कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

५ अध्याये ] दशनच्छेदप्रकरणम् । १०९

---

त्वा, तथा हि तदभ्यासात्प्रबालमणिरिव लोहितः क्षतविवर्जितो दन्तोष्ठपदविन्यासो निष्पाद्यते ॥ १० ॥

सर्वस्येयं मणिमालायाश्च ॥ ११ ॥

मणिमालायाश्च दन्तोष्ठसंयोगाभ्यासनिष्पादना सिद्धिरित्येव, अत्राप्ययमेव प्रकारः, किं त्वेकं निष्पाद्यं, तदनन्तरमपरमपरं यावन्माला भूतेति ॥ ११ ॥

अल्पदेशायाश्च त्वचो दशनद्वयसंदंशजा बिन्दुसिद्धिः ॥ १२ ॥

अल्पदेशाया इति। स्थानापेक्षया, तत्र गले मुद्गमात्राया, अधरे तिलमात्रायास्त्वचः, दशनद्वयसंदंशजेति। उत्तरेणाधरेण च दशनाग्रेण त्वचमाकृष्य संदंशः खण्डनं तस्माज्जात इत्यर्थः, बिन्दुसिद्धिरिति। बिन्दुः स्वल्पदेशखण्डनात्, सिद्धिरित्युत्तरैश्चतुर्भिर्दशनैरल्पदेशायास्त्वचो युगपत्संदंशजेत्यर्थः ॥ १२ ॥

सर्वैर्बिन्दुमालाश्च ॥ १३ ॥

बिन्दुमाला, तदाकारत्वात् ॥ १३ ॥

तस्मान्मालाद्वयमपि गलकक्षवङ्गणप्रदेशेषु ॥ १४ ॥

तस्मान्मालाद्वयमपीति। मणिमाला बिन्दुमाला च, गलकक्षवङ्गणप्रदेशेषु श्लथत्वक्त्वादेषाम् ॥ १४ ॥

ललाटे चोर्वोर्बिन्दुमाला ॥ १५ ॥

ललाटे चोर्वोरिति। तत्राप्यूर्वोस्तिलपङ्क्तिरिव स्थिता स्यान्न तिर्यक्परिमण्डलमिवेति, सृक्वभागयोर्विच्छेदेऽपि परिमण्डलमिव लक्ष्यते ॥ १५ ॥

मण्डलमिव विषमकूटकयुक्तं खण्डाभ्रकं स्तनपृष्ठ एव ॥१६॥

विषमकूटकयुक्तमिति। विषमैः पृथुमध्यसूक्ष्मैर्दशनपदैः समन्ततो युक्तं खण्डाभ्रकं तत्सादृश्यात्, स्तनपृष्ठे सौकर्याच्छोभित्वाच्च, पुरुषस्य वक्षसीत्यर्थादवगन्तव्यं, तच्च कण्ठोपग्रहेण निष्पाद्यम् ॥१६॥

संहताः प्रदीर्घा बह्व्यो दशनपदराजयस्तासामन्तराला वराहचर्वितकं स्तनपृष्ठ एव ॥ १७ ॥

संहता इति। स्तनपृष्ठस्यैकतो भागात्स्वल्पदेशां त्वचं दशनसंदंशेन चर्वयेद्, यावदपरं भागमित्यनेन क्रमेणोपर्य्युपरि चर्वणान्निरन्तराः प्रदीर्घा बह्व्यश्चतस्रः षड् वा दशनपदपङ्क्तयो निष्पाद्याः, तासांचान्तरालाणि संमूर्च्छितरक्तत्वात्ताम्राणि भवन्ति, अतो वराहस्येव चर्वणाद्वराहचर्वितकं, स्तनपृष्ठ एव बहुलमांसत्वात् ॥ १७ ॥

११० सटीक कामसूत्रे [ २अधिकरणे,

तदुभयमपि च चण्डवेगयोः ॥ १८ ॥ इति दशनच्छेद्यानि ।

तदुभयमपि खण्डाभ्रकं वराहचर्वितकं च छेद्यं चण्डवेगयोः, तत्सात्म्याद्, एषां नायिकाऽपि प्रयोक्त्री द्रष्टव्या, उभयोरपि शास्त्राधिकाराद्, देशकालकार्यवशात् किञ्चिदेव कस्य चिदसाधारणम्, एतावन्ति दशनच्छेद्यानि सांप्रयोगिकान्युक्तानि, प्रयोज्याशरीरे प्रयोज्यमानत्वाद्, अभियोगे त्वसंभवात् ॥ १८ ॥

आकारप्रदर्शनार्थं सांक्रान्तिकमाभियोगिकमाह—

विशेषके कर्णपूरे पुष्पापीडे ताम्बूलपलाशे तमालपत्रे चेति प्रयोज्यागामिषु नखदशनच्छेद्यादीन्याभियोगिकानि ॥ १९ ॥

विशेषक इति । भूर्जपत्रादिकलिपततिलके, कर्णपूरे नीलोत्पलादौ, पुष्पापीड इत्युपलक्षणं शेखरे, सुसज्जितताम्बूलीपत्रे, तमालपत्रे सुरभिचयनङ्गलेखीकृते, एषां छेद्यविषयत्वाद्, इतिशब्दः प्रकारे, प्रयोज्यागामिष्विति । गमिष्यन्तीति गामिनः, 'भविष्यति गम्यादयः, ।३।३।३। इति सूत्रात्, प्रयोज्यागामिनो विशेषाकादयः, 'गमि गम्यादीनाम्'-२।३।२४ सू० वार्ति० इति समासः । तेषु हि च्छेद्यानि संक्रान्तकान्याभियोगिकानि भवन्ति, नखदशनच्छेद्यादीनीति । नखच्छेद्यमाभियोगिकं प्राङ् नोक्तम्, इहैकविषयत्वादेकीकृत्योक्तम् ॥ १९ ॥

दशनच्छेद्यविधय एकादशं प्रकरणम् ।

देशप्रवृत्तयो देश्या उपचारास्तानाह—

देशसात्म्याच्च योषित उपचरेत् ॥ २० ॥

देशसात्म्यादिति । ल्यब्लोपे पञ्चमी, सात्म्यं द्विविधं—देशतः, प्रकृतितश्च, तत्र चुम्बनादीनां येन यस्मिन्देशे सात्म्यमवस्थितं तदपेक्ष्य, तेन तत्र योषित उपचरेत्, स्वयं तच्छीलवद्भवैङ्, उपलक्षणमेतत्, पुरुषानपि योषित् ॥ २० ॥

तत्र मध्यदेशस्य प्रधानत्वात्तत्सात्म्यमाह—

मध्यदेश्या आर्यप्रायाः शुच्युपचाराऽचुम्बननखदन्तपदद्वेषिण्यः ॥ २१ ॥

मध्यदेश्या इति ।

'हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्ये यत्प्राग्विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्तितः' ॥ इति भृगुः,

५ अध्याये ] दशनच्छेदप्रकरणम्। १११

'गङ्गायमुनयोरित्येके, इति वशिष्ठः, अयमेव शास्त्रकृतां प्राधान्ये- नाभिप्रेतः, तत्र भवा मध्यदेश्याः, शुच्युपचाराः सुरते शुचिसमुदाचा- राः, आर्यप्रायतवात्, चुम्बनादित्रयं द्वेष्टुं शीलमासाम्, आलिङ्गनमि- च्छन्ति, प्रहणनेषु मध्याः ॥ २१ ॥

बाह्लीकदेश्या आवन्तिक्यश्च ॥ २२ ॥

बाह्लीकदेश्याः=उत्तरापथिकाः, आवन्तिक्यः=उज्जयिनीदेशभवाः, ता एवापरमालव्यः, चुम्बनादिद्वेषिण्यः ॥ २२ ॥

पूर्वाभ्यो विशेषमाह—

चित्ररतेषु त्वासामाभिनिवेशः ॥ २३ ॥

चित्ररतेष्विति । चित्ररतानि वक्ष्यन्ते, तेष्वभिनिवेशोऽतिप्रीतिकर- त्वात् ॥ २३ ॥

परिष्वङ्गचुम्बननखदन्तचूषणप्रधानाः क्षतवर्जिताः प्रहणन- साध्या मालव्य आभीर्यश्च ॥ २४ ॥

मालव्य इति । पूर्वमालवभवाः, परिष्वङ्गचुम्बनादीनि प्राधान्येने- च्छन्ति, क्षतविवर्जिताः तोदन्तु नखदन्ताभ्यामिच्छन्ति, प्रहणनसाध्याः प्रहणनेन जातरतयः, आभीर्य इति । आभीरदेशः श्रीकण्ठकुरुक्षेत्रादि- भूमिः, तत्र भवाः ॥ २४ ॥

सिन्धुषष्ठानां च नदीनामन्तराळीया औपरिष्टिकसात्म्याः ॥२५॥

सिन्धुषष्ठानां चेति । सिन्धुनदः षष्ठो यासां नदीनां, तद्यथा- विपाट् शतद्रुरिरावती चन्द्रभागा वितस्ता चेति पञ्चनद्यः, तासाम- न्तरालेषु भवाः, औपरिष्टिकसात्म्या इति । सत्यपि परिष्वङ्गचुम्बना- दौ मुखे जघनकर्मणा प्रीयन्त इत्यर्थः, खरवेगाः प्रीयन्त इति भावः॥२५॥

