवं संवर्धन किया है। अब यह तुम्हारी ताम्बूलकरङ्कवाहिनी (पानके डब्बेको धारण करनेवाली) होने के योग्य है, यह जानकर मैं इसे तुम्हारे समीप भेजती हूँ। इसलिए, चिरञ्जीव ! तुम इसे साधारण परिजनोंके समान नहीं समझना, बालिकाके समान इसका रक्षण
१. कन्यया ।
२. कन्या ।
३. कुलूत, कुन्तल...।
४. कुलूतेश्वर, कुन्तलेश्वर...।
५. क्वचित् 'च' कारो न विद्यते ।
६. करण्डकवाहिनी ।
७. क्वचित् 'कृत्वा' इति पदन्नोपलभ्यते ।
पत्रलेखापरिचय०-३६ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३११
लालनीया, स्वचित्तवृत्तिरिव चापलेभ्यो निवारणीया, शिष्येव द्रष्टव्या,¹ सुहृदिव सर्वविश्रम्भेष्व-भ्यन्तरीकरणीया। दीर्घकाल-संवर्द्धित-स्नेहतया स्वसुतायामिव हृदयमस्यामस्ति मे, बलवानस्यां पक्षपातः। महाभिजन-राज-वंश-प्रसूता चार्हतीयमेवंविधानि कर्माणि नियतमियं स्वयमेवेय-मति-विनीततया कतिपयैरेव दिवसैः कुमारमाराधयिष्यति। केवलमतिचिरकालोपचिता बलवती मे प्रेमप्रवृत्तिरस्याम्, अविदितशीलश्चास्याः कुमार इति सन्दिष्टयते। सर्वथा तथा कल्याणिना प्रयत्नितव्यम्, यथेयमतिचिरमुचिता परिचारिका ते भवतीति⁶। इत्यभिधाय॑
सेवकैर्विवावज्ञात्रोधितेत्यर्थः दृष्टिरवलोकनं यस्य तेन तादृशेन न भवितव्यम्, नृपात्मजत्वेन नावज्ञायोग्य-त्वादित्याशयः बालेव तरुणी सत्यपि बालिकेव, लालनीया सस्नेहं पालनीया, न तु वयस्थतया स्वेनैव सर्वं विचारयितुं योग्येति बुद्ध्या पालने उदासीनेन भाव्यमित्याशयः। स्वचित्तवृत्तिरिव स्वमनोवृत्तिरिव चापलेभ्यः अविचार्यकारिताभ्यो निवारणीया वर्जनीया। शिष्या शासनीया यथा छात्रा सैव द्रष्टव्या विलोकनीया। सर्वविश्रम्भेषु समस्तविश्वासनीयविषयेष्वित्यर्थः सुहृदिव मित्रमिव अभ्यन्तरीकरणीया मध्यवर्तिनी विधातव्या, अभिजाततया रहस्योद्घाटनासम्भवात् सर्वं गोप्यमनया सह निःसन्देहं समाचरणीयमित्याशयः। इह 'बालेव' इत्यारभ्य 'सुहृदिव' इत्यन्तमुपमालङ्कारः।
दीर्घेति। दीर्घकालं बहुसमयं यावत् संवर्द्धितः वृद्धिं प्रापितः स्नेहः प्रेम यस्याः तया भावः तया कारणेन स्वसुतायामिव निजात्मजायामिव अस्यां पत्रलेखायां मे मम हृदयं चित्तम् अस्ति विद्यते, अस्यां बलवान् पक्षपातः अत्यन्तानुकूल्यञ्च विद्यत इति शेषः।
महाभिजनेति। महाभिजनः अत्यन्तप्रसिद्धो यो राजवंशः नृपकुलं तत्र प्रसूता उत्पन्ना, अत एव एवंविधानि एवं प्रकाराणि अनीचजातानि ताम्बूलकरङ्कवाहनादीनि कर्माणि अर्हति विधातुं समर्था भवति, न पुनरन्यसेविकावन्नीचकर्मार्गीत्याशयः।• 'अभिजनः कुले स्याताँ' इति विश्वः। इह पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम्।
नियतंमिति। अतिविनीततया अत्यन्तनम्रवृत्त्या च स्वयम् आत्मनैव इयं पत्रलेखा कतिपयैः कियद्भिरेव दिवसैः दिनैः कुमारं त्वां नियतम् अवश्यम् आराध्यिष्यति।
केवलमिति। केवलं परम् अतिचिरकालोपचिता अधिकसमयात् वृद्धिमपगता मे मम बलवती सातिशया अस्यां पत्रलेखायां प्रेमप्रवृत्तिः स्नेहाभिनिवेशः। कुमारश्च त्वम् अस्याः पत्रलेखाया अविदित शीलः अज्ञातस्वभावः, इति अस्मात् कारणात् सन्दिष्टयते कथ्यते, अन्यथैनां प्रति तव नीचसेविकावद् व्यवहारसम्भावने चेतसि क्लेशो भवेदित्याशयः।
सर्वथेति। सर्वथा सर्वप्रकारेण कल्याणिना श्रेयस्विना त्वया भवता तथा तेन प्रकारेण प्रयत्नितव्यं प्रयत्नो विधेयः यया येन प्रकारेण इयं पत्रलेखा अतिचिरं बहुसमयं यावत् ते तव उचिता योग्या परि-चारिका सेविका भवति' इति।
इतीति। इति एवं प्रकारेण अभिधाय उक्त्वा कैलासे तन्नामके कञ्चुकिनि विरतवचसि अपास्तवचने सति, कृतो विहितः अभिजातो न्याय्यो भूतळस्पृष्टमूर्द्धा इत्यर्थः प्रणामो नमस्कारो यथा तां तादृशीम्।
'अभिजातः कुलीने स्यान्नाय्यपण्डितयोरपिपु।
अवेक्षण एवं (देखभाल) करना, अपनी चित्तवृत्तिके समान चपलता करनेसे रोकना, शिष्यके समान देखना और मित्रके समान समस्त विश्वसनीय कार्यके मध्यमें इसे रखना। बहुत समयसे मेरा प्रेम इस पर बढ़ गया है, इस-लिये मेरा मन इसको कन्याके समान मानता है एवं मेरा इस पर अत्यन्त पक्षपात उत्पन्न हो गया है। अत्यन्त प्रसिद्ध राजकुल में उत्पन्न हुई है इसलिए यह ऐसे सब कार्योंके उपयुक्त है। और यह अपने अत्यन्त विनीत आचरणसे थोड़े ही दिनके मध्यमें तुमको निश्चय सन्तुष्ट करेगी। इस पर मेरा प्रेम बहुत कालसे बढ़ता बढ़ता दृढ़ हो गया है, और तुमको इसका स्वभाव विदित नहीं है, इसीलिए केवल इतना सन्देशा भेज रही हूँ। कल्याण-भाजन ! तुम सर्वथा पहले के अनुसार ही उद्योग करना, जिससे यह बहुत काल तक तुम्हारी उपयुक्त परिचारिका