चण्डवेगा मन्दसीत्कृता आपरान्तिक्यो लाट्यश्च ॥२६॥

आपरान्तिक्य इति । पश्चिमसमुद्रसमीपेऽपरान्तदेशः, तत्र भवाः, अत्रत्यैः किलार्जुनसकाशाद्विष्णोरन्तःपुरमाच्छिन्नमिति, लाट्यश्चे- ति । अपरमालवात्पश्चिमेन लाटविषयः, तत्र भवाः चण्डवेगाः, म- न्दसीत्कृता इति । क्षतानि मन्दं च प्रहारं सहन्त इत्यर्थः, तदुङ्ग- वत्वात् सीत्कृतस्य ॥ २६ ॥

दृढप्रहरणयोगिन्यः खरवेगा एवापद्रव्यप्रधानाः स्त्रीरा- ज्ये कोशलायां च ॥ २७ ॥

स्त्रीराज्य इति । बङ्गदेशात्पश्चिमेन स्त्रीराज्यं तत्र, कोशलायां-

११२	सटीके कामसूत्रे	[ २ अधिकरणे,

च योषितः सत्यप्यालिङ्गनादौ दृढप्रहारैः प्रीयमाणाः संप्रयुज्यन्ते, खरवेगा एवेत्यवधारणात्सर्वदैवेत्यर्थः, कण्डूते रताधिक्याद्रागः खर इत्युच्यते, तदभावे तु चण्ड इति विशेषः, एवं च सत्यपद्रव्यप्रधानाः, कण्डूतिप्रतीकारार्थं प्राधान्येन कृत्रिमसाधनमिच्छन्तीत्यर्थः ॥ २७ ॥

प्रकृत्या मृद्व्यो रतिप्रिया अशुचिरुचयां निराचाराश्चान्ध्र्यः ॥२८॥

आन्ध्र्य इति। नर्मदाया दक्षिणेन देशो दक्षिणापथः, तत्र कर्णाटविषयात्पूर्वेणान्ध्रविषयः, तत्र भवाः, प्रकृत्या स्वभावेन मृद्वङ्ग्यो न प्रहणनादि सहन्ते, किं तु रतिप्रियाः, पुरुषोपसृप्तमिच्छन्तीत्यर्थः, अशुचिरुचयोऽविविक्तसमुदाचाराः निराचाराश्च, भिन्नमर्यादा इत्यर्थः॥२८॥

सकलचतुःषष्टिप्रयोगरागिण्योऽश्लीलपरुषवाक्यप्रियाः शयने च सरभसोपक्रमा महाराष्ट्रियक्यः ॥ २९ ॥

महाराष्ट्रियक्य इति । नर्मदाकर्णाटविषययोर्मध्ये महाराष्ट्रविषयः, तत्र भवाः, सकलायाश्चतुःषष्टेः पाञ्चालिक्या गीताद्यायाश्च प्रयोगेण रागस्तासां भवतीति तत्प्रयोगरागिण्यः, अश्लीलं ग्राम्यं परुषं च निष्ठुरं वाक्यं वदन्ति सहन्ते चेति तत्प्रियाः, शयने चेति । संप्रयोगे, रभसोपक्रमा इति । धृष्टत्वादादावेव रभसेन पुरुषमभियुञ्जत इत्यर्थः ॥२९॥

तथाविधा एव रहसि प्रकाशान्ते नागरिक्यः ॥ ३० ॥

नागरिक्य इति । पाटलिपुत्रिक्यः, तथाविधा एवेति । तेनैव प्रकारेण सकलचतुःषष्टिप्रयोगरागितयाऽश्लीलपरुषवाक्यप्रियतया च रहसि विजने प्रकाशन्ते सत्रपत्वाद्, महाराष्ट्रियक्यस्तु प्रकाशे रहसि चेति विशेषः, शयने च रभसोपक्रमत्वं तुल्यम् ॥ ३० ॥

मृद्यमानाश्चाभियोगान्मन्दं मन्दं प्रसिञ्चन्ते द्राविड्यः ॥३१॥

द्राविड्य इति । कर्णाटविषयाद्दक्षिणेन द्रविडविषयः, तत्र भवाः, अभियोगादिति। यन्त्रयोगात्प्रागालिङ्गनाद्यभियोगात्प्रभृति पुरुषेण मृद्यमाना बहिरन्तश्च शिथिलीक्रियमाणावयवा मन्दं मन्दं प्रसिञ्चन्त इति स्तोकं स्तोकं मूर्च्छनासुखवर्जितं क्षरणं कुर्वत इति, अमन्दत्वात्, ततोऽन्ते समाक्षिप्तवेगा विसृष्टिः, तेनैकस्मिन्नेव रते निवृत्तरागा भवन्तीति दर्शयति ॥३१॥

मध्यमवेगाः सर्वसहाः स्वाङ्गप्रच्छादिन्यः पराङ्गहामिन्यः कुत्सिताश्लीलपरुषपरिहारिण्यो वानवासिक्यः ॥ ३२ ॥

वानवासिक्य इति । कोङ्कणविषयात्पूर्वेण वनवासविषयः, तत्र भवाः मध्यमवेगा भावतः कालतश्च सर्वमालिङ्गनादिकं सहन्ते,

५ अध्याये ] देश्योपचारप्रकरणम् । ११३

व्यक्तमात्मनः शरीरे दोषं प्रच्छादयन्ति, परस्योपहसन्ति, कुत्सित- रूपेण व्यवहारेण चाश्लीलं ग्राम्यं पुरुषं परिहरन्ति, न तेन सं- प्रयुज्यन्ते ॥ ३२ ॥

मृदुभाषिण्योऽनुरागवत्यो मृद्वङ्गयश्च गौड्यः ॥ ३३ ॥

गौड्य इति । गौड्यः पूर्वदेशभवा मृदुभाषिण्यः प्रदर्शनार्थं चैतद- न्यदपि लक्षयेत् ॥ ३३ ॥

देशसात्म्यात्प्रकृतिसात्म्यं बलीय इति सुवर्णनाभो, न तत्र देश्या उपचाराः ॥ ३४ ॥

प्रकृतिसात्म्यमिति । प्रकृतिः=स्वभावः, तत्सात्म्यमेव मन्यते, दे- शप्रकृतिसात्म्येनैवोपचाराः कर्तव्याः, उभयसंनिपाते विरोधे सति देशसात्म्यात्प्रकृतिसात्म्यं बलीयोऽन्तरङ्गत्वान्, न तत्र देश्या उपचारा- इति सुवर्णनामस्य, आचार्याणां तु प्रकृतिसात्म्यपरिहारेणैव देशसा- त्म्येनोपचरेदिति मतं, शास्त्रकृतोऽपि सुवर्णनाभमतमेवाभिमतमप्र- तिषिद्धत्वात् ॥ ३४ ॥

कालयोगान्च देशाद्देशान्तरमुपचारवेषलीलाश्चानुगच्छन्ति, तच्च विद्यात् ॥ ३५ ॥

कालयोगाच्चेति । कालान्तरेण, देशाद्देशान्तरं, तथा तत्रत्यानुपचा- रान् वेषं नेपथ्यं लीलां चेष्टाविशेषमनुगच्छन्ति, तच्चेति । देशान्तराद्य- नुगमनं तत्त्वतो विद्याद्, अन्यथोपचारादिदर्शनेन तद्देशजेयमित्युपचर्य- माणादालिङ्गनादितो विगुणा स्यात्, तस्मात्संचारिगुणत्यागेन स्थायि- देशप्रचारैरेवावधार्य; प्रकृतिसात्म्येनोपचरेत् ॥ ३५ ॥

उपगूहनादिषु च रागवर्धनं पूर्वं पूर्वं विचित्रमुत्तरमुत्तरं च ॥३६॥

उपगूहनादिष्विति । आलिङ्गनचुम्बननखदशनच्छेदप्रहरणसीत्कृतेषु षट्सु बहिः कर्मसु पूर्वं पूर्वं रागवर्धनं, तत्र सीत्कृताच्छ्रुतिरमणीया- त्प्रहरणं स्पर्शकरं रागवर्धनं, ततो दशनच्छेद्यमतिस्पर्शकरं, ततो- ऽपि परिहारेण नखच्छेद्यं, तस्मादपि चुम्बनं मृदुस्पर्शकरं, ततोऽपि सर्वाङ्गीकमालिङ्गनमतिस्पर्शकारीति, विचित्रमुत्तरोत्तरमिति, तत्रोपगू- हनात्स्थूलकर्मणश्चुम्बनं कुटिलकर्म विचित्रं, ततो नखविलेखनं, तस्मादपि दशनच्छेद्यमतिकुटिलं, ततोऽपि प्रहणनं यतस्तद्धस्तला- घवान्मृदुपरिहारेण रागं दीपयति, ततोऽपि सीत्कृतं यदुपदेशेऽपि दुर्ग्रहमिति ॥ ३६ ॥