१. उपद्रष्टव्या। २. 'दश्वानस्यां पक्षपातः' इति पाठः दक्षिणेपलभ्यते। ३. उचित 'कर्माणि' इति पदन्नास्ति। ४. नियतं स्वयं ... । ५. अनि ... । ६. ... भवनीत्यभिधाय।
| ३१२ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
विरतवचसि कैलासे कृताभिजात^१-प्रणामां पत्रलेखामनिमिषलोचनं^२ सुचिरमालोक्य चन्द्रापीडः 'यथाज्ञापयत्यम्बा, इत्येवमुक्त्वा^३ कञ्चुकिनं प्रेषयामास ।
पत्रलेखा तु ततः प्रभृति दर्शनेनैव समुपजातसेवारसा न दिवा, न रात्रौ, न सुप्तस्य नासीनस्य, नोत्थितस्य, न भ्रमतः, न राजकुलगतस्य छायेव राजसूनोः पार्श्वं मुमोच । चन्द्रापीडस्यापि तस्यां दर्शनादारभ्य प्रतिक्षणमुपचीयमाना महती प्रीतिरासीत् । अभ्यधिकञ्च प्रतिदिनमस्याः^४ प्रसादमकरोत् , आत्महृदयाद्व्यतिरिक्तामिव चैनां सर्वविश्रम्भेष्वमन्यत ।
एवं समतिक्रामत्सु केषुचित्^५ दिवसेषु राजा चन्द्रापीडस्य यौवराज्याभिषेकं चिकीर्षुः
इति मेदिनी । सुचिरं दीर्घकालम् अनिमिषलोचनं निमेषरहितनेत्रं यथा स्यात्तथा पत्रलेखाम् आलोक्य निरीक्ष्य चन्द्रापीडः राजकुमारः, अम्बा जननी यथाज्ञापयति यथादेशं दत्ते इति एवम् अनेन प्रकारेण उक्त्वा अभिधाय कञ्चुकिनं कैलासनामानं प्रेषयामास प्रत्यापयामास ।
पत्रेति । ततः प्रभृति तद्दिनादारभ्य दर्शनेनैव कुमारस्य केवलनिरीक्षणेनैव समुपजातः समुत्पन्नः सेवारसः कुमारपरिचर्यानुरागो यस्याः सा तादृशी, पत्रलेखा तन्नाम्नी ताम्बूलकरङ्कवाहिनी, छायेव स्वप्रतिविम्बमिव, राजसूनोश्चन्द्रापीडस्य पार्श्वं न मुमोच न तत्याज । एवं न दिवा दिवसे, न रात्रौ क्षपायाम्, न सुप्तस्य निद्रितस्य, न आसीनस्य उपविष्टस्य, न उत्थितस्य उत्थाय स्थितस्य, न भ्रमतः इतस्ततो गच्छतः, न राजकुलगतस्य नृपवंशगतस्य, पार्श्वं मुमोचेति सर्वत्रान्वयः । उपमालङ्कारः ।
चन्द्रेति । चन्द्रापीडस्यापि राजसूनोरपि तस्यां पत्रलेखायां दर्शनादारभ्य अवलोकनार्थप्रभृति प्रतिक्षणं क्षणं क्षणं प्रति उपचीयमाना वर्द्धमाना महती सातिशया प्रीतिः स्नेह आसीत् अभूत् ।
अन्येदिति । किञ्चेति चार्थः । अभ्यधिकम् अधिकाधिकं प्रतिदिनसं प्रतिदिनम् अस्याः पत्रलेखायाः प्रसादम् अनुग्रहम् अकरोत् कृतवान् । सर्वविश्रम्भेषु समस्तविश्वसनीयवस्तुषु एनां पत्रलेखाम् आत्महृदयात् स्वस्वान्तात् अव्यतिरिक्ताम् अभिन्नामिव समन्यत ज्ञातवान् । स्वहृदयादेव तस्यै निखिलमेव विश्वसनीयविषयं व्याख्यातवानित्यर्थः । ऐक्यस्वरूपोत्प्रेक्षा ।
अत्र विवाहात्पूर्वं चन्द्रापीडस्य तारुण्यप्रकृतिसुलभोच्छृङ्खलत्वदूरीकरणाय चातुर्यविशेषेणानुपन्दमानपितृमातृप्रेषिततया स्वयोग्यवयोरूपकुलशीलवत्तया निरन्तरसाहचर्येणात्यन्तसम्भवपरतया च कुलतेश्वरदुहिता राजकुमारस्य रमणीयैवासीदिति सुधियः प्रतिपादयन्ति ।
एवमिति । एवं पूर्वोक्तविधिना समतिक्रामत्सु गच्छत्सु दिवसेषु दिनेषु राजा तारापीडः चन्द्रापीडस्य आत्मजस्य यौवराज्याभिषेकं युवराजपदप्रतिष्ठां चिकीर्षुः कर्तुमिच्छुः उपकरणम् अभिषेकसामग्री तस्य यः सम्भारः समूहः तस्य सङ्ग्रहार्थम् आनयनार्थं प्रतीहारान् द्वारपालान् आदिशेश आज्ञां दत्तवान् ।
बनी रहे।' इतना कह कर कैलास के चुप हो जाने पर, पत्रलेखाने चन्द्रपीडको सम्मान-पूर्वक प्रणाम किया। उस समय चन्द्रापीडने बहुत काल तक एकाग्रदृष्टि से पत्रलेखाको देखकर 'माँ ने जैसी आज्ञा दी है (वह की जायगी)' यों कह, कञ्चुकीको विदा कर दिया।
किन्तु उस दिनसे राजकुमारके दर्शनसे ही उसकी परिचर्या करनेके लिए पत्रलेखाको प्रीति उत्पन्न हो गई। अत एव दिन-रात, सोते अथवा बैठते-चलते अथवा राज-भवनमें गए हुए, किसी समयके लिए भी पत्रलेखा, छायाके समान चन्द्रापीडके समीपसे अलग नहीं होती थी। एवं उसे देखनेके समयसे ही लेकर चन्द्रापीडको भी पत्रलेखाके प्रति प्रीति उत्पन्न हुई और वह प्रत्येक क्षण बढ़ती गई। और वह दिन-दिन पत्रलेखाके प्रति अधिकाधिक अनुग्रह करते हुए सभी प्रकारके विश्वासकार्योंमें पत्रलेखाको अपने हृदयसे अभिन्नके समान मानने लगा।
इस प्रकार कुछ दिन बीत जाने के बाद राजाने, चन्द्रापीडको यौवराज्याभिषेक करने की इच्छा कर, उसकी
१. अभिजातः । २. लोचनः । ३. एवम् । ४. प्रतिदिनम् । ५. क्वचित् केषुचिदिति पदं न विद्यते ।