एवं देशसात्म्यात्परस्परमुपचरतोश्छेद्यकलहोऽपि स्यात्, तत्र प्रीति-

१५ का० सू०

११४ | सटीके कामसूत्रे | [ २ अधिकरणे,

स्थिरीकरणार्थं चेष्टितमुच्यते, तद् द्विविधं—रहसि प्रकाशे च सेवने, तत्र पूर्वमधिकृत्याह —

वार्यमाणश्च पुरुषो यत्कुर्यात्तदनु क्षतम् । अमृष्यमाणा द्विगुणं तदेव प्रतियोजयेत् ॥ ३७ ॥

वार्यमाण इति । आङ्गिकेन वाचिकेन वाऽभिनयेन निषिध्यमानः प्रकृतिसात्म्याद्, यदा त्वनिषिध्यमानस्तदा कृते प्रतिकृतं कुर्यादित्ययमेव पक्षः, न द्विगुणयोजनं कलहो वा, द्यूतकलहोऽपि द्यूतमधिकृत्योक्तम्, इह सात्म्यं विशेषः, अमृष्यमाणेति । अक्षममाणा, द्विगुणं प्रयुक्तादधिकरुच्छेद्यं यत्तदेव न विजातीयम्, प्रतियोजयेत्=प्रतीपं-योजयेत् ॥ ३७ ॥

कस्य किं द्विगुणमित्याह—

बिन्दोः प्रतिक्रिया माला मालायाश्चाभ्रखण्डकम् । इति क्रोधादिवाविष्टा कलहान्प्रतियोजयेत् ॥ ३८ ॥

बिन्दोरिति । मालेति बिन्दुमाला, तस्या अप्यभ्रखण्डकं प्रतीकारः, इत्येवं द्विगुणं प्रतीकारं बुद्ध्वा योजयेत्कलहं प्रति, तथाऽभ्रखण्डस्य वराहचर्वितकं, गूढस्योच्छूनकं, तस्य प्रवालमणिः, तस्यापि मणिमाला, तस्या अपि बिन्दुरिति, तत्र पूर्वाणि चत्वारि त्वचि स्थितानि, शेषाणि त्वचमतिक्रम्य; क्रोधादिवाविष्टेति । कृतककोपेन दर्शितावस्थाऽन्तरा, कलहान्तरं कृतककलहदर्शनार्थम् ॥ ३८ ॥

सकचग्रहमुन्नम्य मुखं तस्य ततः पिबेत् । निलीयेत दशेच्चैव तत्र तत्र मदेरिता ॥ ३९ ॥

मुखं पिबेदधरपानाख्येन चुम्बनेन, तत्र चायं विदग्धक्रमः, सकचग्रहमुन्नम्येति । पाणिनाैकेन कचेषु द्वितीयेन चिबुके परिगृह्योत्तानीकृत्येत्यर्थः, निलीयेत दृढं संश्लिष्येद्, दशेच्च तत्र तत्र च्छेद्यस्थाने यत्र यत्र वा तेन दष्टा, मदेरिता=पानमदप्रेरिता, तदेव चेष्टितं सुखयति ॥ ३९ ॥

विधानान्तरमाह—

उन्नम्य कण्ठे कान्तस्य संश्रिता वक्षसः स्थलीम् । मणिमालां प्रयुञ्जीत यच्चान्यदपि लक्षितम् ॥ ४० ॥

उन्नम्येति । संश्रिता वक्षसः स्थलीमेकेन बाहुपाशेनावेष्ट्य कण्ठमुन्नम्य द्वितीयेन हस्तेन चिबुकं गृहीत्वा; मणिमालां प्रयुञ्जीत, गले स्व-

५ अध्याये ] देश्योपचारप्रकरणम् । ११५

स्थाने कण्ठिकामिव, यच्चान्यदपि लक्षितं दशनच्छेद्यं मनोहारि, अत्रा- पि वैचित्र्यापेक्षेति सूचयति ॥ ४० ॥

प्रकाशे चेष्टितमाह—

दिवाऽपि जनसंबाधे नायकेन प्रदर्शितम् ।
उद्दिश्य स्वकृतं चिह्नं हसेदन्यैरलक्षिता ॥ ४१ ॥

दिवाऽपीति । रात्रौ नायिकया यत्कृतं सिद्धं तद्दिवाऽपि नायकेन क- थमस्मिञ्जनसमूहे प्रच्छाद्यमिति भावमाकारं ग्राहयेत्प्रदर्शयेद्, उद्दिश्य स्वयं कृतं चिह्नमिति दुष्टस्यायमेव निग्रहो युक्त इति भावं ग्राहयन्ती हसेद्, अन्यैरलक्षितेति । नायकेनाप्यलक्षितेति योज्यम्, अन्यथा द्वा- वप्यनागरकौ जनसम्बाधे स्यातामिति ॥ ४१ ॥

साऽपि तत्कृतानि चिह्नानि प्रदर्शयेदित्याह—

विकूणन्तीव मुखं कुत्सयन्तीव नायकम् ।
स्वगात्रस्थानि चिह्नानि सास्रूयेव प्रदर्शयेत् ॥ ४२ ॥

विकूणन्तीव । व्यर्थचुम्बनार्थं सङ्कोचयन्तीव सङ्कोचस्येष्टत्वात्, कुत्सयन्तीव भ्रूनयनविकारैर्धिग्धिग्दुर्विदग्धमिति, 'तर्जयन्ती' इति पाठान्तरं, फलमस्य प्राप्स्यसीति तर्जनं, सासूयेवाक्षममाणेव ॥ ४२ ॥

परस्परा नुकूल्येन तदेवं लज्जमानयोः ।
संवत्सरशतेनापि प्रीतिर्न परिहीयते ॥ ४३ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे साम्प्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे
दशनच्छेद्यविधयो देश्याश्चोपचाराः पञ्चमोऽध्यायः ।
आदितो दशमः ।

तदिति । तस्मात् संवत्सरशतेन पुरुषायुः प्रमाणेनेत्यर्थः, प्रीतिर्न परिहीयते स्थिरीभवतीत्यर्थः, भोजनमपि ह्येकरसमुपसेव्यमानं विरा- गं जनयति ॥ ४३ ॥

देश्या उपचारा द्वादशं प्रकरणम् ।

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे दशनच्छेद्यविधयो देश्या उपचाराश्च पञ्चमोऽध्यायः ।

११६	सटीके कामसूत्रे	[ २ अधिकरणे,

षष्ठोऽध्यायः ।

एवं देशप्रकृतिसात्म्यापेक्षयाऽऽलिङ्गनाद्युपचाराज्जातरागयोः संवेशनयोग्यत्वात्संवेशनप्रकाराः, तथा संवेशनविशेषत्वाच्चित्ररतानीति प्रकरणद्वयमत्राध्याये।

यदाह—

रागकाले विशालयन्त्येव जघनं मृगी संविशेदुच्चरते ॥ १ ॥

रागकाल इति । रागकालो यत्र स्तब्धलिङ्गता, साधनसद्भावयोः संयोगार्थं संवेशनं, तच्च तदानीमेव युज्यते, तेन प्रमाणतो रतमधिकृत्य; संवेशनप्रकाराः, तेनात्र विषमरतेषु प्रमाणान्तरासङ्क्रान्तिर्द्रष्टव्या, विशालयन्त्येवेति । ऊर्वोर्विश्लेषणात् प्रसारयन्ती तत्प्रसारणादस्य बर्धनं, केवलं जघनं विवृतमुखम्भवति, उच्चरत इति । वृषेण सम्प्रयुज्यमाना मृगी संविशेच्छयीत, तस्याः संवृतरन्ध्रत्वाद्, उपलक्षणं चैतद्, उच्चतररते चाश्वेन सम्प्रयोक्ष्यमाणा जघनं विशालयन्तीव संविशेद्, अत्रातिदेशं वक्ष्यति ॥ १ ॥

अवह्रासयन्तीव हस्तिनी नीचरते ॥ २ ॥

अवह्रासयन्तीवेति । ऊर्वोः संश्लेषणात्सङ्कोचयन्तीव, यथा संवृतमुखं भवति, हस्तिनी नीचरते वृषेण सम्प्रयोक्ष्यमाणा संविशेदित्येव, तस्या बहलरन्ध्रत्वाद्, शशेन तु नीचतररतेऽवह्रासयन्तीव, अत्राप्यतिदेशं वक्ष्यति ॥ २ ॥

न्याय्यो यत्र योगस्तत्र समपृष्ठम् ॥ ३ ॥

यत्र यस्मिन््रते न्यायादनपेतो योगः स्वभावसिद्धत्वात् समरतइत्यर्थः, तत्र समपृष्ठं संविशेदित्येव क्रियाविशेषणमेतत्, सङ्कोचनप्रसारणाभावात्समं जघनपृष्ठं यस्यां क्रियायामिति ॥ ३ ॥