शुकनासोपदेशव-३५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ३१३
प्रतीहारानुपकरणसम्भारं-संग्रहार्थमादिदेश । समुपस्थितयौवराज्याभिषेकञ्च तं कदाचिद्दर्श- नार्थमागतमारूढविनयमपि विनीततरमिच्छन् कर्तुं शुकनासः सविस्तरमुवाच ।
'तात ! चन्द्रापीड ! विदितवेदितव्यस्य अधीतिसर्वशास्त्रस्य ते नाल्पमप्युपदेष्टव्य- मस्ति । केवलञ्च निसर्गत एव अभानुभेद्यमरत्नालोकोच्छेद्यमप्रदीपप्रभापनेयमतिगहनं तमो यौवनप्रभवम् । अपरिणामोपशमो दारुणो लक्ष्मीमदः । कष्टमनञ्जनवर्तिसाध्यमपरम् ऐश्व-
समुपेति । क्लिष्टेति पार्थः । समुपस्थितो विद्यमानः यौवराज्याभिषेकः युवराजपदमतिष्ठा यस्य तं तादृशम्, तं चन्द्रापीडम्, कदाचित् कस्मिंश्चित्समये दर्शनार्थम् अवलोकनार्थम् आगतं प्राप्तम् आरूढ- विनयमपि मञ्जातविनयमपि विनीततरम् अतिशयेन विनयिनम् कर्तुं इच्छन् अभिलपन् शुकनासः प्रधानराजमन्त्री सविस्तरं सव्यासम उवाच अब्रवीत् ।
तातेति । तात पुत्र ! चन्द्रापीड ! 'तातशब्दं प्रयुञ्जन्ति पूज्ये पितरि चात्मने' इति नारदः । विदितं ज्ञातं वेदितव्यं समस्तो ज्ञानव्यविषयो येन तस्य तादृशस्य, तथा अधीतानि पठितानि सर्वाणि समस्तानि शास्त्राणि वेदादीनि येन तस्य तादृशस्य । ते तव अल्पमपि स्तोकमपि उपदेष्टव्यं वक्तव्यं नास्ति न विद्यते । इह पूर्वविशेषणद्वयार्थः उपदेष्टव्याभावं प्रति कारणमिति पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् ।
ननु यद्येवं नर्हि किमर्थमयमुपदेशारम्भ इत्यत आह—केवलञ्चेति । क्लिष्टेति पार्थः । निसर्गतः स्वभादत एव केवलं यौवनात् तारुण्यात् प्रभवतीति समुत्पद्यत इति यौवनप्रभवम्, तमः तमोगुणोत्पन्न- मज्ञानमेव तमोऽन्धकारः अतिदुर्दमनोय इत्यर्थः न भानुना सूर्येण भेद्यम् उच्छेद्यम् , न रत्नानां मणीनाम् आलोकेन कान्त्या छेद्यं विनाशयितुं शक्यम्, तथा न प्रदीपप्रभया गृहप्रदीपलोकेन अपनेयं दूरीकर्तुं शक्यम्, अत एव अतिगहनम् अत्यन्तदुर्दपं भवतीति अग्रेतेनेन सम्बन्धः । जनानामिति शेषः । इत्यतो विस्तरेणाभिधायतेसे एवमग्र्यापि सम्बन्धः । तमस्सतु भान्नादिभेद्यत्वादनेन सहेत्याशयः ।
इह अतिशयोक्तिः, समुच्चयः पदार्थहेतुकंकाव्यलिङ्गं चेत्येतेषां परस्परमङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः ।
अपरीति । लक्ष्म्या धनसम्पत्तेः मदः तदुत्पन्नमत्तता, न विद्यते परिणामे अन्तिमावस्थायाम् उप- युक्तसमयन्यनीते वा उपशमो निवृत्तिर्यस्य स तादृशः, अत एव दारुणो भीषणः । तथा च तारुण्यमदस्य वयःपरिणामेऽपगमात् , सुरापानोत्पन्नमदम्य चान्यसमये स्वेनव निवृत्तेः, धनसम्पत्तिमदस्य तु जीवन- पर्यन्तमेव विद्यमानत्वादितरमदैस्स्य महदन्तरमित्याशयः । पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् ।
कष्टमिति । अपरं प्रसिद्धात् अन्धत्वरोगादतिरिक्तम्, ऐश्वर्यं धनसम्पत्तिरेव तिमिरं तिमिरसंज्ञक- नयनव्याधिः तेन अन्धत्वम् अवलोकनशून्यत्वम्, न अञ्जनवर्त्तिः विडालादिबसाकञ्जलदृशा तया साध्यते प्रतिक्रियते इति तथाटनम्, अचिकित्स्यं भवतीत्यर्थः, अत एव कष्टं नितान्तक्लेशकरं भवति । तिमि- रख्यायुतस्तं दृष्टिराहित्यम् अञ्जनवर्त्यादिना प्रतिकर्तुं योग्यम् सदसद्विवेकशून्यत्वरूपधनसम्पत्तिनिमिरा- न्धत्वं तु केनापि प्रकारेण प्रतिकर्तुं न योग्यमिति द्वयोर्महद्वैषम्यमित्याशयः । तिमिराख्यो व्याधिरस्तीति माधवनिदाने स्पष्टम्, तन्निवारणप्रकारश्च तत्रान्यत्रापि वैद्यकेऽन्वेषणीयः ।
सामग्री एकत्र करनेके लिए प्रतिहारोंको आदेश दिया। क्रमशः युवराजपदों पर बैठानेका समय जब उपस्थित हुआ तब एक दिन चन्द्रापीड दर्शन करनेके लिए शुकनासके समीपमें उपस्थित हुआ, उस समय विनीत होने पर भी अधिकतर विनीत करनेकी इच्छासे शुकनासने विस्तारपूर्वक कहा—
वत्स ! चन्द्रापीड ! जो कुछ जानना चाहिए वह सब तुम जानते ही हो। एवं समस्त शास्त्रोंका अध्ययन किये हो। इसलिए तुमको उपदेश देनेकी थोड़ी भी आवश्यकता नहीं है। केवल यह कहना है कि, युवावस्था में स्वभावसे ही जो अन्धकार उत्पन्न होता है, वह सूर्य द्वारा भगाया नहीं जा सकता, किसी मणिके आलोकसे भी उसका उच्छेद नहीं किया जा सकता, एवं प्रदीपकी प्रभासे नष्ट नहीं किया जा सकता, अत एव वह अन्धकार अत्यन्त दुर्दपं होकर रहता है। धन-सम्पत्तिसे मद ऐसा भयंकर होता है कि अवस्था क्षीण होने पर भी शान्त नहीं होता धनसम्पत्तिरूप नेत्ररोगसे जो अन्धता उत्पन्न होती है; वह वास्तविक अन्धतासे पूर्ण भिन्न है, अञ्जनकी शलाकासे भी नहीं मिटता, अत एव वह अन्धता अत्यन्त कष्ट देनेवाली है। धनका अभिमान-रूप जो दारु-
१. उपसम्भारः । २. क्वचिद् 'कर्तु' मिति पदं नोपलभ्यते । ३. नेदम् । ४. केवलन्तु । ५. अपरटम् २० का०
३१४ कादम्बरी- [ कथायाम्-
र्य्यतिमिरान्धत्वम् । अशिशिरोपचारहार्योऽतितीव्रः¹ दर्पदाहज्वरोष्मा । सततममूलमन्त्र-शम्यः² विषमो विषयविषास्वादमोहः । नित्यमस्नानशौचबाध्यः³ बलवान् रागमलावेपः । अजस्रमक्षपावसानप्रबोधा घोरा च राज्यसुखसन्निपातनिद्रा भवति, इत्यतः⁴ विस्तरेणाभिधीयसे । गर्भेश्वरत्वमभिनवयौवनत्वमप्रतिमरूपत्वममानुषशक्तित्वञ्चेति महतीयं⁵ खल्वनर्थपरम्परा । सर्वाविनयानामेषामायतनम् , किमुत समवायः । यौवनारम्भे च प्रायः शास्त्रजल-
अशिशिरेति । अतितीव्रः अतितीक्ष्णः दर्पः सम्पत्त्यहङ्कार एव दाहज्वरः तीव्रतापः तस्य ऊष्मा उष्णत्वं न शिशिरोपचारेण स्त्रक्चन्दनादिशैत्यव्यापारेण हार्यः परिहर्तुं योग्य इति तादृशः । अन्योष्णत्वं तु शैत्योपचारहार्यं भवतीत्यस्यातितीव्रत्वमित्याशयः ।
सततमिति । विषमः कठिनः, विषिण्वन्ति बध्नन्तीति विषयाः स्त्रक्चन्दनवनितादय एव विषाणि अनर्थकारणत्वाद् गरलानि तेषाम् आस्वादेन सम्भोगेन यो मोहो मूर्च्छा अज्ञानमिति तात्पर्यम्, सततं निरन्तरं न मूलैः ओषधिमूलैः मन्त्रैः विषनिवारकमन्त्रैश्च शम्यो निवर्त्तयितुं शक्य इति स तादृशः । अत एवास्य कठिनत्वमित्याशयः ।
नित्यमिति । बलवान् नितान्तः, रागो विषयासक्तिरेव मलं कर्द्दमादि, तस्य अवलेपो लेपनम्, नित्यं प्रतिदिनं न स्नानशौचेन निमज्जनशुद्धया बाध्यः प्रक्षालनीयः अपनेय इत्यर्थः, अत एवास्य अन्यावलेपाद्बलवत्त्वमित्याशयः ।
अजस्रमिति । अपि च घोरा केनापि प्रकारेण ज्ञानानुदयात् विषमा राज्यसुखसन्निपातः आधिपत्यसुखानुभव एव निद्रा प्रमीला सुषुप्तिरित्यर्थः, सा तादृशी, अजस्त्रं नित्यम्, न क्षपावसाने रात्र्यन्ते प्रबोधश्चैतन्योदयो यस्यां सा तादृशी भवति, अत एवास्या अन्यनिद्राया अपेक्षया घोरत्वमित्याशयः । इति हेतोः विस्तरेणाभिधीयसे त्वयि सम्भाव्यमानानां तारुण्योत्पन्नज्ञानादीनां निवृत्त्यर्थमित्याशयः ।
अञ्जनवर्त्तीत्यारभ्य राज्यसुखसन्निपातेत्यन्तम् अधिकारूढवैशिष्ट्यमलङ्कारः ।
गर्भेति । गर्भात् आंशैशवात् ईश्वरत्वं धनशालित्वम्, अभिनवं नूतनं यौवनं तारुण्यं यस्य तस्य भावस्तत्त्वम्, अप्रतिमं निरुपमं रूपं सौन्दर्यं यस्य तस्य भावस्तत्त्वम्, अमानुषी अलौकिकी शक्तिः शारीरिकसामर्थ्यं यस्य तस्य भावः तत्त्वञ्च, इति इयं महती गरीयसी अनर्थपरम्परा विपत्तिपङ्क्तिः खलु निश्चयेन अनर्थोत्पादकहेतुपङ्क्तिरेवेत्यर्थः । हेतुमानलङ्कारः ।
गर्भेश्वरत्वादीनां कथमनर्थहेतुत्वमित्यपेक्षायामाह—सर्वेति । एषां गर्भेश्वरत्वादीनां मध्ये एकैकमपि सर्वेषां निखिलानाम् अविनयानां दुर्व्यवहाराणाम् आयतनम् उत्पादकतया आधारः । समवायः समूहः किमुत किं वक्तव्यमित्यर्थः । उक्तञ्च विष्णुशर्मणाऽपि—
‘यौवनं धनसम्पत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता ।
एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ॥’
एवञ्च चतुर्णामप्यनर्थहेतूनां गर्भेश्वरत्वादीनां त्वयि स्थिततया तदुत्पन्ना विनयन्निवृत्तये ममायमुपदेशोद्योग इत्याशयः ।
अंशत उक्तमेव विषयं यथाक्रमं व्याचष्टे—यौवनारम्भे चेति । प्राय आधिक्येन यौवनारम्भे तारुण्यप्रारम्भे कस्यचित् पुण्यशालिनो यूनो बुद्धिः समलत्वं न प्राप्नोतीत्याशयः । शास्त्रमेव जलं सलिलं स्वच्छ-
ज्वरकी गरमी उत्पन्न होती है, वह चन्दनलेपनादि शीतोपचारसे भी दूर नहीं हो सकती, अतएव वह गरमी अत्यन्त तीव्र होती है । स्त्रक्चन्दन-वनिताप्रभृति विषय-रूपी विषके सम्भोगसे उत्पन्न हुआ मोह ऐसा विषम होता है कि वह जड़ी-बूटों और मन्त्रोंसे नहीं उतरता, अत एव वह मोह सर्वदा ही कठिन है । विषयासक्ति-रूपी मलका लेप ऐसा प्रबल होता है कि वह नित्य स्नान और शुद्धतासे भी नहीं विनष्ट होता । एवं राज्य-सुखानुभवस्वरूप सन्निपात-निद्रा ऐसी भयङ्कर होती है कि रात्रिका शेष होने पर भी उससे कभी चेतैनता नहीं होती, इन सब कारणोंसे मैं तुमसे थोड़ा विस्तारपूर्वक कहता हूँ;—
बाल्यकालावधि धनसम्पत्ति, नव यौवन, निरुपम सौन्दर्य एवं अमानुषी शारीरिक शक्ति ये सब निश्चय ही विपत्तिके गुरुतर कारणसमूह हैं । इन सबोंके बीचमें एक-एक अलग-अलग भी सभी प्रकारके दोषोंका स्थान है, और यदि समष्टिरूपसे ये सब एकत्र हो जायं तो कहना ही क्या है ? यौवनके आरम्भमें मनुष्योंकी बुद्धि-