आभ्यां बडवा व्याख्याता ॥ ४ ॥

साऽप्युच्चरतेऽश्वेन संप्रयोक्ष्यमाणा विशालयन्तीव, शशेनावह्रासयन्तीव, न्याय्यो यत्र वृषेण तत्र समपृष्ठं संविशेदिति, आभ्यां=मृगीहस्तिनीभ्यां, व्याख्याता, यथा चोक्तम्—

‘विवृतोरुकमुच्चं तु नीचं स्यात्संवृतोरुकम् ।
तथा स्थितोरुकं चापि समपृष्ठं समे रते’ ॥ ४ ॥

संवेशनस्य प्रतिग्रहफलत्वात्प्रतिग्रहमाह—

तत्र जघनेन नायकं प्रतिगृह्णीयात् ॥ ५ ॥

तत्रेति । संकोचनप्रसारणभेदात्समपृष्ठाच्च त्रिविधे संवेशने जघ-

६ अध्याये ] संवेशनप्रकरणम् । ११७

नेन स्वेन नायकं प्रतिगृह्णीयात्, स्तब्धलिङ्गं प्रतीच्छेदित्यर्थः ॥ ५ ॥

अपद्रव्याणि च सविशेषं नीचरते ॥ ६ ॥

अपद्रव्याणि चेति । वृषेण शशेन वा प्रयुज्यमानानि कृत्रिमसा- धनानि वडवा हस्तिनी वा प्रतिगृह्णीयादित्येव, तत्रापि विशेषः-यदि समरतं साधनसदृशं कृत्रिमं तदा नावह्वासयन्ती विशालयन्ती वा, त- तोऽप्यधिकं चेद्विशालयन्तीव प्रतिगृह्णीयादित्यर्थः, नीचरत इति। उच्च- रतेऽपद्रव्यप्रयोगासम्भवात् ॥ ६ ॥

यया युक्त्या विवृतं संवृतं वा जघनं स्यात्तद्यथाक्रममाह-

उत्फुल्लकं विजृम्भितकमिन्द्राणिकं चेति त्रितयं मृग्याः प्रायेण॥७॥

उत्फुल्लकमिति । समरते लौकिकी युक्तिरुक्ता न शास्त्रीया, लोके हि ग्राम्यनागरभेदादुत्तानायाः संवेशनद्वयं प्रतीत पार्श्वे च संपुटकं,- तत्त्रितयमपि समपृष्ठं घटयतीति, यथा चोक्तम्-

'ग्राम्यमासीनकान्तोरुविन्यस्तप्रमदोरुकम् ।
नागरं च नरोरुस्थं स्त्रीपादाम्भोरुहद्वयम् ॥'

त्रितयमिति । त्र्यवयवं संवेशनम्, प्रायेणेत्येकान्तेन ॥ ७ ॥

शिरो विनिपात्योर्ध्वं जघनमूत्फुल्लकम् ॥ ८ ॥

शिर इति । शिरोभागमधस्ताच्छय्यायां विनिपात्योत्तानमूर्ध्वं ज- घनं कुर्यादितिभेदमेवंरूपं पश्चाद्भागेनेत्यर्थः, यद्यपि तत्स्वतो भवति तथाऽप्यतिविस्तारणार्थमुपर्युपरिस्थितपृष्ठे त्रिकभागं विनिवेशयेत्, पादपाणीं च स्फिचोर्बाह्यतः, एवं जघनस्योर्ध्वं विवृतत्वादुत्फुल्ल- मिवोत्फुल्लकम् ॥ ८ ॥

तत्रापसारं दद्यात् ॥ ९ ॥

तत्रेति । उत्फुल्लके, अपसारं दद्यादिति । नायकेन यन्त्रेण संयोज्य- माना कटिभागेनापसरेद्, नायको वा शनैः शनैः संयोज्यापसरेद्, या- वदार्द्रसंबाधता न भवति, सहसोपसृताया हि पीडा, नायकस्य च लि- ङ्गचर्मोद्वर्तनं, यदवपादिकेति वैद्यैरुच्यते ॥ ९ ॥

अनीचे सक्थिनी तिर्यगवसज्य प्रतीच्छेदिति विजृम्भितकम्॥१०॥

अनीचे इति । सक्थिनी=ऊरू, तिर्यगवसज्येति । तिरश्चीने कृत्वा, तत्रापि शय्यायां पादयोरुत्तानविन्यासादपि तिरश्चीने भवतः, किं तु नीचैरित्याह-अनीचेति । प्रतीच्छेन्नायकमित्यर्थः, जृम्भितमिवेति । जघनमिति, विवृतास्यत्वाज्जृम्भितमिव ॥ १० ॥

१९८ सटीके कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

पार्श्वयोः सममूरू विन्यस्य पार्श्वयोर्जानुनी निदध्यादित्य- भ्यासयोगादिन्द्राणी ॥ ११ ॥

पार्श्वयोरिति । जङ्घासंश्लिष्टावूरू पार्श्वयोः सममनुकार्यं विन्य- स्य पार्श्वयोर्जानुनी निदध्यात्, कक्षावहिर्भागयोरित्यर्थः, एवं च बाहु- मूलाभ्यामवष्टभ्य गृहीतत्वात्पूर्वस्माद्विवृततरं भवति, अभ्यासयोगादि- ति । सहसा निष्पादयितुमशक्यत्वादस्याः, इन्द्राणीति । शचीप्रोक्तत्वा- त्तत्संज्ञया व्यपदेशः, तत्राप्यपसारं दद्यादिति योज्यम् ॥ ११ ॥

तयोच्चतररतस्यापि परिग्रहः ॥ १२ ॥

तयेति । इन्द्राण्या, उच्चतररतस्यापीति । न केवलमिन्द्राण्या मृगी वृषं प्रतीच्छेत् प्रतिगृह्णीयाद्, अश्वमपि, तस्या धृतरागत्वाद्विवृतराग- हेतुत्वात्, तत उच्चतररतेति । विशालयन्तीवेति सिद्धं भवति, तदुत्फुल्ल- कजृम्भितकाभ्यां तु मृगी वृषमेव, बडवाऽपि ताभ्यामेवाश्वमित्यर्थो- क्तम्, पूर्वमतिदिष्टत्वात् ॥ १२ ॥

संपुटेन प्रतिग्रहो नीचरते ॥ १३ ॥

संपुटेनेति । हस्तिनी संपुटेन वक्ष्यमाणलक्षणेन वृषं प्रतिगृह्णी- यादित्यर्थः ॥ १३ ॥

एतेन नीचतररतेऽपि संपुटकं पीडितकं वेष्टितकं वाडवक- मिति हस्तिन्याः ॥ १४ ॥

नीचतररतेऽपीति । शशमपि प्रतिगृह्णीयादित्यर्थः, तस्य संवृतहेतु- त्वात्, तेन च प्रतिगृहीते पीडितकादि प्रयोक्तव्यं, तेनाप्यवहासयन्ती- वेति सिद्धं, बडवाऽपि संपुटकेन शशं प्रतिगृह्णीयादित्यर्थोक्तम्, पूर्व- मतिदिष्टत्वात् ॥ १४ ॥

संपुटकयुक्तिमाह—

ऋजुप्रसारितावुभावप्युभयोश्चरणाविति संपुटः ॥ १५ ॥

ऋज्विति । प्रगुणं प्रसारितौ यथा यन्त्रयोगः स्याद् , उभयोरिति । स्त्रीपुंसयोः, संपुट इति । संपुट इवोभयोरेकत्र संश्लेषात् ॥ १५ ॥

स द्विविधः पार्श्वसंपुट उत्तानसंपुटश्च तथा कर्मयोगात् ॥ १६॥

तथा कर्मयोगादिति । तेन प्रकारेण रतानुष्ठानयोगादित्यर्थः, तत्र पार्श्वसंविष्टयोः पार्श्वसंपुटः, उत्तानसंविष्टाया उपर्यर्वाक् संविष्टस्यैकः, विपर्ययेण द्वितीय इति द्विविध उत्तानसंपुटकोऽन्यतरेण व्यपदिश्यते, कथमत्र यन्त्रयोग इति नाशङ्कनीयं सुकरत्वात्, पार्श्वसंपुटके तु ना-

६ अध्याये ] संवेशनप्रकरणम् । ११९

---

यकस्य कटिरुपधानिकायां तिष्ठेद्, नायिकायाश्च शयनीये, अन्यथा शयनीयस्थयोर्द्वयोः कटिभागयोर्विश्लेषाद्यन्त्रं कदा चिद्विघटेत, कात्यायनस्तु संपुटकमन्यथा प्राह—

'कुञ्चितस्तननार्यूरूसंक्रान्तनृकटिः पुरः ।
त्र्यस्रस्थनरयोगात्तु संमुखः संपुटः स्मृतः' ॥ इति,

अत्रासंहतोरुत्वज्जघनावह्वासो न संभवति, अतो न नीचरते हस्तिन्याः, समरते तु स्याद्, यथास्थितोरुकतयाऽस्य लौकिकत्वात् ॥ १६ ॥

पार्श्वेन तु शयानो दक्षिणेन नारीमधिशयीतेति सार्वत्रिकमेतत् ॥ १७ ॥

पार्श्वेन तु शयान इति । निद्रां गन्तुं, दक्षिणेन नारीमिति । एनपा योगे द्वितीया, नार्या दक्षिणे भाग आत्मनो वामेन पार्श्वेनासनपरिणता शयनीमधिशयीतेत्यर्थः, सार्वत्रिकमिति । सर्वास्वेव मृग्यादिनायिकास्वयं निद्राकाले भवत्यविरोधाद्, रतकाले तु तद्विपरीतो हस्तिन्या एव संकोचहेतुत्वाद्, वामहस्तेन तत्र गुह्यस्पर्शनादौ शिष्टानुज्ञातत्वात् ॥ १७ ॥

संपुटकप्रयुक्तयन्त्रैव दृढमूरू पीडयेदिति पीडितकम् ॥ १८ ॥

संपुटकप्रयुक्तयन्त्रैवेति । उत्तानसंपुटे पार्श्वसंपुटे वा, तत्प्रयुक्तयन्त्रा नायिका दृढं द्वावूरू परस्परं पीडयेत्ततोऽतिपीडनात्सं mudटकमेव पीडितकमिति संवृताकारं भवतीति ॥ १८ ॥

ऊरू व्यत्यस्येदिति वेष्टितकम् ॥ १९ ॥

संपुटकप्रयुक्तयन्त्रैवेत्यर्थः । तत्राप्युत्तानसंपुटके वामं दक्षिणतो नयेद् दक्षिणं वामत इति, तदेवं परस्परोरुवेष्टनाजघनं पूर्वस्मात्संवृततरं भवति, तत्र स्वभावेन सिद्धत्वात् ॥ १९ ॥

बडवेव निष्ठुरमवगृह्णीयादिति बाडवकमाभ्यासिकम् ॥ २० ॥

निष्ठुरं=निश्चलम्, अवगृह्णीयात् संबाधौष्ठपुटेन साधनमित्यर्थः, बाडवकं=बडवाया इदं कर्म, आभ्यासिकं, सहसा सम्प्रयोगे प्रयोक्तुमशक्यत्वात् ॥ २० ॥

तदान्ध्रीषु प्रायेणेति संवेशनप्रकारा बाभ्रवीयाः ॥ २१ ॥

आन्ध्रीषु प्रायेण दृश्यते, तासां यत्नपरत्वात्, तस्याभ्यासोपायश्च संप्रदायनिरूप्यः, ततोऽभ्यासात्तन्निरपेक्षग्रहणमिति, बाभ्रवीयाः=बाभ्रव्येण प्रोक्ताः, सप्तैव संवेशनप्रकाराः ॥ २१ ॥

अनेन विकल्पवर्गस्य न्यूनतामाह—

सौवर्णनाभास्तूभावप्यूर ऊर्ध्वाविति तदुद्यकम् ॥ २२ ॥

१२० सटीक कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

सौवर्णनाभास्तु । हस्तिन्या इति वर्तते, सुवर्णनामेन प्रोक्ताः, अनेन द्वैविध्यमाह, उत्ताना नायिका द्वावप्यूरू संश्लिष्टावूर्ध्वावेवावस्थापयेद्, नायकोऽपि जान्वन्तरेण दोर्भ्यां तावाश्लिष्योपसर्पेत्, तद् भुग्नकमिति, ऊर्वोरूर्ध्वं निःसृतत्वात् ॥ २२ ॥

चरणानूर्ध्वं नायकोऽस्या धारयेदिति जृम्भितकम् ॥ २३ ॥

चरणानूर्ध्वमिति । नायिकाजानुसंधी स्कन्धयोर्विन्यस्य, चरणानू- र्ध्वं नायकेन धारितौ भवत इति जृम्भितकम् ॥ २३ ॥

तत्कुञ्चितावुपपीडितकम् ॥ २४ ॥

तत्कुञ्चितौ । धारयेदित्येव, नायकोरसि चरणौ निदध्याद् , नाय- कोऽपि बाहुपाशेन नायिकाया ग्रीवामावेष्ट्योपसर्पेद्, एवं चरणानूर्ध्वं- संकुचितावधस्तादुरसा धारितौ स्यातां, द्वयोरुरसि पीडनादु- ष्पीडितकम् ॥ २४ ॥

तदेकस्मिन्प्रसारितेऽर्धपीडितकम् ॥ २५ ॥

तदिति । पीडितकम्, एकस्मिंश्चरणे प्रसारिते व्यत्यासेनेति द्विती- यमप्यर्धपीडितकम् अर्धपीडनात् ॥ २५ ॥

नायकस्यांस एको द्वितीयकः प्रसारित इति पुनः पुनर्व्य- त्यासेन वेणुदारितकम् ॥ २६ ॥

नायकस्यांसे स्कन्धे वामश्चरणः स्थितः, क्षणादनु तदधस्तात्प्रसा- रित इत्येकम्, पुनर्व्यत्यासेन दक्षिणस्कन्धे वामः प्रसारित इति द्विती- यं, वेणुदारितकमिति । वंशस्येव दारणां पाटनम् ॥ २६ ॥

एकः शिरस उपरि गच्छेद्वितीयः प्रसारित इति शूलाचित- कमाभ्यासिकम् ॥ २७ ॥

एक इति । वामो दक्षिणो वा चरणः, शिरस इति । नायिकायाः, द्वि- तीय इति । दक्षिणो वामो वाऽधः, एवं द्विविधं शूलाचितकं, शूल इवा- रोपणाच्छूलभिन्नवत्तच्छरीरस्य लक्ष्यमाणत्वाद्, आभ्यासिकम्, अन्यथा कथमुपरितनजङ्घाकाण्डः स्थगितकः स्यात् ॥ २७ ॥

संकुचितौ स्वस्वस्तिदेशे निदध्यादिति कार्कट कम् ॥ २८ ॥

संकुचितौ नायिकाचरणौ जानुसंकोचात्स्वस्वस्तिदेशे स्वनाभिमूले निदध्यान्नायकः, कार्कटकमिति । कर्कटस्येदं कर्म, यदग्रचरणौ तथा तिष्ठतः ॥ २८ ॥

ऊर्ध्वावूरू व्यत्यस्येदिति पीडितकम् ॥ २६ ॥

६ अध्याये ] संवेशनप्रकरणम्। १२१

ऊर्ध्वावूरू व्यत्यस्येदिति। उत्तानं वामं दक्षिणतो नयेद्, दक्षिणं वामतः, पीडितकं जघनपीडनात् ॥ २९ ॥

जङ्घाव्यत्यासेन पद्मासनवत् ॥ ३० ॥

जङ्घाव्यत्यासेनेति। उत्ताना नायिका दक्षिणपादं वामे स्वोरुमूले विदध्याद्, वामं च दक्षिणे, पद्मासनमिति प्रतीतम् ॥ ३० ॥

पृष्ठं परिष्वजमानायाः पराङ्मुखेण परावृत्तकमाभ्यासिकम् ॥३१॥

पृष्ठमिति। यन्त्रमविश्लिष्य; पूर्वकायेन परावृत्तस्य नायकस्य पृष्ठमुपगूहमानायाः परावृत्तकम्, पराङ्मुखेन नायकेन संप्रयोगाद्, उपलक्षणं चैतत्, पृष्ठमुपगूहमानस्य पराङ्मुख्या परावृत्तकम्, आभ्यासिकं, सहसा कर्तुमशक्यत्वाद्, उभयकायं परिवृत्य; संविष्टायाः पृष्ठमुपगूहमानस्य पराङ्मुख्या परावृत्तकमाभ्यासिकमर्थोक्तम् ॥ ३१ ॥

एते संवेशनप्रकारा न चित्राः, लोके हि स्थले पृष्ठतः पार्श्वतो वा शयनं प्रतीतंत, ततोऽन्यच्चित्रं, तदेतैरुपलक्षयेदिति दर्शयन्नाह—

जलं च संविष्टोपविष्टस्थितात्मकांश्चित्रान्योगांस्तुनुपलक्षयेत् तथा सुकरत्वादिति सुवर्णनाभः ॥ ३२ ॥

जले चेति। चकारात्स्थले च, तत्राप्सु क्रीडायां कूले शिरो निधाय; संविष्टयोः संवेशनात्मकोडपि यः स्थलाभावाच्चित्रयोगस्तं संपुटेन परावृत्तकेन चोपलक्षयेद्, उपविष्टस्य नायकस्योपवेशनात्मकैस्तैः सर्वैरेव प्रकारैः, ऊर्ध्वस्थितायाः स्थितात्मकः स्थले शयनाभावाद्, चित्रो योगस्तं शूलाचितके, तथा सुकरत्वादितिः तैः प्रकारैः संयोगस्याप्सु सौकर्यात्॥३२॥

वार्तं तु तत् शिष्टैरपस्मृतत्वादिति वात्स्यायनः ॥ ३३ ॥

वार्तं त्विति। तथा सुकरत्वादिति सत्यं वार्तं तु तद्, असारमित्यर्थः। शिष्टैरपस्मृतत्वादिति। स्मृतिकारैर्निषिद्धत्वादित्यर्थः, तथा च गौतमीयवचनम्—‘अप्सु मिथुनसंयोगे नरक, इति, प्रायश्चित्तविधाने भार्गववचनम्—