१. अत्यन्ततीव्रः ।
२. ॰॰॰मूलमन्त्रगम्यः ।
३. ॰॰बध्यः, बाध्यः, बलवानिति पदं क्वचिन्नोपलभ्यते ।
४. भवतीति विस्तरेणाभिधीयते ।
५. महती ।
शुकनासोपदेश (महामात्य शुकनास द्वारा राजनीति उपदेश)
शुकनासोपदेशव-३५ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता : [ १९५
प्रक्षालननिर्मलापि कालुष्यमुपयाति बुद्धिः। अनुज्झितधवलतापि सरागेव भवति यूनां दृष्टिः। अपहरति च वात्येव शुष्कपत्रं समुद्भूतरजोभ्रान्तिरतिक्षुरम् आत्मैच्छया यौवनसमये पुरुषं प्रकृतिः। इन्द्रियरिणहारिणी च सततमतिदुरन्तेयम् उपभोगमृगतृष्णिका नवयौवनक[षा]यितात्मनश्च सलिलानीव तान्येव विषयस्वरूपाण्यास्वाद्यमानानि मधुरतराण्यापतन्ति मनसः।
हेतुत्वात्, तेन प्रक्षालनेन निर्मलापि स्वच्छाऽपि बुद्धिः प्रज्ञा कालुष्यं समलत्वम् उपयाति प्राप्नोति इति विरोधः रागद्वेषादिषु संकुलमुपयातीति तत्परिहारः। तवाडप्येतं सम्भवादयमुपदेश इत्यभिप्रायः। एवमग्रेऽप्यनुसन्धेयम्।
शास्त्रमेव जलमित्यत्र निरङ्गकेवलंरूपकम्, निर्मलापि कालुष्यमुपयातीत्यत्र विरोधाभासः, अनयोश्चाङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः।
अनुज्झितेति। अनुज्झिता अपरित्सक्ता धवलता श्वेतता यया सा तादृशी सत्यपि यूनां दृष्टिः तरुणानामवलोकनम्, सरागेव रक्तिमान्वितैव भवतीति विरोधः सुन्दर्यादावनुरागसहिता भवतीति तत्समाधानम्। विरोधाभासः।
अपहरतीति। क्लिन्नेति चार्धः। यौवनसमये तारुण्यकाले, समुद्भूता समुत्पन्ना रजसा रजोगुणेन भ्रान्तिः भ्रमः अतस्मिंस्तद्वुद्धिरिति तात्पर्यम् यस्यां सा तादृशी, पक्षे-समुद्भूता रजसां रेणूनां भ्रान्तिः भ्रमिः घूर्णनमिति यावन् यया सा तादृशी, प्रकृतिः स्वभावः, वात्या वातकणिका वातसमूह इत्यर्थः शुष्कपत्रमिव नीरसदलमिव पुरुषं नरम, आत्मैच्छया स्वेच्छया निर्वाधमित्यर्थः, अतिदूरं बुद्धेरगोचरम् अगम्यानिकटादिकमित्यर्थः, पक्षे-अतिविप्रकृष्टदेशम् अपहरति नयति। अयं खलु तारुण्यप्रकृतिरित्याशयः। उपमा।
इन्द्रियेति। क्लिन्नेति चार्थः। अतिदुरन्ता अत्यन्तदुर्निवारा, इयम् सततं निरन्तरम् उपभोगः रम्यादिसम्भोगाभिलाषैव मृगतृष्णिका मरीचिका, इन्द्रियाणि करणान्येव हरिणान् मृगान् हरतीति सा तादृशी। यथा मरुस्थले मध्याह्ने सूर्यरश्मिषु सलिलभ्रान्त्यात्मकं मृगतृष्णिकां पातुमिच्छन् मृगान् आकृष्यानन्तरं तद्प्राणान् विनाशयति, तथा रमण्यादिसम्भोगाभिलाषापि तरुणानामिन्द्रियाणीत्याशयः। परम्परितरूपकमलङ्कारः।
नवयौवनेति। नवयौवनेन प्रव्यग्रतारुण्येन कषायितो रागद्वेषाद्यन्वितीकृतः कषायरसयुक्तीकृतश्च आत्मा स्वरूपञ्च यस्य तयोक्तस्य मनसः तरुणपुंसो हृदयस्य, सलिलानीव तान्येव प्रख्यातानि विषयस्वरूपाणि भोग्यवस्तूनि आस्वाद्यमानानि अनुभूयमानानि विद्यन्ते, मधुरतराणि अतिसुरसानि आपतन्ति आपाततोऽवगम्यन्ते। एवञ्च यथा हरितक्यादिकषायितायां जिह्वायाममधुराण्यपि सलिलान्यतिसुरसानि सम्पद्यन्ते, तथा तारुण्यकषायिते तरुणस्य चेतसि अमधुरा अपि सुन्दर्यादिभोग्यविषया आपाततोऽतिमधुरा भवन्तीत्याशयः।
शास्त्ररूपी जलसे धुल जानेके कारण निर्मल होने पर भी प्रायशः कलुषता (मालिन्य) प्राप्त होकर ही रहती है। युवकोंकी दृष्टि, धवलता त्याग नहीं करने पर भी रागान्वित ही (रक्तवर्ण ही, सानुराग ही) होकर रहती है। यौवन समय में रजोगुणवश मनुष्यके स्वभावमें भ्रम उत्पन्न हो जाता है, उस समय प्रबल वायु (आँधी) जिस प्रकार धूल उड़ा-उड़ाकर सूखे पत्तोंको बहुत दूर ले जाता है उसी प्रकार वह स्वभाव मनुष्यको इच्छानुसारसे बहुत दूर (अगम्य स्थानमें) खींच ले जाता है। और सर्वदा अत्यन्त दुःखदायिनी यह सम्भोगेच्छास्वरूप मृगतृष्णिका, मनुष्यके इन्द्रियरूपी हरिणोंका आकर्षण (हरण) कर लेती है। कषायरसयुक्त जिह्वासे जल वैसा मधुर नहीं होने पर भी जिस प्रकार आपाततः अत्यन्त मधुर प्रतीत होता है, उसी प्रकार नवयौवनवश कामक्रोधादियुक्त चित्तमें, कामिनी-काञ्चनादि प्रसिद्ध सब भोग्य वस्तु अनुभवमान होने पर आपाततः बहुत ही मधुर प्रतीत होते हैं (अर्थात्-जैसे हरीतक्यादि खा लेनेसे जिह्वाके कसीले हो जाने पर जल विशेष मधुर नहीं होने पर भी अधिक मधुर मालूम होता है, वैसे ज्वानीमे विकारयुक्त युवकोंके चित्तमें कामिनी आदि भोग्यपदार्थ विशेष मधुर नहीं होने पर भी अधिक मधुर लगते हैं) जिसप्रकार जिस प्रकार मृगतृष्णा तृषावान्को रेगिस्तानमें ले जाकर विनष्ट कर देता है