‘रेतः सिक्त्वा जले चैव कृच्छ्रं चान्द्रायणं चरेद्’ इति,
तस्मात्स्थलप्रयोज्यमेव चरेत् ॥ ३३ ॥

संवेशनप्रकारास्त्रयोदशं प्रकरणम् ॥
प्रकरणसम्बन्धमाह—

अथ चित्ररतानि ॥ ३४ ॥

अथेति। संवेशनप्रस्तावे तद्विशेषत्वात्स्थलप्रयोज्यानीत्युच्यन्ते॥३४॥
१६ का० सू०

१२२ | सटीके कामसूत्रे | [ २ अधिकरणे,

तत्रोर्ध्वमधिकृत्याह—

ऊर्ध्वस्थितयोर्यूनोः परस्परापाश्रययोः कुड्यस्तम्भापाश्रितयोर्वा स्थितरतम् ॥ ३५ ॥

परस्परापाश्रययोरिति । आश्रयान्तराभावाद्बाहुपाशेनान्योन्योपलब्धयोः, कुड्यस्तम्भापाश्रितयोरिति । नायिकायां कुड्ये स्तम्भे वाऽपाश्रितायां द्वितीयोऽपि तदाश्रयादाश्रित इत्युक्तं, स्थितरतं च द्वयोरूर्ध्वस्थितत्वात्, करणत्रयमत्रान्तर्भूतं, यथोक्तम्—

'उत्क्षिप्तप्रमदापादमेकेन नरपाणिना ।
प्रसारणविशेषेण व्यायतं संमुखं स्मृतम् ॥
नारीपादतलन्‍यासान्नरहस्ततले तु यत् ।
कुञ्चितप्रमदाजानुद्वयं द्वितलसंज्ञितम् ॥
नरकूर्परविन्यस्तस्त्रीनिकुञ्चितजानुकम् ।
जानूकूर्परमुद्दिष्टमिति शुद्धो विधिः स्मृतः' इति ॥ ३५ ॥

कुड्यापाश्रितस्य कण्ठावसक्तबाहुपाशायास्तद्धस्तपञ्जरोपविष्ठाया ऊरुपाशेन जघनमभिवेष्टयन्त्या कुड्ये चरणक्रमेण वलन्त्याऽवलम्बितकं रतम् ॥ ३६ ॥

कुड्यापाश्रितस्येत्युपलक्षणार्थत्वात्स्तम्भापाश्रितस्य नायकस्य कण्ठेऽवसक्तोऽवलग्नो बाहुपाशो यस्या इति विग्रहः, तद्धस्तपञ्जरेति । नायकस्य हस्ताभ्यां वेणीबन्धेन घटितपञ्जरे समुपविष्ठाया ऊरुपाशेन जघनं नायकस्य वेष्टयन्त्याः, चरणक्रमेण वलन्त्या इति । कुड्ये स्तम्भे वा पुनः पुनश्चरणविक्षेपेण कटिं प्रेङ्खयन्त्याः, अवलम्बितकं, नायककण्ठान्नायिकाया अवलम्बनाद्, एतदुभयं वहायसिकत्वाच्चित्रम् ॥ ३६ ॥

भूमौ वा चतुष्पदवदास्थिताया वृषलीलयाऽवस्कन्दनं धैनुकम् ॥ ३७ ॥

चतुष्पदवदिति । सामान्यनिर्देशो वक्ष्यमाणापेक्षस्तत्र धेनुकावच्चतुर्भिर्गात्रैरधोमुखमवस्थितायाः, वृषलीलयेति । वृषचेष्टया नायकस्यावस्कन्दनं कटिभागेऽभिपतनं, धैनुकमिति । धेनुकाया इदम् , एतच्च मनुष्यधर्माचरणाच्चित्रम् ॥ ३७ ॥

तत्र पृष्ठमुरःकर्माणि लभते ॥ ३८ ॥

तत्रेति । धैनुके, पृष्ठमुरःकर्माणि लभत इति । यानि नायिकोरसि प्रहणनश्लेषोपगूहनादीनि तानि पृष्ठे प्रयुञ्जीतेत्यर्थः ॥ ३८ ॥

एतेनैव योगेन शौनमैणेयं छागलं गर्दभाक्रान्तं मार्जारलालि-

६ अध्याये ] चित्ररतप्रकरणम्। १२३

तर्कं व्याघ्रावस्कन्दनं गजोपमर्दितं वराहधृष्टकं तुरगाधिरूढकमिति यत्र यत्र विशेषो योगोऽपूर्वस्तत्तदुपलक्षयेत् ॥ ३९ ॥

एतेनेति । धैनुकयोगेन शौनादिकमुपलक्षयेदित्यर्थः, श्वादीनां चतुष्पदत्वात्तद्गतमेनेन व्याख्यातमित्यवगच्छेदित्यर्थः, विशेषप्रतिपत्तौ तु कारणमाह-यत्र यत्रेति । यस्मिन्यस्मिन् येन येन विशेषेण स्वरगतेन च कायगतेन योगोऽपूर्वो दृश्यते तत्तदुपलक्षयेत्, तत्र शुनीवदवस्थिता श्वलीलया नायकस्यावस्कन्दनम्, एवं छगलीवच्छगललीलया च्छागलम्, एणीवदेणलीलयैणेयम्, 'एण्या ढञ्' ।५।२।१६। व्यापारस्यापि विकारत्वाद्, गर्दभीवद् गर्दभलीलयाऽऽक्रमणं गर्दभाक्रान्तकम्, मार्जारीवन्मार्जारीलीलया च ललितकं मार्जारललितकं, व्याघ्रीवद्व्याघ्रलीलयाऽवस्कन्दितं व्याघ्रावस्कन्दनं, गजवद्गजलीलयोपमर्दनं गजोपमर्दितं, तुरगीवत्तुरगलीलयाऽधिरोहणं तुरगाधिरूढकम्, अत्र श्वादीनां स्वरकायगतं चेष्टितं प्रत्यक्षतोऽवगन्तव्यम्, अप्रत्यक्षीकृतस्य प्रयोक्तुमशक्यत्वात् ॥ ३९ ॥

मिश्रीकृतसद्भावाभ्यां द्वाभ्यां सह संघातकं रतम् ॥ ४० ॥

मिश्रीकृतसद्भावाभ्यामिति । दंपत्योर्हि रतं, द्वाभ्यां तु परस्परोपजनितविश्वासाभ्यां नायिकाभ्यां सहैकस्य नायकस्य रतं चि संघातकाख्यम्, एकशयने स्त्रीयुग्मस्य युगपत्संप्रयुज्यमानत्वाद्, यदच हि पुरुषोपसृप्तेरेकस्यां रागापनयनं तदैवापरस्याश्चुम्बनादिना रागजननं, ततोऽस्या रागापनयनं प्रशान्तरागायाश्च रागजननमिति ॥ ४० ॥

बह्वीभिश्च सह गौयूथिकम् ॥ ४१ ॥

बह्वीभिश्च=मिश्रीकृतसद्भावाभिः, सहैकस्य चित्ररतं गौयूथिकं,- वृषस्येव गोयूथे स्त्रीसमूहे वर्तनात् ॥ ४१ ॥

वारीक्रीडितकं छागलमैणेयमिति तत्कर्मानुकृतियोगात् ॥ ४२ ॥

वारीक्रीडितकमिति । वार्यां गजस्येव करिणीभिः स्त्रीभिः सह रमणात्, तथा छगलवदेणवच्च स्त्रीभिः सह छागलमैणेयमिति, तत्कर्मानुकृतियोगादिति । वृषादीनां गवादिषु यत्स्वरगतं कायगतं च कर्म तदनुकृतियोगात्तथा व्यपदिश्यत इत्यर्थः, यथैकस्य द्वाभ्यां बह्वीभिश्च तथा द्वाभ्यां नायकाभ्यां बहुभिश्चैकस्या रतं सम्भवति, तत्र नायकसंघाटकेनेकस्या वक्ष्यमाणयोगेन काम्यमानत्वात्संघाटकं रतं, द्वयोर्वा संविष्टयोः पुरुषायितेन काम्यमानत्वाद्, यथोक्तम्-

'ऊरुव्यत्याससंविष्टपरिवर्तितदेहयोः। वृषयोरुन्नतं चिह्नं हस्तिन्याः पुरुषायिते ॥'

१२४ सटीक कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

बहुभिश्च गौयूथिकं, वृषगोयूथस्येवैकस्यां गवि स्त्रियां नायकयूथस्य प्रवर्तनात्, तथा वारीक्रीडितकमित्यादि तत्कर्मानुकृतियोगात्-देव गौयूथिकादिरतम् ॥ ४२ ॥
देशप्रवृत्तिं दर्शयन्नाह—

ग्रामनारीविषये स्त्रीराज्ये च बाह्लीके बहवो युवानोऽन्तःपुर-सधर्माण एकैकस्याः परिग्रहभूताः , तेषामेकैकशो युगपच्च यथा-सात्म्यं यथायोगं च रञ्जयेयुः ॥ ४३ ॥

ग्रामनारीविषय इति । स्त्रीराज्यसमीप एव परतो ग्रामनारीविषयः, युवानो व्यवायक्षमाः, अन्तःपुरसधर्माणो रक्षणयोगादस्वतन्त्राः, एकस्या योषितः परिग्रहं गताः, खरवेगत्वात्नैकेन तृप्तिरिति, ते तां कथं-रञ्जयेयुरित्याह—एकैकशो युगपच्चेति । एकैकेन कर्मणा यौगपद्येन चेत्यर्थः, यथासात्म्यं यथायोगं चेति । येन यस्या उपचारेण सात्म्यं यत्र यस्य च युज्यते प्रयोगस्तेन तामनुरञ्जयेयुः, तस्यास्तृप्तिं जनयेयुरित्यर्थः ॥ ४३ ॥
तदेवैकैकं कर्म यौगपद्यं च दर्शयन्नाह—

एको धारयेदेनामन्यो निषेवेतान्यो जघनं मुखमन्यो मध्य-मन्य इति वारं वारेण व्यतिकरेण चानुतिष्ठेयुः ॥ ४४ ॥

एको धारयेदिति । यस्याङ्कमपाश्रित्य संविष्टा, मुखमन्यो निषेवेत चुम्बनदशननखक्षतैः, जघनमन्थ उपसृप्तकैः, मध्यं मुखजघनयोश्चुम्ब-ननखदशनच्छेदग्रहणनैरन्य इत्येकैकेन कर्मणा, युगपच्चेति । तत्रापि पुन-र्विधानान्तरमाह—वारं वारेणानुतिष्ठेयुरिति । वारं नियोगं वारेण परि-पाट्या, तत्र यो जघनं निषेवितवान्, स निवृत्तरागत्वाद्द्वारेण वा-रमनुतिष्ठेद् , वारेण वारिको मुखवारं तद्वारिको मध्यवारं तद्वारिकश्च जघनवारमिति, व्यतिकरेण चेति । द्वितीयकर्मसंयोजनेन च, तद्यथा—जघनसेवको जघनं मध्यं च निषेवेत, मध्यसेवको मध्यं मुखं च, तत्से-वकश्च मुखं मध्यं च, वारिको धारयेन्मुखं च निषेवेतेति, अनेन विधि-ना तावदनुतिष्ठेयुर्यावत्सर्व एव जघनवारमनुप्राप्ताः ॥ ४४ ॥

एतया गोष्ठीपरिग्रहा वेश्या राजयोषापरिग्रहाश्च व्याख्याताः ॥४५॥

एतयेति । यथोक्तया स्त्रिया, अन्यत्रापि देशे सम्भवत्येतदतिदेशेन दर्शयति—गोष्ठीपरिग्रहा इति । विटैः सम्भूय परिगृह्यते या वेश्या, गोष्ठी येषां परिग्रह इति योषिच्छब्दसमानार्थो योषाशब्दः, संह-त्यान्तःपुरिकाभिर्योषिन्द्रियैं परिगृह्यन्ते परपुरुषाः, वक्ष्यति च—

‘संहत्य नव दशेत्येकैकं युवानं प्रच्छादयन्ति प्राच्यानाम्’ इति,

६ अध्याये ] चित्ररतप्रकरणम् । १२५

वेश्यां विटाः, युवानं च स्त्रियः पूर्ववदनुरञ्जयेयुरित्यर्थः, बह्वीभिश्च गौयूथिकमित्येतत्स्वदारेषु नायकव्यापारमधिकृत्योक्तम् ॥ ४५ ॥

अधोरतं पायावपि दाक्षिणात्यानाम् ॥ ४६ ॥
इति चित्ररतानि ।

अधोरतमिति । अपानस्य जघनाधःस्थितत्वात्, तच्च स्त्रीपुंसविषयभेदेन द्विविधं, तदपि विमार्गमहेनाच्चित्रम्, औपरिष्टिकं तु तृतीयाप्रकृतिविषयत्वान्न चित्रं, स्त्रीपुंसयोश्च चित्रमेव, विमार्गमहेनाद्, दाक्षिणात्यानामिति । देशप्रवृत्तिं दर्शयति ॥ ४६ ॥

पुरुषोपसृप्तानि पुरुषायिते वक्ष्यामः ॥ ४७ ॥

पुरुषोपसृप्तानि तु संवेशनानन्तरत्वादवसरप्राप्तान्यपि पुरुषायिते वक्ष्यामः ॥ ४७ ॥

तत्राप्युपयोगित्वाच्चित्ररतस्य वर्धनमाह—
भवतश्चात्र श्लोकौ—

पशूनां मृगजातीनां पतङ्गानां च विभ्रमैः ।
तैस्तैरुपायैश्चित्तज्ञो रतियोगान्विवर्धयेत् ॥ ४८ ॥

पशूनामिति । तत्राधोदशनाः पशवः, ऊर्ध्वाधोदशना मृगाः, पतङ्गाः= पक्षिणः, तैस्तैरिति । ये ये प्रत्यक्षत उपलब्धाः, विभ्रमैरिति । विचेष्टितैः स्वरकायगतैः, चित्तज्ञ इति । स्त्र्यभिप्रायं बुद्ध्वेत्यर्थः, रतियोगानिति । रत्यर्थान्योगाम्, विवर्धयेदपरानपरान्प्रयोजयेदित्यर्थः ॥ ४८ ॥

तद्विवर्धने किं फलमित्याह—

तत्सात्म्याद्देशसात्म्याच्च तैस्तैर्भावैः प्रयोजितैः ।
स्त्रीणां स्नेहश्च रागश्च बहुमानश्च जायते ॥ ४९ ॥

इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे संवेशनप्रकाराश्चित्ररतानि च षष्ठोऽध्यायः ।
आदित एकादशः ।

तत्सात्म्यादिति । नायिकायाः प्रकृतिसात्म्याद्, देशसात्म्यं प्रागुक्तं, तैस्तैरिति । पश्वादिविभ्रमैः, भावैरिति । भावहेतुत्वात्प्रयोजितैः, नायिकया प्रयोजितया तदभिप्रायेण हि नायकेन प्रयुज्यमानत्वाद्, भावैर्वा प्रयोजकैरिति योज्यं, स्नेहः=सक्तिः, रागस्तृप्तिः, बहुमानो गौरवं विदग्ध इति ॥ ४९ ॥

चित्ररतानि चतुर्दशं प्रकरणम् ॥

इति श्रीवात्स्यायनीयकामसूत्रटीकायां यशोधररचितायां जयमङ्गलाऽऽख्यायां सांप्रयोगिके द्वितीयेऽधिकरणे संवेशनप्रकाराश्चित्ररतानि च षष्ठोऽध्यायः ।

१२६ सटीके कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

सप्तमोऽध्यायः ।

एवं संविष्टाया यन्त्रयोगे प्राधान्येन प्रहणनमिति प्रहणनप्रयोगाः, प्रहणनोद्भवत्वाच्च सीत्कृतस्य तद्युक्ता एव सीत्कृतक्रमा इति प्रकरणद्वयमत्राध्याये, यथा प्रहणनस्य प्रयोग इति सूचनार्थं क्रमग्रहणम् ,

प्रहणनं द्वेषजननं कथं सुरतोपयोगीत्याह—

कलहरूपं सुरतमाचक्षते विवादात्मकत्वाद्वामशीलत्वाच्च कामस्य ॥ १ ॥

कलहरूपमिति । कलहसदृशमित्यर्थः, कथमित्याह—विवादात्मकत्वादिति । स्त्रीपुंसयोः स्वार्थसिद्धये परस्पराभिभवेन संप्रयुज्यमानत्वाद्विवादात्मकं, वामशीलत्वाच्चेति । प्रतिकूलस्वभावत्वात्कामस्य, यत्सुकुमारक्रमलब्धजन्मनोऽपि मनोभवस्य सुरते निर्दयोपक्रमेणातिवाह्यमानत्वात्, तथा चोक्तं-किराताजुर्नीये ९।४९

'आदृता नखपदैः परिरम्भाश्चुम्बितानि नखदन्तनिपातैः ।
सौकुमार्यगुणसम्भृतकीर्तिर्वाम एव सुरतेष्वपि कामः ॥,

अत्रापिशब्दो भिन्नक्रमः सौकुमार्यगुणसम्भृतकीर्तिरपि सुरतेषु वामएवेति, तेन हेतुफलभावेनावस्थानात्कामस्य स्वभावद्वयम्, एकः संप्रयोगेच्छालक्षणः, अन्यो विसृष्टिलक्षण इति ॥ १ ॥

तस्य रागवशात्प्रहणनमङ्गं स्कन्धौ शिरः स्तनान्तरं पृष्ठं जघनं पार्श्व इति स्थानानि ॥ २ ॥