१. धवलापि।
२. सरागेव।
३. अदूदूरम्, दूरम्।
४. इन्द्रियरिणं हरणीव। सततमदुरनेयम् सततमतिदुरन्तेयमुपभोगः, सन्तमतिदुरन्ते ह्वयं दूरे नवयुवभोगः।
| ३१६ | कादम्बरी- | [ कथायाम्- |
|---|
नाशयति च दिङ्मोह इवोन्मार्गप्रवर्त्तकः पुरुषमत्यासङ्गो विषयेषु। भवादृशा एव भवन्ति भाजनानि^१ उपदेशानाम् ! अपगतमले हि मनसि स्फटिकमणाविव रजनिकरगभस्तयो विश-न्ति सुखेन^२ उपदेशगुणाः। गुरुवचनमलमपि सलिलमिव महदुपजनयति श्रवणस्थितं शूल-मभव्यस्य। इतरस्य तु^३ करिण इव शङ्खाभरणमाननशोभासमुदयमधिकतरमुपजनयति। हर-ति च सकलम्^४ अतिमलिनमप्यन्धकारमिव^५ दोषजातं प्रदोषसमनिशाकर इव। गुरूपदेशः प्रशमहेतुर्वयः परिणाम इव पलितरूपेण शिरसिजजालममलीकुर्वन् गुणरूपेण तदेव परिण-
ननु तथा मधुरतराणि मनसः आपतन्तु नाम तेन का हानिरित्यत आह—नाशयतीति। दिङ्मोहो दिग्भ्रान्तिरिव, उन्मार्गप्रवर्त्तकः कुपथपरिचालकः, विषयेषु भोग्यवस्तुषु अत्यासङ्गः अत्यन्तासक्तिः पुरुषम् .आत्मानं नाशयति अधः पातयति। एवञ्च माधुर्यानुभवाद्वोग्यवस्तुष्वत्यासङ्गो जायते, स च नाशयतीत्याशयः। उपमा।
भवादृशा इति। भवादृशाः भवत्सदृशा एव उपदेशानां शिक्षाणां भाजनानि पात्राणि विषया इत्यर्थः भवन्ति नान्य इत्याशयः। हि यतः अपगतमले शास्त्रोपदेशेन कामक्रोधादिशून्ये अनाविले च मनसि चेतसि, स्फटिकमणौ स्फटिकरत्ने रजनिकरगभस्तयः चन्द्ररश्मय इव उपदेशस्य शिक्षाया गुणाः फलानि सुखेन अनायासेन विशन्ति प्रवेशं कुर्वन्ति।
गुरुवचनमिति। गुरोः हिताहितप्राप्तिपरिहारोपदेष्टुः वचनम् उपदेशवाक्यम् अलमपि कल्याणकर-मपि 'अलं शक्तौ च निर्दिष्टं कल्याणे च सुखेऽपि च' इति विश्वः, सलिलमिव, अभव्यस्य अशिष्टजनस्य, श्रवणस्थितं श्रोत्रगतं सत्, महत् शूलम् अतिशयवेदनाम् उपजनयति उत्पादयति, अशिष्टतापगकार-णत्वेन प्रतीपत्वादित्याशयः।
इतरस्येति। इतरस्य अभव्येतरस्य शिष्टजनस्य तु गुरुवचनमित्यन्वयः करिणो दन्तिनः शङ्खाभरणं शङ्खभूषणमिव, गजस्य दृष्टिदोषशान्त्यै श्रोत्रे शङ्खभूषणं बध्यत इत्याचारः। अधिकतरम् आननशोभास-मुदयं वदनसौन्दर्य्योत्पत्तिम उपजनयति विदधाति। रुचिपूर्वकहर्षविकसिताननेन तदाकर्णनाद् ग्रहणा-च्छेत्याशयः।
हरतीति। किञ्चेति चार्थः। गुरुवचनं 'गुरुवाक्यम्, प्रदोषसमयनिशाकरः सूर्यास्तानन्तरकालिक-चन्द्रः प्रदोषकाले हि तारकादर्शनस्याप्यभावात् तमसोऽतिमालिन्यसम्भवात्प्रकटनार्थं प्रदोषसमयेत्यस्यो-पादानं बोध्यम्। अतिमलिनमपि गाढश्यानमपि अन्धकारमिव तिमिरमिव, अतिमलिनमपि अत्यन्ता-विलमपि सकलं समस्तं दोषजातं कामक्रोधादिदोषनिकरं हरति दूरीकरोति।
गुरूपदेश इति। प्रशमहेतुः अन्तरिन्द्रियनियहकारणं गुरूपदेशः, पलितरूपेण वाधक्यनिबन्धनशु-क्लत्वरूपेण शिरसिजजालं शिरोरहकलापम् अमलीकुर्वन् विषयविशेषे प्रवर्त्तनया स्वच्छीकुर्वन् वयःपरिणाम इव अवस्थापरिणतिखिव तदेव दोषजातं कामक्रोधादिकं गुणरूपेण परिणमयतीति सम्बन्धः। एवञ्चान्त-रिन्द्रियनियहहेतुभूतो वयःपरिणामो यथा शिरसिजजालममलीकुर्वन् तदेव शिरसिजजालं पलितरूपेण
कामिनीकाञ्चनादि भोग्य पदार्थमें अत्यन्त आसक्ति भी उसी प्रकार मनुष्यको कुमार्गमें ले जाकर विनष्ट कर देती है। केवल तुम्हारे समान मनुष्य ही उपदेशोंके पात्र होते हैं, क्योंकि स्वच्छ स्फटिक-मणिमें जिस प्रकार चन्द्रकी किरणें अनायास प्रवेश करती हैं, उस प्रकार स्वच्छ हृदयमें ही उपदेशगुण सुखपूर्वक प्रवेश कर सकते हैं। गुरुका उपदेश-वचन मङ्गलकर होने पर भी, असाधु पुरुषके कानमें उपस्थित होने पर, वे जलके समान, गुरुतर शूल उत्पन्न करने है। परन्तु वे ही सज्जन पुरुषके कानमें उपस्थित होने पर, हाथीके शङ्खमम कर्णाभरणके समान मुखकी अत्यन्त शोभा उत्पन्न करते हैं। प्रदोषकालका चन्द्रमा जिस प्रकार, अन्धकारके अत्यन्त कृष्णवर्ण होने पर भी उसको दूर कर देता है, उसी प्रकार गुरुका उपदेश, अत्यन्त कलुषित होने पर भी, काम-क्रोधादि समस्त दोषोंको विनष्ट कर देता है। वृद्धावस्था जिस प्रकार केशोंको निर्मल करती हुई क्रमशः शुक्ल रूपमें परिणतं कर देती है, उसी प्रकार अन्तरिन्द्रिय दमनके कारण गुरुका उपदेश भी, उन दोषोंको निर्मल करता
१. भाजनम्।
२. सुखम्।
३. च।
४. अपहरति च सकलम्, हरत्यति०••।
५. अतिमलिनमन्य-कारमिव।
६. क्वचिद्वयः पदं नोपलभ्यते।
| शुकनासोपदेश०-३५ ] | चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । | ३१७ |
|---|
नयति, अयमेव चानास्वादित-विषयरसस्य ते काल उपदेशस्य। कुसुमशर-शर¹-प्रहारज-र्जरिते हि² हृदये³ जलमिव गलत्युपदिष्टम्। अकारणञ्च भवति दुष्प्रकृतेरन्वयः श्रुतं वा विन-यस्य⁵। चन्दनप्रभवो⁶ न दहति किमनलः, किंवा प्रशमहेतुनापि न प्रचण्डतरीभवति वडवा-नलो वारिणा। गुरुपदेशश्च नाम पुरुषाणामखिलमलप्रक्षालनक्षममजलन्स्नानम्⁷, अनुप-
पतिश्म्यति, तथा प्रशमहेतुर्गुरुपदेशोऽपि तदेव दोषजातममलीकुर्वन् गुणरूपेण परिणमयतीत्यर्थः। तथा हि गुरुपदेशो नाम जनानां धर्मार्जने कामम्, दण्डेषु क्रोधम्, स्वगोष्ठी लोलम्, दुष्कृताचरणे मोहम्, दानद्यादौ मदम्, स्वदुर्लम्भे च मात्सर्यं प्रवर्तयन् उक्तानवगुणानेव गुणतामुपनयतीति धीधनाः प्रतिपादयन्ति।
ननु राज्याभिषेकसमय एव कथमुपदिश्यते समयान्तरेऽप्येतत्सम्भवादित्यत आह—अयमिति। आस्वादितः अनुभवविषयीकृतः विषयरसः सुन्दरीसुवर्णादिभोग्यवस्तुगुणो येन तस्य तादृशस्य, ते तव। अयमेव उपदेशस्य शिक्षायाः कालः समयः।
नन्वनुभूतविषयरसस्य शिक्षणे को दोष इत्यत आह—कुसुमशरेति। हि यतः, कुसुमशरस्य कामदेवस्य शरप्रहारेण बाणाभिघातेन जर्जरिते उपप्लुते अनेकशो विवरीकृते च हृदये चेतसि जलमिव सलिलमिव उपदिष्टं गुरुपदेशो गलति क्षरति चालनीन्यायादिति। एवञ्च सातिशया कामोद्दीपनावचनमात्रेण गुरुशिक्षणं प्रवेशमात्रेण दूरीकरोतीत्याशयः। इह नवयौवनेत्याद्यस्यैतावत्सन्दर्भे चोपमालङ्कारः।
नन्वेवमपि सङ्कुलप्रभूतस्य शास्त्रज्ञानयुक्तस्य च विनयप्रभावेन न ते दोषाः प्रवेष्टुं शक्नुवन्तीत्यत आह—अकारणमिति। किञ्चेति चार्थः। दुष्प्रकृतेः असच्चरित्रस्य पुंसः 'अन्वयः सद्वंशः, वा अथवा श्रुतं शास्त्रज्ञानं च विनयस्य सन्मार्गप्रवृत्तेः अकारणं भवति हेतुर्न भवतीत्यर्थः, 'स्वभावो दुरतिक्रमः' 'अतीत्य हि गुणान् सर्वान् स्वभावो मूर्ध्नि वर्तते' इति न्यायादित्याशयः। इह 'अकारणम्' इत्यत्र नञः प्रधानत्वेन तस्य च समासेन गुणीभूतत्वेन 'असूर्यंपश्या राजदारा' इनिवद्विधेयाविमर्शादोषोऽस्त्येव तस्य च निराकरणं 'कारणं न भवति' इति पाठकरणेनैव समाधेयम्। प्रतिपादितविषयं समर्थयति—चन्दनेत्यादिना। चन्दनाद् मलयजवृक्षतः प्रभवति सङ्घर्षगोत्पद्यत इति चन्दनप्रभवः अनलोऽग्निः किं न दहति भस्मीकरोति अपि तु दह्त्येवेत्यर्थः। तथा च नान्वयो विनयस्य हेतुरित्याशयः। तथा प्रशमहेतुनापि शैत्यकारगेनापि वारिणा सागरजलेन वडवानलः वाडवाग्निः किंवा न प्रचण्डतरो भवति समुद्दीप्तो भवति अपि तु भवत्येवेत्यर्थः। अतश्च शैत्यकारणं शास्त्रज्ञानं न विनयस्य हेतुरित्याशयः। अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः।
अन्यस्वरूपेण प्रत्युत गुरुपदेशं प्रशंसति—गुरुपदेश्चेत्यादिना। किञ्चेति चार्थः। गुरुपदेशो नाम पुरुषाणां जनानाम् अखिलमलानां समस्तकामक्रोधादिप्रवृत्तीनां कर्दमादीनाञ्च प्रक्षालनक्षमं शोभनसमर्थम्, अजलस्नानं मलिरहितस्नानस्वरूपम्। स्नानान्तरं तु सलिलसहितमित्यवगच्छ। न उपजातंमुत्पन्नं पलितादि वार्द्धक्यप्रयुक्तकेशादि वैरूप्यं विकृतिर्यत्र तत्तादृशम्, तथा न विद्यते जरा जीर्णत्वं यत्र तत्तादृशम्, वृद्धत्वं वार्धक्यस्वरूपम्, प्रशमबलक्षमादिवैशिष्ट्योत्पादनादित्याशयः। वृद्धत्वान्तरं तु उपजातपलिनादिवैरूप्यं सजरश्चेत्यस्त्याविरोधम्। न आरोपितः उत्पादितः मेदोदोषः पृथुलकलेवरादिकमेदोनामकधातुवृद्विदोषो येन तत्तादृशम्, गुरुकृतं गौरवहेतुस्वरूपं, बहुदन्तिनेतोत्पादकनया समस्तगौरवप्रयोजकत्वा-
दोष रूपमें गुरु रूपमें परिणत कर देता है। तुमने अभीतक किन्हीं भोग्य पदार्थों के रसका स्वाद नहीं चखा है इसीलिए तुम्हें उपदेश ग्रहण करनेका उचित समय यही है। क्योंकि, कामदेवके बाणप्रहारसे जो हृदय जर्जरित हो गया है, उस हृदयमें उपदेश-वाक्य जलके समान बाहर निकल जाता है। दुश्चरित्र लोगोंकी अच्छे कुलमें उत्पत्ति किंवा शास्त्रज्ञान, सन्मार्गप्रवृत्तिका कारण नहीं होता। देखो सङ्घर्षवश चन्दन-वृक्षसे जो अग्नि उत्पन्न होती है, वह क्या जलाती नहीं है? शान्तिकारक समुद्रजल से भी क्या वडवानल अत्यन्त प्रचण्ड होकर जलता नहीं है? गुरुका उपदेश, मनुष्यके समस्त मलप्रक्षालन करने योग्य जलहीन स्नानस्वरूप है (अर्थात् जैसे जलसे स्नान करने पर सब बाह्यज मल धुल जाता है उसी प्रकार गुरुके उपदेशसे सब आभ्यन्तरिक दोष दूर हो जाते हैं)। और गुरुका उपदेश, मनुष्योंका वार्धक्य-स्वरूप है, इस वार्धक्यमें केशकी पक्कता और जरादी-