तस्य=सुरतस्य, प्रहणनमङ्गमुपकरणं, स्थानानीति । प्रहणनस्य ॥२॥

तच्चतुर्विधमपहस्तकं प्रसृतकं मुष्टिः समतलकमिति ॥ ३ ॥

तदिति । प्रहणनं घातश्चतुर्विधम्, अपहस्तकादिप्रहणनस्य चतुर्विधत्वात्, प्रहण्यते वा स्थानमनेनेति प्रहणनमपहस्तकादीनि, करणे ल्युट्, तत्रापहस्तको हस्तपृष्ठं प्रसृताङ्गुलि, प्रसृतकं वक्ष्यति, मुष्टिः प्रसिद्धः, समतलकं=सुस्थिरहस्ततलं, यस्य मुस्तकेति प्रसिद्धिः॥३॥

द्वितीयं प्रकरणं प्रहणनान्तर्गतमिति दर्शयन्नाह—

तदुद्भवं च सीत्कृतं तस्यातिरूपत्वात् तदनेकविधम् ॥ ४ ॥

तदुद्भवं चेति । तदुद्भवं प्रहणनादुद्भवतीति, कुत एतदित्याह-तस्यातिरूपत्वादिति । सीत्कृतं हि पीडया जन्यमानत्वात्तद्रूपमित्युक्तं, यथा कलहे प्रहणनात्पीडया सीत्कृतं क्रियते तथेहापि पीडाद्योतनार्थं यच्छब्दितं तत्सीत्कृतमिव सीत्कृतं पूर्वाचार्यैः संज्ञितं, न तु सीत्करणमेव सीत्कृतं, यदाह-तदिति । सीत्कृतमनेकविधं, हिंकारादिभेदात् ॥ ४ ॥

६ अध्याये ] चित्ररतप्रकरणम् । १२७

विरुतानि चाष्टौ ॥ ५ ॥

विरुतानीति । तानि मूलवर्गेण संगृहीतानि सीत्कृतप्रकरण एव ध्वनित्वस्वभावत्वादुक्तानि, तेषां च रतिजन्यत्वात्प्रहरणे च मनोज्ञत्वात्प्र-योगः, सीत्कृतस्य तु प्रहरण एवेति विशेषः ॥ ५ ॥

हिंकारस्तनितकूजितरुदितसूत्कृतदूत्कृतफूत्कृतानि ॥ ६ ॥

तत्र हिंकारो यः सानुनासिकेन हिशब्देन क्रियते कण्ठनासिका-भ्यामूर्ध्वं गच्छन्मधुरो ध्वनिन्निष्पाद्यते, स्तनितं मेघस्येव यद्गम्भीरं ध्व-नितं, तच्च कण्ठाद्धृंशब्देन निष्पाद्यते, रुदितं प्रतीत ताच्च मनोहारि स्यात्, सूत्कृतं सूत्करणं च श्वसितापरनाम, कूजितदूत्कृतफूत्कृतानां लक्षणं वक्ष्यति, सप्तैतान्यव्यक्ताक्षराणि, अम्बाऽर्थादयो गण एको-व्यक्ताक्षरः ॥ ६ ॥

अम्बाऽर्थाः शब्दाः, वारणार्था मोक्षणार्थाश्चालमर्थास्ते ते चा-र्थयोगात् ॥ ७ ॥

अम्बाऽर्था इति । अम्ब मातरित्यादयः, वारणार्था मा तिष्ठेत्या-दयः, अलमर्था भवतु पर्याप्तमित्येवमादयः, मोक्षणार्थास्त्यज मुञ्चेत्या-दयः, ते ते चार्थयोगादिति । अन्येऽपि पीडार्थयुक्ता मृताऽस्मि परित्रा-यस्वेत्येवमादयः ॥ ७ ॥

पारावतपरभृतहारीतशुकमधुकरदात्यूहहंसकारण्डवलावकवि-रुतानि सीत्कृतभूयिष्ठानि विकल्पशः प्रयुञ्जीत ॥ ८ ॥

पारावतादीनामिव विरुतानि पारावतविरुतान्यष्टौ, दात्यूहो यस्य ‘डाउक’ इति प्रसिद्धिः, सीत्कृतभूयिष्ठानीति । सीत्कृतबहुलानि, प्रहण-नकालेऽपि सीत्कृतस्य प्राधान्यादन्तरा प्रयुञ्जीतेत्यर्थः, सीत्कृते हि स्व-रान्तर्संश्लिष्टं मनोहारि स्याद्, विभाषाश्लिष्टगीतवत्, तत्रापि विक-ल्पशो विकल्पं विकल्पमेकैक मित्यर्थः ॥ ८ ॥

प्रहरणसीत्कृतयोर्यत्र देशेऽवस्थायां च प्रयोगस्तदुभयमाह—

उत्सङ्गोपविष्ठायाः पृष्ठे मुष्टिना प्रहारः ॥ ९ ॥

उत्सङ्गोपविष्ठाया इति । नायकस्योत्सङ्गे, पृष्ठे मुष्टिना प्रहारः, ना-न्यैरनुरूपत्वात् ॥ ९ ॥

तत्र सासूयाया इव स्तनितरुदितकूजितानि प्रतीघातश्च स्यात्॥१०॥

तत्रेति । मुष्टिना प्रहारे, सासूयाया इव प्रहारमक्षममाणाया इव प्रयोक्तव्यास्र्तद्योतकानि स्तनितकूजितरुदितानि स्युस्तत्प्रहारानु-रूपत्वात्, प्रतीघातश्चेति । मुष्टिनैव तत्पृष्ठे प्रतीघातः स्यात् ॥ १० ॥

१२८ सटीके कामसूत्रे [ २ अधिकरणे,

युक्तयन्त्रायाः स्तनान्तरेऽपहस्तकेन प्रहरेत् ॥ ११ ॥

युक्तयन्त्रायाः=उत्तानायाः, स्तनान्तरे=स्तनयोर्मध्ये, अपहस्तकेन प्रहरेद् नान्यैरननुरूपत्वात् ॥ ११ ॥

मन्दोपक्रमं वर्धमानरागमापरिसमाप्तेः ॥ १२ ॥

मन्दोपक्रमं वर्धमानरागमिति क्रियाविशेषणम्, आरम्भे मन्दया वृत्त्या प्रहारः, ततो यथा रागो वर्धते तथाऽधिक एवेत्यर्थः, आपरिसमाप्तेस्तृप्तिं यावत्, स्तनान्तरे हि रागास्पदस्य हृदयस्यावस्थानाद्, योषितो हि त्रीणि रागस्थानानि-शिरो जघनं हृदयं चेति, तेषु दश्यमानेषु चिरचण्डवेगाऽपि रागं मुञ्चति ॥ १२ ॥

तत्र हिंकारादीनामनियमेनाभ्यासेन विकल्पेन च तत्कालमेव प्रयोगः ॥ १३ ॥

तत्रेति । अपहस्तप्रहणने, हिंकारादीनां सप्तानाम्, अनियमेनेति । मृदुना हृदयस्य हन्यमानत्वात्सर्वेषामेवार्तिसूचकानां संभवः, विकल्पेन मृदुमध्यातिमात्रभेदेनाभ्यासेन च पौनःपुन्येन, तत्कालमेवेति । युगपदपहस्तप्रहणनकालमेव तस्य समाप्त्यवधिकः कालः ॥ १३ ॥

शिरसि किंचिदाकुञ्चिताङ्गुलिना करेण विवदन्त्याः फूत्कृत्य प्रहणनं तत्प्रसृतकम् ॥ १४ ॥

किंचिदाकुञ्चिताङ्गुलिना करेण फणाकारेणेत्यर्थः, विवदन्त्या इति । अपहस्तेनासुखायमाना यदि प्रहारान्तराकाङ्क्षया प्रत्यवतिष्ठेत, तदाऽस्याः प्रथमे रागास्पदे शिरसि तदनुरूपेण प्रसृतकेन प्रहणमपरं मन्दोपक्रमं वर्धमानरागमापरिसमाप्तेर्विधेयम्, फूत्कृत्येति । रागदीपनार्थम् ॥ १४ ॥

तत्रान्तर्मुखेन कूजिते फूत्कृतम् ॥ १५ ॥

तत्रेति । प्रसृतकाघाते, कूजितं फूत्कृतं च नायिकायाः स्यात्, कथमित्याह—अन्तर्मुखेनेति । मुखस्यान्तः स्थानमन्तर्मुखं, तत्र कूजितं, तत्संवृतेन कूजितमित्यनेनाव्यक्तं शब्दितं, यदा विवृतेन जिह्वामूलेन च तत्फूत्कृतं, तस्यानुकार्यं वक्ष्यति-बदरस्येवेति ॥ १५ ॥

रतान्ते च श्वसितरुदिते वेणोरिव स्फुटतः शब्दानुकरणं दूत्कृतम् ॥ १६ ॥

रतान्ते च श्वसितरुदिते, तदानीं धातुक्षयाच्छ्रमोत्पत्तेः, श्वसितं रुदितं च मधुरं काङ्ग्या प्रयोक्तव्यं, वेणोरिव पुरुषव्यापारेण ग्रन्थिस्थाने स्फुटतस्तच्च दूत्कृतम् ॥ १६ ॥