१. क्वचिद् 'शर' इति पदन्नास्ति।
२. संस्नेहन्।
३. क्वचिद् हि पदं न विद्यते।
४. हृदि।
५. श्रुतद्वा-विनयस्य।
६. चन्दनप्रभवोऽपि।
७. अजल स्नानम्।
३१८ कादम्बरी- [कथामुखम्-
जातपलितादिवैरूप्यमजरं वृद्धत्वम् , अनारोपितमेदोदोषं१ गुरूकरणम्, असुवर्णविरचनमग्राम्यं२ कर्णाभरणम् , अतीतज्योतिरालोकः, नोद्वेगकरः प्रजागरः, विशेषेणँ राज्ञाम् , विरला हि तेषामुपदेष्टारः । प्रतिशब्दक इवँ राजवचनमनुगच्छति जनो भयात् । उद्दाम-दर्प-श्वयथु-स्थगितँ-श्रवणविवराश्चोपविश्यमानमँपि ते न शृण्वन्ति । शृण्वन्तोऽपि च गजनिमीलितेना-
दित्याशयः । गुरूकरणान्तरं तु मेदोदोषोत्पादकमित्यस्याधिक्यम् । न सुवर्णेन कनकेन विरचना निर्मितिः यस्य तत्तादृशम् अग्राम्यं ग्राम्यत्वदोषशून्यं भण्डादिवाद्यातिरिक्तभूतम् अतिरमणीयमित्यर्थः । कर्णाभरणं श्रोत्रभूषणस्वरूपः केवलमर्पणेनैव चित्तशोभोत्पादनादित्याशयः । कर्णाभरणान्तरं तु सुवर्णरचितं ग्राम्यञ्चेत्यस्याधिक्यम् । अतीतज्योतिः तेजःशून्यः आलोकः प्रकाशस्वरूपः परीक्षार्थमालोकादित्याशयः । आलोकान्तरं तु तेजस्वीत्यस्याधिक्यम् । नोद्वेगकरः अक्लेशोत्पादक इत्यर्थः प्रजागरः जागरस्वरूपः समस्तवस्तुषु सावधानतोत्पादनादित्याशयः, जागरणान्तरं तु क्लेशोत्पादकमित्यस्याधिक्यम् । अत्र सर्वत्र अधिकाढूढवैशिष्ट्यरूपकमलङ्कारः ।
विशेषेणेति । एते अजलस्नानप्रभृतयो गुणाः राज्ञां नृपतीनां विशेषेण आधिक्येन उपकारिण इत्यर्थः, एवञ्च विद्यमानेषु सत्स्वेतेषु प्रभूतया कल्याणधिक्यसम्भवात्, अविद्यमानेषु अनर्थाधिक्यसम्भवाच्चेत्याशयः । ननु प्रभूणामुपदेष्टारोऽप्यनेके एव सम्भवन्तीत्यत आह-विरला इति । हि, यतः विरला अल्पा एव तेषां राज्ञाम् उपदेष्टार उपदेशदातारः ।
ननु कथं खलु तेषामुपदेष्टारो विरला इत्यत आह-प्रतिशब्दक 'इति । प्रतिशब्दः प्रतिध्वनिरिव प्रतिशब्दकः स्वार्थे कप्रत्ययः, जनो लोकः, भयात् त्रासात् राजवचनं नृपवचः अनुगच्छति अनुसरति, नतु सम्भवे सति प्रतिवक्त्यपि, अतएव विरला इत्याशयः । उपमा ।
अथ यदि केऽपि भयं परित्यज्य उपदेशं दातुमपि शक्नुवन्तीत्यत आह-उद्दामेति । उद्दामा विस्मृता दर्पा गर्वाः एव श्वयथवः शोधाः तैः स्थगितानि आच्छादितानि श्रवणविवराणि श्रोत्रच्छिद्राणि येषां ते तादृशाः, ते राजानः उपदिश्यमानमपि कथ्यमानमपि न शृण्वन्ति नाकर्णयन्ति । शोथेन कर्णविवररोधे श्रवणाभावो यथा भवति तथा गर्वेण तेषामुपदेशवचनानि श्रवणे न गच्छन्तीत्यभिप्रायः । इह निरङ्गं केवलरूपकमलङ्कारः ।
नन्ूपदेशसमये हि राजानस्तत्रैव तिष्ठन्ति नान्यत्र गच्छन्ति नवा तान् वारयन्तीति ततः कथं न शृण्वन्तीत्यत आह-शृण्वन्तोऽपीति आकर्णयन्तोऽपि गजो हस्ती तद्वत् यत् निमीलितं नेत्रसंकोचमात्रं तेन अवधीरयन्तः उपदेशमवहेलयन्तः हितोपदेशदायिनः शिक्षायकथान् गुरून् खेदयन्ति क्लेशयन्ति सद्यत्नोपदेशस्यावज्ञानादित्याशयः । लुप्तोपमा ।
यित्यादि विकृति उत्पन्न नहीं होती है, एवं शरीर भी जीर्ण-शीर्ण नहीं होता है। (अर्थात् बाल सफेद हुए विना वृद्धावस्था आये विना ही वृद्धोंमें गणना हो जाती है) । और गुरुका उपदेश स्थूलताका साधक है और मेद दोष को उत्पन्न नहीं करनेवाला है (अर्थात् मेदमें विकार हो जानेसे मनुष्य मोटा हो जाता है, किन्तु गुरुके उपदेशसे बिना किसी दोषके मनुष्य गौरवान्वित हो जाता है) । गुरुका उपदेश, कानका सुन्दर आभूषण है किन्तु सुवर्ण-निर्मित नहीं है; तेज नहीं है किन्तु आलोकस्वरूप है, (अर्थात् उससे मनुष्योंकी आँखें खुल जाती हैं) । एवं जागरूपस्वरूप है किन्तु सब विषयोंमें सावधानता करानेते वह किसी प्रकारके कष्टको नहीं उत्पन्न करता है, ये सब गुण राजाओंके पक्षमें विशेष उपकारी हैं, क्योंकि उनको उपदेश देनेवाले कम ही होते हैं। देते उपदेशकोंकी कमी होनेका कारण यह है कि प्रायः सभी लोग भयवश प्रतिध्वनिके समान राजाओंके वचनोंका केवल अनुसरण ही करते रहते हैं। गुरुतर अहंकार-रूप-शोथ रोग (सूजन) से राजाओंके कानके छेद बन्द हो जाते हैं, इसलिए किसी के उपदेश देने लगने पर भी, वे उसे सुन नहीं पाते हैं। और कदाचित् सुनने पर भी हाथीके
१. मदहोषम् । २. विरचना ग्राम्यम् । ३. अपनीत··· । ४. अत्र 'तु' इत्यधिकः पाठः समुपलभ्यते । ५. एव । ६. उद्दामदर्पश्व युथुस्थगितदर्पाश्चर्यसंतस्थगित । ७. उपदिश्यमपि ।